De naam van de vader

Nelleke Noordervliet

De naam van
de vader

Roman

Eldorado maakt deel uit van Amstel Uitgevers BV

Eenentwintigste druk

© 1993, 2006 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagontwerp Roald Triebels, Amsterdam

Omslagillustratie Hollandse Hoogte

Foto auteur Harry Cock

ISBN 9789045705842

NUR 301

www.boekenwereld.com

DEEL 1

HET WOORD

— 1 —

Ze was een vegetatiegodin, rijpe oogst van gulle grond. Haar omvang dankte ze niet aan rondo’s en frikadellen, gegeten in eenzame vreetlust en zelftroost, maar aan bier en kaas en room en fruit en heel veel daarvan en in goedlachs gezelschap. Ze miste de bleekzucht van de papzak, was gebruind en vrolijk, kwiek zelfs voor haar gewicht. Haar decor was een zomertuin vol bloem en blad. Lupines, ridderspoor, lavendel, kruizemunt, varens, vingerhoedskruid en vlinderstruiken verdrongen zich rond een treurbeuk ver van het huis in een hoek van de tuin waar geen gasten kwamen. Ondanks het onweer van de nacht ervoor was het nog broeierig en hield men zich uit de zon en in de buurt van de koelers met chablis en champagne. Vanuit de geheime kamer achter de takken van de boom trad ze naar buiten. Het leeuwkleurige haar, hier en daar lichter door zon en zout water, hing tot op haar schouders. De ogen met scherpe pupillen waren zeldzaam blauw, oplettend en helder als poppeogen uit een glasfabriek. Haar mond was slordiger geschetst en navenant ingekleurd. Een barokke zandloper haar gestalte, benen als zuilen: ze stond geworteld. Hélène Fourment met bont. Zo’n blik ook.

‘Jezus, ik dacht dat je een vent was,’ zei de godin, ‘een verspieder.’

‘Noch het een noch het ander,’ zei de jonge vrouw, die een camera naar haar oog bracht en afdrukte.

‘Ik deed een plas. Geschokt?’

‘Nee. Maar waarom niet gewoon naar de wc?’

‘In de rij bij de damesmevrouwen? Geef mij maar de klaterstraal rechtstreeks de grond in.’

‘Dat spet zo tegen je enkels, en ik weet nooit hoe ik mijn broek moet vasthouden.’

‘Waarom die foto?’

Ze streek haar rok glad, schudde het haar uit haar gezicht en schreed met onverwachte gratie over het gras naar het pad.

‘Gewoonte. Beroep. Liefhebberij. Verzoek van Willem.’

Ze namen elkaar al pratend op. De godin dacht zichzelf vijftien jaar ouder dan de ander, misschien meer, en verbaasde zich erover dit spichtige specimen van postmodern leven niet eerder te hebben waargenomen tussen de merendeels conservatief geklede gasten. De jongere besloot dat de plassende godin geen indringster was maar, net als zijzelf, paste binnen Willems opzet extremen bijeen te brengen: een neger, een nicht, een punk en een patser, een voetballer en een filosoof, een dikke en een dunne. De Bloemendaalse buren, de zaken- en golfvrienden, rekenden op hun jaarlijkse portie verbijstering, gesmoord in licht euforische tolerantie. Wie weet draaide de godin elk kwartier haar voorstelling onder de treurbeuk.

‘Dit is een heerlijke plasboom: besloten ruimte, veel gebladerte, goed uit het zicht en de zuigkracht van de aarde is prima.’

‘Niet verstappen dus?’

‘Verstappen?! Ik pies een kuil in de grond.’

De jongere besloot ook gebruik te maken van het natuurlijk privaat.

‘Broek uit. Helemaal,’ instrueerde de ander. ‘En nooit de sluizen helemaal openzetten. Niet de kont naar achteren, maar door de knieën met gekanteld bekken. Ben je weleens zwanger geweest?’

‘Nee. Jij?’

‘Richt naar voren. Scherp en strak. Gaat het?’ Ze keek naar binnen. ‘Goed zo. Nog niet volmaakt, maar voor een beginneling niet slecht.’

‘Kom jij hier vaker plassen?’ vroeg de jongere terwijl de godin de takken voor haar opzij hield.

‘Elk jaar op Willems verjaardag. Ik ben Augusta. Guus.’

‘Eva. Eef.’

— 2 —

Een dag na de ontmoeting met Eva – alsof die er de oorzaak of een voorbode van was – deden zich plotseling kleine maar verontrustende verschuivingen voor in het leven van Augusta. Omdat er volgens een moderne mythe ooit een instabiliteit in het niets optrad waaruit, met een knal die naresoneert in een kosmische ruis, materie ontstond en daardoor tijd en ruimte, en omdat sindsdien de snelheid waarmee de dingen zich van elkaar af bewegen precies groot en klein genoeg is om een tijdelijke samenhang te verlenen aan deeltjes, en planeten en sterrenstelsels te doen klonteren en wentelen, daarom was het onvermijdelijk dat Augusta op een ochtend in augustus uit de douche stapte, in de bewasemde spiegel haar lichaam zag ontstaan en haar geschiedenis verloor. Ze herinnerde zich niets, niet eens haar naam. Ze opende haar mond om te spreken, maar kon geen klanken vormen, geen betekenis bedenken. De verbindingen waren verbroken. Volmaakte rust. Zij keek zich aan en zag hoofd, vreemde ogen, nat haar, schouders, borsten, armen, buik en dijen verschijnen. Handen wachtten tussen de benen, vergeten vanwaar hun beweging kwam en waarheen zij gingen. Een woord dreigde haar te binnen te schieten, maar schampte af op de leegte. Zo was het vóór er iets was. Toen begon het.

