Boeken van Betsy Udink

Achter Mekka

De primeur van Caro Darmont

Wilhelmina, een portret in herinneringen (samenstelling)

Vrouwen aan het front (samenstelling)

Klein leed

Allah en Eva

In Koerdische kringen

BETSY UDINK

in koerdische

kringen

UITGEVERIJ AUGUSTUS
AMSTERDAM • ANTWERPEN

Dit boek kwam tot stand met steun van het Nederlands Letterenfonds en het Fonds voor Bijzondere Journalistieke Projecten

Copyright © 2010 Betsy Udink en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp en typografie Nanja Toebak

Foto van de auteur Elro van den Burg

ISBN 9789045705675

NUR 320

www.augustus.nl

Ter nagedachtenis aan mijn ouders

Hermien Udink-Huiskamp (1920-1983)

Willem Udink (1914-1993)

INHOUD

1 Het begin

MIJN KOERDISCHE RELATIES

2 Mulla Mustafa Barzani

3 Ahmed Bamarni (1)

4 Jalal Talabani

5 Fuad Hussein (1)

6 Lex Aronson

DE MISDADEN VAN SADDAM HUSSEIN

7 Al-Anfal, anfaliseren, anfalkan

8 ‘Ken je mijn naam niet? De hele wereld kent mijn naam!’

9 Saddamisme

10 De bunker

11 Moedeloos

DE BEHANDELING VAN VROUWEN

12 Doodgegooid

13 Clitorisamputatie

14 Ferda, in Turkije Cemilolu, in Koerdistan Cemilpasha

KOERDISTAN IS NOG LANG NIET AF

15 Derwisjen

16 De dood ligt om de hoek

17 Kirkuk

18 De rafelranden

19 Gemengde berichten

TOT SLOT

20 De schok van de herkenning

21 Fuad Hussein (11)

22 Ahmed Bamarni (11)

23 Het einde

CHRONOLOGIE

1

HET BEGIN

Ik was drieëntwintig jaar, in het bezit van een functieomschrijving die veel te voornaam was voor een jong meisje: redacteur buitenland van het Utrechts Nieuwsblad, en ik wilde wat te vertellen hebben. Ik wilde deelnemen aan een wereld buiten mijzelf en ik wilde uit mijn timiditeit breken. In augustus 1974 reisde ik naar de bergen van Noord-Irak, waar in het voorjaar de Koerden in opstand waren gekomen tegen het Arabische Ba’athregime. Ze vochten, zeiden ze, voor autonomie: zichzelf besturen en hun eigen taal spreken. Ze wilden ook Kirkuk, waar, als je aan de aarde krabde, de olie in je gezicht spoot.

Ik had ook naar Egypte kunnen gaan, naar Syrië of naar Israël, die tien maanden ervoor, in oktober 1973, een korte oorlog hadden gevoerd. Israël had de Palestijnse gebieden bezet en meteen werd gezegd dat de joodse staat op den duur de goodwill die het had gekregen van het oude en schuldige Europa zou verspelen. Het zou als bezetter alleen maar meer gaan onderdrukken, het onderworpen Palestijnse volk nog meer knechten en het kon niet anders of het zou de mentaliteit overnemen van de eigen oorspronkelijke en antisemitische onderdrukkers en vervolgers in Europa en Rusland. Israël en de Palestijnen: het werd gezien als de kern van alles wat er mis was met het Midden-Oosten. Het onderwerp trok honderden journalisten die in duizenden artikelen de kwestie bespraken. Daar had ik als nieuweling niets aan toe te voegen.

Ik had naar Amerika kunnen gaan, naar Engeland of naar Frankrijk, maar daarover, dacht ik, is alles al verteld, dat is geen nieuw verhaal, daar zitten ervaren journalisten die wat te vertellen hebben. Naar de Koerden ging niemand, bijna niemand, daar was nog iets over te zeggen wat een ander niet wist.

Ik viel onmiddellijk voor de vrijheidsstrijd, voor de jongens van mijn leeftijd die hun net begonnen leven wilden geven aan een gezamenlijk streven naar nationale zelfstandigheid. Ik genoot van de strijdlust die armoede en achterstand bij mij wakker riep. Ik viel voor de gastvrijheid en de ongenaakbare bergen. En ik vond meteen dat we de Koerden en andere onderdrukte Iraki’s moesten helpen van het Ba’athregime en van Saddam Hussein af te komen; Saddam, die in naam nog niet leider Numero Uno was, maar in de praktijk wel.

Ik denk graag aan de verlangens, ambities en idealen van het meisje dat ik toen was, toen ik nog geen angst kende en geloofde dat de wereld tijdens mijn leven een goede en rechtvaardige wereld zou worden zonder armoede en honger.

Zo jong en naïef was ik destijds.

Mijn Koerdische relaties

2

MULLA MUSTAFA BARZANI

Verleden voorjaar las ik in het Gemeentearchief van Utrecht wat ik in september 1974 in het Utrechts Nieuwsblad had geschreven over Mulla Mustafa Barzani, de vermaarde leider van de Iraakse Koerden. Het waren de woorden en indrukken van een goedgelovig, argeloos en groen meisje: ‘In het licht van de volle maan, onder een heldere sterrenhemel rijst hij als een Napoleon op uit de nacht.’ Een paar alinea’s later gevolgd door: ‘Van vormen van terrorisme als vliegtuigkapingen, telefooncentrales opblazen en bezettingen van ambassades wil de generaal niets weten. Hij vindt dat burgers die niet deelnemen aan de oorlog niet getroffen mogen worden door aanslagen.’

Pas veel later zag ik hoe ongenaakbaar, hard en meedogenloos Barzani was.

Midden in de nacht was ik opgehaald uit de hut waar de gasten van de opstandige Koerden waren ondergebracht, niet ver van de Iraanse grens. We reden een uur of wat door de nacht en stopten uiteindelijk in wat een vakantieoord voor Iraki’s was geweest. Voor een witte bungalow stond Mulla Mustafa Barzani mij op te wachten, een hand, als de Franse keizer, ter hoogte van de maag in zijn jas gestoken. Ik was niet alleen met de generaal-partizanenleider onder de oriëntaalse sterren, er was ook een tolk, de chauffeur was er, de jongens van het departement van perszaken waren er met wie ik bevriend zou raken en die tien maanden later naar Nederland vluchtten, en Idris Barzani was er. Idris was zeven jaar ouder dan ik, een zoon van Mulla Mustafa, die zijn vader op den duur zou opvolgen samen met zijn broer Massud. Idris zei, en ik zette het klakkeloos in de krant in Nederland: ‘In het algemeen zijn de Koerden tegen iedere vorm van terrorisme. Misschien zien we het verkeerd maar dat is nu eenmaal onze natuur. We geloven in het goede.’ Ik concludeerde dat de oude Barzani, die achtenveertig jaar ouder was dan ik, ‘beslist geen demagoog is’, dat ‘had ik duidelijk gemerkt in ons urenlange nachtelijke gesprek’. Ik had ademloos naar de leider geluisterd, omringd door peshmerga’s, Koerdische gewapende strijders.

Als ik niet meteen op mijn achttiende mijn kinderdroom had kunnen verwezenlijken, journalist worden, had ik geschiedenis gestudeerd. Ik had de ambitie met behulp van de journalistiek of de historische studie te leren hoe de wereld in elkaar zat en fantaseerde hoe ik het diezelfde wereld zou vertellen. Maar toen ik naar Koerdistan ging zag ik de geschiedenis over het hoofd, had ik geen geduld voor de historische context en geen besef van de Ottomaanse, Perzische of Arabische rijken die over de Koerden hadden geheerst of nog heersten. Ik had geen besef van de verwoestende oorlogen van Koerdische stammen onderling. Ik zag het verleden niet en meende dat de toekomst alles beter zou maken.

