Pelican Bay

Nelleke Noordervliet

Pelican Bay

Roman

Pandora pockets maakt deel uit van Amstel Uitgevers BV

Pelican Bay verscheen eerder bij uitgeverij Augustus

Achtste druk

© 2002 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Omslagillustratie Corbis

ISBN 978 90 457 0577 4

NUR 311

www.pandorapockets.nl

Jacob

PROLOOG

De magistraat zit zwetend te paard. Hij heeft buikpijn. De kans bestaat dat hij onderweg moet afstijgen om zich tussen het suikerriet te ontlasten. Niet alleen vanwege de diarree zou hij het liefst zijn thuisgebleven. Hij verheugt zich allerminst op de taak die hem te wachten staat. ’s Morgens heeft hij nauwelijks genoeg kracht om zijn hemd in zijn broek te stoppen, zo moe en ziek voelt hij zich, laat staan dat hij in staat is de klopjacht op een moordenaar te leiden. En dan die gruwel van bloed en dood. De rommel. Het gedoe. De stank. Het verdriet van Jacob Rivers, eigenaar van Pelican Bay. De schielijk wegkijkende slaven. De onrust die zoiets in de hele gemeenschap brengt, alsof het leven niet al moeilijk genoeg is. Het rapport voor de gouverneur. Hij huivert en rilt.

De weg, die de kustlijn van het eiland volgt, is stoffig. De wind, de eeuwige hete wind, jaagt het zand op. De manen van zijn paard kleven aaneen van het zout. Langsschuivende wolken temperen af en toe de hitte van de zon. Het is een uur of drie. De magistraat veegt hals en nek droog en kijkt om of de mannen hem nog bijhouden. Hij ziet zijn korte schaduw en wordt getroffen door zijn eigen aanwezigheid op deze plaats en op dit uur. Waarom is hij hier en niet elders? Waarom is hij niet in regenachtig Sussex? De zon duikt weer weg, de schaduw verdwijnt en daarmee de warse gedachten.

Reder Burke, goede vriend van Rivers, sprong meteen in het zadel toen hij van de moord hoorde. Hij rijdt pal achter de magistraat. Dan volgt een klerk van een handelshuis, dan de assistenthavenmeester en ten slotte de sluwe eigenaar van vijf rumshops. De laatste drie hebben vandaag dienst voor de burgermilitie, die garant staat voor de veiligheid op het eiland, en houden hun wapens in de aanslag. Een kleinigheid kan meer geweld uitlokken. De angst maakt hun keel droog. Nog voor ze precies weten wat er is gebeurd, zijn ze bezeten van wraak. De dokter is meegekomen om officieel dood en doodsoorzaak te constateren. Die draagt geen wapen, maar zijn tas. Helemaal achteraan rijdt rechtop en ernstig de slaaf die de moord heeft gemeld, in zijn merkwaardige uitdossing: hemd, broek en vest van de blanke, de blote voeten en het hoofddeksel van de Afrikaan. De magistraat vertrouwt hem niet. De magistraat vertrouwt niemand, ontwikkelde en welbespraakte slaven al helemaal niet.

Ze draven langs tientallen meters wuivend groen suikerriet, dat nog net niet hoog genoeg staat voor de oogst, maar wel hoog genoeg om mannen te verbergen. Dan weer komen ze langs een pas beplant perceel, bemest met rottende bagasse. Hij wordt misselijk van de zoete stank. De stank van dood. Op een veld katoen, dat plotseling een wijder uitzicht biedt waarin je weer kunt ademhalen, staan gebogen zwarte ruggen die zich rechten op het horen van hoefgetrappel. Zwijgend kijken de slaven hen na, tot de opzichter zijn zweep laat knallen. Ze beginnen te zingen maar worden tot stilte gemaand. De magistraat ruikt hun zweet. Of zijn het de geiten die een eindje verder op een hoekje woeste grond zijn bijeengedreven door drie kinderen. Zijn maag speelt op. Bij een krampaanval in zijn darmen buigt hij zich diep over de hals van het paard. Zout bijt in zijn ogen. In de buurt van Rivers’ huis laat hij zijn paard overgaan in stap en gebaart hij zijn mannen goed op te letten. Je weet maar nooit wat je tegenkomt: een voortvluchtige slaaf, een ploegje marrons op zoek naar vee om buit te maken. De plantage is nogal afgelegen. Bij een paar hutten hurkt een oude slavin naast een walmend vuurtje. In de schaduw ligt een zieke man, die zich op een elleboog opricht om hen te zien. Als hij zijn mond vertrekt weet de magistraat niet of het een grimas van pijn dan wel een snier is. Hij wil hem slaan, hij wil hem hinkend en jankend als een hond in het struikgewas zien verdwijnen. Zijn paard wordt nerveus. Met moeite houdt hij het in bedwang.

De magistraat wil niet verder. Hij staat stil aan het begin van de door tamarinden omzoomde oprijlaan naar de planterswoning. Verderop maar onzichtbaar vanaf hier staat de fabriek: de suikermolen, het kookhuis, de raffinaderij en de destilleerderij. Daar zal het werkvolk samenscholen, de haat gekooid in nederigheid. Daar zal hij de waarheid moeten achterhalen. Hij knijpt zijn billen samen en stuurt zijn paard de schaduw van de tamarinden in. Hij hoort in de verte uit de klamme bossen op de berghelling de zware dreunen van de verboden goombaydrum.

Het huis heeft de vleugels in welkom gespreid; de luchtige, schaduwrijke veranda’s rond de begane grond beloven gasten rust en koelte; de monumentale mahoniehouten deur staat open. De wijd opengesperde duistere muil midden in het huis zuigt de weerspannige magistraat naderbij. Niemand te zien. Ze stijgen af. De havenmeester en de rumshophouder blijven bij de paarden op de uitkijk staan. De slaaf rijdt door naar de suikermolen, waar naar zijn zeggen zijn aanwezigheid wordt vereist. Daarbij kijkt hij de magistraat aan. Die voelt zich op onverklaarbare wijze schuldig aan hij weet niet wat. Slaven kijken hem nooit in de ogen. Dat hoort niet. Zomin als hij ooit een slaaf zal aanraken, tenzij met een stok om hem te slaan. Een golf pijn slaat door zijn buik. Het is niet meer tegen te houden. De latrines zijn te ver. Tegen de blinde muur van een uitbouw aan de zijkant van het huis spuit hij snikkend en kokhalzend zijn darmen leeg, en dan heeft hij het lijk nog niet eens gezien.

In de hal met de glanzende houten vloer en de witgepleisterde muren is het koel en stil, of horen ze een onderdrukt jammeren dat hun de weg wijst? Nee. Niets. Als de dokter kucht, schrikt de magistraat. Waarheen? Ze kijken rond, op hun hoede, beducht, lopen dan op hun tenen naar achter waar de deur naar het slaapvertrek moet zijn. De dood heeft zich al onmiskenbaar aan de balken gehecht, heeft zijn floers over de schilderijen gehangen, verspreidt zijn zwavel als een nevel door de kamers. Zijn mannen laten hem het eerst bij de deur, die op een kier staat. Hij duwt hem open. Later zal hij talloze malen dat gebaar in gedachten opnieuw maken en zien wat hij zag, omdat hij in een fractie van een seconde iets meende te ontdekken. Voordat de volle omvang van de verschrikking tot hem doordringt treft hem de houding van Jacob Rivers. Als hij die moet omschrijven: triomfantelijke radeloosheid. Tegenstrijdig. Is het rouw of spijt? Of haat? De magistraat weet niet waarom die gedachte bij hem postvat, hoe kortstondig ook maar. Later weet hij niet meer precies wat hij heeft gedacht. Elke twijfel verdwijnt als hij het tafereel op zich laat inwerken.

Jacob Rivers staat aan de lange zijde van het grote hemelbed, zijn linkerarm om haar schouders, zijn rechterhand – rood van bloed – geheven. Haar hoofd hangt vreemd geknakt achterover, de hals is afgesneden met een machete. Ze is geoogst als suikerriet. Gruwelijker nog is de wond in haar buik waaruit een volgroeide foetus puilt, alsof het kind uit de moederschoot klimmend aan zijn hiel werd teruggetrokken door de felle dood. De dokter duwt de magistraat opzij en haast zich naar het bed. Zijn eerste zorg is de foetus, die hij bevrijdt uit de knellende wond, waarna hij de navelstreng doorknipt, het kind als een konijn aan de enkeltjes omhooghoudt en tegen de billen slaat.

‘Adem,’ beveelt de dokter. ‘Adem!’ Zijn stem weergalmt in de stilte. Maar er zijn uren voorbijgegaan sinds de daad werd gepleegd. Het leven laat zich niet commanderen. Dan gaat de dokter met het kind naar het venster en kijkt hij in het diffuse licht dat door de blinden valt naar het lijkje. Hij drukt het kind tegen zich aan, graait een omslagdoek van een stoel, die de vrouw daar nog maar zo kort geleden levend en zingend heeft neergelegd, wikkelt het kind er helemaal in en legt het met een teder en zorgzaam gebaar naast zijn dode moeder.

De reder heeft inmiddels zijn vriend van het bed weggeleid. De dokter wenkt de magistraat. Ze moeten samen het lijk van de vrouw schouwen. Overal bloed. Haar ogen staan nog open. Op het dode netvlies ligt het beeld van de moordenaar. Als de dokter de ogen sluit en haar handen op haar buik samenvouwt alsof ze de schaamte van haar wond bedekt, ontsnapt aan haar doorgesneden luchtpijp een laatste zucht en vormt zich een bloedige bel, die uiteenspat. Een druppel belandt op de hand van de magistraat. Hij zou gruwend weg willen rennen, maar de waardigheid van zijn ambt weerhoudt hem.

De klerk van het handelshuis bestudeert een gravure aan de wand en houdt zijn hand voor zijn mond. Zijn schouders schokken. De dokter bukt zich en haalt van onder het bed de machete te voorschijn. Hij overhandigt het moordwapen aan de magistraat, die niet weet wat hij ermee moet doen totdat de dokter hem een kussensloop aanreikt waarin hij het ding kan opbergen. Misschien kan de eigenaar ervan worden opgespoord. Zwijgend verlaten ze de kamer van de dode en doen de deur achter zich dicht. Vrouwen zullen zich over de lijken ontfermen.

Aan de overzijde van de hal is het kantoor van Jacob Rivers. Daar heeft de reder zijn vriend in de stoel achter de schrijftafel gezet; hij schenkt hem een glas rum in en laat de fles rondgaan. De alcohol maakt de knoop van pijn in de maag van de magistraat los. Langzaam durft hij een zachte wind te laten gaan. Hij verplaatst zich om zijn eigen stank te ontwijken en neemt nog een slok. Dan beseft hij dat iedereen zwijgt omdat hij iets moet zeggen of vragen.

‘Wie was het, Rivers? Heb je de dader gezien?’

Jacob Rivers zegt niets. Hij schudt zijn hoofd. De grote Zeeuw met zijn verweerde kop staart naar zijn rechterhand, waarop het bloed van zijn vrouw donkere korsten vormt.

‘Hoe hoorde je het? Waar was je? Wie heeft het ontdekt?’

‘De kokkin.’

Het is het eerste woord dat ze hem horen zeggen. En alsof zijn eigen stem hem openbreekt, legt Rivers zijn hoofd op zijn armen en begint te huilen.

