Het oog van de engel

Nelleke Noordervliet

Het oog van
de engel

Roman

Eldorado maakt deel uit van Amstel Uitgevers BV

Elfde druk

© 1991, 2006 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Roald Triebels, Amsterdam

Omslagillustratie Corbis

Foto auteur Harry Cock

ISBN 9789044705835

NUR 301

De vlucht

1

Tijdens het eten viel hij voorover in zijn bord, alsof hij voordeed hoe een plotselinge dood verloopt. Hij was een goed acteur geweest bij het gezelschap Leerzaam Vermaak, maar klonters pap kleefden in zijn te open ogen.

Die middag zei het rouwbezoek dat heimwee naar Haarlem zijn geest had gebroken, dat daardoor een ader was gesprongen en het bloed zijn hersens had overstroomd, zoals het water na een dijkdoorbraak de akkers overspoelt. Maar Elisabeth Lestevenon geloofde niet in sentimentele verklaringen.

‘Een apoplexie is het gevolg van een langzaam afnemende rekbaarheid van de aderen, waardoor een zwakke plek in het systeem makkelijker scheurt,’ zei ze. ‘Het was niet te voorzien, niet te voorkomen en het is niet ongedaan te maken.’

De visite schrok terug voor die nuchterheid en wendde zich tot de doofstomme Maaike, die tenminste ontroostbaar was. Elisabeth weerde medeleven af en toonde haar gevoelens niet, zelfs niet genoeg om aan de conventies te voldoen. Ze zat naast de baar en keek. Behalve het beeld dat haar geheugen van hem bewaarde, was er niets dat zijn gelaatstrekken schetste: geen portret, geen miniatuur, geen silhouet. En de levende, bewegende mens die hij was geweest vervaagde al in haar herinnering. Dit kwam in de plaats: de potsierlijke panache, die van een hoed was geplukt en tussen zijn gevouwen handen gestoken, het strakke boord dat het gelige vel omsnoerde, de even geopende lippen waarachter nog het laatste woord leek te glinsteren, en onder het benig voorhoofd de ogen die zij had gesloten en tot hemzelf doen inkeren, zo verschrikt hadden zij de eeuwigheid ingestaard. Een ivoren aapje was hij, dat geen kwaad meer zag, hoorde of sprak. Ze schaamde zich, omdat zij de rituele woorden die de levenden de doden horen na te roepen, niet kon zeggen. Hij was gestorven in de overtuiging dat haar gebed zijn ziel een eindweegs zou vergezellen, maar op het moment dat zijn hoofd het bord raakte was hij al onbereikbaar.

’s Nachts bleef ze naast hem waken. Maaike was uitgeput in slaap gevallen. Vrienden hadden zich teruggetrokken. Een enkele kaars brandde. Het was stil. Het bloed bonsde in haar hals en hoofd. Niet wat daar lag was de bestemming van de mens, maar wat zij voelde: leven en al wat dat leven omvatte. Zij was er, zij leefde. Zij was twintig. Dat telde.

Elisabeth dacht na over de ziel. Was het een fluïdum, een onzichtbare wolk deeltjes, een kracht? En hing vaders ziel nog in de plooien van de gordijnen, zoals Maaike dacht? Die was plotseling in paniek geraakt en had de ramen opengezet om hem te bevrijden. Elisabeth glimlachte. Dank zij de dode kon zij de regels van de wetenschap toepassen op verschijnselen die voor anderen onderdeel bleven van een verwarrend mysterie. Hij had haar de maat en het getal van alle dingen geleerd en steeds de lof van God gezongen, die liet kennen wat kenbaar was. Blijmoedig koppelde hij vooruitgang in wetenschap en techniek aan vervolmaking van de mens door de wil van God. Het bewijs voor het bestaan van God is de goedheid waarmee Hij alles in de natuur tot een doel heeft geschapen, zei hij.

Hij lag schijnbaar roerloos, maar in hem werkten krachten die zijn samenhang verbraken. Sterven begint pas na de dood, dacht Elisabeth, en ze zag onder de voorlopig nog gesloten huid de scheiding zich voltrekken van de gassen, de vloeistoffen en de vaste stoffen. En als hij eenmaal goed en wel in aarde lag, dan barstte hij open als een gevallen vrucht en kropen dieren door zijn ogen binnen. Ze daagde God uit haar te laten blijken dat zijn ziel veilig was aangekomen op de plaats waarnaar hij heel zijn leven had uitgezien, zoals hij altijd in zijn gebed zei. Ze luisterde, maar hoorde alleen herinneringen.

Het ritselen van vers papier, het opensnijden van een vel, zijn prevelende stem bij het nazien van een drukproef. Gezette letters klinken anders dan geschreven letters, zei hij. En elke avond las hij voor. Hij woog het boek op zijn hand, sloeg het open en rook eraan, bladerde bedachtzaam tot waar hij was gebleven en begon. In de winter was het zware kost, rundvet voor de geest, maar op zomeravonden als de groene geur van Bakenessergracht en Spaarne door de open vensters binnendreef te zamen met de geluiden van vogels, honden, kinderen, het plonzen van riemen in het water, las hij graag een reisverhaal waarin vreemde volkeren werden ontdekt en de boodschap van vooruitgang en Gods Goedheid verkondigd onder de nobele wilden. ’s Zondags na de dienst nam hij zijn dochters mee op lange wandelingen voorbij de blekerijen en de Brouwerskolk naar de duinen. Hij hield van dat woeste gebied, waar nog maar net het land van het water was gescheiden. Soms vouwde hij zijn lange, magere ledematen op en trok hij hen naast zich in het helmgras. Dan zaten ze heel lang stil, wachtend op konijnen, een vos of een roedel herten. Op een mooie dag vonden ze een lijster die was vastgeraakt onder een doornige struik. Toch zong de vogel en liet zich niet van de wijs brengen. Voorzichtig maakte vader hem los en legde hem in Maaikes handen. Het bruingevlekte keeltje trilde. Dat was geluk: de blauwe lucht, het warme zand, de kruidige geur van de egelantier, en de sprakeloze verwondering in Maaikes ogen om het geluid dat ze voelde.