Mulla Mustafa Barzani (Mulla is geen titel maar een van zijn voornamen) zag er in 1974 uit zoals hij tegenwoordig neerkijkt vanaf alle muren, poorten en zuilen in Iraaks Koerdistan: groot, vlezig, heerszuchtig, een rood-wit geblokte hoofddoek tot tulband gerold op het hoofd, gekruiste bandeliers om de brede borstkas en de ferme buik, en tussen de dikke zwarte snor en de dikke zwarte wenkbrauwen: de klompneus. Toen ik voor het eerst in drieëndertig jaar zijn portret weer zag, in Irak direct over de grens met Turkije, waren de twee woorden die spontaan bij me opkwamen: roverhoofdman, krijgsheer. Mijn bewondering voor de oude vos was lang, lang geleden in damp opgegaan.

Wat ik nu weet had ik ook in 1974 kunnen weten, maar toen wilde ik het, denk ik nu, niet weten. Toen kon ik onmogelijk weerstand bieden aan de macht die het aangedane gemoed had over het hoofd. Ik was bedwelmd door wat ik had gezien: de ellende waarin de Koerden verkeerden, de vliegen, de smerige, bloederige bedden in het veldhospitaaltje, het schrale eten, jongens als mijn nieuwe vrienden Ahmed, Fuad en Siamand die op plastic slippers tegen een machtige, goed geëquipeerde en tirannieke vijand streden, de Ba’athbommen uit Russische vliegtuigen waarvoor ik met hen in Koerdische grotten schuilde, de romp bij de waterput waarvan diezelfde bommen het hoofd, de armen en de benen hadden afgescheurd, de buitenmatige gastvrijheid waarmee een meisje als ik werd ontvangen, alsof ze de secretaris-generaal van de VN was.

In de roes zag ik de actieve hulp van de Iraniërs aan de Koerden van Mulla Mustafa over het hoofd. Natuurlijk wist ik dat ze steun gaven, want ik was van Amsterdam naar Teheran gevlogen en vandaar naar Tabriz, vanwaar ik met vol medeweten van de Iraanse geheime dienst en onder begeleiding van Iraanse politiemannen de grens met Irak, bij Hajj Umran, werd overgebracht. Of dacht ik alleen maar dat de Iraniërs ‘aardig’ waren voor de arme, deerniswekkende Iraakse Koerden? Aardig zijn en aardig gevonden worden waren in die tijd naast verliefd worden en zijn, en het verlangen iets te vertellen te hebben, de leidmotieven van mijn leven. Ik had geen Iraanse militairen waargenomen in de ‘bevrijde gebieden’ van Iraaks Koerdistan. Later zei iemand dat ik ze wel gezien had, maar niet had geweten wat ik zag. De Iraniërs hadden legerkistjes gedragen onder hun peshmergapak, de Koerdische rebellen slechts plastic schoenen. Iraniërs bemanden het luchtafweergeschut. Ook dat had ik gezien moeten hebben op de dagen waarop ik naar het front was geweest en ze met hun luchtafweergeschut – waar de Koerden niet aan mochten komen – in actie kwamen tegen de Russische Migs van de Iraakse luchtmacht. Maar ik had het niet opgemerkt. Ik had wel door een Sovjetbom verbrijzeld kunnen worden; dan was ik gestorven zonder te weten hoe het in Koerdistan in elkaar zat. Er was ook militaire hulp uit Israël en er was steun van de Amerikaanse Central Intelligence Agency, de CIA, die ik en geen enkele buitenlandse journalist met eigen ogen hadden gezien. Dat werd pas later bekend, nadat de Koerdische Opstand – acht maanden na mijn eerste bezoek – als een kaartenhuis in elkaar was gezakt. Het stond in een artikel in een New Yorks weekblad, Village Voice. Het artikel was geschreven door Seymour Hersh, die tot op de dag van vandaag over duistere en geheime zaken van de Amerikaanse regering is blijven publiceren. (Hij onthulde de foto’s van Amerikaanse meisjessoldaten die naakte Iraakse mannen aan een hondenriem vasthielden in de Abu Ghraibgevangenis in Baghdad in 2006.) Dit stond – een beetje ingewikkeld – in dat oude artikel: ‘Zowel Iran als de VS denkt baat te vinden bij een onoplosbare situatie waarbij Irak op een wezenlijke manier wordt verzwakt door de Koerdische weigering om hun semiautonome status op te geven. Iran noch de VS wil een oplossing van de situatie.’ Met andere woorden: de Koerden van Mulla Mustafa Barzani kregen net genoeg Amerikaanse hulp en steun, via de sjah van Iran, om het Ba’athregime thuis bezig te houden zodat het geen gekke dingen zou gaan doen tegen Israël, of in de Perzische Golf de Amerikaanse oliebelangen zou bedreigen, maar niet genoeg om de Koerden zo machtig en sterk te maken dat ze de staat Irak aan stukken zouden kunnen breken.

De schaamteloze ongevoeligheid van de ene partij, van de Amerikanen, maakt de ontvangende partij, in dit geval de Koerden, niet automatisch deugd- en eerzaam. Mulla Mustafa had persoonlijk de Verenigde Staten het hof gemaakt. In de zomer van 1973 was hij nog officieel in gesprek met Saddam Hussein, maar hij wilde Kirkuk. De Arabieren wilden de op een zee van olie drijvende provincie niet opgeven, net zo min als ze dat nu willen doen. Mulla Mustafa verkocht vervolgens de buit, vóór die in zijn bezit was, aan de Amerikanen. Hij zei in die tijd tegen de Washington Post: ‘We zijn bereid het beleid van de VS uit te voeren als de VS ons tegen de wolven beschermt. Als we genoeg steun krijgen zullen we in staat zijn om de olievelden van Kirkuk te beheren en exploitatierechten te geven aan een Amerikaans bedrijf.’ Ruim een jaar later zei hij vrijwel hetzelfde tegen mij: ‘Barzani zegt bereid te zijn Nederland en België olieconcessies aan te bieden in ruil voor honderd tanks en vliegtuigen. Met die tanks en vliegtuigen kunnen wij binnen een maand het Ba’athregime in Baghdad omverwerpen en zal Koerdistan een eigen, eerlijk aandeel in de opbrengsten van de oliebronnen in Kirkuk en Mosul krijgen,’ zo had ik Barzani in het Utrechts Nieuwsblad geciteerd.

Nadat de strijd was verloren, hebben Mulla Mustafa Barzani en andere Koerden gejammerd over het verraad van Nixon, en Kissinger en de sjah, die opeens, op 6 maart 1975, alle hulp stopzetten. Barzani had gehandeld vanuit een oeroude tactische tribale gewoonte: hij had de vijand (Iran) van zijn vijand (het Ba’athregime in Baghdad) tot zijn vriend gemaakt, en ook de vriend (de VS) van zijn nieuwe vriend was zijn vriend geworden. Als een echt stamhoofd vertrouwde hij zijn zogenaamde vriend Iran niet en zocht en vond hij garanties bij de vriend van die vriend: de VS, die borg zei te staan voor de beloften die de sjah had gedaan aan de Iraakse Koerden. Het is realpolitiek, dat is waar, maar met aardig zijn is niet één volk onafhankelijk of autonoom geworden, en heeft geen opperhoofd zich ooit kunnen handhaven. Het is iets wat je je, op een bepaalde manier, wel kunt voorstellen. Wat niet is te verteren, is dat Mulla Mustafa Barzani zijn bevrijde gebieden sloot voor Iraanse Koerden die oppositie tegen zijn vriend de sjah voerden, Koerden die hetzelfde wilden als hij beweerde te willen: autonomie. Ook zat Barzani de Koerden uit Turkije dwars, die net als de Iraakse en Iraanse Koerden zelfbestuur wilden. Hij vond het belangrijker de Amerikanen te vriend te houden, bondgenoten van Turkije, een land waar Koerdische nationalisten zwaar vervolgd werden. Barzani, de Amerikaanse regering, de sjah van Iran: ze waren allen even cynisch en hypocriet. Ze steunden wel het ene Koerdische streven naar autonomie (dat in Irak) maar niet het andere (in Iran en Turkije).