Naast het huis is de keuken gebouwd, een langwerpig hok met dikke muren en een hoge schoorsteen. In de lange vuurplaats is een bank gemetseld met openingen aan de bovenzijde waarop kookpotten staan en openingen aan de voorzijde waardoor smeulende houtskoolvuren zichtbaar zijn. Op schappen staan aardewerk en tin. Er hangen poken en blaasbalgen. Er staan kannen en schalen. In de schoorsteen zijn twee ovens. Op de grote geschuurde werktafel ligt een homp met bloem bestoven deeg naast twee dode geplukte kippen; door hun geknakte halzen vertonen ze een stuitende overeenkomst met hun vermoorde meesteres. Het ruikt naar verbrandend brood. In een hoekje beweegt een wit schort. Daar zit de kokkin. Haar bovenlijf wiegt en buigt als een boom in de storm. Ze prevelt voortdurend en slaakt kreetjes.

‘Mie jammer ju, tee mie kries ju, tee mie neem steen veeg mie hogo.’

‘Ze beweent mevrouw Rivers,’ zegt de klerk van het handelshuis, die het Neger-Hollands van de kokkin een beetje kan verstaan.

‘Finger seg ju, no seg mie.’

‘Ik denk dat ze zegt dat ze het niet heeft gedaan.’

‘Wie waren in huis vanmorgen?’

De magistraat spreekt langzaam en luid. De kokkin duikt weg, bang voor slaag. Ze herhaalt haar incantaties. No seg mie. No seg mie.

‘Waren er vreemden? Wat heb je gehoord? Wat heb je gezien?’

Nu weert ze met haar grote roze handpalmen de schreeuwende, roodaanlopende magistraat af. Haar geweeklaag klinkt een paar tonen hoger.

‘Sla haar,’ beveelt de woedende magistraat, die zelf te laf is.

De klerk kijkt aarzelend om zich heen. De reder en de dokter zijn bij Rivers gebleven. De havenmeester en de rumshophouder staan nog op wacht. ‘Ik denk niet dat slaan helpt,’ zegt de klerk. ‘Ze is helemaal van de kook.’ Hij begint van de zenuwen te giechelen.

De plantage van Rivers heeft twee suikermolens: een windmolen en een molen aangedreven door ossen of slaven. De windmolen is voortdurend in reparatie. Onderdelen zijn moeilijk te krijgen. Op dit moment wordt de tweede molen gereedgemaakt voor een nieuwe suikeroogst, die op het punt van beginnen staat. Het is januari en de eerste velden zijn bijna rijp. De goten waardoor het sap van de molen naar de cisternen moet lopen zijn schoongemaakt, de ketels geschuurd, de schuren geveegd. Stapels gedroogd kaf liggen klaar voor de vuren onder de kookpotten, waarin stap voor stap het sap wordt gekookt en gezuiverd en overgegoten. Werk van specialisten. Enorme okshoofden wachten in de raffinaderij op de afgekoelde brij. De molasse zal eronderuit druipen en binnenin blijft de bruine muscovado achter. Van de molasse wordt rum gemaakt. Niets gaat verloren.

Toen Rivers, die oorspronkelijk afkomstig was uit Zeeland en Van de Wetering heette, de plantage overnam van een nietsnut die zijn geld in Londen verbraste en zijn land tot de rand toe beleende om zijn speelschulden te betalen, was de zaak ernstig verwaarloosd door een drankzuchtige en hardvochtige Ierse opzichter. Rivers had tegenslag, omdat juist op dat moment de suiker minder opbracht en het eiland werd geteisterd door natuurrampen, arbeidsonrust en corruptie, maar hij heeft de zaak op orde. De sterfte onder de slaven is teruggelopen, vluchten komt een stuk minder voor, de toekomst ziet er goed uit. En nu dit.

In het kookhuis wachten de slaven en de opzichters op de magistraat. Vanzelfsprekend gaat hij zelfs de korte afstand van het huis naar de fabriek niet te voet. Hij zit hoog te paard om indruk te maken. Dat lukt hem nu ook wel weer sinds hij zich heeft ontlast. De kokkin loopt op een holletje voor hen uit. Het kookhuis is een ruime en luchtige constructie: een rieten dak op houten palen, de wind heeft er vrij spel, de zon niet. Als de vuren onder de ketels branden kan het er niettemin bloedheet zijn. De magistraat stijgt af. Hij heeft er altijd moeite mee zich in een gezelschap van louter zwarten te begeven. Hij voelt zich bedreigd. In een voorportaal van de hel.

Op de vloer van aangestampte aarde hurken de pakweg zestig veldslaven van Jacob Rivers, gekleed in een grauwe katoenen broek en gewapend met houwelen en schoffels. De huisslaven staan bij elkaar. Ze zijn netter gekleed en beter gevoed en kijken neer op de anderen. Bij de ketels leunen de vaklieden: de kuipers, de kokers, de metselaars, de timmerlui, de pottenbakkers. Daar staat ook de slaaf die de moord heeft gemeld. Hij noemt zich bedrijfsleider.

De magistraat weet niet zo goed hoe hij de zaak moet aanpakken. Hij ziet dat sommige slaven huilen. Van verdriet. Niet van angst. Hij kent het verschil. Dat brengt hem van zijn stuk. Hij schraapt zijn keel. Ondervragen heeft geen zin. Ze zijn over het algemeen te stom om voor de duvel te dansen. Te stom ook om een behoorlijk misdrijf te plegen. En als ze dat niet zijn, doen ze wel alsof. Of ze liegen. Hij spreekt hen kortaangebonden toe. Dat ze het onmiddellijk moeten melden als ze iets verdachts hebben gezien of als ze informatie hebben die het onderzoek kan vergemakkelijken. Dat er anders wat zal zwaaien. De waarheid komt altijd uit. En een leugenachtige slaaf wordt een heel hongerige slaaf of een heel dode slaaf, reken daar maar op. En nu aan het werk. Hij gebaart de handwerkslieden en de huisslaven te blijven. Dat is slimmer spul. Toegewijder misschien ook aan de planter. Als honden. Zwarten zijn honden. Ze moeten als honden worden behandeld.

De veldslaven krabbelen overeind. Maar ze blijven staan als ze Jacob Rivers zien naderen met bloed op zijn hemd en vest. Een weeklacht ontsnapt aan de keel van een jonge vrouw, de rest valt in. Het is geen theater, ook geen ritueel, het is gemeend en spontaan, dat ziet de magistraat ook wel. En Jacob Rivers staat toe dat de oudste slaaf voor hem knielt, zijn handen kust, opstaat en met zijn voorhoofd Rivers’ voorhoofd aanraakt.

‘Ik heb jullie hulp nodig,’ zegt Rivers. ‘Ik hoop en verwacht dat geen van jullie schuldig is. Ik weet dat jullie van haar hielden. Maar misschien is er onder jullie toch een die reden had mijn vrouw en mijn kind te vermoorden. Vertel wie zich onrecht aangedaan voelde door mijn vrouw. Door mij. Leg je oor te luisteren en hoor wie pocht op de scherpte van zijn mes.’

Een zucht van schrik en protest gaat door de gelederen. De kokkin valt flauw. Rivers neemt een houweel en loopt de zon in. Ze zien hem met de blik de afstand tot het huis en tot de fabriek meten. Aan de rand van een veldje pompoenen onder een banyanboom, slaat hij zijn houweel in de grond en begint hij haar graf te delven.

Ada

De laatste vlucht van die dag bracht me naar het eiland, een grote, groene kwal land met een smalle witte rand in glinsterend blauw gelegd, cliché van een paradijs. We hadden de ondergaande zon in de rug. De korte landingsbaan was een duidelijk zichtbare rechthoek in een gebied waar ogenschijnlijk verder niets langs rechte lijnen liep. Straks zou ik daar zijn. Ik dacht mezelf alvast vooruit. Was ik eenmaal beneden, dan kon ik nooit meer weg. Dan werden speciaal voor mij alle veerboten uit de vaart genomen en alle vluchten geannuleerd. Dan was er niet eens meer een wastobbe te huur om met van pollepels gemaakte peddels het ruime sop te kiezen. Dadelijk werd ik als een muiter onverbiddelijk achtergelaten op die schots grond. En ik had het zelf gewild.

De stewardess zat in haar veiligheidsriemen glazig voor zich uit te staren, gereed voor de landing, en wilde mijn wenk niet zien. Haar poppenkop had de geverniste net-echtheid van een Jeff Koonssculptuur. Ik maakte me los en liep naar haar toe, tussen boze blikken door, me vastgrijpend aan stoelleuningen, doelgericht als een dronken kerel op weg naar de volgende kroeg. Verrassing eerst, dan verwijt in haar ogen. Het mechaniekje trad knarsend in werking.

‘U moet op uw plaats blijven zitten.’ Stalen stemmetje.

‘Gaat dit vliegtuig vanavond nog terug?’

Ik viel op mijn knieën in het gangpad doordat het toestel plotseling sterk daalde. Ze boog zich pro forma voorover om me te helpen, maar ik weerde haar af.

‘U moet op uw plaats blijven zitten.’ Klik. U moet op uw plaats blijven zitten. Klik. U moet op uw plaats blijven zitten.

Dat deed ik: ik zat op de grond, terwijl het toestel trillend en schuddend naar beneden dook. De piloot moest hem met flinke zijwind precies op die tennisbaan mikken. De passagiers keken om, tuk op een rel. Ze zouden nog dagen later vertellen van die vrouw in het vliegtuig, die opstond toen het niet mocht en in het gangpad bleef zitten tijdens de landing, een door extreme vliegangst gekwelde gek.

‘Kan ik met jullie mee terug?’ Desnoods boven op de bagage gesjord als deklast. Ik strekte een hand naar haar uit. Help, we storten neer. De wind grijpt ons en smijt ons tegen de berghelling. We spatten uiteen als insecten tegen de voorruit.

‘We zitten vol,’ zei ze in het wilde weg, want ze kon het volgens mij niet weten. ‘U moet op uw plaats blijven zitten.’ Klik.

Dat was precies wat ik wilde. Ik bleef dus aan haar voeten in het gangpad zitten. Waar was ik bang voor? Wilde ik veilig landen of wilde ik helemaal niet landen? Even later moest ik toch het vliegtuig uit, want haar vriendelijk modulerende stem – het staal had een fluwelen handschoen aangetrokken – verkondigde dat we gearriveerd en welkom waren, en dat ze op een prettig verblijf hoopte voor ons. Al waren we in de hel beland, dan nog had ze ons dat toegewenst. Ik herinnerde me een grimmig-ironische affiche die vroeger bij ons thuis in de keuken hing: ‘This vacation visit beautiful Vietnam.’ Soldaten kropen schietend rond, afgerukte ledematen vlogen door de lucht. Ook hing er enige tijd een foto van een Biafraantje met ogen als karbonkels en tussen huid en bot geen aasje vet. Eet smakelijk. Dat was geloof ik juist niet de bedoeling.

Toen ik eenmaal vaste grond onder de voeten voelde, verdween de paniek met achterlating van een lichte spanning. Ik zuchtte diep. Ik moest me niet zo aanstellen. ‘Kindje, je moet leren de consequenties van je daden te aanvaarden,’ zegt Huib dan met zijn enigszins sadistische, pedagogische inslag. Als hij vindt dat ik me aanstel, komt hij ook altijd met dat ouderwetse Couperusachtige ‘kindje’.

Het woei. De wind was warm als in de luchtsluis van een warenhuis. De nationale vlag wapperde op de aankomstkeet, gebouwd van goedkope prefab-elementen. De stewardess hield me in de gaten. Dacht natuurlijk dat ik slinks achter haar om het vliegtuig weer in zou glippen of koppig als een ezel met hangend Iejoorhoofd op de airstrip zou blijven staan. Ik zwaaide bemoedigend naar haar. I’m okay. I’m fine. En dat was ik ook. Ze trok haar mondhoeken in de lachstand. Ik schaamde me een beetje. Viel ik maar snel uit haar geheugen.