Een half uur later trok ze de deur achter zich dicht en ging naar haar werk. De zon glom op het natte plaveisel en glinsterde in de plassen; auto’s ruisten langs; de bomen dropen en de stemmen van kinderen op weg naar school klonken scheller dan anders; richting Centraal Station was de hemel zwart en waren de zonbeschenen huizen dreigend helder, richting Rozengracht hing een gordijn van licht. Nergens een regenboog te zien. Er zat iets scheef aan deze dag. De eeuwigheid voor de spiegel was een knagend raadsel, zoals de geur van bloeiende liguster een ongrijpbare herinnering brengt. Om in het dagelijks ritme te komen foeterde ze op het gemeentebestuur dat Amsterdam altijd openbrak tijdens vakanties en weken braak liet liggen, op de vrachtrijders die rustig uitlaadden en koffie dronken, op de bandeloze fietsers en de Napolitaanse moraal ten aanzien van stoplichten. Ze trapte in de poep, stootte zich aan een scheefgezakt paaltje, en vergat haar adem in te houden bij het passeren van een pissoir, maar deze daagse ergernissen op weg naar het werk losten het raadsel niet op.

Voor het kantoor op de Van Baerlestraat stond een jonge muzikant, die ze er nog nooit had gezien. Minder volk hier dan op de Dam maar misschien meer opbrengst, hoewel kakkineus ook karig is. In elk geval overstemde geen kermis het ijle geluid van de viool. Af en toe remde en belde de tram. ‘Goedemorgen,’ zei ze. Hij boog al spelend voor haar. Het was een prachtige jongen, week en melancholiek, de hals rees wit op uit het zwarte hemd, Byron, maar met bruine ogen. Ze had medelijden met hem, hoewel ze daar geen goede reden voor kon bedenken en het omgekeerde meer op zijn plaats was, en besloot Thea te vragen hem straks koffie te brengen. De muziek kleurde de ochtend met weemoed, waar ze aan moest geloven al wilde ze niet. Cliënten spraken tegen een welwillende, maar licht afwezige raadsvrouwe. Tegen twaalven werd ze gek van het gejengel.

‘Kattegejank,’ mompelde ze. Juist toen ze het raam open wilde gooien en roepen dat het zo wel genoeg was, hield hij op. Een uur later begon hij weer: For no one. The day breaks your mind aches, there will be times when all the things she said will fill your head, you won’t forget her, and in her eyes you see nothing, no sign of love behind the tears cried for no one, a love that should have lasted years. De tranen schoten in haar ogen. Godverdomme. Dat was het tweede raadsel die dag, hoogstwaarschijnlijk opgegeven door het gesprek dat eraan voorafging met Erik, collega en minnaar.

Hij kwam haar kamer binnen. Zijn korte, wat gedrongen gestalte riep altijd een vage vertedering in haar op als om een pedante kleine jongen in het pak van zijn vader. Ze zag zijn donkere haar, dat gedistingeerd grijs werd aan de slapen, ze herkende de frons in zijn voorhoofd, die een klacht aankondigde, ze hoorde zijn warme stem.

‘Heb jij toevallig paracetamol?’ vroeg hij.

‘Nee, hoezo?’

‘Hoofdpijn.’

‘Slecht geslapen?’

‘Bar.’

‘Gepiekerd?’

‘Ja.’

Hij streek zijn hand over zijn haar als om zichzelf te bemoedigen en zuchtte. ‘Nou ja.’

‘Waarover dan?’

‘Ach van alles. Je weet wel.’

Ze wist het wel: de loopgravenstrijd met zijn vrouw, die hij voor geen prijs wilde staken.

‘The continuing story of Peyton Place.’

‘Je zou er geen grapjes over maken.’

‘Je zou mij er niet mee lastig vallen.’

‘Point taken. Thea maar even naar de drogist sturen.’

Voor hij de deur sloot, zei hij: ‘Ik moet zo weg. Ik zie je vanavond.’

‘Nee,’ zei Guus. ‘Vanavond niet.’

‘Heb je een andere afspraak?’ Eriks wenkbrauwen schoten omhoog.

‘Nee.’

Waar kwamen die woorden vandaan? Er was een ander die ze voor haar sprak. Na een ironische nijging en ‘Zoals mevrouw wenst’ verdween hij en brak de woede in haar los die had moeten leiden tot de afwijzing, niet erop volgen. Het causale verband was weg. Daarna: For no one.