Mulla Mustafa Barzani leverde zonder blikken of blozen de Koerdische vijanden van zijn bondgenoten uit of executeerde ze zelf en roeide Koerdische dorpen uit die niet wilden meedoen aan zijn strijd tegen het regime in Baghdad. Het zijn kwaadaardige, buitengewoon wrede daden van de grote Koerdische held. Het is een gedrag – het verraden, het martelen en het doden van mede-Koerden – dat elke vriend van de Koerden op den duur van hun streven naar zelfstandigheid verwijdert.

HONGER NAAR ALMACHT

Tribalisme is een van de meest onrechtvaardige vormen van samenleven die er bestaan. Het is prehistorisch; het bestond al lang voordat de eerste staten zich vormden. Curieus genoeg vormden die staten zich het eerst in het aan het huidige Koerdistan grenzende Mesopotamië. In stammen en clans zoeken de leden veiligheid, bescherming en zekerheid tegenover andere stammen en clans. Die protectie wordt tot op zekere hoogte verschaft, maar wat het tribale leven ook inhoudt, is onderlinge jaloezie, vetes, wantrouwen, despotisme, strafexpedities, brandschatten, een onstilbare honger naar almacht, naar opperheerschappij en naar wraak, om niet te spreken van onderdrukking van vrouwen, bloedvetes en eremoorden en vertoon van superioriteit tegenover anderen. Stammen exploiteren de zwakheden van hun buurstammen en zaaien verdeeldheid. Stammen en clans bepalen nog altijd de loop van het leven van mensen – en niet alleen die van de Koerden – in het Midden-Oosten. Oorlog, moorden en demonisering van buurstammen en clans zijn de regel.

Hoofdmannen – in Koerdistan worden zij aga genoemd – buiten hun eigen stamleden uit en onderdrukken hen, net zo erg als Saddam Hussein in Irak dat deed met al zijn burgers. Ze dwingen de mensen die ze zeggen te beschermen onderhorigheid af en beroven aangrenzende stammen. Elke zichzelf respecterende aga heeft een gewapend gevolg, vaak groot genoeg om oorlog te voeren met de buren. Elke aga heeft als hoogste prioriteit het behartigen van zijn eigen belangen, die hij allereerst binnen zijn stam zal verdedigen, vervolgens in de wijdere context van zijn dorp, zijn district, of van zijn land, en ten slotte binnen de verhoudingen van zijn staat en omliggende staten. Als de Barzani’s steun zoeken bij de vijand van Baghdad, bijvoorbeeld bij Iran, zoekt de stam met wie zij ruzie hebben juist steun bij Baghdad. In een tribale en clanmaatschappij is er voortdurend ruzie, en die ruzie wordt altijd met geweld uitgevochten.

Neem de kuddes schapen die overal in deze streken, op het eerste gezicht, vredig grazen op de vlaktes en op de berghellingen. Herders staan kalm te kijken naar hun vee, honden houden de beesten bij elkaar. Waar je niets van ziet en als reiziger ook niets van verneemt, is dat er voor die kuddes doorvoerrechten moeten worden betaald om van het ene graasgebied naar het andere te komen. Meestal betaalt een aga dat tarief namens de leden van zijn stam of clan. Hij vordert het bedrag van zijn onderhorigen en geeft het aan de aga van het dorp of van het stamgebied waardoorheen de kuddes moeten migreren. Nu gebeurt het vrijwel altijd dat die laatsten de doorvoerrechten in eigen zak steken en niet delen met hun dorps- of stamgenoten. ‘Zelden,’ zo schrijft de grote kenner van Koerdische stammen, de Nederlander Martin van Bruinessen in zijn klassiek geworden boek Agha, Shaikh and State, ‘passeren nomaden het grondgebied van een gevestigde groep zonder dat er onenigheid ontstaat.’

Een stam bestaat niet altijd uit bloedverwanten en is vaak samengesteld uit wisselende segmenten. ‘Een stam,’ schrijft Van Bruinessen, ‘is een gemeenschap of een federatie van gemeenschappen die voorziet in de behoefte aan bescherming van zijn leden tegen agressie vanbuiten en voor het behoud van de levensstandaard waaraan men gewend is en het behoud van het ras. Sommige stammen erkennen meerdere hoofdmannen. […] Een stam is een kleine, in zichzelf gekeerde wereld, het is een defensief verbond, een traditionele en conservatieve vereniging, een gemeenschap die tegenover andere groepen die niet bij die gemeenschap behoren, gevoelens van superioriteit koestert.’

In de opgetogenheid over mijn nachtelijke ontmoeting met Mulla Mustafa Barzani en in de verbijstering over de ellende waarin de Koerden zich bevonden, kwam ik in 1974 met deze observaties terug: ‘Je ontkomt er niet aan sympathie te voelen voor deze woest uitziende partizanenleider met zijn dubbele rode tulband, zware wenkbrauwen, doorgroefde gelaat en pistool en kogelgordels om het middel. Grote dolk achter de riem gestoken. Gekleed in het eenvoudige kakiuniform dat iedere peshmerga draagt. Zonder onderscheidingstekens. Een man die het lijden kent. Aanvoerder in een niet te winnen oorlog. Een man die de dood vele malen in het gezicht heeft gezien.’ Kortom: ik was om de vinger gewonden van de grootste aga die de Koerden ooit hebben gekend.

DE GEKKEN

Na de dood van Mulla Mustafa Barzani zijn zijn zoons Idris en Massud hem als hoofdmannen opgevolgd. Maar het is in Koerdistan niet vanzelfsprekend dat zonen hun vaders als stamhoofd opvolgen. Die positie moet verdiend worden, en aangezien het voornaamste doel van een stam is zich te verdedigen tegen een andere stam of de macht te krijgen, wordt het leiderschap verworven door het tonen van krijgshaftigheid. Een andere manier om de baas te worden van een stam is door het tegenovergestelde: de kunst verstaan van het vrede stichten. Een dergelijke kandidaat-aga moet een talent voor bemiddelen hebben, voor het bijleggen van geschillen tussen facties en clans binnen de stam, of tussen andere dan zijn eigen stammen die onenigheid met elkaar hebben. Mulla Mustafa Barzani verdiende op de vechtersbazenmanier zijn leiderspositie. Voor zijn voorgangers in de Barzanistam lag dat anders. Zij werden opperhoofd op die andere, maar ook even traditioneel Koerdische manier, namelijk door hun aantrekkingskracht als heilige mannen en door de politieke invloed die ze als bemiddelaars in conflicten hadden verkregen.