Even vulde het bewaarde beeld de leegte die de dood had geschapen.

Hoe goed hij zijn opvoeding ook bedoelde, ongewild veroordeelde hij haar tot eenzaamheid. Had haar moeder nog geleefd en waren de twee broertjes die tussen haar en Maaike in geboren werden levensvatbaar geweest, dan zou zij hebben gebabbeld met vriendinnen en geborduurd, gemusiceerd en een goed huwelijk gedaan met een rijke lintenwever of een arme jonker. Maar zij las Algarotti’s Il Newtonianismo per le dame, berekende krachten die lichamen op elkaar uitoefenen, telde meeldraden en stampers, en leerde dat wetenschap en techniek de mensheid redden van de hulpeloze staat van kindheid en van pauperdom.

Elisabeth behoorde tot twee werelden, die van kennis en die van vrouwen, en tot geen van beide. Vrouwen mochten niet meer weten dan nodig was voor een galant gesprek over de laatste uitvindingen; zij moesten onwetendheid veinzen om mannen niet te kleineren. De blauwkous werd door allen gewantrouwd. Geen gefluisterde damesconfidenties in haar oren, geen uitwisseling van modenieuwtjes, geen moeders die zoons naar voren schoven. Elisabeth verborg haar kennis niet, en hoewel ze in de Haarlemse burgerij werd beschouwd als een goede partij, bleef een aanzoek uit. De vrouwen prezen onderling met tegenzin haar uiterlijk. Bij een geleerde geest hoorde een beklagenswaardig lichaam. Elisabeth was anders dan de gemiddelde melk-en-honing koopmansdochter, langer dan de meisjes van haar leeftijd, maar allesbehalve spichtig. Haar houding had een allure die zure blikken oogstte. Haar donkere ogen en haar matte teint verrieden zuidelijke afkomst. Maranenbloed, zei men. Dat schrikte de blekers en bierbrouwers af. Haar schoonheid wekte geen vertrouwen, geen verlangen haar te bezitten, eerder de wens haar te kwetsen.

Toen ze achttien was begon ze zich los te maken van de zachtmoedige maar onontkoombare leiding van haar vader, ofschoon zij niet wist welk doel zij zichzelf moest stellen. Ze werd ongedurig. Ze wilde niet terug naar de staat van onschuld en ajourwerk: evenmin lokte haar het schaduwbestaan aan zijn zijde, waarin zij genoegen moest nemen met het afval van zijn geest en de boeken die hij koos.

Een uur voordat het experiment begon, verschafte zij zich ongemerkt toegang tot Teylers Ovale Zaal, beklom de trap naar de gaanderij en kroop in een van de halflege boekenkasten. Het rook er nog naar hars en vers hout. Noorse delen waren gebruikt, wist ze, geen Memelse of Dantzigse. In het hout zaten verre bossen en vreemde steden, het water van wilde rivieren had het doordrenkt, vele handen hadden de planken tot hier gebracht, waar zij voor eeuwen lagen vastgenageld. Het licht dat door de gebogen dakramen naar binnen viel veranderde van goud in grijs. De tekening van de gestucte en gestoken guirlandes, vrolijk maar stijlvol zoals dat hoorde in een tempel van bezonken oordeel, vervaagde, de kasten werden holen, het kraken van het hout klonk luider. Elisabeth wachtte.

Een bediende ontstak kaarsen. Een voor een kwamen de genodigden binnen, de heren van Teylers Tweede Genootschap en de bestuursleden van de Fundatie, onder wie haar vader. Zij hadden ondanks de exorbitante prijs tot de aanschaf van een elektriseermachine besloten die in Europa zijn weerga niet had en nu wilden ze weieens zien waartoe het ding in staat was. Tot Elisabeths schrik kwamen sommigen naar boven om een onbelemmerd uitzicht te hebben. Ze kroop dieper weg onder de planken. Ontdekt te worden was niet haar grootste vrees, maar straks niets te kunnen zien. Ze moest niezen en kneep haar neus dicht.

Van Marum, arts van professie en uomo universale uit roeping, directeur van het museum, hield een inleiding. Zijn stem, met een onmiskenbaar Gronings accent, was net zo doordringend als zijn blik. Op zijn teken haalden twee mannen het houten foudraal weg dat het meest kwetsbare gedeelte van de machine beschermde. Elisabeth stak haar hoofd buiten de kast en gluurde naar beneden. De losse onderdelen van de installatie waren in een verband geplaatst dat uiterste precisie suggereerde. Uit vier mahoniehouten sokkels groeiden koperen stangen met koperen halters en bollen zo groot als kinderhoofdjes. Twee stonden aan weerskanten en twee in het verlengde van een as, die door twee glazen platen stak en uitmondde in een zwengel. De glazen platen hadden een diameter van meer dan anderhalve meter en waren speciaal in St. Gobains gemaakt, de enige slijperij ter wereld waar dat kon. Dat ze heel waren aangekomen was zo mogelijk een nog groter wonder dan hun afmeting. Boven en onder rustten ze in acht met paardehaar gevulde en met amalgaam bedekte kussens. Aan het andere eind van de zaal stond een batterij Leidse Flessen, waaruit koperen stangen staken die als de baleinen van een reuzenparaplu bijeenkwamen in een vuistdikke knop. Koper en hout waren glanzend gepoetst en straalden kracht uit. Elisabeth vergat de stijfheid van haar spieren.