Toen ze ’s avonds een stapel kranten opruimde, viel haar oog op een foto die ze, toen de krant vers was, al met onwillige ontroering had gezien en snel terzijde gelegd. Opnieuw registreerde ze het onderwerp: Praag, de herdenking van de eenentwintigste augustus 1968, eenentwintig jaar later, Václav Havel in de menigte demonstranten. Maar nu, alsof hij later was ingetekend – het omgekeerde van de gewoonte in ongenade gevallen bonzen weg te retoucheren – nu zag ze hem of meende hem te zien.

Achter Havel stonden diens vrienden of zomaar Tsjechen, sommige met opengesperde mond en geheven arm, andere ernstig en stil alsof zij zich ervan bewust waren dat hun leven nooit méér gewicht zou hebben dan op dit moment dat zij zichtbaar waren voor het oog van de wereld. Hij was een van die laatsten. Maar waarom en waaraan herkende zij hem, die ze zo lang niet had gezien en zo kort gekend? Was het de blik, de houding van hoofd en schouders? Was ze nu pas rijp voor hem, alsof een samenzwering van disparate gebeurtenissen de weg voor de herinnering aan hem had vrijgemaakt? De leeftijd van de man op de foto was moeilijk te schatten. Hoe oud was hij nu? Toen was hij tweeënveertig, zei hij. Dat maakte hem drieënzestig. Pavel Hašek. Ze keek weer naar de foto en vergeleek hem met het beeld dat in haar geheugen was blijven hangen: een man die bukte om een auto in te kijken en ‘hier scheiden onze wegen’ zei. Het was mogelijk. Het was evenzeer mogelijk dat zij hem daar wilde. Ze zocht in de dozen waar ze de restanten van haar leven slordig en zonder er ooit naar om te kijken bewaarde, naar een betrouwbaarder getuige, de foto van Melchior, Pavel en Augusta. Ze vond hem niet. Wel vond ze een oude kaart van de DDR, een cirkel rond Weimar. Op de televisie zag ze Oostduitsers kamperen op de terreinen van de Westduitse ambassade in Boedapest.

Die nacht boende ze met driftige bewegingen de badkamer, omdat ze niet kon slapen, maar keek geen enkele maal in de spiegel.

— 3 —

‘Ga mee lunchen,’ zei Erik.

‘Je hebt geen tijd.’

‘Ik heb tijd gemaakt. Wat was er gisteren opeens met je?’

Ze zuchtte. Goed dan. Het was onvermijdelijk. Met één hand hield hij de deur voor haar open, met de andere knoopte hij haastig zijn blazer dicht. Onder alle omstandigheden heer. Buiten boog Byron naar hen.

‘Bedankt voor de koffie,’ zei hij.

‘Dat was een oprotpremie,’ zei Guus, maar voegde er snel aan toe: ‘Maar-niet-heus.’

Hij speelde een paar maten van My way: ‘And now, the end is near, and so I face the final curtain,’ zong hij. Hij wist wat er ging gebeuren, hij was hier neergezet met een doel. Een wisselkind. Ze rilde. Dat soort dingen dacht ze nooit, hoorde ze niet te denken.

‘Heb je geen last van die jongen?’

Erik nam haar bij de elleboog alsof hij haar opbracht, en liep gehaast richting Keyzer. Voor het eerst in jaren was ze weer nerveus in zijn nabijheid, net als tijdens de eerste verliefdheid, maar nu omdat het voorbij was en zij hem dat moest zeggen. Waarom gebood de conventie dat er ernstig werd gesproken en uitgelegd, gezucht en gezwegen, herinnerd en vergeten, waarom gebood de conventie een officieel einde aan iets dat was uitgedroogd en op het punt stond te verwaaien als een blad op de herfstwind en genoeg had aan die ene ademtocht van de weigering een vaste afspraak na te komen? Ze maakte zich los en ging langzamer lopen.

‘Nou, kom nou,’ zei hij, ‘ik heb niet veel tijd.’

Ze stond stil. ‘Je hebt alle tijd vanaf nu, Erik. Het is uit tussen ons.’ Ze schoot in een zenuwachtige lach om de gemeenplaats die haar ontsnapte. ‘Sorry. Ik meen het.’

Hij sloot ongeduldig zijn ogen, alsof hij het liedje al vaker had gehoord en niet van plan was er aandacht aan te besteden.

‘Niet hier op straat!’ Hij accentueerde elk half gefluisterd woord.

‘Waarom niet? Waarom bij een beschaafde lunch met gedempte stemmen en even zwijgen als de ober komt? Waarom schreeuw je niet tegen me?’

‘Doe niet zo kinderlijk recalcitrant.’

Hij werd bleek. Zijn gezicht verstrakte. Hij had een hekel aan scènes, ze gaven gedoe en nasleep; zijn leven was ingericht op het vermijden ervan. Ook in zijn beroep ging hij confrontaties uit de weg. Dat had hem enerzijds de naam van vredestichter bezorgd, anderzijds gaven collega’s weinig om zijn mening, omdat hij niet standvastig was. Hij kleurde zich naar zijn omgeving, welbespraakt, wendbaar, veranderlijk.

