-

Een scholier bereidt zich voor op het toelatingsexamen van de toneelschool, hij denkt dat hij iedereen kan spelen, iedereen kan zijn. Hij waant zich een dichter, wil zich door de schoonheid laten leiden en groots en meeslepend leven. Opgejut door de roerige tijd, kotst hij op de burgerij: als hij zich tegen één ding verzet, is het wel het makke-schapenleven. Uit de rij en kont tegen de krib – stoere taal voor een jongen die zich door zijn vader heeft laten knechten. Onfatsoen en lust zoekt hij, de waarlijk vrije mens laat zich niet langer onderdrukken.

‘De overtuigende beschrijving van een jongen die gevangen zit in zijn eigenliefde maakt van Dubbelliefde een volmaakte studie in narcisme. Een met enorme vaart en precieze timing geschreven portret met prachtige en soms hilarische scènes.’ – de Volkskrant

‘Compleet, innemend en gruwelijk.’ – Het Parool

‘Aan de ene kant leest Dubbelliefde als een schelmenroman, vrolijk en anekdotisch, alles gesteld in helder Hollands. Aan de andere kant is het een donkere, compact vertelde geschiedenis die noodt tot lezen en herlezen.’ – De Groene Amsterdammer

-

Adriaan van Dis

Dubbelliefde

ROMAN

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

-

Een uitgebreide verantwoording bij dit boek is terug te vinden op www.adriaanvandis.nl

Copyright © 1999 Adriaan van Dis en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagtekening Peter ter Mors

Omslagontwerp Tessa van der Waals

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0566 8

D/2015/0108/539

NUR 301

www.adriaanvandis.nl

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de zevende druk, 2015, ISBN 978 90 254 4492 1

-

En al zoû ik nu eens schrijven een boek,

waarvan de held een modern auteur was;

al zoû ik dien held laten schrijven werken,

die verwant aan de mijne waren, de held

zoû ik niet zijn, zijn kunst niet de mijne:

en de roman zoû een roman blijven, niet

dan een roman, en zich nooit realizeeren

tot autobiografie.

LOUIS COUPERUS, Metamorfoze

-

‘Zit de stekker er nog in?’

Ik kwam binnen met mijn mooiste fles – het heeft geen zin om bij een gesprek over een naderende dood slechte wijn te drinken. Men dient een stervende met het leven te eren, ook al was het nog zo’n klootzak – juist dan.

‘Voorlopig wel,’ antwoordde Werner, ‘alles pompt en zuigt, hij hoeft zelf niets meer te doen.’

De ziekte van zijn vader greep mijn vriend meer aan dan ik had gehoopt. ‘Zie het als een bevrijding,’ zei ik, ‘straks ben je van hem af.’

‘Je zou het niet zeggen als je hem had zien liggen, hij vecht zo.’

‘Het is een plant.’

‘Ach, vadertje, lief vadertje.’ Werner veegde een traan weg. Een overbodig gebaar voor iemand die tot zijn nek in het bad zat, maar hij was zichtbaar in de war. Het liep al tegen middernacht en ik had een rieten stoel naast de met marmer bekiste kuip gezet, de glazen stonden op de rand. Normaal nam Werner ’s morgens zijn bad, maar sinds hij elke dag voor het werk zijn vader bezocht, was het ritueel naar de avond verschoven. ‘De neuroloog laat de beslissing aan ons over,’ zei Werner.

‘Wat let je.’ Ik maakte het stekkergebaar.

‘Bemoei je er niet mee.’

‘Hoezo? Omdat ik een hekel aan hem heb?’

‘Wie heeft dat niet in de familie.’ We moesten er allebei om lachen. ‘Veel verschil zal het niet maken,’ zei Werner. ‘Dood of levend, contact had ik toch al niet.’

‘Zo ken ik je weer.’

‘Bah,’ riep hij opeens. ‘Ik begrijp mezelf niet, ik ben zo sentimenteel. Toen de broeder hem vanmorgen aanraakte, dacht ik: Blijf af, het is mijn vader, en toen ik zijn hartslag op de monitor zag, vond ik het haast goor. Dat hart was van ons, en nu kon iedereen het zien.’ Zijn ogen sprongen vol tranen.

‘Heb jij hem ook aangeraakt?’

‘Ik heb systematische desensitisatie toegepast.’

‘Gebruik alsjeblieft normale woorden.’

‘Dat is gewoon een term uit de gedragstherapie. Ik maak me ongevoelig voor de vrees mijn vader aan te raken. Vorige week heb ik hem door het laken heen geaaid… Gisteren heb ik zelfs zijn hand vastgehouden.’

‘Je gaat wel ver.’

‘Ja,’ zuchtte Werner en keek me hulpeloos aan.

‘Hoe lang?’

‘Meer dan een uur. Ik kwam niet meer los… Het leek wel of hij me iets wilde zeggen.’

‘Dat het hem spijt?’

‘Zoiets hoop je. Maar al zou hij kunnen denken, dan nog kwam het vermoedelijk niet bij hem op. Kinderen houden zich meer met hun ouders bezig dan ouders met hun kinderen.’

Werner zeepte zijn hoofd in, kneep zijn neus dicht en spoelde zijn haar onder water uit. Mooi was mijn vriend onder water, de golf die hij veroorzaakte spoelde zijn zorgen weg, hij trok zijn benen op en deinde heen en weer over de emaillen bodem – nog steeds een tien voor gymnastiek – maar toen hij lucht happend bovenkwam, lekten de lijnen weer terug in zijn gezicht. ‘Zijn beademingspijpje schoot er vanmorgen uit. Laat maar, dacht ik. De broeder stond meteen naast zijn bed. Ze houden hem elke minuut in de gaten. Hij zag ook dat ik mijn vaders hand vasthield.’

‘Schaamde je je?’

‘Nou, ik hield hem wel een beetje vreemd vast.’

‘Alsof het iets heel vies was.’

‘Ik voelde me betrapt.’

‘Arme jongen.’

‘Ja, dat ik nu zo afscheid van hem moet nemen. Ik had zo graag nog met hem willen praten, een hand willen geven. Nou gaat hij zomaar weg… dat was het dan.’

‘Er gaat niks boven een dode vader,’ troostte ik Werner, ‘dan heb je hem pas helemaal voor jezelf.’

Het bad leek die avond nog groter dan het was. Mijn vriend was krommer en brozer geworden.

Al vanaf de eerste dag dat ik hier woonde, deelden we het bad. Zodra de een was uitgeweekt, ging de ander in hetzelfde water. Niet uit zuinigheid, maar omdat het vullen van de enorme kuip zo lang duurde, ruim een uur – een douche hadden we niet, en zo’n nouveauté zou er onder Werners bewind ook nooit komen. Als het water liep, rammelden en piepten de waterleidingbuizen in het hele huis. Een gezamenlijk bad diende ons beider rust, bovendien waren we oude vrienden.