Terwijl de bediende een aantal kaarsen doofde, posteerden twee helpers zich aan de zwengel, waarmee ze de glazen platen schurend in beweging zetten. Een zoemen, zingen en kreunen vulde de lucht en echode in de zaal, alsof een stem ontlokt werd aan een monster dat jaren had gezwegen. Elisabeth kroop voorzichtig dichter naar de balustrade. Haar blik hing aan de lege ruimte tussen de halters. Daar moest het komen. Het snerpende geluid deed pijn in haar oren en schroefde zich in iedere vezel van haar lichaam, tot het was of zij het zelf voortbracht. Ze klemde haar handen om het ijzer; angst kneep haar samen. Een blauwe vuurstraal knalde door de ruimte. Elisabeth sloot haar ogen; de lichtflits bleef exploderen. Iemand riep: ‘De naald beweegt.’

Een merkwaardige geur verspreidde zich in de zaal: de blekerijen na een onweersbui. De vermoeide mannen lieten de zwengel los. De glazen schijven draaiden langzamer, het zingen ging glissando over in gefluister tot het stopte. Van Marum maakte een triomfantelijk gebaar, alsof hij een attractie op de kermis aanprees. De buikige heren met hun vers gepoederde pruiken applaudisseerden en riepen: ‘Bravo.’ De kaarsen werden weer ontstoken en de eerste man die de gaanderij wilde verlaten, struikelde over de roerloze Elisabeth.

‘Een verstekeling,’ riep hij, terwijl hij haar ophielp. ‘Elisabeth Lestevenon.’

‘Schande!’

Elisabeth veinsde enige deemoed toen zij werd voorgeleid. Maar de onbevangenheid waarmee ze Van Marum aankeek, ontging hem niet. Zijn blik schoot plotseling vorsend heen en weer van haar ene oog naar haar andere.

‘Je linkeroog is groter dan het rechter. Wat heb je gezien?’

‘Ik heb gezien hoe elektriciteit werd opgewekt door wrijving.’

‘Kennis maakt lelijk, wist je dat? Kijk maar eens om je heen.’

Hij wees naar de brokaten vesten. Een paar mannen lachten, maar de meesten keken misprijzend.

‘Iemand zei dat de naald bewoog. Dat begreep ik niet,’ zei Elisabeth.

‘Je hoort ook niets te begrijpen,’ zei Van Marum. ‘Heb je last van dat oog?’

‘Nee,’ zei Elisabeth.

Lestevenon nam zijn dochter mee naar huis, maar zei geen woord. Die daad van onafhankelijkheid stond tussen hen in, zonder dat erover werd gesproken en aan hun uiterlijke verstandhouding iets veranderde.

Het milieu van goedgemutste verzamelaars en filosofen, waarin Elisabeth opgroeide, verstond de geluiden van de nieuwe tijd en eiste in het bestuur van stad en land een stem voor burgers, dat wil zeggen voor Nederlandse mannen die veel belasting betaalden. ‘Haarlem verloedert,’ zei vader, ‘maar de vroedschap deelt alleen soep uit aan de armen en wacht tot het economische tij keert!’ Tegenspoed en laksheid zaaiden onvrede en opstandigheid, en maakten de weg vrij voor de partij van Lestevenon, die zich aangesproken voelde door het pamflet: ‘Aan het volk van Nederland.’

De zomer van 1787 was vol gebeurtenissen. De patriotten hadden in veel steden, ook in Haarlem, de wet verzet en de macht gegrepen. De stadhouder was uit Den Haag verjaagd. Elisabeth en haar vader hoopten dat alles nu beter zou gaan. Maar Oranje sloeg terug met steun van Engeland en Pruisen. Frankrijk, dat de patriotten hulp had beloofd, niet uit overtuiging maar omdat de internationale verhoudingen dat voorschreven, aarzelde wegens geldgebrek de belofte na te komen. Bij Vreeswijk werd slag geleverd tussen patriotse vrijkorpsen en Oranjesoldaten. Prinses Wilhelmina werd aangehouden bij Goejanverwellesluis, de Pruisische legers trokken op. Haarlem stuurde vijftig vrijwilligers naar het Utrechtse vrijkorps, dat de eerste klap moest opvangen, en nog eens honderd weesjongens om bij het kanon te dienen. Elisabeth stond met vader en Maaike tussen de menigte op de Grote Markt die de kinderen uitgeleide deed. Ze juichte mee en zwaaide ze na. Ze zag het zichzelf doen.

In die tijd kreeg ze last van hoofdpijn en duizelingen. Van Marum constateerde een bloedstuwing bij het linkeroog en schreef een aderlating voor. Toen die niet hielp liet hij haar met natte doeken op het hoofd slapen, vervolgens zette hij haar op een dieet van groente en zuivel, en ten slotte gaf hij opium.