In de verte hoorde ze de violist The long and winding road spelen. Ook dat nog. De klanken hingen als een wimpel aan haar; ze nam ze mee. De tijden liepen door elkaar. Ze luisterde meer naar de muziek dan naar de woorden die een eind maakten aan een achtjarige verbintenis, hoewel juist die muziek de breuk bezegelde, en heel kort was ze in deze zelfde buurt op een warme dag, toen het lied uit een open raam klonk en de blauwe tram door de bocht piepte en Melchior en zij… Zo werkte het niet. Herinneringen waren niet zo exact. Er had nooit een raam opengestaan waaruit een Beatles-song klonk toen Melchior en zij… en evenmin was op dat moment de blauwe tram piepend door de bocht gegaan, wel fietsten zij vaak over de Willemsparkweg, op weg naar acties en verontwaardiging. Uit de schappen van het geheugen verzamelde zij een nieuw beeld. Geschiedenis? Nee, heden. Even. Ze bleef gedesoriënteerd staan, rende in gedachten de voortvluchtige flard achterna om hem te grijpen en ter verantwoording te roepen. Waarom nu? Waarom hier?

‘Doe volwassen. Nu ga je mee.’

Hij greep haar bij de pols.

‘Hou op.’ Ze rukte zich los. ‘Je bent mijn vader niet.’

‘En wie was je vader wel?’

Met precisie stak hij toe, zoals een chirurg het mes hanteert, maar zij gaf het aan alsof ze de pijn zocht. Dit was de prijs voor geschonken vertrouwen. De gedachte daaraan had zij ooit terzijde geschoven, toen troost belangrijker was dan berekening. Woede. Al vroeg de situatie om de beleefde scherpte waarmee zij elkaar altijd bejegenden, de tong gedoopt in ironie, halve woorden, een verstandhouding vol verfijnde herinneringen – het pantser, dat zowel hem als haar beschermde. Met hem had ze nooit een laatste reserve laten varen. De veiligheid die ze bij hem had gevonden, beviel haar niet meer. Risico. Risico nu. Niet denken. Doen. Dit was de test. Ze haalde uit met haar rechterarm, waaraan haar tas als Davids slinger zat, en trof hem vol tegen de zijkant van zijn gezicht. Zijn bril vloog af. Zijn blik was plotseling verbijsterd en bijziend, een hulpeloos kind, een eerloze man. Naakt. Zo naakt had zij hem nooit gezien. Er bleven mensen staan, een jonge man in een leren jack schoof naar haar toe, klaar om voor haar op te komen. Wat moet jij, ouwe lul? stond al op zijn gezicht te lezen. Een oudere vrouw, keurig gekapt, raapte Eriks bril op, die in de goot was geschoven tussen een leeg colablikje en een oude krant, en reikte hem aan. De glazen waren heel. Een fietser reed, de dame omzeilend, bijna onder een auto en vloekte luid. Ze keek Guus vernietigend aan. ‘Ik heb het wel gezien,’ zei ze, ‘ik heb het wel gezien.’

Twee jonge meisjes liepen proestend en giechelend langs. En toen was het incident voorbij. Het loste op. Het was niet gebeurd en toch onherstelbaar. Zou het verbleken en vergeten raken, en hoe lang zou dat duren?

Erik beheerste zich voortreffelijk, haalde een schone zakdoek uit zijn zak, sloeg hem uit en begon met zorg zijn bril schoon te vegen, terwijl Guus in hulpeloze afwachting stond van zijn reactie, innerlijk dansend als een bokser in de ring. Kom maar op, dacht ze, kom maar op. Hij zette zijn bril op en keek haar lang aan. Vroeger wist ze wat hij dacht. Het montuur was door de klap ontzet en stond scheef op zijn neus. Ze begon te lachen en dacht: Als hij nu ook lacht, blijf ik bij hem. Hij lachte niet.

‘Eén-één,’ zei ze, draaide zich om en liep terug naar kantoor. De violist had alles gezien.

‘Bravo,’ zei hij. Maar ze was geen heldin.

Het gesprek werd diezelfde avond voortgezet, want ze waren beschaafd en lang genoeg bij elkaar geweest om elkaar tekst en uitleg verschuldigd te zijn, Guus was een beetje dizzy. Het verbaasde haar hoe abrupt dat kalme, koele huis van hun verhouding instortte onder de slopersbal van haar tas. In een dag was het van zijn structuur beroofd. Die onbeheerste vernietigingsdrang kwam uit haar ingewanden. Het voelde daar vanbinnen sinds kort voortdurend in woeling, vol onrust en onbehagen, alsof ze misselijk was. Een mevrouw die naast haar in de tram zat die ochtend, had haar verbaasd aangekeken. Guus schrok: ze maakte het geluid weer, een primitieve reutel achter in de keel, die het midden hield tussen spinnen en kreunen. Het begeleidde haar in tijden van kaalslag en loutering. Ze was gewaarschuwd.