Al was het huis nog zo gammel, ik was dankbaar dat ik bij Werner in had kunnen trekken. Het zou maar voor tijdelijk zijn en ik moest er gewoon voor betalen. Hier kon ik mijn wonden likken, even op adem komen; zodra ik erbovenop was zou ik gaan.

En nu sliep ik alweer maanden onder het dak waar ik ooit voor student speelde, terug naar de afgetrapte verdieping waar ik zo lang had zitten niksen. Hoe anders had ik me ons weerzien voorgesteld: in een mooi, heel, smetteloos huis… Een penthouse met wervelend uitzicht, ingericht om te ontvangen, in het buitenland natuurlijk… Parijs, New York. Werner kreeg er zijn eigen keuken en badkamer toegewezen. Ik zou hem in de watten leggen, hem mijn kunstverzameling tonen, de bibliotheek, we dineerden aan goed gedekte tafels. Dichters zaten aan, beroemde acteurs, schilders… we hielden elke dag salon. Werner kende mijn grote gebaren en verlangens. Mij had hij een hok aangeboden, hij leefde niet voor de buitenwereld – uiterlijk verval deerde hem niet, als je kop maar op orde was.

We hadden elkaar lang niet gezien – reizen en liefdes dreven ons soms jaren uiteen. Maar zodra we elkaar troffen, namen we de draad weer op. Werner bleef mijn beste vriend, hoe ontrouw ik hem ook was. Hij had zijn deur voor mij geopend, en ik stapte met een paar koffers binnen. De weinige spullen waar ik nog aan hechtte, stonden in de opslag. Wat ik meebracht, paste goed bij de omgeving: in dit huis waren we ook met niks begonnen, Werner op zolder en ik op de etage daaronder. Hij had nooit veel plaats voor zichzelf ingenomen. Ik wel. Ik zou er de wereld tonen wie ik was: zeer bijzonder. Een grote rol was voor mij weggelegd en het huis was dan ook al spoedig te klein. Ik zou het elders gaan maken.

Elders bleek niet zo ver weg te zijn, de belofte niet veelbelovend. Het was me een paar keer gelukt een rijk en succesvol leven te leiden, maar lang duurde het nooit. Wat ik opbouwde, maakte ik telkens kapot. Ook dit keer was het me gelukt. Er waren grenzen gepasseerd – we keken niet om – het ging veel sneller dan ik dacht: maar waar ik was aangeland, wilde ik niet zijn. Ik had iets groots gezocht. Het was allemaal anders gelopen. Minder mooi.

De geest van die dromer was in dit huis blijven hangen: de parmantige stap van zijn tweekleurenbrogues klonk nog in het trapgat, zijn grootspraak kleefde aan de muren, zijn naam brandde nog in het blad van zijn oude tafel, een van de vele dingen die hij bij zijn overhaaste vertrek had achtergelaten. Betere tafels zouden zijn ellebogen steunen. Ik zag de dromer voor de badkamerspiegel staan en daarvoor hoefde ik niet naar mezelf te kijken. Ik haatte spiegels zo langzamerhand, ik kende dat vette lijf van buiten. Ik zag hem los van mijzelf, ontgroeid… Kind van verspilde tijd. Ik had in dit huis een jongen achtergelaten die naar een vaste hand verlangde – een zoon die zijn tong naar mij uitstak.

Het vaderschap had ik nooit aangedurfd, ook Werner niet, wij waren vadermoordenaars, dat was ons verbond. Maar samen in en naast het bad gezeten, haalden we herinneringen aan onze jongensjaren op, en ik vond dat ik die jongen van toen alsnog de hand moest reiken. Ik moest hem eindelijk de aandacht geven die hij destijds niet voor zichzelf had durven vragen. Dat eiste hij nu ook. Hij wilde dat ik hem onder ogen kwam en de verspilde tijd verklaarde. En dat ontroerde me aanvankelijk, want wat hij ook had uitgespookt, het was toch mijn vlees en bloed. Mijn schaduw-ik. Maar toen hij me met mijn neus op de feiten drukte, verzette ik me, liep ik weg, net als híj vroeger deed. En ik begon me te schamen, uiteindelijk dwong hij me achter zijn tafel plaats te nemen en het gevecht met hem aan te gaan. Het gevecht tussen droom en daad, zoon en vader, acteur en regisseur.

Het decor stond voor ons opgesteld en Werner was de inspiciënt. Hij legde oude kleren klaar, een jasje waar ik was uitgegroeid, en ik zag tot mijn verbazing dat hij mijn oude danslesschoenen uit een kast had opgediept – rekwisieten voor een aanstaande begrafenis. Werner gooide nooit iets weg en zeker niet wat hij gekregen had. Ik gooide alles weg. Zo wekte hij me elke morgen met een jankende sapcentrifuge – bouwjaar 1961 schat ik, nog van mijn moeder geweest, helaas niet kapot te krijgen – zowel moeder als machine. Elke morgen at hij hetzelfde ontbijt, muesli, net als vroeger. Elke zondag een omelet. Werner hield van rituelen. Ik haatte herhaling in mijn leven, maar dit keer kwam ik er niet onderuit. Mijn vriend dwong mij erin mee te gaan.

Het huis dwong me ertoe. Werner had alles bij het oude gelaten. Houtwerk en plafonds bladderden als in onze tijd, maar nu schimmelden de muren van de badkamer zo hevig dat de vlokken in het water vielen, alsof we in een glazen stolp baadden, een tafereel dat je door te schudden kon laten ondersneeuwen. De hele buurt schilferde, de oude witte huizen hadden jeuk en hier en daar had de slopershamer een pand uit zijn lijden verlost. Ons blok stond nog rechtovereind – en daarmee was ook de echo in en om ons huis gespaard gebleven: lijn negen kraste nog steeds tegen de gevel en de pauwen van Artis krijsten akelig vertrouwd door onze kamers. Zelfs de wolven hadden weer meegehuild op de eerste maandag van de maand, als de rampsirenes werden getest. Alleen de studenten waren verdwenen, je hoorde geen beatmuziek meer door de muren schallen, noch het gescheld van buren en stampende bezemstelen tegen het plafond – ze konden de stijgende huren kennelijk niet betalen en nu waren de panden links en rechts tot verzorgingshuizen verbouwd. En er woonden al zoveel bejaarden in onze tijd. ’s Avonds tikten er tientallen wandelstokken aan mijn raam voorbij – een vertrouwd geluid dat sterker was geworden.

De staf van de ouderdom had ook ons aangeraakt. Werner was grijs en ik nagenoeg kaal. Maar in het bad, met de wijn in de hand, lukte het ons maar niet om ouder te worden. Vrouw Holle had de tijd onder de stolp stilgezet.

-

I

-

Das Leben ist ein Ding des Übermuts.

RAINER MARIA RILKE, Ode an Bellman

-

Op 29 april 1969, tegen halfnegen ’s avonds, staken dertig jongens een sigaret op in de coulissen van Grand Théâtre Gooiland. Een sliert rook trok onder de gordijnen door naar de volle zaal. De brandweer hield toezicht.