In de Warmoesstraat scheen de late zomerzon recht in haar gezicht. De bolle keitjes wierpen lange schaduwen. Een openscharnierend raam weerkaatste plotseling het licht. Elisabeth zocht verblind houvast aan een raamkozijn. Toen ze haar ogen opende was ze omgeven door een troep bedelaars die haar grijnzend aankeken en hun hand uitstaken. Om te helpen of om een aalmoes? In hun baarden koekte vuil en over de koppen liepen luizen. Rood ontstoken ogen. Ze stonken naar bier en naar de pishoeken in de Paarlaarsteeg. Voor Prins en Pruis riepen ze, voor Prins en Pruis, of ben jij een Kees? Een Keesteef! Een Keesteef! jouwde er een. Kijk eens of ze ook kezen kan, riep een ander. Ze lachten met gierende uithalen tot het speeksel uit hun mond droop. Een van de kerels probeerde haar rokken op te tillen. In een wilde warreling draaiden de koppen rond met opengesperde bekken, waarin afgebrokkelde tanden stonden en een tong als een dier bewoog. Waarom hielp niemand? Ze opende haar mond om te roepen maar er kwam geen geluid. Dit was een droom waaruit ze zich wakker moest vechten. Ze keek, alsof ze een gat in het vlies van de droom brandde. Tot haar verbazing deinsden de bedelaars terug. Eén hief zijn arm afwerend omhoog. Een ander siste iets. Toen verdwenen ze hinkend en struikelend om de hoek van de Anegang.

Bang liep Elisabeth naar huis. Dat waken en slapen voor haar op sommige momenten niet van elkaar te onderscheiden waren baarde haar zorgen, maar meer nog de dreiging van burgeroorlog. Het grauw was op de hand van Oranje. De economische achteruitgang had het eerst en het hardst bij hen toegeslagen, terwijl de bazen op het fluweel zaten. De Prins noemde zich graag de beschermer van het gewone volk en dat voelde zich gesterkt door de nadering van prinsgezinde troepen. Ze vond vader in de drukkerij, gebogen over de letterkast, en vertelde wat haar was overkomen. Ze moesten een veilig heenkomen zoeken in de Oostenrijkse Nederlanden of Frankrijk. Wie weet wat er zou gebeuren als er represailles werden genomen. De drukkerij zou het eerste doelwit zijn, drong ze aan. Maar hij wilde niet weten van een vlucht, want vluchten was schuld bekennen.

Toen in september de Pruisen voor de stad stonden en het volk met borrelfles en bedelnap zich opmaakte voor plundering van patriots eigendom, besloot hij toch het voorbeeld van vrienden te volgen en naar het Zuiden te vertrekken. Zo’n honderd jaar geleden, toen de stroom vluchtelingen – Franse Hugenoten – van zuid naar noord liep, was een tak van de familie Lestevenon in Artois blijven steken. Die zouden ze op kunnen zoeken. Daar zouden ze een nieuw leven kunnen beginnen of wachten tot Haarlem weer veilig was. Ze konden bijna niets meenemen op geld en lijfgoed na, maar Lestevenon wikkelde ook de klok die hij zelf had gemaakt in een deken.

Elisabeths wereld, tot dan zo smal als de strook tussen Spaarne en zee, ging open alsof gordijnen met de snelheid van het paard dat de schuit trok vaneen werden geschoven. In het begin zag ze niet veel meer dan hoge groene oevers met daarboven elke dag een andere lucht en af en toe de deinende hoeden van ruiters. De roef was overvol kooplieden, marskramers, en vluchtelingen die zich voordeden als gewone reizigers en Goudse pijpen rookten en Pruis en Patriot in één adem vervloekten en schichtig keken als naar hun reisdoel werd gevraagd. Bij elke pleisterplaats werden de geruchten schrikwekkender: de Prins terug in Den Haag en Amsterdam gevallen. Brandstichting, verkrachting, moord. Verraders wisselden hun kokarde. Overal oranje nu.

Lestevenon hield zich afzijdig van de opgewonden gesprekken. Tussen de boerse reisgenoten zag hij eruit als een dominee van goede komaf: lang, mager, bleek, in het zwart gekleed met driekante hoed, maar zonder pruik. Zijn dunne zwarte haar werd in de nek bijeengehouden met een zwart fluwelen strik. Hij zat zeer rechtop, Maaikes hand in de zijne. Niemand durfde hem aan te spreken. Hij verstrakte bij de grove taal die sommigen uitstootten. Met zijn bijziende ogen, een drukkerskwaal, keek hij peinzend naar het landschap, waarin Elisabeth hem torens beschreef. In de stiltes die vielen stroomde het Spaarne en luidden de klokken van de Bavo.

Vader zocht zijn heil in gefluisterde voortzetting van de lessen aan Elisabeth. Hij gaf cijfers over de veepest, die al jaren woedde, zei dat het licht van de zon er zo’n zes minuten over deed om de aarde te bereiken, zodat de mens in een eeuwig telaat leefde, berekende de snelheidstoename van de schuit als twee paarden hem zouden trekken. En elk getal dat hij uitsprak, schreef hij tegelijkertijd met zijn wijsvinger in de lakense stof van zijn broek. Bij Rijnsburg behandelde hij Spinoza en bij Leiden Boerhaave. Met getallen en woorden harkte hij de wereld aan.

Elisabeth keek om zich heen en verwonderde zich over de vormen die het leven aannam. Was dit alles onderdeel van een Groot en Kenbaar Plan? Was er een Leendert Viervant tot de zoveelste macht aan het werk, een Bouwmeester die de kromming van de hemelboog had gemeten, dagelijks zijn bouwwerk vervolmaakte en inzage gaf in Zijn bestek? Of las de mens geheimen die hem niet toebehoorden? Wat lag verborgen achter het meetbare?