In de acht jaar met Erik was ze zeker weleens ongedurig geweest, had ze verlangd naar de overstelpende verliefdheid die ze korte tijd voor hem voelde. Hun liefde had even op de rand van hartstocht gebalanceerd, maar geen grenzen overschreden. Ze waren teruggevallen in geprogrammeerd overspel: elke week een lange avond samen, en soms, als de gelegenheid zich voordeed, een weekend of een korte vakantie. Aan hun vriendschap en collegialiteit was niets geheim, wel aan hun seksuele handelingen, die – wonderlijk was dat – meer dan gevoelens onwettigheid bepaalden. De sferen werden streng gescheiden, dat kon je aan Erik overlaten. Pietje Precies. Ze voegde zich naar hem uit behoefte aan orde en liet hem in de waan dat hij de macht had. Schizofreen, volkomen geschift, onbegrijpelijk dat ze het had geduld. Maar het bood bescherming tegen de demonen. Een bijna ideale situatie. Hij stelde weinig eisen. Zijn liefde ontregelde niet. Maar o mijn God, dat was voorbij. Wat zo volmaakt was, werd verdacht.

‘Hoe moet het met het werk?’ vroeg hij, terwijl hij zijn neus snoot. Altijd schone zakdoeken, waar haalde hij toch altijd die schone witte zakdoeken vandaan. Niet zozeer het feit dat zijn vrouw daar ongetwijfeld elke morgen voor zorgde ergerde haar (Die trut strijkt per week zeven witte zakdoeken, dacht ze opeens en ze zag haar staan, een trouwe en argeloze zeurpiet), maar dat hij elke morgen die schone witte zakdoek uit de linnenkast pakte en in zijn broekzak stopte, alsof het zijn onvervreemdbaar recht en zijn eerste levensbehoefte was.

‘Nou, gewoon. Daarin verandert niets.’

Hij schonk zich nog een borrel in. Ze keek toe hoe hij – onkarakteristiek voor hem – de drank naar binnen sloeg. Er bleef een druppel aan zijn kin hangen, die hij ijlings met zijn zakdoek depte. Uit zijn neus groeiden haren. Kon hij ademhalen door dat woud? Wat ze voordien nooit had willen opmerken, werd nu onverdraaglijk. Ze werd kribbig, omdat ze niet wist wat ze voelde: medelijden of afkeer, misschien wel spijt. Of toch weer de oude angst voor de kilte.

‘Nee. Goed dan. Daarin hoeft ook niets te veranderen.’ Hij zuchtte. ‘Maar ik begrijp het niet.’

‘Ik ook niet.’

‘Je hebt toch geen ander? Je hebt nooit veel belangstelling gehad.’

Dat was waar. Sinds Eriks komst had ze de jacht afgeschaft. Ze kende de beperkingen van haar figuur, dat een bepaald soort mannen aantrok met veel te zachte handen en een onuitstaanbare neiging tot zelfbeklag, en ze was niet meer bereid in verleidingskunst of dieet te investeren.

‘Nee, ik heb geen ander. Maar ik besefte opeens dat jij mij afhoudt van mijzelf en mijn verleden.’ Ze zei maar wat, en keek naar de whisky op de bodem van haar glas, alsof ze zich schaamde.

‘Psychologische nonsens. Bovendien je eigen keus. Ik heb je nooit gedwongen.’

Natuurlijk had hij gelijk. Toch weigerde ze zich gewonnen te geven. Hij moest weten dat hij geen monopolie meer had.

‘Was het maar waar.’

‘Wat bedoel je nou? Had ik je moeten dwingen af te rekenen met je verleden? Had jij me dat in dank afgenomen?’

‘Was het maar nonsens, bedoel ik.’

Hij snoof ongeduldig. ‘Ik sta niets in de weg. Je bent vrij. Dat ben je altijd geweest.’

‘Je was een medicijn. Een soort penicilline. Maar ik ben resistent geworden. De pijn komt terug.’

‘Die belachelijke beeldspraak! Die zegt me niets. Hij lijkt diepzinnig, maar is een dooddoener. Ofwel je hebt een ander, ofwel je hebt genoeg van me. Ik hang je de keel uit, ik verveel je.’

Hij stond op en ging uit het raam staan kijken. Welke instantie in hem besloot op te staan, naar het raam te lopen, het gordijn opzij te houden en de gracht langs te turen alsof hij iemand verwachtte? Wat gebeurde er allemaal in een hoofd? Hij wilde weg uit haar blik, weg van zijn plek, weg van zijn woede, weg van haar beslissing. Maar waarom naar het raam en dan tussen de spleet van de gordijnen kijken? Het sloeg nergens op.

In Guus dreigde een herhaling van de sprakeloosheid voor de spiegel. Haar hoofd liep leeg. Ze staarde hem aan, zocht toen houvast in een handeling net zo zinloos als de zijne: ze schonk haar glas bij. Er was geen enkele reden hun verhouding te verbreken, evenmin een reden haar voort te zetten. Ze wist dat Erik niet gevoelig was voor excuses uit de zachte sector, zoals hij het noemde. Hij was bereid toe te geven dat de mens een gecompliceerd en irrationeel wezen is, maar daar bleef het wat hem betreft bij. Therapeutische gesprekken met wederzijdse confidenties waren niet zijn sterke kant.