De douane had er zin in. De bagage was op een hoop gegooid. Ieder mocht de zijne ter visitatie aanwijzen. Geen tas, geen koffer, geen rugzak ging zonder minutieuze controle door. De passagiers – veelal eilandbewoners – dromden ongeduldig om de balie waar twee trage beambten hun schendende werk deden. Er moesten pakken met touw erom worden geopend en geïnspecteerd. Er werd gevloekt en gescholden, geschreeuwd zelfs, maar de heren gingen kalm door. Demonstratief grondig.

Ik bleef op afstand. Ik wilde geen haast hebben. Ik had behoefte aan uitstel. Mijn zin in het eiland was omgeslagen in weerzin. En die weerzin gold vooral de loze koppigheid waarmee ik mijn zin had doorgezet. Ja ja Huib, de consequenties, ik weet het. Je hebt een niet geringe bijdrage geleverd aan mijn vastbeslotenheid door het ene na het andere bezwaar op te werpen. Om me te helpen. Om me van de risico’s te doordringen. Weet je het zeker, kindje? Ja, ik weet het zeker. Echt? Echt. Nee, ik hoef niet bij je aan te komen met spijt; ‘zie je wel’ zul je nog net niet zeggen en je armen zullen hun troostend werk naar behoren doen, maar je hebt me gewaarschuwd.

Door een groot, vuil raam keek ik uit op het macadam platform waar het vliegtuig uitrustte; daarachter zag ik het hekwerk dat de luchthaven omzoomde en weer daarachter een slordig terrein met gras en struiken, verderop een paar overdreven rozegoud uitgelichte heuvels. Ik was er nog niet echt. Ik was nog in quarantaine. Dat ik hierheen moest had door mijn hoofd gemaald als een mantra. De gebedsmolen kwam goed op gang toen ik een paar maanden geleden om een hardnekkig innerlijk onbehagen weg te spoelen op volle sterkte het strijkkwintet in C van Schubert draaide. De muziek verplaatste me naar een gebied waar geen pardon gold. De hallucinerende laatste maten eindigden met een keihard commando: Je moet erheen. Je moet erheen! Dat bevel liet me niet los. Ik moest erheen. En hier was ik dan.

‘Miss? This yours?’

Iemand tikte me op mijn schouder. Ik had kennelijk niet gereageerd op eerdere vragen. De passagiers waren weggewerkt. Alleen ik nog. Alleen mijn bagage. En nog een tas. Ik wees aan wat van mij was.

‘And that citybag?’

‘Not mine.’

Ik keek naar buiten en zag het vliegtuig wegtaxiën. Alsof mijn moeder me in de steek liet op de eerste schooldag. Een douanier keek me indringend aan, verdacht op lichaamstaal, terwijl de ander mijn koffer openritste. Hij haalde triomfantelijk een plastic zakje van onder mijn T-shirts vandaan.

‘That’s Wipp-express,’ zei ik.

‘What?’

‘Wipp-express.’ Ik zong het. Wipp-exprehess. Grijns.

‘What is whip express?’ Ernst.

Ik zocht naar het Engelse woord voor zeeppoeder, maar hij had het builtje al opengescheurd, geroken en geproefd.

‘Soap-powder,’ zei ik, al was ik er niet zeker van of dat het juiste woord was. Hij was teleurgesteld dat het klopte.

Mijn schrijfblok en boeken werden op hun kop gehouden, ruggen geknakt. Mijn doosje met systeemkaartjes werd omgegooid. Alle potjes en tubes in mijn toilettas werden opengeschroefd. De geüniformeerde fetisjisten moesten beslist een erotisch genoegen beleven aan de uitstalling van mijn intieme lichaamsverzorging. Ik hield mijn hart vast toen een van de twee aan mijn laptop begon met de geïnteresseerde blik van een handige peuter. Voorzichtig! Ik kreeg een ondoorgrondelijke blik terug en moest mijn handbagage geven. Mijn papieren werden bestudeerd door de tweede douanier, die me een functionele analfabeet leek met zijn hangende onderlip, maar je mag niet op het uiterlijk afgaan. Hij liep ermee weg.

‘Hé, come back!’ riep ik. Hij deed of hij me niet hoorde en verdween in een kantoortje. De eerste douanier pakte de vreemde tas en begon die te openen.

‘That is not mine!’

‘Nobody else here.’ Hij keek quasi-verbaasd zoekend in het rond.

‘Iemand heeft hem vergeten. Hij is niet van mij.’

‘Kunt u dat bewijzen?’ Geoefende handen sperden de citybag open. De inhoud lag weerloos zichtbaar als darmen bij een buikoperatie.

‘Ik heb er geen reçu voor. Voor de koffer wel.’

‘Dat is geen bewijs.’

Uit de vreemde tas kwamen drie opgerolde handdoeken, twee camera’s, een paar filmpjes, vijf blikken Twinings Earl Grey, drie nieuwe stellen sexy ondergoed in fantasieverpakking en een gewatteerde bodywarmer waarmee je het op de Noordpool goed uit zou kunnen houden. Buiten was het dertig graden! Ik was nog niet van de douane af, vermoedde ik. Elke poging uit te leggen wat er gebeurd zou kunnen zijn, strandde op de zwijgende achterdocht van de douanier, wiens vingers jeukten om de blikken te openen dan wel de bodywarmer kapot te snijden. We wachtten tot de ander terugkwam. Het duurde lang. Ik broedde op een mogelijkheid weg te komen. Een zielig verhaal ophangen of zo, maar de tegenover mij staande douanier leek de ondergeschikte van de andere ondanks diens stompzinnige uiterlijk en dus niet in de positie de hand over het hart te strijken. Na een kwartier kwam de onderlip zonder mijn papieren het kantoortje uit.

‘Komt u maar mee.’

‘En mijn bagage dan?’

‘Hierheen.’ Hij wenkte me een raamloos wachthokje in. Er stond een stoel, waarop ik mocht gaan zitten.

‘Waar wachten we op?’

‘Op een vrouwelijke collega.’

‘Waarom?’

‘Wij mogen u niet fouilleren.’

‘U mag me niet eens vasthouden! Ik heb niets gedaan. Ik wil de Nederlandse consul spreken.’

Ik wist niet of die er was en nog minder of die me kon helpen. Je hoorde de vreselijkste verhalen over de onverschilligheid van de buitenlandse dienst. Het eigen-schuld-dikke-bultprincipe. Hij sloot de deur zonder iets te zeggen.

‘Een advocaat,’ riep ik hem achterna.

Ik was alleen en dacht aan mijn spullen, die daar op de tafel onbeheerd stonden uitgestald. Nu konden ze me er pas goed inluizen. Nu konden ze van alles ‘vinden’ in mijn bagage. Je hoefde er niet eens een goede goochelaar voor te zijn. Ik was bang en woedend, maar ook op een vreemde manier gerust, bereid de gevolgen te aanvaarden van een niet-begane misdaad. Straks zou dit de cel zijn waarin ik de beste jaren van mijn leven zou slijten. Door niemand gemist, door niemand bezocht. Ik wiste de namen uit van iedereen die me kon redden, ik vergat de telefoonnummers van mijn geliefden, ik maakte grondig tabula rasa. Ik haastte de angst voorbij, snelde de dood tegemoet. Meteen maar vertrouwd raken met het ergste. Ik leverde me uit, half huiverend, half speels, omdat we heimelijk nooit geloven dat de klok ook echt voor ons zal luiden.

Toen de vrouw binnenkwam was er van mijn fatalisme weinig over. Ik was misselijk en moest poepen van de zenuwen.

‘Kleed je uit,’ zei ze op een toon gereserveerd voor gevaarlijke criminelen. Ze was zo zwart als de kachel en had de bloeddoorlopen ogen van een waakse rottweiler.

‘Waarom?’

‘Ik stel hier de vragen. Kleed je uit.’

Ze bleef onbewogen wachten tot ik me had uitgekleed. Opzettelijk langzaam vouwde ik elk kledingstuk op en legde het op de stoel. Alsnog zou een geheime hand uit een wolk of een brandend braambos te voorschijn komen om me tegen te houden en een goddelijke stem zou zeggen dat ik dit offer niet hoefde te brengen, dat alleen mijn bereidheid was getest. The readiness is all. Af en toe maakte ze een geroutineerd gebaar: ja, ook de beha; ja ook de onderbroek, tot ik spiernaakt voor haar stond, groot, blond en verschrikkelijk blank, rillend ondanks de benauwde hitte. Ik kon me niet aan de indruk onttrekken dat ze van haar macht genoot hoewel ik me bewust was van het cliché. Waarschijnlijk voelde ze helemaal niets en dat was nog erger. Door geen minnaar had ik me ooit zo intiem en onverschillig bekeken gevoeld. Nooit was ik zo ontluisterend en zo klinisch snel beroofd van mijn eigenheid. Van mijn warmte. Van mijn complexiteit. In mijn kleren huisde mijn opgevouwen ik. Mijn lichaam was louter object van afkeer en spot. Daar was ik het wel mee eens. Mijn lijf was weerzinwekkend. Ze trok met veel geknister van dun rubber een operatiehandschoen aan, spreidde en bewoog haar vingers om te zorgen dat hij goed zat.

‘Omdraaien.’

Ik rook haar lichaamslucht toen ze dicht bij me kwam staan en kreeg een levendig beeld van haar oksels.

‘Ik moet naar de wc.’

‘Bukken. Benen wijd.’

Ze inspecteerde mijn anus en vagina en trok mijn tampon aan het touwtje eruit. Dacht natuurlijk dat daar een slinger cocaïnebolletjes aan vast zou zitten.

‘Ik ben ongesteld,’ zei ik.

Ze vloekte, liet de tampon vallen. Een stolsel droop langs mijn benen. Ze griste mijn kleren van de stoel en liep het kamertje uit. Toen ik weer alleen was en niet meer werd bekeken, keerden mijn fragmenten tot elkaar terug. Ik voelde de barsten. Ik dacht niet dat ik ooit weer heel zou worden.

De vrouw kwam terug met een rol wc-papier, mijn doos tampons en mijn kleren. Ze reikte me die aan en beval me de rommel op te ruimen en me aan te kleden. Ze bleef bij de deur wachten. Handen in de zij. Zo mooi in het Engels ‘arms akimbo’. Ik was kruiperig nieuwsgierig naar haar gedachten. Was ik een insect? Was ik de zoveelste potentiële drugskoerier en als zodanig een vertrouwd verschijnsel? Was ik niet eens een gedachte waard? Ik wilde dat ze me zag en medelijden met me had. Ik wilde dat ze me aardig vond. Ik wilde haar duidelijk maken dat ik het haar niet kwalijk nam. Zij deed ook maar haar werk. Ach wat, ze dacht natuurlijk aan de geroosterde cajun-kippendijen die ze in de steek had moeten laten om mij mijn tampon uit mijn kut te komen trekken. Ze dacht aan haar ranzige legerstede en aan de dronken pompbediende die ze tussen de plooien van haar lakens zou vinden. Ze dacht aan de poten van haar dertienjarige dochter die ze zou breken als ze vanavond thuiskwam en de sloerie halfnaakt op de bank aan zou treffen met haar… godverdomme, wie weet met haar dronken pompbediende.

Ik veegde mijn benen af en deed een nieuwe tampon in. Van schaamte kokhalsde ik. Daarna vouwde ik de gevallen tampon in wc-papier en legde het pakketje op de stoel, veegde het bloed van de vloer. Ik kleedde me aan. Wat nu?

‘We wachten op de inspecteur.’

‘Welke inspecteur?’

‘Van politie.’

‘Waarom?’

‘Voor een verhoor.’

‘Ik heb niets misdaan. Jullie hebben niet het recht me te verhoren. Ik eis een advocaat. Ik wil bellen. Ik wil de consul spreken.’

Ze zweeg. Ze droeg een lichtblauwe overhemdblouse en een donkerblauwe uniformbroek. De tailleband sneed in haar weelderige vlees.

‘Hoe lang gaat het duren?’

‘Don’t know.’