‘Neem jullie plaatsen in. Licht uit!’

De regisseur haastte zich naar zijn tafel in de orkestbak, de dirigent stond achter zijn lessenaar en de harmonie was klaar met stemmen. De jongens betraden rokend het onverlichte toneel, vingerknippend op de maat van de muziek. Gymschoenen piepten op het zeil, hakken draaiden in het rond, de opgloeiende as veranderde in rode cirkels, felle strepen in het donker… tot een schijnwerper over de dansende hoofden scheerde en dertig jongens in spijkerbroek tegelijk hun sigaret uittrapten. ‘Eenmaal een Jet, blijf je altijd een Jet, van je eerste sigaret, tot je laatste gebed…’ zongen ze hees.

De meisjes renden op. Het gaas van hun petticoats wervelde in het licht. De Sharks slopen erachteraan. De Jets hielden hen tegen. Sharks tegen Jets – rode T-shirts tegen zwarte T-shirts – vijanden voor het leven. De ene bende stond tegenover de andere bende, klaar voor de aanval, ze knipten hun stiletto’s uit, maakten er onverschillig hun nagels mee schoon en… stortten zich in een dans. Een ouderwetse ventilator zakte draaiend uit de kap en sloeg de rook en as uiteen. Gehoest en gestommel in de orkestbak.

Het achterdoek lichtte op. Een danszaal met hoge ramen, daarachter de wolkenkrabbers van Manhattan en, tot ieders verrassing, de beverige contouren van onze eigen school. Applaus uit de zaal. De tekenleraar glunderde in de ereloge. Plotseling hielden de blazers hun adem in en zwelden de violen aan… Daar liep Maria… langs de rand van de dansvloer, in een kring van trillend licht, haar jurk van rode mousseline, beplakt met kleine zwarte stippen, deinde in brede plooien neer.

‘Nu Tony. Op!’

En daar kwam ík: in een nerveus gesneden zwartsuède rijbroek, met hoge rijgschoenen – geen laarzen, absoluut geen laarzen – de rugflap van mijn zwartfluwelen jasje tikte tegen mijn billen. Een knalrode pochet wipte uit mijn borstzak. Ik keek over de hoofden van de dansers en sloeg een stofje van mijn mouw. Sharks en Jets staken schraal bij mij af – wat een vreemde gewoonte toch om er allemaal hetzelfde uit te willen zien –, ook de meisjes leken allemaal op elkaar.

Maar Maria was een verschijning.

Ze droeg een roze lint om haar middel, de strik op haar rug bewoog in de wind. Twee zwarte haarbanden bedekten kruislings haar voorhoofd en versterkten het ovaal van haar gezicht – haar rechte neus, haar kin, heel haar persoon tekende zich helder af tegen de dansers. Ze ging op een bank zitten en haalde een zakdoek en een spiegeltje uit de plooien van haar jurk tevoorschijn. In mijn duizeling zag ik alleen nog haar. Ik liep op haar af. Een lamp vonkte op mijn zijden pochet, zo rood, zo vlammend, dat mijn borst er kracht van kreeg, mijn blik durf, mijn voeten moed. Een paar passen achter mij volgde een andere jongen – Bernardo, broer van Maria, leider van de Sharks – mijn tegenspeler. Maar ik, Tony, een van de oprichters van de Jets en allang aan de clan ontstegen, liep in het licht.

De meisjes schuifelden naar de bank. Waarom veranderde iedereen van plaats? Ze moesten blijven dansen, maar gingen in een kluitje voor Maria staan. Dit hadden we toch uitentreuren gerepeteerd: Tony komt de danszaal binnen, Bernardo achter mij aan, de dansers wijken uiteen en Maria klapt haar spiegeltje dicht. Ik houd stil… zij kijkt op… ik trek mijn schouders naar achteren, loop door… een paar passen en het is alsof ik word teruggeroepen, haar ogen branden in mijn rug. We draaien tegelijk naar elkaar toe en… Waarom gingen die sukkels niet opzij? De hemelse muziek kondigde zich al aan. Figuratie met drie liedjes en dan vergeten ze nog wat ze moeten doen! Had ze haar zakdoek al verloren? De zakdoek waarmee ze haar fijne neus en lippen had beroerd. Ik moest hem oprapen. ‘Je houdt me voor een ander,’ zou ik zeggen. En zij: ‘Je bent wie je bent.’ Onze ogen ontmoetten elkaar… Twee volgspots zouden ons in één kegel licht vangen. ‘Ik heb zulke koude handen,’ zei Maria. Ik zou ze in de mijne nemen, tegen mijn borst drukken, met heel mijn ziel naar haar kijken… tot Bernardo tussen ons in sprong en zijn zuster voor mijn neus wegsleurde. Ik rechtte mijn rug en liep door. Vol van Maria. Liefde op het eerste gezicht. Maar waar zat ze? Ik kon haar helemaal niet zien.

‘De zakdoek,’ siste een Jet. Ik ging op mijn tenen staan.

‘Ze moet plassen,’ zei een meisje achterin.

‘Je houdt me voor een ander,’ fluisterde de regisseur in de coulissen. Wat deed hij daar? Waarom zat hij niet beneden in de orkestbak? ‘Je houdt me voor een ander’ – dwingend en luider. Gegniffel op de eerste rijen. Ik draaide me om en botste tegen Bernardo. Mijn pochet viel op de grond, ik raapte hem op, en van schrik gaf ik hem aan mijn boze achtervolger. ‘Je houdt me voor een ander,’ zei hij. De zaal lachte. Sharks en Jets keken elkaar vertwijfeld aan, de meisjes knepen hun knieën samen. De regisseur gooide wanhopig zijn tekstboek op. Bernardo beet hikkend in zijn arm. Pas toen stampte Maria naar voren. De linten van haar strik kronkelden in de wind. Alleen de ventilator viel niet uit zijn rol.

‘Wie houdt wie voor een ander?’ brieste de regisseur na afloop van de première, ‘en dat wil toneelspeler worden. Je kunt niet eens improviseren!’

‘Ik zag haar niet staan.’

‘Jij ziet alleen jezelf staan.’

Het was niet eenvoudig om de minnaar in West Side Story te spelen. Ik had me weken in deze rol ingeleefd, mijn laatste opvoering bij de Lyceumtoneelvereniging. Bij de ontmoetingsscène ging het vooral om het stille spel. Lang had ik voor de spiegel een verliefde blik geoefend: mijn lippen moesten verleidelijkheid verraden, geen dwaze lach, maar een ietwat geopende mond – zoals je wel bij mannequins in modebladen zag –, tegelijk wilde ik ook onschuld uitstralen en eerlijkheid en moed en durf. Het boek Jongens vragen had ik er opnieuw voor doorgelezen, weer alle karakters in de liefde uitgespeld, van Don Juan tot Stoethaspel. Ik had geen regisseur meer nodig om voor te spelen hoe het moest – hoe je een meisjeshand streelde zonder de maat te verliezen. Ik wist dat héél haar lichaam in die hand was terug te vinden: de venusheuvel in de duim, haar borsten in het bovendeel van de palm, haar benen in de vingers.