‘Als je het zo wilt: goed dan. Je verveelt me.’

Hij keek haar scherp aan, liet het gordijn zakken. ‘Wat ga je doen tegen de pijn?’

— 4 —

Ze nam de mooie jonge violist op kamers, ‘omdat, zoals dat hoort, muziek zijn leven is en hij alleen op de wereld en zonder onderdak, en omdat hij Mario heet en ik dat een onweerstaanbaar ordinaire naam vind’, zei ze. Hij installeerde zich in het kabinetje en beloofde een andere standplaats te zoeken. Hij was een makkelijke huurder, mooi om naar te kijken, handig en gewillig bovendien. Klusjes waar zij geen zin in had gehad en waarvoor Erik te onhandig was geweest, klaarde hij in een ommezien. Bezoek hoorde ze nooit, wel kwam hij ’s nachts vaak laat thuis.

Het eerste kantooroverleg sinds de verbroken verloving zag ze met enige spanning tegemoet. Voor zover ze wist was hun verhouding verborgen gebleven, maar indien er enig vermoeden bestond, was de discretie van de collega’s bewonderenswaardig. Erik was er de man naar opeens een overdreven formele en plechtige toon tegen haar aan te slaan, zodat zij zich zou generen. Van zichzelf was zij ook niet zeker. Hij schokte haar door officieel mee te delen dat hun officieuze verhouding was beëindigd, maar dat hij op hun tactvol zwijgen bleef rekenen. Ze voelde dat ze bloosde. Welk een subtiele wraak! Nu pas bestonden zij als paar, nu het voorbij was. Hij had met terugwerkende kracht het weer in de spiegel gebracht. Ze wilde reageren, maar er schoot haar niets te binnen. De kantoorgenoten trokken hun wenkbrauwen op en zeiden na een korte verbijsterde pauze: ‘Ach, wat spijtig nou toch.’ Wat moesten ze anders zeggen.

In de praktijk van alledag was er nauwelijks verschil, want de seksuele betrekkingen waren in die acht jaar afgesleten tot een zekere mate van warme vertrouwdheid, een tegemoetkomen aan een lichamelijke behoefte, en bijna gedachteloos geworden soms, alsof ze boerenkool aten. Erik bezat geen meesterschap op de korte keu. Toch was ze rusteloos en ontevreden. Er was een kilte gekomen, het was of het in huis voortdurend tochtte. Ze schreef het toe aan de naderende herfst, aan de onwennigheid van Eriks afwezigheid op donderdagavond, aan de treurige liedjes die Mario speelde achter de gesloten deur van het kabinetje, aan een moeilijke zaak die ze te behandelen had gekregen, aan een hardnekkige verkoudheid, aan dromen die ze zich maar niet kon herinneren, en aan al die dingen samen.

’s Morgens schoof ze na het douchen de deur van de cabine open, graaide een handdoek van het rek en droogde zich af buiten het bereik van de spiegel. ’s Avonds bleef ze lang met vrienden in het café hangen, dronk veel en kwam soms tegelijk met Mario thuis. Ze werd moe en prikkelbaar op het werk. Ze ontliep iets, maar ze wist niet wat. Voor het slapen gaan sloeg ze even de krant op, maar las alleen de kunstpagina en de overlijdensadvertenties. Op 30 september reisden treinen vol Oostduitsers vanuit Warschau en Praag dwars door hun land naar het Westen. Elke maandagavond demonstreerden duizenden mensen in Leipzig. Honderdduizenden. Zij eisten hervormingen en vrije verkiezingen. Op 28 oktober herdachten tienduizenden Tsjechen de stichting van hun republiek door Tomáš G. Masaryk. De politie sloeg vijf uur lang op hen in. Het nieuws drong door de kieren Augusta’s bewustzijn binnen.

Toen zij rond die tijd, eind oktober, op een middag terugkwam van de lunch, riep Thea haar toe: ‘Er zit iemand op je te wachten. Sorry. Ik kreeg hem niet weg.’

‘Wie dan? Ik had toch geen afspraken?’

‘Hij zegt dat hij je van vroeger kent en moest je dringend spreken.’

Thea was te weekhartig en bereid elke goede smoes te aanvaarden. Sommige mensen ontzagen zich niet een beroep te doen op een vluchtige vriendschap alsof die een wissel was op eeuwigdurende bijstand.

‘Wie is het? Heeft hij zijn naam gezegd?’

‘Dat wilde hij niet.’

‘Heb je je weer laten lijmen met een zielig verhaal en een paar complimenten?’

‘Nou, dat bepaald niet. Het was eerder een bedreiging. Zal ik over tien minuten bellen dat je weg moet?’