‘Ik heb een auto besteld. Straks is het kantoortje van Hertz gesloten. Dan kom ik hier niet meer weg. Is er een hotel bij het vliegveld?’

‘No.’

‘Ik dien een klacht in.’

Dat zou haar aan haar kont roesten. We zwegen. Vijf minuten. Tien. Ik keek steeds op mijn horloge maar vergat hoe laat het de vorige keer dat ik keek was geweest, zodat ik het voortschrijden van de tijd niet kon meten. Misschien stond mijn horloge stil of was het langzamer gaan lopen. Buiten zou het inmiddels donker zijn. Fluwelen duisternis. Fluwelen vrijheid. O, kon ik daarin verdwijnen als in een groot donker oor.

‘Hebt u kinderen?’ vroeg ik om de stilte en de spanning te breken, maar ze had geleerd niet met verdachten in gesprek te raken.

‘Dit is absurd,’ zei ik in het Nederlands. ‘Dit is absoluut krankzinnig.’

Het beviel me mijn eigen stem te horen in mijn eigen taal. Daarmee eigende ik me wat macht toe. Ik ging recht tegenover de bewaakster staan en trachtte haar in verwarring te brengen door tegen haar te praten in een haar vreemde taal. Wat ik zei deed er niet zoveel toe, als ze maar een reactie vertoonde, uit haar evenwicht raakte, boos wegliep, whatever. Ik wilde dat er iets gebeurde. Ik kon het niet uitstaan dat er niets gebeurde.

‘Aap noot mies wim zus jet,’ begon ik glimlachend; ik gooide witte natte propjes woorden tegen het glimmend zwarte schoolbord, ‘teun vuur gijs, weide does hok schapen, meiregen maak dat ik groter word, grootmoeder wat heb je een grote oren, grootmoeder wat heb je een grote ogen, grootmoeder wat heb je een grote mond, wat heb je een grote mond, en uit die grote mond komen wel heel weinig woorden, wat zou ik je graag op die grote bek van je slaan, wat zou ik graag je vette armen op je vette rug draaien en je kop in de plee stoppen en doortrekken, wat zou ik graag begrijpen waarom me dit overkomt, waarom jullie mij moesten hebben, waarom, waarom. Omdat ik groot ben en blond en blank? Omdat het mijn beurt was? Ik ben niet bang, als je dat soms dacht. Ik bennie bang voor de wilde dieren. Bennie bang, bennie bang.’

Ik zong. Even leek het haar te verbazen maar meteen keek ze weer langs me heen. Wanneer haar ogen langs mijn gezicht schampten, sprak er geen enkele emotie uit, niet eens ergernis. Ze nam me niet waar. Ik legde het pakje wc-papier op de grond en ging op de stoel zitten. Gebogen schouders, blik op het linoleum gericht. Ik dacht aan overmeestering. Aan schreeuwen. Aan hysterisch huilen. Aan omkoping. Aan niets. Zo zat ik een kwartier. Een halfuur. De vrouw was even weggegaan, had haar stolp van geur achtergelaten en was er weer in teruggeglipt. Op mijn horloge was het acht uur.

‘Mag ik naar de wc?’

‘U moet wachten.’

‘Dan pis ik op de grond.’

Ze haalde haar schouders op. Vermoedde dat ik daar te welopgevoed voor was.

‘Dan poep ik in een hoek.’

‘Ga je gang.’

Ik stak mijn middelvinger op. Een zweem van een glimlach trilde om haar mondhoeken. Ze zuchtte en kuchte en keek op haar horloge. Ze had knalrode lange nagels, krom als vogelklauwen. Daar kon de dronken pompbediende nog van lusten. Het leek me ook niet lekker masturberen.

Ik besloot tot een andere tactiek. Ik fixeerde haar ontkroesde haar, dat als een gelakte helm om haar hoofd sloot en niet met een schaar maar met een ijzerzaag geknipt leek. Het duurde niet lang of ze bewoog haar hand richting helm en voelde of het nog goed zat. Een tikje onzeker.

‘Kijk niet zo,’ zei ze.

‘Sorry,’ zei ik en keek even weg maar liet mijn blik terugkeren. Onweerstaanbaar, dat haar. Zogenaamd.

‘What’s wrong?’

‘Niets.’

Ze ging weg en kwam korte tijd later terug. ‘Je mag naar de wc.’

Ze ging met me mee. De twee douaniers stonden een sigaretje te roken naast mijn ontredderde bagage. De blikken thee waren geopend. Verder zag ik niemand meer. De kleine bar in een hoek van de aankomsthal was gesloten. Het was donker buiten. De bewaakster bracht me naar een haveloze plee in een stinkend gangetje en posteerde zich voor de open deur, die ik wilde sluiten.

‘De deur blijft open,’ zei ze. Een plas ging wel, maar poepen hoefde ik niet meer, hoewel ik haar dolgraag met mijn stank van repliek had willen dienen. Toen we terugkwamen van de wc – zij achter me – zag ik de lichten van een auto naderen. Even schenen ze de hal in, bogen toen af. ‘Daar is hij,’ zei ze.

De douaniers maakten snel hun sigaret uit en gingen als marktkooplui achter de balie met mijn spullen staan. Ik hoefde het wachthokje niet meer in. Ik was blij dat aan de beproeving een einde zou komen want ik twijfelde er niet aan of ik kon de politieinspecteur overtuigen van mijn onschuld.

De politie-inspecteur maakte op het eerste gezicht een betrouwbare en voor rede vatbare indruk. Ik ging er voetstoots vanuit dat de hogere rang het verstand vertegenwoordigde, de beschaving, de gelijkwaardigheid. Meer macht betekende naar mijn idee meer vrijheid van handelen en een verantwoord gebruik daarvan. Desnoods meer toegeeflijkheid, hoewel de hoop op die laatste eigenschap een erkenning was van mijn schuld. En ik had niets gedaan. Dat moest ik me inprenten. Elke overdreven ontkenning zou als een omslachtige bekentenis kunnen worden geïnterpreteerd. Het was van het grootste belang de juiste houding te vinden. In de verste verte niet schuldbewust, maar wel coöperatief en vol begrip. Mijn zenuwen konden me verraden, ook al viel er niets te verraden. Ik proefde bloed. Ik zweette. Ze hadden niets gevonden, noch in mijn bagage noch op mijn lichaam. Die vreemde tas. Hoe kon ik bewijzen dat die niet van mij was? Ik argeloze reiziger was in een klassieke val getuind. Ik had niet moeten wachten tot de hal leeg was. Ik had mijn koffer uit de hoop moeten pakken en voordringen, haast hebben, eisen, baas spelen, dreigen, de wereld naar mijn hand zetten, dan had ik nu in een comfortabel hotel aan de Planters Punch gezeten.

Kalm. Beheers je. Een pietsie arrogantie mag. Een tikje verontwaardiging. Een vanzelfsprekend eisen van excuses, die grootmoedig worden aanvaard. Maar als die Twining-blikjes vol coke zaten, had ik geen poot om op te staan. Of stel dat die thee rookbaar was. Ook vijf blikken nederwiet zouden me de das omdoen. Tegelijk besefte ik dat mijn dralen in mijn voordeel pleitte. Als ik werkelijk een drugskoerier was geweest zou ik zeker niet zijn blijven wachten. De eigenares van de thee en de bodywarmer was tijdig aan de stiptheidsactie van de douane ontkomen en had de laatste passagier met het probleem opgezadeld. Maar voor de politie gold natuurlijk dat ze een tas met wiet hadden en een persoon. Of die persoon nu een totaal ander bagagelabel aan haar ticket had of niet. Open and shut case.

De politie-inspecteur zag er fysiek aantrekkelijk uit. ‘Een net gezicht,’ zou mijn grootmoeder waarderend hebben gezegd, ‘ook al is hij bruin.’ Ze was altijd dol geweest op Harry Belafonte, en deze man leek op hem. Dat maakte mijn opluchting over zijn komst nog groter. Iemand met zo’n keurig voorkomen moest me wel vrijlaten. De meeste seriemoordenaars hebben ook een keurig voorkomen, protesteerde mijn nuchterder ik. Hij wierp een terloopse blik op me en riep de twee douanebeambten in hun kantoortje voor een mondeling verslag van de zoekresultaten. Daarna werden de bewaakster en ik binnengeroepen. Ze gaf me nog net geen zetje in mijn rug. Ik hoorde bijna haar vet wiegelen en klotsen. De stof van haar uniformbroek ruiste of ze teak aan het schaven was.

De inspecteur zat achter het bureau. De twee douaniers stonden terzijde, zo’n beetje in de houding. Onderlip tilde zijn pet van zijn hoofd en wiste zich de schedel met een witte zakdoek. Ik moest op een stoel voor het bureau gaan zitten. De bewaakster nam de haar vertrouwde positie bij de deur in, armen over elkaar, dreigend kijkende SM-meesteres. We waren allen aan haar willekeur overgeleverd. Het was vol en benauwd. Geen airconditioning, wel een fan die pal boven mijn hoofd vrij langzaam rondzwiepte als een zeis. Hij zou zakken en eerst mijn haar raspen, me dan scalperen, onthalzen, in plakjes snijden zoals de slager ham sneed met de machine. Zwiep, zwiep. Bloed zou in ritmische scheuten rondsproeien. Buiten was het aardedonker, want we keken in de richting van de verlaten landingsbaan en niet in de richting van de spaarzaam verlichte weg naar de hoofdplaats van het eiland. Ik keek in het zwarte gat van het verleden, waar ik vandaan kwam, en ik wist het niet meer. Ik wist niets meer. Naam en nummer, dacht ik, naam en nummer.

De inspecteur bladerde in mijn paspoort. Hij keek me niet aan. De douaniers keken me ook niet aan. De een krabde aan zijn kruis. Hij had een dikke gouden schakelarmband om zijn pols, natuurlijk gekocht van smeergeld. Wat de bewaakster achter me deed kon ik niet zien, maar voor haar zou ik ongetwijfeld lucht zijn. Ze zwegen. Het kantoortje ademde en zweette. Het was een roofdier dat nu even sliep. Ik zag de poriën in de muren. De lucht bewoog: in en uit. In en uit. Ritselend geluid van paspoortblaadjes. Bestudering van diverse visa. Hij las mijn privéleven. Keek me niet aan. Stilte. Het was de tactiek van de nietswaardigheid. Wie genegeerd wordt, zoekt erkenning, desnoods als dader. Het lag op mijn lippen om te bekennen en daardoor zichtbaar te worden. Iemand te worden. Als ze dan zo graag een goede vangst deden, stelde ik me beschikbaar. Liever geen marteling, hoewel ik hun eventueel ook dat genoegen wilde doen. Zelfs als ze me zo meteen moesten laten gaan, omdat er geen bewijs was, omdat er ook in de blikken thee geen grammetje cannabis was gevonden, dan nog zou de vernedering van hun afwijzing en hun misprijzen me vergezellen. Dan nog zou ik het merkteken van uitstoting ontvangen. Verpletterd worden door de schaamte plaats in beslag te nemen. Er te zijn. Ik boog mijn hoofd. Ik had mijn ware bestemming gevonden.

‘Tja,’ zei de inspecteur en hij legde het paspoort op het bureau, zijn hand eroverheen. ‘Wat komt u hier doen?’

Ik was vergeten wat ik op een dergelijke vraag hoorde te antwoorden. Was het beter jezelf ‘toerist’ te noemen of moest je kiezen voor ‘zaken’. Daar bestond een regel voor. Ik zei dus ‘toerist’ en bedoelde ‘voor zaken’.

‘Voor zaken,’ voegde ik toe.

‘U moet kiezen,’ zei hij.

‘Wat?’ Het timbre van zijn stem leidde me af. Hij had zo’n stem waar je al half om half Ol’ Man River in hoort vibreren.