We hadden onze rollen stap voor stap doorgenomen. Zelfs het applaus na mijn dood: samen op, mijn arm om haar heup, buigen, elkaar lief aankijken en dan de handkus. Een lange en laatste handkus in het volle licht, aangemoedigd door de hele zaal. Liefde overwint alle verschillen. Ovatie! Doek.

Maar het was vals spel geweest… een krommetenenvoorstelling. Maria zat op een brandweeremmer te pissen en ik werd erom uitgelachen. Daarna ging alles mis. Bernardo kreeg meer applaus dan ik. Uiteindelijk had híj alles gewonnen die avond, ook de hand van Maria. Het begon zo onschuldig op de repetities: zij leende zijn zakmes, hij haar pen en ze lazen samen uit één tekst. Mijn ogen zaten niet in mijn zak, ik zag méér dan mijzelf. Werner Trip, alias Bernardo, was veel knapper dan ik: zwart sluik haar, slank en atletisch – daar had hij die rol ook aan te danken – een rol zonder liedjes omdat hij te beroerd was om te zingen. Niet eerder dreef zijn spel een wig tussen ons, wij waren broers op het toneel geweest – tot ik de minnaar speelde en hij door jaloezie werd verteerd.

Uiteindelijk kroop Maria’s hand in zijn schoot, op het feestje na de première. Hij streelde haar niet eens – verzadigd als hij was.

•

Tijd voor revanche. Van Jongens vragen, naar Jongens doen. De eindexamens waren achter de rug, de nachten werden korter en zwoeler, de langste zomer van ons leven brak aan, de zon zou ons extra uren schenken. Wie nu niet toesloeg… Iedereen in mijn klas was verliefd, op feestjes draaiden ze keer op keer hetzelfde lied: Tous les garçons et les fill’s de mon âge, se promèn’nt dans la rue deux par deux… Et, les yeux dans les yeux, Et, la main, dans la main… Iedereen zong mee, behalve ik. Vroeger was ik de jongen die sneller ging dansen als de muziek langzamer ging… maar niet lang meer, niet bang meer. Ook mijn handen zouden binnenkort de vruchten plukken.

‘Geef jij geen feestje?’ vroeg mijn moeder.

‘Zeker in zo’n rotflat.’

‘We schuiven de stoelen aan de kant… de bank kan in het souterrain.’

‘Nee, nee. Ik houd niet van feestjes.’

‘En je gaat haast elke avond uit.’

Ja, naar de rijken van het Gooi. Dansen in de villa’s van Laren en Blaricum, jivend op krakende parketvloeren, barbecuen in tuinen en ’s nachts met kleren aan in een zwembad springen, dronken van de cola-tic. Je deed mee. Ik was toch een geweldig acteur?

Vier lege maanden wachtten mij voor ik in Amsterdam met de Toneelschool zou beginnen, als ik tenminste slaagde voor het toelatingsexamen. Lappen tekst moest ik uit mijn hoofd leren, geen idee wat ik zou kiezen: een paar gedichten, een monoloog, een dialoog, waarom niet… ik kon gemakkelijk twee mensen tegelijk spelen. Wat heet, drie, vier, vijf karakters… in mijn eentje, ik gaf nieuwe dimensies aan de voordrachtskunst. De jury stond versteld: wat een geluk zo’n talent binnen te halen. De Lyceumtoneelvereniging eerde haar oud-speler en de leraren die mij vroeger hadden gekleineerd – stil jij, houd nu even je mond jij, we weten wel dat je er bent – fluisterden beschaamd mijn naam. Beroemde leerling triomfeert! Niemand die hem destijds had begrepen. De vrouwen waren niet meer van me af te slaan: ze knipten me uit, prikten me aan de muur, ze boden zich aan en ik neukte me suf.

Neuken, ik zei het achteloos, als wissel op de roem, ik zei het met zwaar doorrookte stem op de eindexamenfeestjes, tegen de jongens bij het zwembad; das los, sigaret in de kom van mijn hand. Wie zou het vanavond worden? Niet het meisje dat de hele avond met mij wilde dansen, die kon zeker niemand anders krijgen. Alleen al haar glimlach joeg mij achter de coniferen, waar de vieux verstopt stond. Meisjes, vrouwen – kom jongens, geef die fles eens door – we konden er allemaal over meepraten. Hoe meer vieux in onze cola, hoe geiler zíj werden.

•

Ik had nóg een talent – niemand die het wist, maar ook daar zou de wereld van opkijken: diep in mijn hart was ik een groot dichter. Al jaren schreef ik in het geheim gedichten. Ik publiceerde in de schoolkrant, onder pseudoniem. Ja, ik zou een sonnettencyclus aan mijn geliefde wijden, een lint van verzen geheel voor haar. Geen vuilbekrijmpjes zoals we om het zwembad maakten, maar echte poëzie, vol mijmering en droom… het vloeide mij aan.

Soms trok ik mijn zwartfluwelen jasje erbij aan, dat paste een dichter, als ik tenminste mijn buik inhield. De schrijvers in mijn literatuurgeschiedenis droegen ook zo’n jasje: Alphonse Daudet, Oscar Wilde, Louis Couperus… Het werd in hun dagen een ‘sjamberloek’ genoemd. Mijn jasje had dan wel geen ceintuur zoals je bij Wilde duidelijk op de foto kon zien, maar het was beslist voor achter het bureau bedoeld: de ellebogen glommen, het delicate fluweel plette als je erop blies, je kon er met je nagel letters op schrijven, zo zacht was het, en op de revers zat een koord waardoor ze ietwat hingen. Aan de manchetten prijkten rijen knoopjes, zes links, zes rechts. Die knoopjes tikten mee als ik schreef; over het ritme had ik niet te klagen.

Het jasje was een erfstuk van mijn vader. Ik kon op hem lijken als ik hem speelde: kin fier omhoog, rug recht als een militair, één hak dwars tegen de voet en maar hopen dat iets van zijn schoonheid en mannelijkheid op mij af zou stralen.

Om mij zowel in het schrijven als in het voordragen te oefenen las ik die zomer dagelijks hardop gedichten. Nederlandse en buitenlandse, vooral het werk van de grote Franse, Engelse en Duitse dichters uit de schoolboeken, die we eerder klassikaal hadden doorgestreept omdat ‘poëzie toch niet hoefde voor het eindexamen’. Maar voor de Toneelschool was het juist een eis: ‘Het strekt zeer tot de aanbeveling ook een paar gedichten in de originele taal te brengen,’ stond in de inschrijvingsfolder. Onze schoolregisseur, meneer Schütter, raadde me aan met een Duitse dichter te auditeren, want dat deed niemand en dan viel ik tenminste op. Makkelijk praten, hij gaf Duits, maar hij kende ook de directeur van de Toneelschool hoogstpersoonlijk.