Met door ergernis gekleurde nieuwsgierigheid opende ze de deur van haar kamer. Hij stond bij het raam, hield de vitrage op een kier en keek – zelf uit het zicht blijvend – de straat af, alsof hij werd gevolgd. Ze probeerde de kalende schedel te vullen met haar, onder de slappe wangen een strakke kaaklijn te trekken en in de doffe ogen jeugdig elan te zien, maar het lukte haar niet. Waarschijnlijk was hij een vage kennis uit de demonstratiejaren, die ze ook toen al niet buiten vaste ontmoetingsplaatsen zou hebben herkend. Terwijl ze met uitgestoken hand naar hem toeliep, wedde ze met zichzelf dat het om een bezoekregeling ging of om vermindering van alimentatie; zijn advocaat was waarschijnlijk te redelijk en de ex-echtgenote onvermurwbaar en wraakzuchtig. Hij leek het type querulant dat altijd een ander of de maatschappij de schuld geeft van zijn eigen mislukking, eeuwig in processen en onuitvoerbare plannen verwikkeld.

‘Je herkent me zeker niet meer,’ zei hij een beetje mistroostig maar ook met rancuneuze dreiging.

‘Wytze,’ zei ze. ‘Wytze Gaastra. Je stem.’

Hij knikte alsof het hem teleurstelde dat ze op zijn naam was gekomen.

‘Jij bent niets veranderd,’ zei hij.

Doorzichtig slijmgedrag. Vijftien kilo zwaarder en twintig jaar ouder: niets veranderd! ‘Ga zitten. Wat kan ik voor je doen?’

Guus nam haar professionele houding aan achter haar bureau: armen steunend op de ellebogen, handen gevouwen onder de kin, de blik vol competente nieuwsgierigheid. Ze had even tijd nodig om het lijk van de jonge Wytze met een label aan zijn teen uit de morgue van haar geheugen te halen. Onbetrouwbare hond, schoot haar te binnen, maar ze wist niet precies waarom. Omdat hij altijd op de biets was, nooit ronduit als eerste zijn mening zei, maar wachtte op Melchior? Dat was een kinderachtig karaktertrekje maar geen reden om de automatische afkeer die haar beving, te rechtvaardigen. Verwarde de verbinding met Melchior haar? Ze wilde niet aan hem worden herinnerd door derden. Rond Melchior was mettertijd een vacuüm ontstaan, alsof ze de jaren met hem op een ander bewustzijnsniveau had doorgemaakt. God weet was dat zo. In Melchiors schaduw liep Wytze ooit. Waterdrager. Kwartiermaker. Verrader. Het waren trefwoorden zonder toegang tot verhalen. Ze pakte haar vulpen op, schroefde de dop eraf en weer erop. En weer eraf.

‘Ja, dat is een lange geschiedenis,’ zei Wytze Gaastra met het Friese accent dat vroeger een van zijn dwarse charmes was.

‘Niemand komt hier met een kort verhaal. Geneer je niet. Maar probeer telegramstijl. Ik heb niet veel tijd. De details kunnen we later invullen indien nodig. Zo niet, dan blijven ze ook beter ongezegd.’

Hij keek haar gemelijk aan, een man op de rand van wanhoop en vertwijfeling. Zijn aanwezigheid maakte haar nerveus. Hij ging op het puntje van de stoel zitten en leunde naar haar toe over het bureau. Dringend. Nu ze hem beter zag versmolt hij met zijn jonger ik, hoewel de jaren hem niet ongemoeid hadden gelaten en zijn slechtste eigenschappen in zijn trekken waren neergeslagen. Dat achterbaksheid zo feilloos kon worden geboetseerd in een mond en in een blik. Zou hij, als het leven hem wat beter gezind was geweest, een andere fysionomie hebben ontwikkeld? Of zou hij met een ander uiterlijk een beter leven hebben gehad? Zonder twijfel.

‘Ze zitten achter me aan.’

Hij wees richting straat en sprak met gedempte stem. Wytze was ooit een briljant student; dat verbaasde haar toen, omdat ze wetenschappelijk talent niet kon rijmen met karakterzwakte, maar de meest intelligente en rationele geest kon ontsporen. Dus toch gelijk gehad. Maar wat moest ze met hem? Erik was goed in ‘gevallen,’ ze stonden binnen vijf minuten op straat, het hoofd tollend van de juridische termen waarin Erik zijn afwijzing verpakte en op de een of andere manier toch tevredengesteld. Zij was te nieuwsgierig naar het verhaal. Hoe kon een mens worden wat hij was? Cliënten zagen haar fascinatie voor instemming aan en konden met moeite worden overreed elders hulp te zoeken.

‘Wie zitten achter je aan?’

‘De mafia van Melchior Beerbaum.’

De vulpen viel uit haar hand; ze controleerde of de punt was beschadigd, draaide de dop er weer op en legde hem neer. Afblijven. En kalm.

‘Moet je dat niet opschrijven?’ vroeg Wytze.

‘Vertel eerst maar het verhaal, dan kunnen we altijd nog zien of het verstandig is iets op te schrijven.’

Zijn ogen lichtten op. Ha, ze had hem begrepen. Moedeloos constateerde Guus dat het kwaad was geschied.