De Barzani’s vormden rond het geboortejaar van Mulla Mustafa in 1903, of 1904 of 1905 – niemand weet het precies – een van de vijf machtigste religieuze families in Koerdistan. In die tijd stonden de Barzani’s bekend als ‘de Gekken’. Hun zotheid hield verband met hun positie als sjeik van een mystieke orde, die van de Naqshbandi. De Naqshbandi zijn een soefi-orde, islamitische mystici, die sterk vertegenwoordigd zijn in Turkije en Irak. De stichters van dynastieën van sjeiks waren meestal geen lid van de stam over wie ze ten slotte de baas werden. Ze kwamen vaak van ver en vestigden zich in een bepaald gebied als religieuze leraar, als een brenger van Gods woord, als instructeur van de stappen die de gelovige dichter bij God zullen brengen. Ze waren daardoor onpartijdig en werden niet gehinderd door gemeenschappelijke belangen met welke stam of clan dan ook. Bovendien beweerden de sjeiks altijd dat ze geen wereldlijk gewin najoegen en zich helemaal wijdden aan de verheerlijking van God, aan de verspreiding van de islam, en aan het welzijn van hun volgelingen.

De voorouders van Mulla Mustafa Barzani hadden zich in de negentiende eeuw gevestigd in de nederzetting Barzan, dat op de linkeroever ligt van de Grote Zab, een rivier die tussen Mosul en Kirkuk in de Tigris uitmondt. De eerste bekende Barzansjeik was Taj ad-Din, Kroon van het Geloof. In Barzan groeide een bijna utopische gemeenschap rond deze sjeik. Zijn vroomheid en de manier waarop hij in God kon opgaan, trokken hongerige, onderdrukte en radeloze boeren aan die zich de uitbuiting door de tirannieke aga’s van de Zebaristam, die aan de andere kant van de Grote Zab woonden, niet meer lieten welgevallen. Sjeik Taj ad-Din was een charismatisch leider en werd vereerd als de belichaming van het ideale. Hij trok andere soefisjeiks aan die zich ook in Barzan vestigden. Uit de mensen die zich rond Taj ad-Din schaarden, ontstond een nieuwe stam, die van de Barzani’s.

De naburige stammen beschouwden de sjeiks van Barzan als duivels, als godslasteraars en noemden de strijd die zij tegen hen voerden een heilige oorlog. De eerste Barzansjeik die een half goddelijke status kreeg was Abd al-Salam. Hij werd uitgeroepen tot Mahdi, de voor het einde der tijden verwachte Verlosser van de moslims. Zijn volgelingen verlangden van hem dat hij hun voorging in een mars naar Istanbul om daar de sultan af te zetten en zelf kalief te worden. Abd al-Salam toonde weinig enthousiasme en werd door zijn aanhangers in elkaar geslagen. Zij probeerden nog zijn goddelijkheid – die zij hem zelf hadden toegekend – te toetsen en gooiden Abd al-Salam uit het raam om te kijken of hij kon vliegen. Hij viel te pletter.

De tweede Barzansjeik, Mihemed genaamd, werd ook door zijn aanhangers tot Mahdi uitgeroepen. Koerdistan was toen nog deel van het Ottomaanse rijk en Mihemed kwam verschillende keren in opstand tegen de gouverneur, die uit naam van de sultan over Koerdistan heerste. Mihemed werd gepakt en in 1916 in Mosul opgehangen.

Hij werd opgevolgd door de godsdienstwaanzinnige sjeik Ahmed. Hoewel ‘heilig’ was sjeik Ahmed permanent in oorlog met zijn buurstammen en met de Britten die na de Ottomanen Koerdistan bezetten. Sjeik Ahmed wijdde zich vooral aan zijn spirituele taken en liet het vechten in latere jaren over aan zijn jongere broer Mulla Mustafa. Of sjeik Ahmed werkelijk aan religieuze wanen leed of dat hij ongewone denkbeelden gebruikte om zijn gezag en persoonlijk aanzien te versterken, is niet duidelijk. Hoe dan ook: hij was de centrale figuur in een religieuze sekte die bijna niets meer gemeen had met algemene islamitische overtuigingen. Juist in de tijd waarin de Britten probeerden het Barzangebied onder de duim te krijgen, verkondigden volgelingen van sjeik Ahmed dat hij ‘God’ was. Zelf beweerde hij dat het niet nodig was om in het gebed het gezicht naar Mekka te keren en dat men gerust de Koran kon weggooien.

Tegenwoordig worden de Barzani’s nogal eens geprezen om hun vroegere gelijkheidsprincipes en milieubewustheid avant la lettre. In hun gebied bestond geen privé-eigendom, alle grond was van alle stamleden. Het was verboden zonder instemming van de rest van de gemeenschap bomen om te hakken. Er mocht niet gejaagd worden op de herten, beren en wilde zwijnen die er leefden – en er nu nog steeds in behoorlijke aantallen voorkomen. Het was, schrijft Van Bruinessen, een utopische gemeenschap, waar vluchtelingen uit andere gebieden, moslims zowel als christenen, altijd welkom waren. Het lijkt idyllisch maar de Barzani’s en hun naasten zijn altijd de eersten onder hun gelijken geweest. Het tolereren van andere gelovigen is nooit meer geweest dan het gedogen van andersdenkenden, een gedogen zonder barmhartigheid.

Sjeik Ahmed en zijn familie en hun volgelingen vielen naburige, vijandige stammen aan en staken dorpen in brand. De Barzani’s gedroegen zich meedogenloos tegenover de dorpelingen die ze met geweld onder hun gezag brachten. Ze pakten hun hun graan af om er hun strijders mee te voeden. De Britten en hun Iraakse vazallen vielen de Barzani’ s keer op keer aan in een poging rust te brengen onder de Koerdische stammen, maar werden elke keer weer flink verslagen. Het was in deze strijd dat de jonge Mullla Mustafa zijn reputatie als houwdegen vestigde. Pas nadat de Britse luchtmacht was ingeschakeld, in 1932, sloegen sjeik Ahmed, Mulla Mustafa en hun krijgers op de vlucht. Uiteindelijk gaven sjeik Ahmed en later ook Mulla Mustafa zich over.

Mulla Mustafa en zijn broer Ahmed en de meeste andere Koerdische stammenleiders waren in die jaren niet geïnteresseerd in de Koerdische nationale zaak. Het enige wat zij wilden was de macht en hun tribale rechten uitoefenen in het gebied waarin zij zich hadden gevestigd. Waar ze konden, zetten ze hun (Koerdische) buurstammen een hak. Ze vochten, ze brandschatten, ze doodden, ze vernielden akkers, niet om een Koerdische staat te vestigen of om de Britten te dwingen zich te houden aan het Verdrag van Sèvres, dat in 1920 de Koerden min of meer een eigen staat had beloofd, maar puur voor het eigen gewin.*

In 1943 ontsnapte Mulla Mustafa Barzani vanuit zijn ballingsoord in Sulaymaniya naar zijn geboortegrond in Barzan, waar hij het Iraakse leger tot mikpunt van Koerdische spot maakte met zijn vakkundig gelegde hinderlagen. In die tijd sloot hij vrede met zijn grootste vijand, de stam van de Zebari’s, een vrede die slechts kort duurde maar lang genoeg voor Barzani om als gebaar van verzoening te trouwen met een dochter van de aga der Zebari’s. Uit dat huwelijk werd Massud geboren, de man die nu president is van de Koerdische Vrijstaat in Irak. Een jongere broer van Massuds moeder, Hoshyar Zebari, koos later de kant van de Barzani’s en werd in het post-Saddamtijdperk minister van Buitenlandse Zaken van Irak. Tussen de rest van de Zebari’s en de Barzani’s is het tot op de dag van vandaag niet goed gekomen.