‘Toerisme of zaken. Een van de twee.’

‘Eh… zaken.’

‘Wat voor zaken.’ Hij zuchtte vermoeid en begon mijn paspoort te kantelen, korte zij, lange zij, korte zij, lange zij.

‘Personal business.’

Hij ging door met kantelen, wachtte even, keek me toen aan. Hij had zachtmoedige ogen, terwijl zijn mond strak stond. Ik verloor me in zijn gelaatstrekken, staarde naar zijn gladgeschoren wangen, zijn rechte smalle neus als van een Ethiopische prins, zijn mond in dezelfde tint als zijn huid, maar glanzender, zijdeachtiger. Zijn lippen bewogen; ik lette op de beweging, hoorde toen pas wat hij zei.

‘Ga door.’

‘That’s it.’

‘Wat voor persoonlijke zaken.’

‘Dat gaat u niet aan.’

‘Ik ben bang van wel.’

Waar kwam ik ook alweer voor. Hoe moest ik dat vertellen.

‘Ik heb niets gedaan.’

‘Dat was de vraag niet.’

‘Wat was ook alweer de vraag?’

‘Wat u hier komt doen.’

‘Zoeken.’

‘Wat zoekt u?’

‘Inlichtingen.’

‘Damn it, woman, don’t play games with me!’ Hij sloeg met zijn vlakke hand op het bureau, zodat de douaniers uit hun halfslaap schrokken en ik achter me de handboeien aan de koppelriem van de bewaakster hoorde rammelen.

‘Het is een lang verhaal,’ zei ik.

PROLOOG 2

Het begint in Vlissingen, tweehonderd jaar geleden. In Londen. In St. George bij Elmina. Of ergens op zee onder een duizelingwekkende sterrenhemel. Het kan ook beginnen in De Bilt, dertig jaar geleden. Ja, zelfs kan het hier beginnen, op dit Caribische eiland, dertig, vijftig, tweehonderd jaar geleden. Met een moord. Het kan beginnen op elk willekeurig tijdstip en op een handvol cruciale plaatsen. Ik pak een draad in het weefsel op, volg hem en kom onherroepelijk hier uit.

Misschien kan ik de proloog het beste situeren in De Bilt, in het jaar 1970. In dat jaar besloten mijn ouders een kindje te adopteren. In datzelfde jaar erfden we een oude scheepskist met het merkteken van de Middelburgse Commercie Compagnie en een dossier dat naar een vergeefse queeste rook. Wie weet oefende de kist van het begin af aan zijn invloed uit. Mijn moeder laat zich graag in met het leven van schijnbaar dode dingen en hangt de theorie aan dat voorwerpen voelen en zich herinneren, dat ze fijner besnaard zijn dan de grove menselijke ziel en dat ze de smartelijke ervaringen waarvan ze getuige of zelfs slachtoffer zijn opslaan in hun groeven, hun glans, hun moleculaire structuur. De gemiddelde Mechelse kussenkast wasemt zodoende de tragiek van alle tranen die in zijn deuropening op zoek naar een zakdoek zijn vergoten. Mijn moeder loopt op veilingen rond met een zelfontwikkelde emotionele wichelroede en weet feilloos een onderscheid te maken tussen een ‘goed’ en een ‘fout’ tafeltje. Veel slechte ervaringen trekken narigheid aan. Positieve ervaringen verzamelen louter goedheid. Toen die scheepskist werd binnengedragen had ze dat vermogen nog onvoldoende getraind, anders had ze hem misschien meteen de deur uitgebonjourd.

Hij stond tegenover de bruine corduroy bank waarop mijn ouders zaten toen ze me deelgenoot maakten van hun plannen en me volgens de vigerende pedagogische opvattingen mee lieten beslissen, dat wil zeggen: de schijn wekten dat ik enige zeggenschap had. Ik was acht. De foto’s en super-8-films uit die tijd zijn pijnlijk aandoenlijk. Kan iemand me vertellen waarom de kleuren van vroeger zo onnatuurlijk zijn? Is dat louter chemie en verdwijnt er pigment uit de opnamen, of verdwijnt er pigment uit ons geheugen? Mijn ouders doen gek en verliefd in verschoten denim uniseks broekpakken. Ik kan me niet herinneren dat ze ooit zo jong waren. Jonger dan ik nu ben. De mond van mijn moeder beweegt: Maarten, hou op. Maar hij wist niet van ophouden. Ik zit erbij als een rechter die hun verhalen niet gelooft. Toen al niet.

‘Zou je graag een broertje of zusje willen, Ada?’ Ze zeiden Ada in plaats van Daatje of Aatje, het was een serieuze aangelegenheid. De vraag die ze me stelden is voor een enig kind van acht niet zo makkelijk te beantwoorden. Als ik drie was geweest, of vijf, zelfs tot mijn zevende zou ik nog verheugd met ja hebben gereageerd; acht was net te oud. Ik wist het niet zo zeker meer. Maar ik zei ja, omdat ik dat antwoord niet hoefde te beargumenteren en omdat ze overduidelijk mijn ‘ja’ wensten. Voor mijn ‘nee’ kon ik niet zo gauw een goede reden bedenken. En ik wilde hun een plezier doen. Ik deed alles om hun een plezier te doen.

Mijn moeder weidde erover uit dat papa en zij (Maarten en zij, ik mocht hen bij de voornaam noemen maar dat wilde ik niet meer, opeens was ik me ervoor gaan generen) natuurlijk een eigen kindje konden maken, maar dat er zoveel arme kinderen op de wereld waren die geen papa en mama hadden en geen mooi huis en geen eten, dat het eigenlijk heel egoïstisch was om er zelf een te maken terwijl je een bestaand kindje kon helpen. Zoals je ook beter honden uit een asiel kon halen. Daar kon ik geen speld tussen krijgen, zeker niet toen ze zeiden dat ze geen oude, valse hond wilden, maar een heel jonge. Een pup. Nu mocht ik zeggen wat voor soort kindje het moest zijn. Een Chineesje, een negerkindje uit Afrika, een indiaantje uit Zuid-Amerika, of misschien wel een zielig door de oorlog getroffen Vietnameesje. Koreaantjes waren op het moment in de aanbieding. En moest het een jongetje of een meisje zijn. Ze gingen in op de voordelen van een broertje en op de voordelen van een zusje. Er waren geen nadelen aan verbonden. Ik vroeg hoe indiaantjes eruitzagen. Of ze een veren hoofdtooi droegen. Ze moesten lachen en pakten een fotoboek. The Family of Man. Ik dacht dat het een catalogus van een postorderbedrijf was. Wijs er maar een aan en hij wordt franco thuisbezorgd. Ik koos een bruin lachebekje uit de Antillen of daaromtrent. Een jongetje. Mijn ouders keken elkaar aan. Ik begreep dat ik een ruzie had beslecht. Een kwestie had geregeld. Een beslissing uit handen had genomen.

Daarna vroeg ik nog weleens hoe het stond met mijn bestelling. Mijn moeder antwoordde steevast dat adoptie van een buitenlands kindje veel voeten in de aarde had en dat ik geduld moest hebben. Toen ik eigenlijk al opgelucht vergeten was dat ik zus zou worden, werd opeens het kleine kamertje geschilderd (knalblauw met witte wolken) en kwam een vriendin van mijn moeder mijn geleende kinderledikantje terugbrengen. Ik moest meteen met haar mee naar huis voor een week, want mijn ouders namen het vliegtuig om mijn broertje te gaan halen.

Aan tafel bij de vriendin van mijn moeder met haar twee slome kinderen van drie en vijf die nog te beroerd waren om hun groenten te laten staan, werd mijn geluk bejubeld. Eindelijk was ik niet meer alleen. Eindelijk een speelkameraadje, eindelijk een broertje om op te passen, eindelijk een broertje om mee te delen. Dat laatste werd benadrukt. Ik scheen daar niet goed in te zijn met die slome duikelaars. Met ieder woord werd de wond in mijn ziel groter. Ze knipten vrolijk babbelend het hart uit mijn lijf, ze scheurden mijn maag in stukken, ze prikten met vleesvorken in mijn darmen, toen draaiden ze terloops mijn hoofd eraf en gooiden het in de vuilnisbak. Ziezo, dat was ik zo ongeveer waard. Niets.

Mijn moeder heeft later alles ontkend. Ze had me bij de hele procedure betrokken en regelmatig gecontroleerd of ik nog wel instemde met de adoptie en niet jaloers werd of me achtergesteld voelde. Daar had ik geen teken van gegeven, nee, ik was juist enthousiast geweest en had herhaaldelijk ongeduldig geïnformeerd naar de stand van zaken. Het was bij de gezinstherapeut die we toen frequenteerden. Mijn moeder had vlekken in haar hals van onderdrukte woede. De hulpverleenster zei dat ze haar boosheid ‘naar Ada toe’ moest uitspreken. In radeloze triomf schold ze me de huid vol. Ik was een pathologische leugenaar. Een egocentrische rotmeid. Ondankbaar. Asociaal. Ik was vijftien. Ik incasseerde. De psychologe hield kuis haar handen gekruist over haar papieren. Mijn vader liep weg en smeet hard de deur achter zich dicht. De aandacht verplaatste zich naar hem. Mijn moeder liep krijsend achter hem aan. Lafaard!

Antonio was een mooi bruin jongetje met zwarte krullen die aanvoelden als de paardenharen vulling van een oude stoel. Hij was geen baby. De baby’s waren net op, zei mijn moeder, maar deze had zo smekend gekeken in het kindertehuis en zo lief gelachen en met een tasje tegen zich aan geklemd klaargestaan om mee te gaan, dat ze hem niet achter konden laten. De nonnen hadden dat de twee- en driejarigen geleerd opdat die ten opzichte van de gewilde baby’s ook een kansje maakten. Was een kindje eenmaal de draagbare leeftijd gepasseerd, dan daalden zijn kansen met de dag. Mijn moeder heeft dat nooit willen geloven. Antonio had papieren meegekregen waarop naam en herkomst van beide ouders werden vermeld. De vader was zoals gebruikelijk voortvluchtig, de moeder niet in staat om voor het kind te zorgen, toevallig in haar zoektocht naar werk, eten en liefde op het eiland gestrand waar mijn ouders een kindje kwamen kopen.

Ik wachtte hen thuis op met die vriendin van mijn moeder. Het was drie uur in de middag. Het sneeuwde een beetje, maar de sneeuw bleef niet liggen. Het licht was grijsgeel als het ongewassen haar van oude mensen. Op instigatie van de vriendin – ze heette geloof ik Friedel, of was dat haar achternaam? In elk geval is ze spoedig uit de gratie geraakt – had ik een tekening gemaakt waarop ik had geanticipeerd op ons gezinsgeluk: Antonio het stralend middelpunt in een kribje met een aureool à la Jezus C. en om hem heen mijn vader en mijn moeder als een moderne Jozef en Maria, en ik. Om mijzelf een authentieke rol te geven – Jezus had immers geen oudere zus – had ik vleugels aangenomen. Ik was de engel. Ik hield de tekening voor mijn borst als een spandoek, toen de sleutel in het slot werd omgedraaid en het volgende ogenblik mijn ouders in de deuropening stonden met een bang en verlegen donkerbruin jongetje van een jaar of drie tussen hen in aan de hand. Ik heb dat beeld op mijn netvlies staan en ik weet inmiddels wat er fout aan is: ze hebben het kind aan de hand, ze hebben hem niet op de arm, ze dragen hem niet, ze tillen hem niet veilig over de oceaan. Hij staat daar als een wandelende trofee, als een trait-d’union voor iets dat al uit elkaar aan het vallen was. Ik ben te verbouwereerd om iets te zeggen.

‘Dit is nu Antonio, Daatje. Antonio, dit is Ada, je zus. Praat maar meteen Nederlands tegen hem, dan leert hij het het snelst.’