De postkoets verving de trekschuit. Het landschap bleef vlak maar werd geler en miste de schittering van water. De bossen waren dichter en de wegen droger en zandiger. Het reizen leek doel in zich te zijn geworden en geen vlucht. De tijd was opgeheven.

Vanaf Bergen op Zoom hadden ze gezelschap van een goudsmid uit Schoonhoven, die bij Woensdrecht al vertelde dat hij zijn hele handel in de dubbele bodem van zijn tas had gedaan en was vertrokken met achterlating van zijn vrouw en zeven kinderen. ‘Die komen wel aan de kost, al is het maar van de bedeling,’ lachte hij. ‘Ik had genoeg van de poep en de pap en het graveren van huwelijkspenningen en doopbekers. Een mooi collier, dat wil ik weieens maken. En in Frankrijk zijn daar de klanten voor.’ Hij knipoogde. Begrepen zij zijn toespeling op de zaak van het diamanten halssnoer, die de Franse koningin in diskrediet had gebracht?

‘Die kwestie heeft de juwelier alleen maar geld gekost,’ zei Lestevenon.

‘Nou ja, de grond wordt me in Holland sowieso te heet onder de voeten.’

‘Bent u gevlucht voor de Pruisen?’ vroeg Elisabeth.

‘Ja, ja, kind, natuurlijk ben ik gevlucht. Ik laat toch zomaar niet mijn familie in de steek. Natuurlijk ben ik gevlucht.’

Hij haalde een doek uit zijn tas met een spekbokking erin en begon te eten.

‘Ook een stukje?’ Hij hield Elisabeth de lap voor met de vis, waarvan de verglaasde ogen haar verbaasd aanstaarden. Ze werd misselijk van de stank en schudde van nee.

Een magere jongen van een jaar of vijftien, die naast de goudsmid zat en bij een zieke vrouw hoorde die in de hoek van de koets tegen de deurstijl aanleunde, keek verlekkerd naar de bokking. ‘Mag ik alstublieft?’ vroeg hij beleefd. ‘Ik heb zo’n honger.’

De goudsmid keek hem even aan, vouwde de lap dicht en stopte de vis terug in de tas. Hij woof zijn vingers onder de neus van de jongen. ‘Je mag ruiken.’ Hij schuddebuikte.

‘Als er geen plaats is in de herberg vanavond,’ ging hij voort, ‘en dat zou best eens kunnen, er is zoveel volk onderweg, dan weet ik wel een adresje.’

Hij knikte bemoedigend naar Elisabeth en haar vader, wees op Maaike en vroeg: ‘Kan die niet praten?’

‘Nee,’ zei Elisabeth.

‘Had ik maar zo’n vrouw gehad,’ zei de man en lachte weer luid. Hij boerde, vouwde zijn handen over zijn reistas en dutte in.

Er was geen plaats in de herberg. Ook niet in de stal. Ook niet voor goed geld. Lestevenon nam het aanbod van de goudsmid aan op voorwaarde dat de jongen en zijn moeder meemochten.

‘Waarom ook niet. Maar boter bij de vis, mijn neef heeft geen liefdadigheidsinstelling.’

In de schemering bracht hij hen naar een oude boerderij. De jongen moest zijn moeder ondersteunen. De neef van de goudsmid vroeg een veel te hoog bedrag voor een slaapplaats op de hooizolder tussen wantsen, spinnen en muizen. Aan een bed voor de zieke vrouw kon hij niet beginnen en voor het eten moesten ze extra betalen. De jongen had geen geld meer. Lestevenon gaf hem voldoende voor het logies en twee borden pap. Zonder zijn moeder iets aan te bieden at de jongen ze leeg.

Lestevenon zei dat ze dankbaar moesten zijn voor een dak boven het hoofd. God had het beste met hen voor. Hij spreidde hun een bed, hielp de jongen en zijn zieke moeder, bad met hen en zei zacht:

‘Het ijdele vermaak verdrijft gelijk een stroom.

Nu is ’t; nu is ’t geweest; het leven is een droom.’

Elisabeth kon niet slapen. Hoe kwam het toch dat ze hier lag? Waar was de Bakenessergracht en het bed van waaruit ze tegen de houten zoldering de spiegeling van water zag? Wat zou er gebeurd zijn als ze waren gebleven? Kon iets zo erg zijn als dit: een vreemd huis en een onzekere toekomst? Ze hoorde Maaike draaien in het hooi. Die was er. Vader was er. Ze had niets anders nodig. Het was een avontuur. Wat vastlag, was losgeraakt. Wat vanzelf sprak, zweeg. Zo was het goed.

Ze had dorst en daalde de ladder af op zoek naar een slok water. De nachtlucht was fris. In de verte blafte een hond tegen de volle maan. Draait rond in achtentwintig dagen, toont steeds dezelfde kant, dacht ze werktuiglijk, veroorzaakt eb en vloed, al is nog lang niet iedereen daarvan overtuigd. Met het blote oog zijn de droge zeeën en de kraters van vulkanen zichtbaar. Ze boog zich over de put en schepte met haar hand wat water uit de emmer die erboven hing.