Toen was het alweer een aantal jaren geleden dat de Britten Irak hadden overgelaten aan de Iraki’s en hun nieuwe koning, Faysal. Mulla Mustafa Barzani had voor hun vertrek tegen de Britten gevochten. Nu zocht hij hun steun in zijn strijd tegen het nieuwe centrale Iraakse gezag. ‘Wat uw bevelen ook mogen zijn, ik zal ze gehoorzamen zoals een kind de bevelen van een barmhartige vader gehoorzaamt,’ schreef Mulla Mustafa aan de Britse ambassadeur in Baghdad. ‘… onze dankbaarheid voor de goedertierenheid van de Britse regering kent geen grenzen.’ Hij kreeg de hulp niet en vluchtte eind 1946 met sjeik Ahmed en tweeduizend volgelingen de grens met Iran over. Zij vestigden zich daar in de eerste Koerdische republiek, die van Mahabad, een ministaatje dat overeind werd gehouden door de Sovjets.

Onder de Iraans-Koerdische stammen greep de wrok tegen de Barzani’s als een uitslaande brand om zich heen. Zij waren door de machtige maar nooddruftige Barzani’s in Mahabad gedwongen hun karige middelen van bestaan te delen. De Sovjet-Unie ontzegde beetje bij beetje haar steun, en het nieuwe Iraanse regime van sjah Mohammed Reza Pahlevi, dezelfde die later Mulla Mustafa militaire hulp zou geven in zijn strijd tegen het Arabische Ba’athregime en hem daarna opnieuw zou laten vallen, veroverde de Koerdische republiek Mahabad.

DE ROL VAN DE RUSSEN

Aan de cynische wijze waarop de Amerikanen Mulla Mustafa Barzani gebruikten in het midden van de jaren zeventig ging een even cynisch gebruik door de Russen vooraf. De voormalige superspion van Stalin, Pavel Sudoplatov, deed er een boekje over open in zijn memoires, die toen ze in 1994 verschenen voor een sensatie zorgden – maar dat was niet om wat hij over Barzani had geschreven. De memoires waren opzienbarend om andere redenen. Sudoplatov onthulde dat hij de moord op Leon Trotsky had beraamd, de man die voor Stalin naar Mexico was gevlucht. Zelf, zo schreef hij, pleegde hij in 1938 op de Coolsingel in Rotterdam, in opdracht van Stalin persoonlijk, de moord op de nationalistische Oekraïense leider Konovalets. Over Mulla Mustafa Barzani schreef deze Russische superspion: ‘We wilden de Koerden gaan gebruiken in een campagne om de westerse invloed in het Midden-Oosten te ondermijnen.’ Sudoplatov dacht kennelijk dat hij Barzani en diens aanhangers in zijn zak had, want hij schreef: ‘De Koerden pasten ook in mijn plannen om de olielevering aan Europa en de Verenigde Staten te saboteren. […] Ze konden in ieder geval de olietoevoer vertragen door de pijpleidingen van Irak en Iran te vernielen.’

‘Het was duidelijk,’ zo schreef Sudoplatov in 1994 – in een analyse die gelijk was aan die van de Amerikaanse CIA –, ‘dat de grootmachten geen enkel belang hadden bij een oplossing van het Koerdische probleem. Het lot van de Koerden werd in het Kremlin niet – maar ook niet in Londen of Washington – gezien als een humanitaire kwestie. Doel in de cynische politiek van zowel het Oosten als het Westen ten opzichte van de Koerden was toegang te verkrijgen tot de olievelden van Koerdistan,’ aldus de Russische meesterspion. ‘De tragedie van Barzani en van het Koerdische volk is dat het enige belang van het Oosten en het Westen bij hun zaak […] is hen te gebruiken als afschrikmiddel en als een pion in de regionale strijd tussen Turkije, Irak en Iran. […] Niemand in het Westen of in de Arabische landen wil dat de Koerden in een onafhankelijk Koerdistan de baas zijn over de olievelden van Mosul [en Kirkuk].’

Sudoplatov had Rusland aan het rijtje kunnen toevoegen. Zijn analyse klopt tot op de dag van vandaag: niemand, behalve de Koerden zelf, ziet heil in een onafhankelijk Koerdistan

NEOTRIBAAL

Na de militaire coup in Baghdad van 1958 kon Mulla Mustafa Barzani terugkeren naar Irak. Inmiddels had daar een nieuwe klasse van stedelijke en goed opgeleide Koerden de zaak van het etnisch nationalisme overgenomen. Zij waren progressief en wilden tegelijk met het vestigen van Koerdische autonomie de boeren bevrijden van het juk van de aga’s. De aga aller aga’s, Mulla Mustafa Barzani, die altijd bezig was zijn invloedssfeer uit te breiden, begon zich de zaak van de Koerdische nationalistische intellectuelen eigen te maken en de partij die zij hadden opgericht, de Koerdische Democratische Partij, te overheersen. Hij maakte van de partij een familiezaak. De KDP is uitgemond in een neotribale vereniging, geleid door Barzani’s, waarbij de partij zorgt voor baantjes, voor land en voor financiële ondersteuning van haar leden.

In 1968 nam de Ba’athpartij in Irak met geweld de macht over. Toen Barzani weer niet kreeg wat hij wilde en de VS, de sjah van Iran en Israël beloofden hem te zullen steunen, ging Mulla Mustafa opnieuw met zijn peshmerga’s, onder wie jongens als mijn toekomstige vrienden Ahmed, Fuad en Siamand, de bergen in. Dat was in 1974. De Grote Opstand begon, die in maart 1975 zo tragisch zou eindigen.

Het huidige Iraaks Koerdistan is nauwelijks te onderscheiden van andere Midden-Oosterse emiraten. Het is een prinsdom waar een dynastie, die van de Barzani’s, regeert met de voorwaardelijke steun van het andere neotribale verband, dat van de PUK van Jalal Talabani. Er zijn scheuren gekomen in die bolwerken sinds een dik jaar geleden een blok zich heeft afgesplitst van de Talabanigroep uit afkeer van het nepotisme en de corruptie en de dwingelandij van de PUK (Patriotic Union of Kurdistan).

MAUSOLEUM VAN DE KOERDENHOOFDMAN

Vierendertig jaar na mijn eerste ontmoeting in het maanlicht heb ik Mulla Mustafa nog eens opgezocht. Hij was al lange tijd dood – in de Mayo Clinic in Minnesota overleden aan longkanker. Hij lag nu onder een hoopje bruinrode aarde in Koerdistan, op een helling van het Badinangebergte, waar zijn voorouders zich in de negentiende eeuw hadden gevestigd. Twee grijze stukken leisteen stonden rechtop op zijn graf. Er was geen opschrift. Ernaast lag eenzelfde eenvoudig graf. Een peshmerga die zijn militaire pak met een moderne rits had dichtgemaakt, legde mij uit wie waar lag. Het was het graf van Idris, de zoon die ik op die sterrennacht tegelijk met zijn vader had gesproken en die in 1987 in ballingschap in Iran was overleden. Achter een muur lagen andere simpele graven, maar kleiner: die waren van Mulla Mustafa’s vrouwen en een dochter.

Op het terrein naast de graven van het Barzanivorstenhuis is het Barzani Memorial Center in aanbouw. De betonnen skeletten van het toekomstige mausoleum, de gastenverblijven, het museum en de bibliotheek staan stil en grijs tegen de bergwand. Op een schutting van golfijzer is getekend wat het moet worden: drie koepels, verbonden door galerijen en een openluchttheater. Er is geen metsel- of schilderactiviteit, er zijn geen loodgieters of elektriciens bezig. De mannen die het herdenkingscentrum bewaken kunnen me niet vertellen of de bouw is gestopt, of tijdelijk stilligt, en of er wellicht morgen weer arbeiders aan de slag gaan.