Alsof ik een andere taal beheerste. Er moest meteen orde op zaken worden gesteld, vond ik. Ik leerde hem hoe hij zich in dit gezin diende te gedragen als jongste kind. Ik wijdde hem in onze gewoonten en eigenaardigheden in en bakende mijn territorium af. Dat was een omvangrijk gebied. Het was goed dat hij besefte iets te moeten veroveren. Het leven was niet gemakkelijk en dat hem nu het onuitsprekelijke geluk ten deel was gevallen door mijn ouders aan de armoede en een vroege dood te zijn ontrukt gaf nog geen garantie op blijvend succes. Ik stond hem weinig toe, als hij dat maar wist. Regels moesten er zijn, en ik zag aan de verrukt-angstige gezichten van mijn ouders dat zij voorlopig niet van plan waren de wet te stellen. Iemand moest het doen. Ik koos mijn toon uit het repertoire van neerbuigende volwassenen.

‘Kom maar eens mee, Antonio, dan laat ik je je kamertje zien. Daar mag je slapen en spelen. Maar je moet wel altijd zelf je rommel opruimen. En dit is mijn kamertje. Mooi, hè? Daar mag je niet komen. Alleen als ik het goed vind. En dan mag je nergens aanzitten. En dit zijn de langspeelplaten van papa. Als je die uit de kast haalt, krijg je geweldig op je donder.’

In die trant gaf ik hem een tour d’horizon. Mijn ouders keken vertederd toe toen ik hem ten slotte mijn tekening liet zien en wees: ‘Dit is Antonio. Antonio. Jij. Dit ben ik. Ada. Ada. Dat is papa. Papa. Dat is mama. Mama. Zeg me maar na: mama, papa, Ada.’

Hij keek me met grote Kwatta-flikken aan. Gaf geen kik. De hele dag niet. At niet. Dronk niet. Toen ze hem die avond in bed wilden stoppen, weigerde hij uitgekleed te worden, weigerde hij onder de dekens te gaan. Hij heeft de hele nacht rechtop in zijn bedje gezeten met het hekje omhoog. Niet eens gehuild. ’s Morgens was hij met zijn wang tegen de spijlen in slaap gevallen. Nog dagenlang heeft het spoor van tralies over zijn wang gelopen. Nu denk ik aan de verschrikking van het onbekende voor Antonio, toen vond ik het maar een ondankbaar mannetje.

Het werd moeilijker mijn houding tot Antonio te bepalen naarmate hij meer ingeburgerd raakte. Hij kreeg de taal vrij snel onder de knie en haalde wat eten betreft bepaald de schade van de eerste dag in, maar veel vreugde bracht hij niet. Aan aanhankelijkheid deed hij niet. Hij was tamelijk eenzelvig en inschikkelijk. Gelijkmatig zelfs, om niet te zeggen achterbaks, ware het niet dat hij vaak nachtmerries had. Mijn moeder schreef die toe aan zijn eerste levensjaren. Die waren bepalend voor een kind. Hij moest vreselijke dingen hebben gezien en meegemaakt. Ik was jaloers op zo’n geheimzinnige levensgeschiedenis. Had ik ook maar iets ergs meegemaakt in mijn vroegste jeugd, dan zou ik een bijzonder kind zijn en recht hebben op een omzichtige behandeling en veel aandacht. Ik twijfelde stiekem aan het belang ervan. Wat kon nou zo’n diepe indruk maken op een baby. Die begreep toch helemaal niets? Nachtmerries gingen nooit over vroeger, die gingen altijd over nu. Daar kon ik over meepraten, maar van mij geen woord. Het leek mij wederzijdse aanstellerij. Van Antonio, die zo keurig, ja bijna opzettelijk aan het beeld beantwoordde van een getraumatiseerd kindje. Van mijn moeder, die daar zo hevig gewichtig over deed bij haar vriendinnen. Ik redde hem van de weekheid door hem van tijd tot tijd te kastijden. Ondanks mijn zelfverkozen rol als strenge doch rechtvaardige tweede moeder voelde ik me hopeloos overbodig. Ik had mijn ouders niet gelukkig kunnen maken, daarom was Antonio erbij gehaald. Dat hij de klus evenmin kon klaren, leken mijn ouders hem minder aan te rekenen dan mij. Maar misschien heeft Antonio dat anders ervaren.

Dit was een van de mogelijke prologen. Voor de politie-inspecteur had ik een ander verhaal: de proloog van de oude scheepskist, zij het in beknopte vorm en ontdaan van pijn.

PROLOOG 3

Sinds zijn ziekte was in mijn vaders stem een schrille boventoon gekropen. De dood floot zijn lied in fis en mijn vader floot mee, of hij wilde of niet. ‘Kom je vandaag nog,’ vroeg hij op mijn voicemail. Het laatste woord kraste als een krijtje op een schoolbord. Dat hij niet ziek was, dat hij niet doodging, dat wilde ik, niet eens omdat hij mijn vader was en ik naar behoren van hem hield, maar vooral omdat ik zijn dwingende hulpbehoevendheid niet kon uitstaan. Als hij berustend zijn schouders ophaalde en een korte zucht slaakte, keek hij steels naar het effect. Hij maakte op subtiele wijze al wie hem na stond mede schuldig aan elk onrecht hem aangedaan.

Toen ik de deur van zijn huis opendeed, vergat ik mijn blik neer te slaan en stond ik oog in oog met mezelf. Betrapt. In de hal recht tegenover de buitendeur hing een levensgrote spiegel boven de scheepskist met het uitgesneden monogram van de Middelburgse Commercie Compagnie.

‘Ben jij dat, Ada?’

Zo te horen zat hij in de woonkamer in zijn Charles Eames-stoel met voetenbank die mijn moeder te protserig had gevonden. Ze vond geplooid rundleer lelijk, het deed haar denken aan een aars. Hij hield het er maar een paar uur in uit. Elke dag knabbelde de dood minuutjes van zijn rechtstandigheid af. Hij raakte steeds beter geoefend in volmaakte horizontaliteit. Nog even en hij was volleerd lijk, zei hij. Ik antwoordde niet. Hij zou zo meteen wel zien dat ik het was. Wie kon het anders zijn. Ik liep naar de keuken om een fles sinaasappelsap in de ijskast te zetten.

‘Ada!?’

De lasso van zijn stem slingerde zich om mijn hals en werd aangetrokken.

‘Ik kom,’ zei ik, maar hij kon het niet horen.

De deur van de woonkamer ging even later open. Toen ik me omdraaide zag ik hem staan, hand aan deur, hand aan deurpost. Armen schijnbaar in welkom gespreid. Onder zijn wijnrode ochtendjas staken zijn bleke, dunne benen uit. De ceintuur hield jas en lijf losjes bijeen. Zijn naar achteren gekamde grijze haar was iets te lang. Het was de moeite niet meer om de kapper te laten komen, zei hij. Knip jij het maar als het je stoort. Zijn ogen lagen weer wat dieper in hun kassen, zijn wangen waren weer iets meer ingevallen. Hij werd leeggeschraapt vanbinnen. Met elke stoelgang verdween ook iets van zijn vulling. Ik dacht een ogenblik met warmte aan mijn oude speelgoedkangoeroe.

‘Waar blijf je. Hoorde je me niet. Ik riep je.’

‘Ik kom eraan,’ zei ik en liep op hem toe. Angst. Dat zag ik. De angst lag als een schel over zijn ogen. De angst trok zijn vel glad over zijn jukbeenderen. De angst bewoog zijn adamsappel als een op hol geslagen lift door zijn hals. Vreselijk. Hij mocht niet bang zijn. Hij moest waardig sterven. Hij mocht zijn benige klauwen die elke dag groter werden niet in mij slaan in een uiterste poging boven water te blijven of mij met zich mee te slepen onder het motto: Als ik ga, dan jij ook. Zijn angst was me te intiem. Even dacht ik dat hij me boos de deur zou wijzen. Ik kromp ineen. Hij was gebogen geraakt en ingeklonken. Als meisje van zeven keek ik naar hem op en dacht hoe machtig het zou zijn tot zijn schouders te reiken. Nu reikte hij tot de mijne. Hij had moeite met zijn evenwicht. Toen hij het had gevonden, durfde hij pas de deurpost los te laten. Ik greep hem bij zijn elleboog en hield hem vast. Hard, onvergankelijk bot.

‘Waar bleef je zo lang?’

‘Ik heb een fles sinaasappelsap in de ijskast gezet.’

‘Nee, vanmiddag. Waarom ben je zo laat.’ Hij zakte achterover in Eames en sloot even zijn ogen. ‘Ahhh.’

‘Pijn?’

‘Gaat wel, hoor.’ Ja dus, heel erg dus.

‘Gelukkig maar. Dat het wel gaat.’

Hij keek me beledigd aan. Dat was niet het juiste antwoord.

‘Ik wil iets met je bespreken.’

Op het tafeltje naast zijn stoel lag een tekenaarsmap van gewolkt karton met groene linten. Hij legde zijn hand erop. Ik liet een snelle blik door de kamer gaan. De zon lichtte artistiek de kruimels en de stofjes op de glazen salontafel uit. De thuiszorg was nog niet geweest of door hem afgeblaft. Er was niet gelucht. De geur van zieke oude man was onverdraaglijk. ’s Avonds stonken mijn kleren er nog naar. Als hij dood was, zou ik met mijn gezicht in mijn truien ruiken naar sporen van hem.

‘Waar zijn je bibliotheekboeken?’ vroeg ik. ‘Heb je Black Athena al uit?’

Mijn vader verzamelde controversiële theorieën. Hij vereenzelvigde zich met de bedenkers die dwars tegen de heersende opinie ingingen en, naar hij vurig hoopte, achteraf gelijk zouden blijken te hebben.

‘Ik hoef geen boeken meer uit de bibliotheek,’ zei hij. ‘Ik kan wel toe met…’ De zin bleef in de lucht hangen. Dat gebeurde tegenwoordig wel vaker. Hij vergat namen die anders in zijn mond bestorven lagen. Hij brak midden in een zin af en verviel dan in starend zwijgen. Vol geheime betekenis. Alsof een woord dat hij juist nodig had achter de horizon was verdwenen en hij de moed niet had erachteraan te gaan. Dan wuifde hij even met een hand de indruk van verte weg. Tja. Vage, gekwelde glimlach. Waar hadden we het over.

‘Ovidius,’ zei hij ten slotte. ‘Tristia.’

De verongelijkte dichter beklaagt zijn ballingschap.

‘Waarom niet iets minder grimmigs. Iets elegisch. Een fijne bundel van Kopland. Nel Benschop desnoods.’

‘Ovidius helpt me “mijn lot niet te vrezen als straks de Scythen en de Thraciërs luidruchtig om mij staan”.’

‘Wat bedoel je daar nu weer mee?’

‘De dood is een verbanning.’

Ik zag mijn vader in een lijkwade gehuld de barre rotsen bij Tomi beklimmen, zoals Ransmayr had beschreven, zonder om te kijken, langzaam verdwijnend in een kille mist. Ik vroeg me af of ik zijn hand zou pakken. – Papa slaapt in het gras. Ik zie zijn hand liggen. Zijn droom stuurt bevelen naar zijn vingers, maar zijn vingers voeren die niet uit. Kleine schokjes. Welk wezen heeft bezit van hem genomen? – Nu huisde niet een droom, maar de dood onder zijn huid. De dood reikte naar mij, vroeg om mijn hand. Ik deinsde terug.

Mijn vader trok de map met de groene linten op zijn schoot. ‘Dit is het dossier dat we met de scheepskist erfden,’ zei hij.