De goudsmid kwam wankelend van het bier het voorhuis uit en trok een giechelende vrouw aan haar arm mee het erf over. Elisabeth hurkte achter de put. Ongezien kon ze niet meer naar binnen. Hij duwde de vrouw uit het zicht van het huis tegen de muur van de stal en trok het jak weg van haar borsten. Met snelle gebaren deed hij zijn broek open, terwijl de vrouw haar rokken optrok tot boven haar witte dijen. Elisabeth zag hoe hij zijn lid naar binnen stootte. Het tweetal bewoog en hijgde, alsof ze haast hadden maar niet van hun plaats konden komen: de handen van de man grepen de borsten van de vrouw, zij sloeg haar armen om hem heen en bepaalde het ritme van de statische dans. Elisabeth voelde een tinteling in haar neus. Ze niesde zo zacht mogelijk en keek ademloos toe. Na een verstikte kreet van de goudsmid hielden de bewegingen op. Ze hoorde zijn vette lach. Hij knoopte zijn broek dicht; de vrouw stopte haar borsten terug; hij gaf haar een klapje voor haar achterste en ging de stal in, terwijl zij in het voorhuis verdween. Toen Elisabeth na enige tijd de hooizolder opkroop lag de goudsmid in zijn hoek te snurken.

De volgende ochtend was de moeder dood, de jongen verdwenen en de reistas van de goudsmid gestolen. Hij was woedend en beschuldigde Lestevenon van medeplichtigheid. Op diens voorspraak had hij de dief onderdak bezorgd. Hij kende het kind niet, zei Lestevenon, en hij had het gebeurde niet kunnen voorzien: de jongen was door de dood van de moeder in paniek geraakt en zou niet ver komen met zijn buit. Als hij helpen kon bij het doen van aangifte en het afleggen van een getuigeverklaring, dan ging hij graag mee naar de schout. De goudsmid bond in en barstte plotseling in huilen uit. Elisabeth probeerde medelijden met hem te krijgen, maar zag steeds voor zich hoe hij tegen de vrouw opreed en hoorde hoe hij lachte.

Lestevenons gelijkmoedigheid leek door het voorval verstoord. Onderweg zweeg hij veel langer dan voor hem gebruikelijk was. Hij schreef almaar getallen op zijn broek, zonder te spreken. In Brugge vonden ze een bed in een vol logement. Aan het uiteinde van een smerige tafel, geflankeerd door hannekemaaiers die hun loon voor het seizoen zaten te verzuipen, aten ze waterzooi. Om aan het lawaai te ontsnappen betraden ze tegenover het pension de Onze-Lieve-Vrouwe-Kerk. Maaikes mond viel open bij het zien van de kleuren en het houtsnijwerk, de glans van goud en zilver. De geur van wierook en gedoofde kaarsen hing in het gewelf. Een gebochelde knecht schikte rijk geborduurde vendels voor een feest dat komen zou. Aan een zijaltaar bad een priester de vesper. Steeds stak hij met een hulpeloos gebaar de handen op. Dan bekruisten de gelovigen zich en riepen: ‘Amen.’ Een Christus op ware grootte met bloedrood geschilderde wonden spreidde pezige armen uit aan een kruis; zijn heupen hield hij in pudeur gedraaid om zo de schaamlap voor zijn geslacht te houden. Elisabeth keek lang naar een piëta met een Maria die veel te jong was voor zo’n grote zoon en veel te mooi voor zo’n groot verdriet. Het geloof volgens Calvijn miste veel: de dagelijkse wonderen, de heilige voor elke kwaal, en de moeder als symbool van liefde en zuiverheid. Elisabeths wegen waren afgesneden. Geen moeder, geen godsdienst, geen huis. Een vaag beeld hurkte achter de horizon. Een hand die een rok samennam. Een mond die zong. Ogen.

Voor ze gingen slapen zei Lestevenon: ‘Katholieken biechten bij de priester en krijgen van God vergiffenis van hun zonden. Wij doen dat bij elkaar. Dat is veel moeilijker.’

Hij zweeg even, boog zijn hoofd, zodat ze zijn schedel zag schemeren tussen de gladgekamde haren, en zei toen: ‘Ik heb gezondigd.’

Elisabeth vreesde wat komen ging. Wat moest zij hem vergeven, zij die de geheime zonde had gezien en niets had gezegd en zich niet schuldig voelde?

‘Ik heb de jongen laten gaan. Ik heb gezien dat hij de tas stal van de goudsmid en ik heb hem niet tegengehouden.’

Elisabeth zei dat zij het hem vergaf. De goudsmid was waarschijnlijk zelf een dief.

‘Dat geeft ons niet het recht hem te bedriegen.’

‘Welk kwaad is erger, vader: het kwaad van de goudsmid, van de jongen of van u?’

‘Wie men het kwaad het meest aan kan rekenen, omdat hij het beste weet wat goed is, heeft het zwaarst gezondigd. Ik dus.’

Het klopte niet, dacht Elisabeth. Het was anders. Er was meer.

Lestevenon voegde zich met zijn dochters bij de hoofdstroom van vluchtelingen in Saint-Omer, net over de grens tussen de Oostenrijkse Nederlanden en Frankrijk, waar door het gewone volk nog een soort Vlaams werd gesproken. Van een verre achterneef huurden ze de zolder van zijn koetshuis. Om in hun levensonderhoud te voorzien kocht Lestevenon een oude handpers en papier. Er was grote behoefte aan inlichtingen en getuigenis. Mensen konden worden onderdrukt en verdreven, maar ideeën niet. Die waaiden waarheen de wind ze blies. Met meer elan dan ooit schreven de patriotten in ballingschap hun vlugschriften, alsof ze niet in de steek waren gelaten door ieder die zich eens hun bondgenoot had verklaard.