Een goed acteur was thuis in de Europese poëzie. Lag Engels dan niet veel meer voor de hand? Uit de bibliotheek leende ik een grammofoonplaat van Sir Laurence Olivier die sonnetten van Shakespeare voordroeg. Zijn stem gaf me grote gevoelens, ook al verstond ik niet alles wat hij zei. Zo hoorde een dichter te klinken. In een tegenoffensief leende Schütter mij de verzamelde gedichten van Rainer Maria Rilke, met een tweedehands dikke Duden erbij; de Nederlands-Duitse woordenboeken kenden volgens hem geen ‘poëtische nuance’. Rilke was een ‘etherisch en sensibel dichter’ en ook een ‘treuzelaar op school’, net als ik. Hij las een paar gedichten voor en ik vond ze op het oor al prachtig. Zacht klonk Rilkes Duits, het rilde regelrecht naar binnen, maar het bleef wel Duits en het was niet gepast daar enthousiasme voor te tonen: hoge cijfers halen hoorde niet. Zouden ze op de toneelschool niet denken dat… ‘Nee, hij is van voor de oorlog,’ zei Schütter. En zo zat ik ook na mijn eindexamen nog Schwere Wörter op te zoeken.

In seiner Schlankheit war, schon fast entscheidend, der Bogen, der an Frauen nicht zerbricht… de strakke boog die niet op vrouwen breekt. Volgens Rilke bracht Don Juan als kind de vrouwen al tot tranen, o, had ik maar iets van zijn zelfvertrouwen: Und während ein ganz neues Selbstvertrauen ihn öfter tröstete und fast verzog, ertrug er ernst den ganzen Blick der Frauen, der ihn bewunderte und ihn bewog. Als je het maar zacht zei, kon je ook met Rilke vrouwenharten winnen. En anders met de Franse dichters wel, een man als Charles Baudelaire, droeg ook een sjamberloek, dus dat zat goed – en wat kon hij somber kijken. Er was er niet een die zo opwindend over de liefde kon schrijven als hij. En welke andere dichter zag het liefdesbed als tombe? Daar kon je als toneelspeler tenminste drama in kwijt: Aimer et mourir, na Les Fleurs du mal wist je blind wat daarop rijmde: souffrir! En hij schreef ook over hoeren. Ik huiverde bij zijn portret. Ik knipte hem uit ons literatuurboek, plakte hem naast de spiegel en probeerde bij mijn voordracht net zo lijdend te kijken. Werner Trip leek op hem, datzelfde hoge voorhoofd, die smalle lippen, getourmenteerde blik.

Voor de vrolijkheid koos ik ook iets van François Villon, een Franse middeleeuwer, opnieuw op rijm vertaald – hij was behalve veel verliefd ook eerlijk en schopte de huichelaars onder hun hol; misschien wilde ik die rol wel het liefste spelen.

Al deze dichters benaderden mijn idee van schoonheid, al wist ik niet precies wat ik eronder moest verstaan. Ontroering, dacht ik, een groot gevoel… daar verlangde ik zo naar. Hevig moest het zijn. Moderne dichters die op droge toon een elastiekje bezongen vond ik niks. Een goed gedicht veranderde je leven – dat was de eis. De dichter moest je bij je lurven grijpen. Ik wilde zijn woorden kunnen voelen: als kippenvel, steken in mijn maag. Op die manier werd de schoonheid tastbaar doorgegeven.

Was schoonheid nu alleen iets zuivers in jezelf? Zoals Rilke zei: ‘Een ideaal dat stilstaat in de tijd en dat toch met je meebeweegt’? Of mocht schoonheid ook schaamteloos en dierlijk zijn – vol drift, haat, pijn, maden – zoals bij Baudelaire? Ook in de laagheid school volgens hem pracht. En had hij geen gelijk? Woorden konden je vuilmaken, zo heilig waren ze niet. Soms kreeg je er een erectie van… al gingen daar vaak uren van verveling aan vooraf. Want hoeveel tijd verdeed ik niet op bed, met al die bundels om me heen, zoekend in de woordenboeken, terwijl ik maar van één ding droomde: de vrouwen die Rilke als rozen beschreef, blaadje voor blaadje uitkleden. Rose, du thronende… Je plukte de kelk, jurk na jurk, en elke laag was tegelijk vermijding en ontkenning… want je eindigde met een knop, de knop in je broek. Ik schaamde me voor die fantasieën en duwde ze weg met een welluidende voordracht. Netjes, netjes, ik wilde zo graag netjes lijken. Tussen lezen en spelen liep een wankele evenwichtsbalk. Als niemand keek, lonkte de kant van het onfatsoen.

Vreemd dat juist verheven poëzie zulke lage lusten bij mij wakker riep. De menselijke Baudelaire was veel schaamtelozer, eerlijker – ik bewonderde zijn compromisloze leven. Maar Rilkes rozenblaadjes tergden, daagden me uit… méér dan de tochtige deuren van Baudelaires bordelen. Niet de naakte waarheid, maar de verhulling wond me op: het mooie suikerlaagje moest eraf gelikt. Gelikt? Zet je tanden erin, ruk af… voel! En dat terwijl buitenkant zo belangrijk voor me was. Hoe konden gedichten zo verwarren? Wie legde het me uit? Je las en las, maar kreeg geen antwoord. Je lag op bed, met de dikke Duden op schoot, en zocht voor de zoveelste keer vreemde Rilke-woorden op… Je trok de kaften ver naar achteren, meedogenloos, als een beul, tot de katernen kraakten en de linnen rug bol kwam te staan… en nog verder naar voren, tot die kaften aan hun schutbladen zuchtten en er een halfovale schacht vrijkwam, waar je draden en lijm in zag hangen. Je vinger paste erin, drie vingers wel. Je pik past erin. Schuif hem in het woordenboek. Tanden op elkaar: voel de woorden, bespuit de rozen. Und alle ihre Worte sind bewohnt.

Je kon dus de schoonheid neuken. En als je niet uitkeek, pakte ze jou. Schoonheid was heerseres én prooi.

De zomer zou groots worden: ik had nog heel wat op te zoeken.

•

Maar de schoonheid maakte mij niet schoner – uitgerukt zag ik telkens weer mijn eigen lelijkheid en die schreef geen dichter weg. Ik was te vies voor de liefde. Ik kon zwijmelen bij Duits gefluister, maar ook het eenlettergrepig vloeken van de nozems wond me op. Wij van het lyceum keken natuurlijk op ze neer, als ze met hun grieten op hun rooie brommers voorbijscheurden. Maar zij lagen niet op bed een gedicht in hun kop te stampen, zij schoven hun pikken in kutten. Ik kon ze goed nadoen, alle rangen en standen spelen, dalen en stijgen in accenten, maar thuis, alleen met mijn moeder in die gehorige flat, werd ik voortdurend herinnerd aan de jongen die ik niet wou zijn.

‘Waar zit je?’

‘Op mijn kamer.’

‘Je bent zo stil!’

‘Ik lig uit mijn hoofd te leren.’