Ik kende het verhaal. De papieren suggereerden dat onze familie recht kon doen gelden op een stuk land in het Caribisch gebied. Een oude suikerplantage. Maar de claim kon niet hardgemaakt worden. Toen mijn ouders Antonio gingen halen hadden ze ook nog een poging gedaan, die op niets was uitgelopen. Daar was het bij gebleven.

‘Alles zit hier in. Ook de papieren van… je broer.’

Als een elektrische schok voer het schrille ‘je broer’ door mijn lijf. Het jarenlange zwijgen was doorbroken. Dood breekt wet. Hij overhandigde me de map. In verwarring pulkte ik de linten los zonder te horen wat mijn vader precies zei over de familie Van de Wetering en hun zeevarende verleden. Het eerste document was een brief. Het papier was vergeeld, de inkt verbleekt maar nog goed leesbaar. Een oud handschrift. Ik las de woorden niet, maar zag onderaan een krachtig geschreven ‘Jacob’ staan. Later, dacht ik, later. En sloeg de map weer dicht.

‘Kan ik nog iets voor je doen? Wil je sinaasappelsap? Zal ik een videootje voor je huren?’ Ik zocht naar afleidende bedrijvigheid.

‘Ik wil over een paar dingen met je praten,’ zei mijn vader. Hij trok zijn kamerjas dichter om zich heen en verlegde zijn benen op de voetenbank. Ik stelde me zijn oude, slappe geslacht voor onder de badstof, een donkerbruine, dode mol, ondenkbaar dat die ooit stond opgericht en mij had voortgebracht. Daar was mijn oorsprong, in dat stervende lijf in die fauteuil. Hij wilde met me praten.

Ik wilde niet. Ik wilde geen afrekening die me de rest van mijn leven zou achtervolgen. Ik haat nietsontziende eerlijkheid onder dreiging van de dood. Wat onbesproken was moest onbesproken blijven. Een tinteling trok over mijn schedel. Ik wilde weglopen, hem knellend omhelzen, een vaas door het raam smijten, ik wilde heel erg graag heel ergens anders zijn. Ik wilde met een machtige zwaai terugkeren in de tijd en met een geweldige krachtsinspanning de loop van het lot een andere richting in duwen.

‘Waarover dan?’ vroeg ik kortaf.

‘Wat ik fout heb gedaan.’

‘Je hebt niets fout gedaan. Elk mens maakt fouten.’ Een tegenspraak. Men hoort dat te zeggen. Ik zei het dus.

‘Wat ik vind dat ik fout heb gedaan.’

‘Ik hou niet van sterfbedscènes met bekentenissen en vergiffenis. Je hebt niets fout gedaan. Ik heb je niets te vergeven. Laat nou maar.’

Dat hij werkelijk zou zien wat voor man hij was geweest, dat hij erom in lachen uit zou barsten, een onstuitbare lachbui die zou overgaan in een onstuitbare huilbui zoals die van vijftien jaar geleden, bezorgde me een kriebel van hoop en angst. Alles mocht zich niet ten goede keren. Nee, dat niet. Niet nu. Juist niet nu op de valreep. Stel dat hij zag en wist en erkende, wat zou ik me bedrogen voelen dat het nu pas gebeurde, en niet eerder. Niet veel eerder. Papa, hou van me. O, stel je toch voor dat hij het zou zeggen. Dat hij zou zeggen…

‘Ik heb jou iets te vergeven,’ zei hij. ‘Mijn fout is dat ik het niet eerder heb gedaan. Dat ik een wrok ben blijven koesteren.’

Hij peilde me, alert en scherp opeens, liet de mededeling diep in mijn weke delen zinken. Er klapten luiken open onder mijn voeten. Ik voelde het bloed wegtrekken uit mijn hoofd. Een wrok? Tegen mij? Ik had toen het erop aankwam voor hem gekozen. Ik had in het jaar na Antonio’s verdwijning, toen mijn ouders met een laatste felle schermutseling de strijd voor hun huwelijk opgaven, mijn vaders partij getrokken. Zijn nukken en zijn rare vriendinnen had ik verdragen, zijn klachten aangehoord, zijn verontwaardiging gesust, hem in zijn laatste ziekte verzorgd. Maar telkens als hij me zag, moest hij kennelijk weerzin overwinnen om me te kussen, te begroeten, in zijn huis te ontvangen.

‘Wat heb ik gedaan!?’ riep ik uit.

‘Het was jouw schuld,’ zei hij. ‘Ik kan er nu niet langer over zwijgen. Ik heb het altijd geweten.’

Een lichte paniek sloeg door me heen. Ik was me nergens van bewust. In zijn geheime spiegel verscheen langzaam een onbekende zondige Ada. Wat voor liederlijk wezen doemde daar op ‘through a glass darkly’? Dr Jekyll, meet Mr Hyde. Natuurlijk kon dit niet over mij gaan. Het ging over zijn eigen geflipte leven, zijn gefnuikte ambities, zijn in drank verdwenen illusies, de scheiding, het ging over de vlucht in het obscurantisme van mijn moeder. Wat was daarvan in godsnaam mijn schuld?

‘Wat heb je altijd geweten?’

Hij keek me aan met een blik die zei dat ik me nu niet van den domme moest houden. ‘Antonio. Je hebt hem weggepest. Je hebt een wig gedreven tussen je moeder en mij. Jij hebt alles kapotgemaakt. Je hebt mijn leven verwoest. Maar ik schenk je vergiffenis.’

Je dekt je rechterflank en krijgt een treffer links. Ik was met stomheid geslagen. Mijn god, nu moest ik hem zeker nog dankbaar zijn dat hij dit al die jaren voor zich had gehouden, dit verwrongen, totaal onmogelijke, absurde denkbeeld. De perfide leugen.

‘Papa! Hoe dan?’

‘Doe nu niet net of je van niets weet.’

‘Ik wéét van niets!’

‘Verdrongen zeker,’ zei hij schamper.

‘Help het me dan herinneren,’ zei ik lamgeslagen. Het was mogelijk. Het was mogelijk dat ik zo astrant was geweest dat ik iedereen het bloed onder de nagels vandaan haalde. Zulke kinderen bestaan. Ze weten zelf niet dat ze zo zijn.

‘Het kwam naar buiten tijdens een vakantie in Frankrijk.’ Hij sloot zijn ogen om de kwellende beelden beter op zijn netvlies te krijgen.

‘We gingen altijd naar Frankrijk.’

Hij hoorde me niet. Ging door. ‘Ik weet niet wat de aanleiding was. Jij vond altijd wel een aanleiding. Ik hoorde geschreeuw. Gescheld. Jij riep: “Ik maak je af.” Je broertje riep om hulp. Jullie stonden in de keuken. Jij duwde hem met je lichaam tegen het aanrecht. Met je linkerarm hield je zijn hoofd omklemd, zodat zijn hals vrij was. Met je rechterhand hield je een slagersmes op zijn keel. Ik was net op tijd.’

Ik zag het tafereel voor me. Hij beschreef het zo levendig. Het donkerbruine, gres aanrecht. Zag ik het? Of herinnerde ik het mij? Mijn hart sloeg als een razende ijswater door mijn aderen. Dit was het moment om terug te slaan. Nu kon ik mijn litanie van verwijten aanheffen. De woorden stierven op weg naar mijn mond. Zoals zo vaak. Hij had de rekening opgemaakt en volgens zijn boeken was dit de uitkomst. Hij zou me niet begrijpen. Hij was ziek. Hij was bijna dood. Niets kon hem redden. Als ik van hem hield – en dat deed ik; deed ik dat? – zat er niets anders op dan te zwijgen.

‘Die haat,’ zei hij. ‘Die haat…’

Triomfantelijk legde hij mijn ziel bloot. Of had hij het over zichzelf?

Ik ging dicht. Ik sloot mij af. Dit was het einde. Ik wilde niets meer voor hem doen. Ik verbrak de keten, het valse verbond. Ik ben weggelopen.

‘Ada! Hier!’ riep hij.

Ik hield even in, gewend als ik was te gehoorzamen, maar ik heb hem laten zitten in zijn stoel, verteerd door kanker, opgevreten door wrok. Halverwege zijn requisitoir. Dit was mijn late opstand, mijn bijna postuum verzet. Op straat ging het leven in alle onschuld door. Een tram reed voorbij met de reclame van een uitzendbureau. De zon was weg. De lucht dacht over regen. Bij de hoek hoorde ik iemand zeggen: ‘Hij heeft gelijk.’

Eerst stond hij elke dag op mijn voicemail. ‘Ada, kom.’ ‘Ada! Kom!’ ‘Ada!’ Toen minder. De laatste week niet meer. Drie weken later was hij dood. Ik moet het mijzelf aanrekenen dat hij eenzaam is gestorven. Dat ik van hem hield, van hem houd, is zo ongelooflijk pijnlijk. Dat ik ondanks alles altijd van hem heb gehouden en heb willen geloven dat hij die liefde beantwoordde. Op zijn eigen vreemde wijze. Het stonk. Als ik aan hem dacht, stonk het.

Na drie maanden opende ik de gewolkte tekenaarsmap en vond ik de brief van ‘Jacob’. Met enige moeite ontcijferde ik hem. En daar begon de fascinatie. De obsessie misschien wel. Ik beeldde me in dat de woorden op het papier waren verschenen op hetzelfde moment dat mijn vader mij oordeelde, tegelijkertijd, als mijn geheime genoegdoening, een hand over de eeuwen heen, een ziel die sprak tot de mijne van een verscheurdheid die de mijne was. Mene-tekel.

Brief van Jacob van de Wetering, zich noemende Rivers, aan zijn oudste broer Hendrik,

Waarde Broer,

Ik heb met de wrede God van Abraham gestreden, de God die Abraham dwingt zijn zoon het mes op de keel te zetten, de God voor wie Abraham bereid is het liefste wat hij heeft te offeren, met die wrede God heb ik geworsteld. En ik heb verloren. [iets onleesbaar, doorgekrast] Mijn vrouw en haar ongeboren kind zijn dood. Vermoord. Ik heb haar gevonden met doorgesneden keel en opengereten buik, waaruit het bijna voldragen kind puilde. Het is alsof ik het zelf heb gedaan.

Zolang mijn leven zondig was, ging het me voor de wind. Het was of de Heer de andere kant opkeek. Het kan ook zijn dat hij me verleidde zonde op zonde te stapelen totdat mijn schuld zo groot was dat hij me de zwaarste straf kon toedelen. Ik houd het voor mogelijk dat hij het op me had gemunt vanaf het moment dat ik de rede van Vlissingen verliet, misschien nog eerder. Dat hij zelf me de duivel op mijn dak stuurde, niet om me op de proef te stellen met kleine vergrijpen, maar om het genoegen een groot zondaar te kweken en hem diep te laten vallen. Welnu, dat is gelukt. Hij heeft me getroffen toen ik er niet meer op verdacht was. Dan komt de klap des te harder aan en is hij dodelijker. Gods wraak is weergaloos.

Jij kent me van kindsbeen af, je kent me als de jongeman die na een misstap naar Afrika werd gestuurd. Misschien kun jij genadig oordelen, kennend mijn inborst. Jij bent altijd de brave, rechtvaardige zoon geweest. Van een goed mens mag ik eerlijkheid verwachten en een scherp doorzicht in het kwaad. Had het kwaad toen al vat op me, of was mijn onbesuisde handelwijze eigen aan elke gezonde jongen en had ik alleen maar minder geluk dan jij? Was ik voorbestemd voor het kwaad? Stond ergens in onuitwisbare inkt geschreven dat ík uit Gods Hand zou vallen? Was het speurbaar in mijn blik, hoorde je het in mijn stem, zag je het aan mijn houding in de kerk, liep ik rond met een te uitdagend geheven hoofd?