Ik weet uit Turkse kranten dat een Turkse aannemer het mausoleum van de Koerdenhoofdman bouwt, een man uit Kars, niet ver van de grens met Armenië. Op het eerste gezicht is het merkwaardig dat een Turks bedrijf het mausoleum bouwt van de grootste leider van de Koerden, omdat naast de Iraakse staat de Turkse staat het Koerdisch nationalisme het felst bestreden heeft. Bij nadere beschouwing ligt het anders. In die krant stond niet dat de aannemer Hasan Alagöz een Turkse Koerd is, want dat onderscheid mag in Turkije niet worden gemaakt. Het werd aan de lezer overgelaten dat zelf te raden, en dat was niet moeilijk omdat in het artikel ook stond dat hij kandidaat is geweest voor de voormalige partij HADEP. Dat was een Turks-Koerdische partij, die net als haar voorlopers en opvolgers na verloop van tijd verboden werd, omdat ze geen afstand wilde nemen van de PKK, die met wapens de strijd voor autonomie voor de Koerden in Turkije voert en vanuit de bergen van Iraaks Koerdistan opereert.

Het is goed mogelijk dat de Turks-Koerdische aannemer het werk aan het mausoleum, dat in grootsheid het mausoleum van Atatürk in Ankara moet evenaren, zelf heeft stilgelegd, omdat hij voordat hij verdergaat geld wil zien. Het is een veelvoorkomende fase in bouwprojecten in Noord-Irak. Heel Iraaks Koerdistan staat vol onafgebouwde gebouwen: van woninkjes tot flatgebouwen, van universiteiten tot ministeries. Niets lijkt af en de meeste projecten zijn op de helft van de bouw of op een derde reeds verlaten. Steigers afgebroken, hijskranen versleept, elektriciteitskabels verdwenen. Altijd dezelfde reden: de aannemer wacht op zijn geld.

De simpele en kale graven liggen in de schaduw van een eik, een grote boom, met eikels en bladeren zo groot als ik ze niet eerder heb gezien. De boom is groen, ook al is het eind oktober. Hij kan niet ouder dan achttien, negentien jaar zijn, want in 1988 heeft het Iraakse leger hier eerst de mensen en dieren vergiftigd met chemische gassen, en in de dagen erna alles platgebrand en platgewalst. Het dunne gras van de bergen en van de vallei van Badinan is geel, of bruin en dor. Heel in de verte, aan de andere kant van de vallei, boven op de bergrug, staan de grote villa’s van alle machtige en belangrijke Barzani’s van dit moment. De contouren van een nieuw ziekenhuis zijn met het blote oog zichtbaar. Het nieuwe gebouw van de plaatselijke bank is open: Barzan Bank. In dit landschap speelde zich een deel van de Anfalcampagne af, de chemische oorlog van Saddam Hussein tegen de Koerden.

Al in 1976 voerde de Ba’athpartij vijftigduizend mensen uit dit gebied weg. Een strook van vijftien kilometer langs de grens met Turkije werd ontdaan van alle menselijke bewoning en bestaan. De mensen van Badinan werden gedumpt in de woestijn van Zuid-Irak; in 1981 werden ze opnieuw uit hun kamp gedeporteerd, dit keer naar een kamp in de buurt van Erbil. Twee jaar later was er een inval in dit kamp. Achtduizend jongens en mannen, allen van de Barzaniclan, werden in de laadbakken van vrachtwagens gepropt. Die vrachtwagens zijn nog bij Baghdad gezien, maar daarna is er niets meer van de mannen in de trucks vernomen. Waarschijnlijk zijn ze allemaal geëxecuteerd en in massagraven gegooid. Dat was nog vóór de Anfalcampagne, toen Ali Hassan al-Majid, neef van Saddam Hussein, tweehonderdduizend man troepen en de Iraakse luchtmacht losliet op de overgebleven dorpen van Badinan. Bij het overvliegen van de bommenwerpers roken de mensen zoete appeltjes en zagen ze witte en zwarte en gele rook, en even later waren ze dood: gestikt door het mosterd- en zenuwgas. Tienduizenden vluchtten richting Turkije, tienduizenden anderen werden opgepakt door het Iraakse leger en door collaborerende Koerden geëxecuteerd of in kampen opgesloten; de dorpen werden platgewalst, de velden verbrand en de dieren, net als de mensen, weggevoerd.

De enige andere bezoekers van de begraafplaats zijn vijf meisjes in lange rokken. Ze zijn onderwijzeres in de dorpjes in de buurt en komen een laatste groet brengen aan Mulla Mustafa. In de nieuwe maand mogen ze terug naar Erbil, waar ze vandaan komen. Ze hebben hier een soort dienstplicht voor juffen en meesters uitgezeten. Twee jongemannen, met een ouderwets geweer aan de schouder hangend, loeren vanaf een afstand naar de meisjes. Een man zonder voortanden, brillenglazen als borrelglazen op zijn neus en leunend op een stok, komt me vertellen dat hij Mulla Mustafa persoonlijk heeft gekend. Hij was bij hem in Mahabad, zegt hij. Als ik voor hem uitreken hoe lang geleden dat was en ik een schatting van zijn leeftijd maak, zegt hij dat niet hij erbij was, maar zijn vader.

*   De Koerden waren in 1920 zo verdeeld dat ze er niet in slaagden een vertegenwoordiger aan te wijzen voor de onderhandelingen in Frankrijk over de herverdeling van het Midden-Oosten. Desondanks werd hun in het Verdrag van Sèvres een autonoom gebied in het vooruitzicht gesteld dat, als het aan bepaalde voorwaarden voldeed, op den duur onafhankelijk zou worden. ‘Sèvres’ werd in 1923 vervangen door het Verdrag van Lausanne, dat het Turkije van Mustafa Kemal Atatürk als zelfstandige staat erkende en geen ruimte liet voor een zelfstandig Koerdistan. De Britten plakten Zuid-Koerdistan vast aan het nieuwe koninkrijk Irak, dat volgens hen economisch en politiek niet levensvatbaar was zonder de olie van Kirkuk en Mosul. De enige concessie aan het Koerdisch nationalisme die in die tijd werd gedaan, was erkenning van het Koerdisch als officiële taal van Irak, naast het Arabisch.

3

AHMED BAMARNI (I)

Ahmed maakt een gebaar met zijn linkerhand dat ik me, nu ik het zie, onmiddellijk herinner als het gebaar dat hem lang geleden al kenmerkte: hij strijkt langs de neusvleugels, dan langs de mondhoeken en maakt het gebaar af door vingers en duim op de kin bijeen te brengen, waarna hij het gebaar een keer of wat herhaalt. Zijn handen zijn klein. Hij heeft een klein postuur. Hij krabt met een pink zachtjes op zijn schedel. Hij zit op het randje van de bank zoals hij vroeger ook op het randje van een stoel of bank zat. Bedaard en gereserveerd. Hij heeft geen eten, geen drinken, geen tabak nodig om zijn verhalen te vertellen, om zijn opvattingen en gedachten uiteen te zetten of om zijn gedachten op een rijtje te zetten en zijn aandacht te kunnen richten op hetgeen hij wil zeggen of waarnaar hij luistert. Hij heeft ook niet de gewoonte een lang verhaal kort te maken. Die eigenschappen waren er vroeger ook, vijfendertig jaar geleden, toen hij een poosje in een kamertje van mijn Madurodamhuisje aan de Bollenhofsestraat in Utrecht woonde. De verandering zit ’m in zijn uiterlijk. De tengerheid van de gekwelde asielzoeker en van de getourmenteerde jongen die de oorlog had verloren, heeft plaatsgemaakt voor een zekere gezetheid. De dunne nek is vlezig geworden, het dikke zwarte haar is goeddeels en voorgoed verdwenen. De groenbruine ogen lijken kleiner dan vroeger. Ik had hem niet herkend op het vliegveld van Stockholm, waar hij nu woont, en hij had mij, zonder me te herkennen, voorbij laten lopen. Ik was als enige zoekende passagier over in de kleine aankomsthal en hij en zijn vrouw waren het enige echtpaar dat nog niemand had begroet, wat het eenvoudig maakte te raden dat zij Ahmed en Nazinien waren.