‘Mag ik binnenkomen?’

‘Wacht even.’

Ze stond al binnen: ‘Trek je sprei eens recht. Je ziet zo koortsig… scheelt er wat? Hier, een beker Molkosan, dat is goed voor je geheugen. En doe een raam open, het ruikt hier zuur.’

‘Ja, mam. Ja, mam.’ Waar was mijn bijl.

Alleen Rilke begreep mij: O Zeitverbringen, O Einsamkeit.

Bij de kapper had ik in een geïllustreerd blad een foto van de zoon van Errol Flynn gezien, in een zwembroek te paard. Hij wou niet deugen volgens het onderschrift. Playboy, ladykiller en veel onbetaalde rekeningen. Nog slechter dan zijn beroemde filmster-vader. Maar wat was hij mooi: mager en strandbruin met een gespierde borstkast, geen tietjes zoals ik. Zijn haar een helm van goud. Hij droeg een kettinkje om zijn nek. Ik wilde als die jongen zijn.

Ich möchte einer werden so wie die,

die durch die Nacht mit wilden Pferden fahren…

‘Zo wil ik het!’ zei ik tegen de kapper en ik hield de foto van die jongen uit het tijdschrift op. Het playboykapsel zou een ander van me maken – al moesten er drie kruinen voor in de fixatief. Nu nog die schaamteloze blik aanleren. Bevrijd van gehoorzaamheid. ‘En geeft u me ook zo’n tube bronze sans soleil.’

‘Ja, dat is het nieuwste van het nieuwste,’ zei de kapper.

Alleen verkleed kon ik mijn lelijkheid verhullen. Vooral vaders oude kleren hielpen mij daarbij. Dus perste ik elke dag een van zijn broeken, schuierde de jasjes, poetste de schoenen en strikte opvallende dassen – ik had veel van alles, drie kasten vol, meer dan honderd dassen; ik was verzorgd achtergelaten. Maar achter die dassen en onder die overhemden droeg ik een zilveren kettinkje met een dierenriemteken. Eindelijk had ik het mijzelf toegestaan.

Zo’n ordinair kettinkje viel beslist uit de toon en zeker in Halfstad, het groene graf waar we na vaders dood naartoe waren verhuisd. Beschaafd wouen de mensen daar wezen, en dat hing af van de buurt en de naam van je laan – plooirok en jagersjas waren verplicht; woonde je verkeerd, zoals wij, en wilde je toch stijgen, dan was het verstandig ze na te doen. Maar omdat ik toneelspeler wilde worden, en iedereen dat weten moest, waagde ik het een beetje op te vallen met een paar felgekleurde sokken, een polkadotdas en, nu de controle van school was weggevallen en de roem gloorde, met een kettinkje dat niemand mocht zien.

Als ik het in de badkamer omdeed en verliefd naar mezelf stond te kijken, voelde ik me ook een filmster, tot een mee-eter op mijn neus me eraan herinnerde wie ik werkelijk was. Al knijpend had ik liefst mijn kop opnieuw geboetseerd. Alles wat uitstak moest eraf: schaamhaar en die muffe onderhandel, waarom zat dat ook zo stiekem verborgen? Weg ermee, ik wou geen vieze gedachten hebben maar zuiver zijn, afgerond – niet aan je pik gekruisigd.

De meisjes die ik leuk vond, keken toch niet naar mij om. Blonde kniekousmeisjes met hazelnootogen, om door een zegelring te halen. Ik viel op keurig, misschien in de hoop er zelf keurig van te worden. Ze sliepen achter cretonnen gordijnen, onder rieten daken – maar mijn brogues wilden maar niet wennen aan het grind.

‘Wat moet dat hier?’ vroeg professor Nieboer toen ik het pad naar zijn huis opliep.

Waarom ineens zo bars? Hij kende mij toch, ik kwam zijn dochter Ingrid ophalen. We gingen samen naar een feest.

‘Geen sprake van.’ Professors hand wees naar het hek.

‘Waarom?’

‘Nog brutaal ook? Manieren uit de achterbuurt?’

Mijn trots sijpelde weg in het grind.

‘En ik verbied je de verdere omgang.’

‘Wat heb ik misdaan?’ vroeg ik Ingrid de volgende dag door de telefoon.

‘Mijn vader zag je met rode sokken over de Kerkbrink fietsen.’

We woonden verkeerd. Daar was niet tegenop te kleden. Zo was Halfstad. Grind erover, veel grind en een wals. Een naam verdient het niet.

•

Ik was geen vrij-jongen. Ik was een praat-jongen. Mij kon je in vertrouwen nemen. De meisjes vertelden me alles. Ik maakte geen misbruik van ze. Nee, ik liet ze mijn gedichten lezen.

Ze lazen ze stil. Stuurden de keetschoppers weg. Hun lippen bewogen met de regels mee. ‘Mooi,’ zeiden ze. ‘Van wie is het?’ vroegen ze.

‘Een onbekende Duitse dichter,’ zei ik. ‘Ik heb het vertaald.’

‘Tjee…’

En ze dansten weer een voor een weg, met dezelfde jongens over wie ze zich zojuist hadden beklaagd.

Ik danste liever met hun moeders. Die hadden tenminste heupen en dan had je meer om handen. Het maakte een goede indruk – niemand die er slecht van dacht. Klasgenoot danst met moeder, hoe aardig ook aan haar te denken, charmant. In hun armen werd ik een ander, de strandbruine ladykiller.

Moeders hadden wat ik als zoon van Errol Flynn ervaring noemde; je leidde ze zoals je dat op dansles had geleerd en zette dapper je knie tussen hun knieën. Maar ze namen ook zelf de leiding, ze trokken je naar het midden van de vloer, zodat de zitters niet zo naar je keken en duwden hun boezem onder je neus. Dat was precies de ervaring die ik zocht, meisjes deden dat niet. Het gekste was ik op de moeder van Guus Dekema – zoals die een revérence maakte wanneer ik haar ten dans vroeg: vol in de gleuf en dan met die pink, hakend in míjn pink en zo de dansvloer op gesleurd. Ze drukte haar buik tegen mijn buik en ik voelde waar haar hart klopte en bij een langzame plaat likte ze aan mijn oor; nam ik te veel afstand, dan beet ze mij weer naar zich toe. Nat was het, lekker nat.

Geweldig was mevrouw Dekema, gastvrij voor de klasgenoten van haar dochter en brutaal tegen de leraren, van wie alleen de leuke op de feestjes werden uitgenodigd – meneer Schütter, natuurlijk, die graag vergeten wou dat hij leraar Duits was en op onze feestjes witte spijkerpakken droeg, de officiële dracht van de zich in de stad roerende provo’s. ‘Nog steeds een zwak voor uniformen, meneer Schütter?’ vroeg mevrouw Dekema.