Ik ga onophoudelijk mijn gangen na. Dagelijks verblijf ik in mijn verleden en weeg de tekenen. Ik krimp ineen van schaamte. Van pijnlijk medelijden. Met allen die mijn pad hebben gekruist. De wil of het lot? Wat heeft mijn neergang gestuurd? Soms denk ik dat ik gek word, vaak denk ik dat ik het al was. Mijn leven ligt in scherven aan mijn voeten. Aan elke scherpe hoek kan ik mijn aderen openhalen. Ik hef mijn vuist naar de hemel en schreeuw. Kwaad, gij zult mijn goed zijn. Is dat wat u wilt? Ik hoor de echo wegsterven in de leegte. Er is zwijgen. Er is niets. Er is een grenzeloze uitgestrektheid. Er is de dood in het leven.

Jacob

De politie-inspecteur vertelde ik dat naspeuringen naar de auteur van de brief – waarvan ik de inhoud slechts vluchtig aanstipte – mij naar een Zeeuwse voorvader hadden geleid, ene Hendrik van de Wetering, en dat diens broer de Jacob van de Wetering zich noemende Rivers was, die eerst naar West-Afrika was verbannen en vervolgens in het Caribisch gebied terecht was gekomen en was geëindigd als suikerplanter op dit eiland. Maar geëindigd? Hoe en wanneer Jacob Rivers was gestorven, vermeldden de Zeeuwse archieven niet. En wie eventueel gehangen was voor de moord op zijn vrouw evenmin. Daarom was ik hier. Om dat uit te zoeken. Uiteindelijk een familiekwestie, zoals de inspecteur zou begrijpen. Ik was geïnteresseerd in genealogie en geschiedenis en probeerde de levensloop van Jacob Rivers te reconstrueren aan de hand van brieven, documenten en andere bronnen, en vooral ook met behulp van mijn duim. Ik mompelde iets over een boek. Een roman. Antonio liet ik maar achterwege. Dat was te persoonlijk. Daar had hij niets mee te maken.

Het zweet stroomde langs mijn rug. Ik had kramp in mijn buik. Ik was bang dat mijn tampon doorlekte. Als ik straks opstond, zou er een donkere bloedvlek op het kunstleer achterblijven. Kwam er maar een eind aan deze kwelling.

De inspecteur keek me lang en onderzoekend aan. Toen ik vrijwillig de stilte wilde vullen met nog meer excuses – in plaats van met mijn vuist op het bureau te slaan en mijn vrijheid te eisen – stak hij zijn hand op om me het zwijgen op te leggen. Met zijn andere hand schoof hij mijn paspoort naar me toe.

‘Kan ik gaan?’ vroeg ik opgelucht en graaide naar mijn paspoort.

Hij hield zijn hand erop. Bijna raakte ik de zijne aan. Het bloed schoot naar mijn wangen. Want ik wilde zijn hand aanraken. Zoals een smekeling de hand van de koning beroert, zoals een zondaar de hand van een heilige probeert te kussen, zoals een bedelaar om een aalmoes vraagt, zoals een hoer een potentiële klant paait.

‘Waar logeert u?’

Hij liet zijn hand rustig liggen. Een mooi klein bruin gebergte met vijf uitlopers. Platte, roze nagels.

‘Ik heb geen hotel gereserveerd. Ik heb wel een auto gehuurd bij Hertz, maar dat kantoortje zal nu wel dicht zijn. Hoe ik naar de stad kom, weet ik niet. En hier schijnt geen hotel te zijn. U bent me wel iets verschuldigd. Op zijn minst een taxi.’

Ik verschoof op het skai. Zo te voelen waren er van onderen geen rampen gebeurd.

‘U moet zich beschikbaar houden voor nader onderzoek.’

‘Waarvoor? Ik heb niets misdaan. Waarom behandelt u me als verdachte?’

Ik vond eindelijk mijn verontwaardiging terug en begon hem op mijn rechten te wijzen, maar ik voelde tranen branden en mijn stem klonk raar hoog geknepen. Op en neer ging de borst van de vloer. Een stralenkrans stond rond het hoofd van de politieman.

‘U kunt met me meerijden. Ik breng u naar een hotel.’

Hij gaf een teken aan de strenge meesteres dat de deur open kon. De douaniers en de bewaakster liepen het kantoortje uit en bleven op een afstandje toekijken hoe ik mijn koffer inpakte. Geen verontschuldiging, geen schuldbewuste hulp, niets. All in a day’s work. De tas met het sexy ondergoed, de bodywarmer en de vijf geopende blikken Twinings, waaruit me een onmiskenbare bergamotgeur tegemoet sloeg, schoof ik verontwaardigd terzijde. Not mine! Van de vernietigende blikken die ik hun toewierp trokken ze zich niets aan. Ik was niet betrapt, maar ik bleef een smokkelaar. Nog een keer naar de wc. Uit mijn openingen spoot het vuil. Pis, stront, bloed. De stank die de opengereten buik van Fanny Rivers had verspreid.

De nachtlucht was balsem. Van de middagwind was maar een flauw briesje over. Dat sleepte als stuifmeel de geuren mee van planten en bomen die op de berghellingen groeiden. Ik haalde diep adem. Door alle bedwelmend zoete boventonen in het parfum van dit oord moest ik maar snel tot de bittere grond geraken. Voor een Caribische cocktail van muziek, maan en mannen was ik niet gekomen. Ik keek naar boven, kneep mijn ogen een beetje dicht tegen het strooilicht uit de aankomsthal, waar een blauwe neonreclame voor een plaatselijke cola hinderlijk stond te knipperen, en zocht de sterren. Waar zouden de gebeurtenissen van tweehonderd jaar geleden zich bevinden? Het licht van Fanny Rivers’ dood was op reis door een krom heelal met een straal van vijftien miljard lichtjaar. Ze was nog niet heel ver. Wel ruimschoots Sirius en Aldebaran gepasseerd, maar nog lang niet bij Antares in mijn sterrenbeeld Schorpioen. Hoe hard raasde en tolde de melkweg ook alweer door het heelal? Het was met een duizelingwekkend tempo, dat wist ik wel, maar niettemin leken we onbeweeglijk in de tijd te hangen. Behalve de wind. Die bewoog. Als in het licht van de eeuwigheid niets van belang is, telt juist elk detail, krijgt elk gebaar een uniek gewicht, dacht ik. Hoe dat zat moest ik mezelf nog maar eens uitleggen. Ik liep zo voorzichtig of ik van glas was.

De politie-inspecteur, die als een gentleman-taxichauffeur mijn bagage in zijn kofferruimte had getild en het portier voor me had opengehouden, reed in een rammelende Plymouth. Bij een ander in de auto gaan zitten beschouw ik als een vorm van penetratie, een door mij ongewenste intimiteit. Alsof je iemands ongewassen kleren aantrekt. Ik snoof voorzichtig. Geen zure benepenheid of zoete zelfvoldaanheid, geen achteloosheid merkbaar in de herinnering aan een rotte appel of een omgevallen blik olie, geen verschaalde baklucht van junkfood in piepschuimen doosjes; een vage wierooklucht alsof hij in zijn vrije tijd priester was. Ik rook geen vrouw, al zei dat niets, maar wel een beetje teer en nicotine, niet van een roker maar van iemand die er geen bezwaar tegen had als er in zijn auto werd gerookt. Ik verlangde hevig naar een sigaret, hoewel ik er al maanden van af was.

We zwegen terwijl hij de auto de smalle weg naar de stad op stuurde. Aan het dashboard bungelde een geplastificeerd identiteitsbewijs. In de voorbijgaande vlagen licht van de straatlantaarns las ik de naam. Marcus G. Penn.

‘Waar staat de ‘G’ voor?’ vroeg ik, wijzend op het kaartje.

‘Garvey. Marcus Garvey Penn.’

‘Waar heb ik die naam eerder gehoord.’

‘Marcus Garvey is een van onze helden.’

‘O ja,’ zei ik. Het schoot me weer te binnen. Bob Marley was bij leven en dood de allergrootste held van de Cariben, maar Marcus Garvey was een van de black consciousness-iconen uit een eerdere periode. Met een groot schip, de Black Star, wilde hij afstammelingen van slaven terugbrengen naar hun geboortegrond in Afrika en kreeg daarvoor niet alleen de hartelijke instemming maar ook de financiële medewerking van de Ku-Klux-Klan. ‘Uw ouders waren kennelijk politiek bewust.’ Mijn onbedoeld paternalistisch toontje hing in de lucht als de stank van een wind. ‘Ik bedoel, als je zo’n naam kiest, zegt dat toch iets,’ wapperde ik weg. ‘Zoals je bij ons iemand geen Karl of Adolf kon noemen zonder daarmee een politieke uitspraak te doen. Zelfs Jozef was lange tijd verdacht. Wat raar is, want die naam verwees natuurlijk voor iedereen eerder naar de man van Maria dan naar Stalin.’ Ik eindigde mijn korte, nerveuze woordenbrij met een kakelend lachje.

Hij keek vluchtig opzij naar het rare insect dat ik was, haalde een mobiele telefoon uit zijn binnenzak en riep een voorgeprogrammeerd nummer op. ‘Ma? Ik breng een gast. Is de voorkamer boven vrij?… Dan maak je hem vrij… Over een halfuurtje… Een vrouw… Alleen. Nederlandse… Dat leg ik straks wel uit.’

Hij stopte het telefoontje weer terug. ‘Mijn moeder drijft een pension in Pelican Bay.’

‘Maar dat is niet in de stad.’

‘U zult me dankbaar zijn.’

‘Waarom? Word ik onder toezicht geplaatst? Ik maak graag zelf uit waar ik logeer.’

Hij zette de autoradio aan om aan mijn protest een einde te maken. Of voor een beetje gezelligheid. Wat nou, ‘dankbaar zijn’? Ik keek hem verontwaardigd aan, maar de woorden vielen terug nog voor ze mijn lippen bereikten. Zijn profiel zou me vertrouwd kunnen worden. De korte krullen boven zijn oor waar het een beetje grijs werd, had ik al eens in een droom gezien. Ik hield met moeite mijn hand in mijn schoot of ik zou met mijn vingertoppen zijn wang hebben aangeraakt.

Ik probeerde iets te onderscheiden van het eiland en tuurde de duisternis in, maar het had net zo goed de Peel kunnen zijn. Marcus G. Penn tikte de maat van de muziek op het stuur. Irritant. Hij negeerde me. Hij had op het vliegveld een taxi voor me kunnen bellen. Waarom zou ik hem dankbaar zijn? Wat bedoelde hij daarmee? Ik was moe, hondsmoe. Mijn benen deden pijn. Ik had honger en dorst. In mijn koffer zat een fles whisky. Ik verlangde naar een borrel. Nog even. Een halfuurtje. Ik gaf me over, leunde met mijn hoofd tegen de stijl van het raam, en sloot mijn ogen.

‘De moord is opgelost,’ zei hij.

Ik dacht dat hij via een mysterieuze mobilofoonverbinding contact had met het hoofdbureau van politie en dat hij meldde mij als hoofdverdachte binnen te brengen. Maar hij had het tegen mij.

‘Welke moord?’

‘De moord op Fanny Rivers.’

Ik schoot rechtop. ‘Wat? Hoe weet u dat?’

‘Ik ben politieman.’ Parmantig.

‘Wie heeft het gedaan?’

‘Niet degene die ervoor gehangen is.’

‘Wie dan?’

‘Ik heb mijn vermoedens.’

‘Maar wie is ervoor gehangen?’

‘Een slaaf.’

‘Hoe weet u dat die het niet heeft gedaan.’

‘Dat weet iedereen.’ Hij praatte erover of het een recent geval was. Of hij zelf het onderzoek had geleid, of juist niet. Als hij zelf het onderzoek had geleid, was er iets anders uitgekomen, impliceerde zijn toon.

‘Het is dus een bekende zaak?’

‘Voor sommigen.’

‘Waar kan ik de gegevens vinden?’