Maar de toestand in Holland consolideerde. Het geld raakte op en Frankrijk gaf ondanks morele verplichting mondjesmaat steun. De ballingen zochten houvast bij elkaar: ze kropen bijeen in vervallen huizen en betreurden hun vlucht. Velen hadden het avontuur gezocht als welkome afwisseling op een uitzichtloos bestaan als klerk of kleine zelfstandige met faillerende handel. Het verblijf in Saint-Omer kleurde het verleden echter met het roze van een verloren paradijs. Niets menselijks was de idealisten vreemd: ze kiftten, roddelden en werden opportunist. De pamfletten die Lestevenon te drukken kreeg waren voor het merendeel ordinaire onderlinge scheldpartijen. Hij probeerde de eenheid en het ideaal ongeschonden te bewaren; de zolder van het koetshuis werd een politiek centrum. Avond aan avond kwamen ze bijeen om ruzie te maken en zich te verzoenen, om plannen te smeden en weer op te geven, om te zeuren en te klagen, en om geld te vragen. Hij was niet bestand tegen de teloorgang. Zijn zachtmoedigheid bleek slapheid te zijn; uit angst sprak hij nooit harde woorden en noemde dat strategie; hij weigerde niets en dat heette naastenliefde, maar soms hadden zij zelf geen brood.

Elisabeth zag haar vader met de dag veranderen. Lestevenon gleed weg in melancholie. Als er geen bezoekers waren die zijn raad of zijn geld nodig hadden, zat hij in zijn stoel en staarde naar buiten.

‘Laten we teruggaan naar Haarlem, vader.’

‘Er is geen weg terug.’

‘Waarom niet?’

‘Ik kan niet meer terug.’

‘Je schaamt je. Waarvoor?’

‘Ik had moeten blijven en mij teweerstellen.’

‘Het is mijn schuld, papa. Als ik niet zo bang was geweest, waren we thuis gebleven.’

‘Ik vrees van niet. Als ik de afgelopen maanden iets over mijzelf heb geleerd, dan is het wel dat ik een lafaard ben.’ Hij keek haar hulpeloos aan. ‘Ik kan niet terug. En ik weet niet wat ik verder moet.’

‘Er is zoveel te doen.’

‘Voor mij niet meer.’

‘Ik kan niet zonder jou zoals je was.’

‘Zo kan ik niet meer zijn.’

Zo kan ik niet meer zijn, had hij de avond tevoren nog gezegd. Hij had haar leven gevuld, hij was haar toetssteen en richtsnoer geweest, zij had haar zelfstandigheid in zijn termen gedefinieerd, maar nu wist zij niet meer wie hij was en waar hij was.

Ze stond aan de oever van een brede rivier; de overkant was nauwelijks zichtbaar. Het riet ruiste in een plotseling opstekende wind. In de verte verzamelden zich donkere wolken als na een warme dag. Het veer was halverwege. Ze hoorde muziek over het water, een zacht aangestreken brombas en een glasharmonika. Ze speelden een weemoedig lied van afscheid en verdriet. Zo hoort dat, dacht Elisabeth, als ze een dode begeleiden, dat is al eeuwen zo. Maar ze was niet treurig. Het scheepje werd kleiner en kleiner tot het door de golven leek te worden opgeslokt nog voor de andere oever was bereikt. Ze liep het water in. Haar rokken bolden op en dreven in een cirkel om haar heen. De bodem was zacht en de stroom trok en duwde. Om haar benen aaiden waterplanten en vissen. Ze knoopte haar lijfje open en haar rok los en liet haar kleren wegdrijven. In een bocht van de rivier zouden ze aanspoelen en een visser dacht dat een vrouw was verdronken en zocht in het riet naar vastgeraakt haar en een lichaam, blauwwit als een vis. Maar ze leefde, haar armen en benen bewogen traag en gracieus; ze danste en keek naar haar groenige lijf en haar glinsterende armen en glanzende borsten, die zo licht waren geworden en zo hoog. Ze zwom. Liggend op haar rug keek ze naar de lucht, waar meeuwen vlogen. Op de grens tussen vogel en vis lag ze, thuis in beide elementen. Ze paarde met de riviergod, die met koele hand haar benen vaneen deed.

2

Wekelijks beklom Maître Mounier de Bresse de trap naar de kamers boven het koetshuis. In een aanval van familieziekte en sentiment had hij de zolder aan de achterneef uit Holland verhuurd, die op een herfstdag plotseling voor de deur stond met dochters waarvan de een doofstom was en de ander praats had voor twee. Het gaf hem een air van onbaatzuchtigheid, dat hem beviel, en het was goed voor zijn reputatie. Zijn positie was hem alles waard. Van huis uit heette hij gewoon Mounier. Zijn vader had zich opgewerkt van beurtschipper tot reder en hem laten studeren. Toen hij zijn advocatenpraktijk vestigde in Saint-Omer voegde hij het chique De Bresse aan zijn naam toe. Het huwelijk met de iets oudere Mademoiselle d’Arras de Neufville was van haar kant bezien een mesalliance, maar als derde dochter in een verarmd gezin van lage adel had ze de keus tussen een klooster of een bourgeois en koos ze de laatste. Haar smaak stemde ze af op haar oorspronkelijke stand. Het huis werd gevuld met kostbare meubelen. Het motief op het dunne lederen behang was uitgevoerd in bladgoud, en alleen al de wetenschap dat het was ontworpen voor de prinses de Lamballe, die uiteindelijk niet tegen de lucht van pas gelooid leer kon, maakte de aanschaf ervan onweerstaanbaar, al moest Mounier er zijn tarieven pittig voor verhogen. Hij dankte God voor zijn werklust en zijn sluwheid, die borg stonden voor een sluitende begroting. Het ging hem letterlijk en figuurlijk naar den vleze; hij droeg een pruik en at wit brood.