Het voelde als een onbetamelijkheid na zo’n lange tijd zijn leven weer binnen te dringen en zijn ervaringen te plunderen. Ahmed Bamarni heeft zijn leven in dienst gesteld van een sociaal, politiek en historisch ideaal: de vrijmaking van de Koerden. Ik heb me in mijn leven laten leiden door een minder hoogstaand verlangen: het bevredigen van mijn nieuwsgierigheid. Ahmed had in het voorjaar van 1974 zijn studie Engelse taal- en letterkunde aan de universiteit van Baghdad eraan gegeven om onder het vaandel van Mulla Mustafa Barzani voor de Koerdische zaak te vechten. Hij droeg een kalasjnikov en het zandkleurige uniform van een peshmerga, Koerdische partizaan, wat letterlijk betekent: hij die de dood in het gezicht ziet. Ik kan me niet herinneren dat hij die kalasjnikov toen heeft afgevuurd. Ik herinner me alleen, en dat slechts door het bestaan van een zwart-witfoto, dat hij het geweer in mijn handen legde terwijl ik op een muilezel zat die ons naar het front bracht. En nu is hij ambassadeur van Irak in Zweden en Denemarken en, ook al lijkt het een contradictio in terminis, hij is, ook als de officiële vertegenwoordiger van de staat Irak, onverflauwd strijder gebleven voor Koerdisch zelfbestuur. Zwijgend bewaart hij de dromen van een onafhankelijk Koerdistan voor een tijd waarin de grenzen van het Midden-Oosten opnieuw zullen worden vastgesteld. Die droom houdt hij als buitenlands vertegenwoordiger van de staat Irak, net als andere gepokte en gemazelde Koerdische ambtsdragers binnen het Iraakse bestel, voor zich.

De foto van mij op de muilezel, Ahmed ernaast, is dé herinnering geworden aan Ahmed Bamarni in Iraaks Koerdistan. De foto zélf is een herinnering geworden, want hij is niet in mijn bezit: hij is achtergelaten in een doos in mijn boedelopslag ergens in Nederland, om niet te verliezen tijdens mijn vele verhuizingen van land naar land. Deze foto heeft ook Ahmed niet bij de hand, maar in zijn ambassadeursresidentie in Stockholm heeft hij wel foto’s van de periode erna, toen de Opstand was ingestort en hij en Koerdische jongens als hij naar Teheran waren gevlucht en korte tijd later in Nederland landden. Het zijn leuke foto’s van leuke jongens, foto’s die olijfoliebruin zijn geworden, door de slechte kwaliteit inkt die gebruikt is voor het afdrukken. Ahmed wijst ze aan: Mahmud, Fuad, Zaher, de andere Zaher, Jamil, Ali, Chia, Ahmed zelf en Abu. Abubakr en Omar en Siamand staan er niet op, maar waren wel in Nederland. Ze hadden allemaal gestudeerd, of zouden net aan de studie zijn begonnen toen de grote Koerdische Opstand uitbrak en zij zich aanmeldden als guerrillastrijder. Ze zien eruit, zeg ik, als willekeurig welke groep studenten in die tijd: pluizig halflang haar, nauwe broeken en jackjes, en ze kijken monter de camera in. Ahmed zegt: ‘In werkelijkheid waren we allemaal verward, zonder hoop, in het hart gestoken, vreselijk lijdend aan heimwee.’ Ik denk aan het lange melancholieke zwijgen van Ahmed in de Bollenhofsestraat, de gesprekken over ‘verraad’ en over ‘samenzweringen tegen de Koerden’.

Met de twee Zahers is het slecht afgelopen. Zij keerden al vroeg terug naar Koerdistan, waar de ene Zaher met zijn vrouw en zijn kinderen is vermoord in de Anfalcampagne; ze zijn zoals dat in Koerdische termen wordt genoemd ‘geanfaliseerd’. De andere Zaher is bij een roofoverval in zijn huis in Erbil om het leven gekomen. Een deel van de jongens op de foto is in Nederland gebleven en heeft een bestaan als Nederlands burger met een Nederlands gezin opgebouwd. Een aantal is teruggekeerd naar Irak en is actief in de Koerdische politiek daar of werkt in Baghdad, in dienst van de Iraakse staat, aan de verwezenlijking van de idealen die ze als twintigers hadden, namelijk zelfbestuur voor de Koerden.

We zitten in de serre van de eenvoudig ingerichte salon – spartaans zou het goede woord zijn als het huis zelf niet een prachtige bungalow was geweest, alleenstaand in een ruime tuin op een heuveltje – van de brandschone ambassadeurswoning in een buitenwijk van Stockholm. We kijken uit over een baai, een haventje voor kleine zeilboten, diche bossen van lage eikenbomen – zo noordelijk reiken de bomen niet tot in de hemel. Het is september en de bladeren beginnen geel te kleuren; een klimop slingert bloedrood over het terras. Op het wandelpad onder langs de tuin loopt een vrouw met een hondje aan de lijn. De lucht is grijs als leisteen. Het Zweedse licht, de stilte en de kalmte van de Zweden zijn een weerspiegeling van de stemming waarin Ahmed Bamarni permanent lijkt te verkeren: weemoedig en ernstig. Het is nog niet eens vier uur en het begint al donker te worden; terwijl het laatste licht langzaam verdwijnt, probeert Ahmed mij de schok uit te leggen die hij voelde in maart 1975, toen Mulla Mustafa Barzani de strijd opgaf.

Het verraad van de sjah en van Amerika is onvergeeflijk, maar ik heb de indruk dat Ahmed zich meer verraden voelt door Barzani en de toenmalige leiders van de KDP die de strijd dezelfde week nog opgaven.* Ahmed: ‘Barzani zei: Mijn werk is geëindigd. Ik kan je niet uitleggen hoe vreselijk, hoe onaanvaardbaar ik dat vond. Hij gaf de strijd op! Zomaar in één keer. We werden door onze eigen leiders verraden. Wij wilden doorvechten, iedereen wilde doorgaan, alleen de leiders niet, niet een. Ze hebben ons allemaal verraden. We waren verpletterd door het akkoord tussen Iran en Irak en werden nog eens extra verpletterd door het verraad van onze eigen leiders.’

Een week voor de ineenstorting van de Opstand was Mulla Mustafa Barzani in Teheran voor overleg met de Iraniërs. Ahmed herinnert zich dat hij in diezelfde tijd in Koerdistan tolkte voor een Franse journalist. ‘We interviewden de ondersecretaris-generaal van de KDP. De journalist vroeg deze man: stel dat de Iraniërs en Iraki’s een akkoord bereiken, wat denkt u dat de Koerden moeten doen? En de ondersecretaris-generaal antwoordde: Zo’n akkoord zal er nooit komen. En verder hoeven wij niet na te denken. Barzani is in Teheran. Hij doet al het denkwerk. Aangezien hij daarginds is en met de Iraniërs praat, hoef ik niet te denken. Ik kon niet geloven wat ik hoorde! Al het denken werd overgelaten aan Barzani. Ik was geschokt: hoe kan een man van het niveau van ondersecretaris-generaal zoiets beweren? Niemand durfde kritiek te uiten op Barzani. Dat was ook meteen de oorzaak van de ineenstorting. Ik begreep dat we onze eigen verantwoordelijkheid moesten nemen en dat de ineenstorting niet helemaal de schuld was van de buitenwereld. Wij – de Koerdische jongens in Nederland – hebben er lang over gediscussieerd, uren- en urenlang. Er waren er die zeiden: Wij hadden niets kunnen doen om het te voorkomen want er was een internationale samenzwering tegen ons. Tot op de dag van vandaag ben ik ervan overtuigd dat we in ’75 de strijd niet hadden moeten opgeven. We hadden de centrale regering moeten dwingen naar ons toe te komen en met ons in gesprek te gaan. We hadden hen moeten dwingen ons bestaan te erkennen. We hadden moeten doorvechten. Het bewijs dat dat kon was er: binnen een jaar waren onze mensen terug in de bergen met heel beperkte middelen, en met een heel beperkt aantal strijders. Het belangrijkste was dat we terug waren en van ons lieten horen.’