Haar dochter Guus was net zo’n durfal, ze had een schorre stem van keten en hockey. Een kniekousmeisje, uiteraard, en een zwaar grindpad om haar huis, maar minder keurig dan de anderen. Ook zij speelde graag toneel, maar ze mocht er verder niks mee, dat hoorde toch niet… nee, niet als beroep. Bij Guus hielden ze meer van sketches thuis en daar kon ze veel baldadigheid in kwijt, maar als de schuifdeur niet rammelde van plezier, kon ze plotseling heel treurig worden. Ze leek erg op haar moeder wat dat betreft, die voor een moeder heel jong deed, al kon je zien dat achter haar lachen verdriet school, er liepen diepe plooien om haar mond. Misschien wilde ik dat verdriet in haar gezicht zien, omdat ik van Guus wist dat haar moeder niet gelukkig met haar vader was. Die man dronk. En niet alleen op feestjes, ook doordeweeks. Als je voor het eten langsfietste, trof je meneer Dekema met een fles jenever op de bank, Friese liedjes zingend uit de tijd dat hij daar nog burgemeester was; er hing een gravure van het dorp in de hal, afscheidscadeau van de dankbare burgerij. Hij moest daar weg omdat hij na de raadsvergaderingen straalbezopen op zijn knieën over het dorpsplein kroop en zich door de straatjeugd patat liet voeren. Mevrouw Dekema vertelde ons zulke verhalen gewoon. Sinds zijn ontslag werkte meneer Dekema op het ministerie van Sociale Zaken, waar hij brochures tegen alcoholmisbruik schreef.

Mevrouw Dekema sprak laatdunkend over haar man. Als wij na school bij haar thuis bleven hangen en haar man iets te vrolijk van zijn werk kwam, sloot ze hem zonder pardon met overjas en al in zijn kantoortje op. Zijn protest werd met een plaatje overstemd.

Ook op het eindexamenfeest klaagde ze over hem: hij kon zo niks, een slappeling was het, geen ruggengraat, en daar ging het toch om bij een vent: wilskracht en doorzettingsvermogen, en ze haakte haar pink weer in de mijne, ik moest tegendrukken, alsof we deden wie de sterkste was. Ze knipoogde naar me, langzaam en waterig; blauwgeverfde luikjes had ze. Als ik terugkeek, diep in haar ogen, wérd ik ook een wilskrachtige man. Ze vond dat ik heel goed danste en hoe meer ze mij complimenteerde, hoe verder ik mijn knieën tussen haar knieën schoof. Ik tilde haar zelfs een beetje op bij het draaien, ze wierp haar hoofd achterover, lachte. Guus stak haar tong naar me uit.

Het werd laat, we dronken, en toen de klok twee uur geslagen had en de politie was langs geweest om ons tot stilte te manen, besloten we met z’n allen een wandeling over de hei te maken. Jong en oud, meneer Schütter liep ook mee, hij was druk in discussie en nam het weer eens op voor de socialisten. Onze hele klas was rechts, goddank, wie wilde er nou bij de arbeiders horen.

Mevrouw Dekema sloeg een sjaal om en we liepen arm in arm achter de meute aan. ‘Heerlijk,’ zuchtte ze en ze keek me heel aardig aan. Een stevige arm deed haar goed, ze trok me dichter naar zich toe. Haar man kreeg ze de hei nooit op en zeker de Hoorneboeg niet, de hoge heuvel naar het vliegveld. Ze legde mijn arm om haar heup. Haar pink speelde met mijn pink. Mijn geschoren schaamhaar jeukte.

Het werd stiller in de groep, het ene paar na het andere bleef staan, struikelde en ging erbij zitten, in de oude bomkraters; de Duitsers hadden hier flink huisgehouden in de oorlog. Mevrouw Dekema mocht niet vallen, rechtop moest ze blijven en ik zette er flink de pas in zodat we zonder het te willen voorop kwamen te lopen. Ze kon niet meer, zei ze: ‘Even rusten.’ Ze leunde zwaar op me, liet zich half in een kuil zakken, tikte met haar hand op de grond en gebood me vlak naast haar te komen zitten. Ze huiverde, de hei was nat van de dauw en achter de heuvel gloorde een bleke zon die de kleuren terug deed komen.

Ik trok mijn jasje uit en sloeg het om haar schouders. ‘Lieve jongen,’ zei ze, ‘je bent een lieve jongen.’ Ze schoof naar me toe en ik naar haar. Ik keek haar aan en dacht aan Jongens vragen. Ik pakte haar bij haar rechterduim: nu zal het vanzelf wel gebeuren. Ze keek me met een scheef hoofd aan, melancholiek. ‘Waarom heb je geen meisje?’ vroeg ze. ‘Elke jongen van jouw klas heeft een meisje.’

‘Ik weet het niet,’ zei ik. ‘Ik vind dat je niet zomaar met een meisje kan gaan als je niet zeker weet dat je van haar houdt.’

‘Dat is mooi van je. Je bent lief, lief.’ Ze trok me naar zich toe en zoende me op mijn mond. Haar warme tong likte langs mijn lip en drukte zich tegen mijn tanden. Ik hield mijn adem in. Moest ik mijn mond nu helemaal opendoen, was er wel plaats genoeg voor zoveel tong? Wat smaakte haar lippenstift zoet en wat had ze een groot gezicht van zo dichtbij, haar huid brak onder de poeder.

Ik hield mijn tanden stijf op elkaar en voelde het bloed in mijn slapen bonzen, ik stikte bijna en wrikte me los. ‘Nog niet,’ zei ik hijgend, ‘later.’

‘Later? Wanneer dan? Er is alleen maar nu.’

‘Het is tegen mijn principes,’ zei ik.

‘Arme jongen, daar zou ik mijn principes maar niet aan verspillen.’

‘Ik heb respect voor u,’ zei ik.

Ze boog met halfopen mond voorover, mijn jasje gleed van haar schouders, haar sjaal zakte af, haar borsten deinden me tegemoet. Ik week naar achteren, gespitst op die volle gleuf – het leefde, smeekte, ik wilde haar borsten aanraken, maar mijn handen voelden zo zwaar. Nú, dacht ik, nu, en ik duwde mijn gezicht als een koekhapper in de strop. Mevrouw Dekema liet een boer en viel om.

Ik begreep dat ze dronken was, willig… Doorzetten, dacht ik, maar ze lachte toen ik geknield boven haar hing. ‘Je gezicht is helemaal oranje,’ zei ze. Ze hikte en lachte, alles schudde aan haar. ‘Dat is de zon,’ zei ik. ‘Net een wortel… hè hè.’ Ze giechelde, ze lachte me uit. Ik trok mijn jasje onder haar weg en begon bezorgd de takjes eraf te slaan. Mevrouw Dekema sloot haar ogen en blies de pluizen uit haar gezicht. Ook zij begon zich te fatsoeneren.

‘Zoen je liever jongens?’ vroeg ze, terwijl ze de punt van haar sjaal in haar boezem stak.

‘Dat heb ik nog nooit gedaan,’ zei ik beduusd.

Ze probeerde op te staan, maar ik bleef zitten en vergat haar te helpen. Ik kon onder haar rok kijken en zag haar kont, ook daar een volle gleuf.