Lestevenon bleek erudiet maar niet arrogant, en zonder een spoor van ijdelheid of bel esprit. Hij kon met hem voor de dag komen. Helemaal op zijn gemak was hij echter nooit met de Haarlemse familie. Vergeetachtig voor details als hij was, richtte hij van tijd tot tijd het woord tot Maaike, die hem glimlachend aan bleef staren met grote blauwe ogen. Elisabeth daarentegen beantwoordde zijn vragen op een manier die geen pas gaf. Ze sprak als een kerel en wist meer van het zeerecht dan hij. Waar was het voor nodig een vrouw met kennis te vermoeien? Ondanks zijn vooruitstrevende denkbeelden, gevormd in de school van Locke, Montesquieu en Voltaire, deelde hij de gangbare mening over de opvoeding van meisjes. Hield ze haar mond en zag hij haar en profil, dan werd hij getroffen door haar klassieke trekken, maar haar asymmetrische directe blik met die ongelijke zwarte ogen joeg hem een onbestemde angst aan.

De dood van Lestevenon riep een oprecht medeleven met de dochters wakker in Maître Mounier. Hij beloofde hulp. Ze hoefden hun huis niet uit. Wel kwam hij wekelijks om de huur, ook toen het geld op was.

Op de markt van Saint-Omer verkocht Jan Martens zelfgebrouwen theriac, een eeuwenoud middel tegen alle kwalen dat zijn populariteit dankte aan het feit dat er behalve addervlees ook opium in zat. Daarnaast importeerde hij goedkoop Engels aardewerk en had hij allerlei losse, zij het besmette handel.

‘Een drukker is meer dan een handpers en goede wil alleen, Elisabeth,’ zei hij. ‘Drie sous, mevrouwtje, en neem twintig druppels per dag. Als het erger wordt neem je er meer. Dank je wel, je zult gauw beter zijn, daar ben ik zeker van. Tot ziens. God zegene je.’ Hij boog, maakte een vaag teken des kruizes, lachte een slecht gebit bloot en borg de munten in zijn beurs. ‘Het is een hondebaan, maar voor geld geloof ik in een roomse God.’

Hij wendde zich tot een nieuwe klant, die meteen een ferme teug nam uit het flesje, en prees luidkeels zijn waar aan, boven een kippenboer en een concurrerende piskijker uit. ‘Eind aan de pijn bij Jan Martijn! Fin de chagrin chez Jean Martin!’

‘Martens, alsjeblieft…’

‘Lieve kind. Dit is mijn negotie, hier moet ik met vrouw en kroost van leven. De politiek is voor ’s avonds en ’s zondags.’

‘Ik wil alleen maar weten waarom jullie me geen werk bezorgen. Je had het beloofd. Ik heb de pers, ik heb papier, ik spreek de taal, ik ken het vak. Ik heb geld nodig, Martens.’

‘Ken jij de smokkelroutes voor verboden drukwerk? Wie zijn je contacten? Hoe denk je uit handen van de politie te blijven? Als jij erbij bent, zijn wij er ook bij.’

‘Verboden boeken? Maar de Fransen steunen ons toch?’

‘Jong, onervaren, vrouw en nog naïef ook. Zoek een man, trouw met hem en krijg kinderen.’

‘Vader…’

‘Je vader was een goed mens. Maar hij is dood. Drie sous! Uw kwalen verdwijnen als sneeuw voor de zon! Drie sous!’

‘Jan Martens. Je verdient twee sous op elk flesje. Kun je me niet wat voorschieten? Voor de huur?’

‘Ik ben de Bank van Lening niet. Ik wil je wel wat geven, voor deze ene keer. Hier heb je tien sous en een flesje voor je hoofdpijn. Zing er maar eens een liedje voor.’

Op dat moment kwamen vijf mannen rond de kraam staan. Ze zwegen, maar vormden duidelijk een gevechtseenheid. Een van hen nam een Engels bord op, bekeek het zorgvuldig aan alle kanten, staarde Jan aan en liet het stukvallen. De tweede deed hetzelfde met een kruik. De derde veegde een handvol flesjes theriac van de schraag. Jan protesteerde heftig, dreigde met de politie, maar de mannen lachten en gingen door met het vernielen van de spullen.

‘Dit doen we met buitenlanders en buitenlandse handel die onze zaken kapotmaken.’

‘Het brood dat jij vreet steel je van mijn kinderen.’

‘Donder op, man, ga terug naar je moer.’

‘We weten je te vinden, waar je ook komt.’

‘En dit is nog maar het begin.’

Niemand schoot te hulp: marktkooplieden en klanten keken belangstellend toe en murmelden instemmend op de woorden van de plunderaars. Jan Martens was lijkbleek; hij trachtte te redden wat er te redden viel, gooide alles op zijn handkar en vluchtte.

Langzaam liep Elisabeth de markt af. Aasvogels scharrelden rond een stinkende hoop afval van vis, rottende groente en darmen. Een kraai viel meeuwen aan. De lucht was vervuld van gekras en geschreeuw. Een schurftige hond groef woest en beet en rukte aan een kadaver. In een steeg tussen twee huizen ontblootte iemand zijn bleke billen om zijn behoefte te doen. Voor een publieke vrouw stonden twee oude boeren te aarzelen, terwijl zij haar met modder bespatte gele kousen liet zien en de bloem in haar pluizige haar herschikte. Ze zei iets en liet haar lach schallen; de boeren grinnikten. De hoer en de schijtende bedelaar waren schrapers van kruimels om in leven te blijven, net als zijzelf, dacht Elisabeth. Er was zo weinig nodig om de toekomst het uitzicht op een vuilnisbelt te geven.