Nadat Ahmed er op zijn tweeëntwintigste voor gekozen had zijn leven in dienst te stellen van de Koerdische zaak, hebben drie grote gebeurtenissen zijn leven ingrijpend beïnvloed: het verraad van Barzani, de Anfalcampagne en de Zelfmoordoorlog, ook wel Broederoorlog genoemd, tussen de KDP en de PUK, die van 1992 tot 1998 duurde en plaatsvond in een Koerdistan dat niet meer onder het juk van de Arabieren zuchtte.

Het verraad van Barzani bracht hem op het pad van Jalal Talabani, in die tijd het politieke wonderkind van het Koerdisch nationalisme en tegenwoordig president van Irak, een man in wiens kielzog Ahmed sinds 1976 heeft gevaren. Hij heeft Talabani niet altijd klakkeloos gevolgd; er zijn situaties geweest waarin hij zich gekwetst en teleurgesteld van de leider afkeerde, maar hij keerde steeds weer bij hem terug.

Ahmed was bijna dertig jaar de schakel tussen Talabani en de Fransen: de overheid, hulporganisaties en journalisten. Ook vertegenwoordigde hij Jalal Talabani bij de EU in Brussel. Via Ahmed liepen de contacten met twee van de beste buitenlandse vrienden die Talabani ooit heeft gehad: Danielle Mitterrand, de echtgenote van president François Mitterrand, en Bernard Kouchner, een van de oprichters van Artsen zonder Grenzen en de huidige minister van Buitenlandse Zaken van Frankrijk. De vriendschap en het vertrouwen gaan zo diep dat minister Kouchner – in plaats van de Iraakse ambassadeur in Parijs of het Iraakse ministerie van Buitenlandse Zaken in Baghdad te bellen – Ahmed in Stockholm belt om zijn bezoek aan Irak en aan president Talabani te regelen. De korte autobiografie die Ahmed in het Frans heeft geschreven, met de typisch Franse titel De Koerdische lente. Ik, peshmerga, ik geef mijn ziel, heeft twee voorwoorden, een van Danielle Mitterrand en een van Bernard Kouchner. De regels van Kouchner zijn al even Frans ronkend als de titel van het boek. Hij beschrijft Ahmed als ‘de discrete gids en volhardend diplomaat, eeuwige metgezel, eeuwige intrigant, voor eeuwig de eerlijke militant’.

DE DOOD IS NIET HET TOTALE NIETS

Keer op keer komen we terug op het einde van de Opstand in 1975. Ahmed, en honderden andere jongens als hij, maar ook oudere mannen, wilden na het Verdrag van Algiers, dat Iran onmiddellijk de hulp aan de Iraaks-Koerdische rebellen deed stopzetten, de oorlog niet opgeven. ‘Het verraad,’ zegt hij in Stockholm, ‘riep een besef van trots bij ons op, geput uit de energie van de wanhoop.’ Hij wilde tot het uiterste, tot de dood, doorvechten. Voor een man van in de twintig – en voor een vrouw evengoed – is de dood niet het totale niets, niet het absolute einde. Hij denkt – en dat is natuurlijk tegenstrijdig – dat hij beter met zijn eigen dood-zijn kan leven dan dat hij moet leven met de gedachte aan driedubbel verraad (Iran, VS, Barzani) en met de schaamte over het opgeven van principes en idealen.

‘Van bovenaf kwam het bevel de wapens neer te leggen, als vluchteling naar Iran te gaan of zich over te geven aan de Arabieren en te hopen op amnestie,’ schrijft Ahmed in zijn autobiografie. ‘Wij als peshmerga’s waren zo boos op onze leiders die de strijd hadden opgegeven dat als een van hen, ook al was het Mulla Mustafa Barzani zelf, het gewaagd had zich te begeven op de weg waarlangs we naar Iran vluchtten, hij het er niet levend van af had gebracht.’

Ahmed ziet ook wel wat het belang van Mulla Mustafa Barzani was voor de Koerdische strijd: ‘Barzani was een held, zoals De Gaulle er een was voor de Fransen. Ik heb Barzani toen gevolgd omdat hij had gevochten tegen alle [Iraaks-]Arabische regimes. Niemand kon hem verslaan. Hij was een levende legende. In 1970 had hij autonomie voor de Koerden verworven, maar korte tijd later ondermijnde hij alles wat hij voor elkaar had gekregen door op de sjah van Iran te vertrouwen. Hij had beter moeten weten, want diezelfde sjah had hem in 1946, toen de republiek Mahabad viel, ook al eens verraden.’

Eind mei 1975 stond Ahmed opeens op Schiphol. Een groepje Koerdische vluchtelingen was kort daarvoor al in Nederland aangekomen. Onder hen bevond zich Fuad Hussein, met wie ik ook bevriend was geraakt in Koerdistan. In Nederland was een klein gezelschap mensen dat zich het lot van de eerste Koerdische vluchtelingen aantrok. Zij waren hoofdzakelijk padvinders of ex-padvinders uit Hilversum die zich de Argonauten noemden en in de voetsporen van Jason en van Alexander de Grote door het Midden-Oosten en Zuid-Azië hadden gereisd. In de maanden voor de ineenstorting van de Opstand hadden ze dekens en medicijnen gestuurd naar de Koerden. De vrijheidsstrijd van de Koerden was bepaald niet populair in Nederland, het viel in het niets bij de enorme geliefdheid van de bevrijdingsbewegingen van El Salvador, Palestina, Mozambique, Vietnam en Zuid-Afrika. Ik had geprobeerd Hollandse groepen die zich voortdurend solidair verklaarden met bovengenoemde groepen en andere derdewereldguerrilla’s te betrekken bij de humanitaire kant van de Koerdische kwestie, maar iedereen zei: ‘Nee.’ Een ervan ‘wilde me wel de waarheid vertellen’, zei ze met de bekende Nederlandse openhartigheid die aan grofheid grenst: omdat de Koerden niet tegen de Amerikanen waren, verdienden ze geen solidariteit en warme dekens en antibiotica. De term werd in die jaren nog niet gebruikt, maar het was niet ‘politiek correct’ om de Koerden te helpen.

Behalve de Argonauten stuurde, voor zover ik weet, alleen Terre des Hommes hulpgoederen. Verder was er nog de merkwaardige verpleegkundige Lex Aronson, die zieke Koerdische kinderen ter plekke met suikerwater dacht te kunnen genezen. Hij heeft er met zijn leven voor betaald: opgehangen door de ba’athisten.

De grootste dankbaarheid van de Koerden, ook nu nog, gaat uit naar Henk Nijhof, die op de Nederlandse ambassade in Teheran werkte en een aantal van hen reisdocumenten gaf zodat ze naar Nederland konden vliegen. Ahmed Bamarni was een van hen, Fuad Hussein en Siamand Banaa waren twee van de anderen.