‘Ik zou er maar niet aan beginnen,’ zei ze.

We liepen los van elkaar de Hoorneboeg af. Gekreun links en rechts, ik zag het witte spijkerpak van meneer Schütter gebogen over Arie van Es, het eitje uit de klas.

Waarom durfde ik niet, nu moest het, nu – ruggengraat, slappeling! Ik moest haar grijpen, ik tastte met mijn hand onder mijn overhemd of mijn kettinkje er nog zat, het was zo dun en ik was zo bezweet, dat ik het niet meer voelde. Ik liet het hangertje door mijn vingers gaan en dacht aan de jongen in het tijdschrift. De verdorven zoon van Errol Flynn moest me te hulp schieten. Alleen hij kon het, hij durfde haar borsten te strelen en zijn lippen op die gleuf te drukken. Hij zou haar naar zich toe getrokken hebben… En hij begon zwijgend haar borsten te strelen, zacht eerst en zwaar ademend en sneller en harder, hij kneedde haar borsten, ze kronkelden onder zijn handen… vloeibaar waren ze, alsof haar bloed in zijn bloed stroomde, de borsten pompten zich op, ze knapten haast uit hun bh. Hij streelde haar tepels door de stof en liet zijn vingers langs een gezwollen blauwe ader gaan, een kloppende rivier… even vreesde hij dat ze zou barsten. Zijn handen zochten naar het haakje achter op haar rug, hij kon niks vinden, er zat een draai in het elastiek. Mevrouw Dekema deed een stap naar achteren en tilde haar borsten uit hun schalen. Ze woog ze in haar handen en bood ze aan.

Dit was te veel voor een droom en zíjn handen werden míjn handen. De borsten bleven de borsten van mevrouw Dekema. Ook zij kreeg haar bh niet open, ze sjorde hem naar beneden, trok hem omhoog. Dit was anders dan in de blote bladen, haar tepels wezen ieder een andere kant op, als schuwe snuitjes. Mevrouw Dekema draaide de haakjes naar voren. Ze deed een stap naar me toe en duwde de sluiting onder mijn neus. Toen zag ik het pas goed: om haar scheve tepels groeiden rode haren, drie haren uit iedere snuit… Ze grijnsden me toe. Ik sprong achteruit… en rende weg.

‘Toe nou,’ riep ze, ‘kom, kom, doe niet zo flauw.’

‘Maaam, laat dat,’ krijste een stem uit een krater. Dat was Guus.

Nog diezelfde ochtend de bronze sans soleil van mijn gezicht geschrobd, maar die gesnorde beverkoppen gingen niet meer weg. Ze bleven nachten grommen.

•

Wie had ooit zoiets gezien? Jongens vragen gaf geen antwoord. De uitklapbare lichamen in de oude encyclopedie evenmin. Een terloopse vraag aan het ontbijt. Borsthaar bij vrouwen? ‘Nooit gezien,’ zei mijn moeder. ‘Op Bali niet, Sumatra… Ook op de sepiafoto’s met inboorlingen uit Borneo niet. Waarom wil je dat weten?’

‘Ik kwam zoiets bij Rilke tegen.’

‘Nou, zoek dat nog maar eens op.’

Die Toneelschool, bah… ze was er altijd al op tegen.

Ik vroeg het aan Jaap Schouten, de borstenspecialist van onze school – hij was onze vraagbaak op seksgebied. Op feestjes beslist een van de meest ervaren jongens achter de coniferen. Jaap had het al honderd keer gedaan – op vakantie in Italië. Zijn zolderkamer hing vol pin-ups; mocht van zijn vader. Ik kende die kamer goed, het was er stiller dan bij ons en we maakten er wel eens ons huiswerk. Vroeg of laat kwam zijn borstenverzameling op tafel. Blaadjes vol meloenen, peren, scheerriemen en gebakken eieren.

Mijn vraag was een excuus om de hele verzameling samen nog eens door te nemen. Naar boven, vlizotrap opgetrokken en ongestoord bladeren. Jaap haalde zelfs een mij niet eerder getoonde, uiterst geheime doos onder zijn bed vandaan. Stars and tits. Maar haren, ho maar. Hij liet een naaktfoto van Natalie Wood zien, de Maria uit West Side Story. ‘Ook een flinke bos hout voor de deur.’

Was dat echt Natalie Wood? Mijn zuivere Maria? Hoe kon ze… ‘Wat erg,’ zei ik. Ze was zo netjes in de film, zo aangekleed mooi… Zoals zij en Tony elkaar in een modeatelier de liefde verklaarden… zo hoorde het, zo moest het gaan. One hand, one heart. ‘Dat valt me vies van haar tegen.’

‘Vies? Jij bent vies. Het is toch een mooie vrouw,’ zei Jaap, ‘ze hoeft zich er toch niet voor te schamen?’

‘Die plaat zal ik nooit meer draaien.’

‘Zonder aan haar tieten te denken?’

‘Zulke foto’s halen een vrouw naar beneden.’

‘Jíj wilt ze elke keer zien.’

Jaap kon grof zijn, ook nu weer. ‘Wees eerlijk,’ vroeg hij met zijn tong boven Natalie Wood, ‘heb je die tieten van mevrouw Dekema nou wel of niet gelikt?’

‘Nee, natuurlijk niet.’

‘Stommeling.’

‘Zeker met die haren.’

‘Gewoon eruit trekken, een voor een.’ Hij vouwde een zwaargeschapen blonde filmster uit en liet haar verlekkerd boven mijn hoofd bungelen.

‘Je zal eronder liggen,’ zei ik met afgewend gezicht.

‘Eronder? Erop!’ kraaide Jaap. ‘Je hoofd ertussen en hard blazen, mooiste geluid ter wereld.’

Geen wonder dat hij voor zijn eindexamen was gezakt.

•

Jaap had van zijn vader zelfs kapotjes gekregen, voor als de nood aan de man kwam. Zijn vader was cameraman bij de televisie, er kwamen artiesten bij hen over de vloer, hele beroemde, ik had er een keer Patachou op de bank zien zitten en mocht haar toen een hand geven. ‘Artiesten doen niet moeilijk over seks,’ zei Jaap.

Wist ik. Op de Toneelschool was het ook heel gewoon.

‘Toneelspelers!’ zei Jaap, ‘dat zijn de grootste schuinsmarcheerders.’

‘O ja?’

Kende ik die en die?… dat waren nymfomanen, die deden het in de coulissen. En de mannen? ‘Aan twee zijden bespeelbaar!’ Jaap maakte het bekende gebaar.

‘Er zitten ook héél beschaafde tussen.’

‘Op de planken, ja, als iedereen kijkt, maar moet je ze thuis meemaken.’ Zijn vader was een keer op een acteursfeestje in Amsterdam geweest en toen door een vrouw op zijn wang gezoend, hij had niet eens gemerkt dat het een kerel was, want hij droeg een jurk!

‘Brrr.’ We griezelden er allebei van.