‘Ik ben al jaren beheerder in een van Melchiors huizen. Je weet wel, de Blasiusstraat. Ik zorg dat de huur wordt geïnd, dat het dak wordt gerepareerd, dat de schoorsteen wordt geveegd. In ruil daarvoor woon ik gratis. Een tijdje geleden kreeg ik een schrijven, want zoiets heet geen brief maar een schrijven, van een of andere louche holdingmaatschappij dat ik huur moest betalen. Dat heb ik natuurlijk niet gedaan. Nu sturen ze deurwaarders en onderwereldfiguren op mij af. Stank voor dank, zo zie je maar.’

‘Hoe weet je dat Melchior erachter zit?’

‘Dat kan niet anders.’

‘Zie je hem weleens?’

‘Nooit. Daarom juist.’

‘Heb je weleens contact met hem?’

‘Nooit.’

‘Waarom denk je dat je wordt achtervolgd?’

Hij lachte schamper. ‘Ik weet te veel. Nou zitten ze achter me aan. Van die karatejongens. Die patsers met kleine schedels en brede nekken.’

‘Waarom ga je niet naar de politie?’

‘Politie? Ik kijk wel uit. De politie is zo corrupt als de pest. De helft staat op de loonlijst van de penose.’

‘Maar wat denk je dat ik voor je kan doen?’

‘Een mooie officiële brief schrijven aan die Melchior van jou. Dat we hem een proces aandoen. Je hebt toch nog een appeltje met hem te schillen? Dit is je kans.’

Ze had zo aardig de wind in de rug gehad. Nu woeien flarden herinnering als kranten tegen haar aan.

‘Ik overval je natuurlijk,’ zei Wytze Gaastra op een verzoenende en bijna reële toon. Elke hengelaar weet wanneer hij beet heeft en geeft dan lijn.

‘Dat ook.’

‘Wat zeg je ervan?’

‘Ik kan je niet helpen in een zaak tegen Melchior. Als je wilt, verwijs ik je naar een collega.’

‘Ik wil jou.’

Hij legde zijn arm op haar bureau. Ze deinsde terug.

‘Dit heeft geen zin, Wytze. Ik kan je niet helpen.’

‘Ook al kakmadam geworden?’

Hij stond op, sloeg met gebalde vuisten op haar bureau.

‘Vroeger de mond vol solidariteit, maar de zwakken in de samenleving kunnen barsten als er een paar nullen op de bankrekening komen.’

‘Zal ik een afspraak voor je maken met een collega?’

Ze strekte haar hand uit naar de telefoon en schrok toen hij de zijne erop legde. De warmte van zijn hand en de kracht van zijn greep maakten haar bang. Melchior raakte haar aan via hem.

‘Doe maar niet. Hoe weet ik dat je de politie niet belt?’ Hij trok wit weg, terwijl hem een licht opging. ‘Wacht even! Wat ben ik een stommeling. Jij hoort erbij. Ze hebben me in de val gelokt!’

Snel liep hij naar het raam, schoof het gordijn opzij. ‘Die violist! Die violist stond er daarstraks nog niet.’

Wytze keek als een kat in het nauw om zich heen. Voordat hij haar de weg kon versperren, liep Guus naar de deur. Ze mobiliseerde al haar overwicht en zocht de kalmerende, moederlijke toon in haar stem. Straks zou ze Mario aan zijn belofte herinneren.

‘Niemand is je gevolgd, Wytze. Ik heb al vijftien jaar niets meer van Melchior gehoord. Hij is mij niets schuldig. Je kunt rustig gaan. Die violist staat hier vaker.’

‘Echt waar?’

‘Echt waar.’

‘Je moet me helpen.’

De stemmingsomslag was zo plotseling dat ze ondanks haar angst medelijden met hem kreeg.

‘Geef mijn secretaresse de naam van die holding maar, dan bellen we ze weleens om te vragen hoe het zit. Misschien is er sprake van een misverstand.’

Ze hield de deur voor hem open. Gedwee liep hij naar buiten. Een tragisch slachtofferschap als van Marinus van der Lubbe hing om hem heen. Zwart-witbeelden van het proces tegen de vermeende aanstichter van de Rijksdagbrand zag ze dwars door de werkelijkheid heen. De harde trotse smoelen van zijn bewakers zag ze, al wilde ze niet. Tussen hen in die verdwaasde jongen, die nek uit een te ruime kraag, die handen uit te korte mouwen. In het voorbijgaan mompelde Wytze Gaastra iets over mooie tijden vroeger en dat alles stukging. Dat kon ze beamen.

— 5 —

Eva was een regelmatige gast geworden, sinds zij Augusta de foto had gebracht van een verraste en fiere godin met een malicieuze glimlach en de hand aan de takken van een treurbeuk. Omdat Eva en Mario hun entree in Augusta’s leven hadden gemaakt toen Erik het toneel verliet, vond zij het toepasselijk eens per week, op Eriks voormalige avond, te koken voor de violist en de fotografe, die ze aan elkaar voorstelde met de verwachtingsvolle blik van een moeder die een speelkameraadje voor haar kind heeft uitgezocht. De kennismaking verliep aanvankelijk niet zo soepel als ze had gehoopt. De kinderen beloerden elkaar zo achterdochtig als katten die een indringer op eigen terrein aantreffen. Vooral Eva sloeg haar klauwen uit, terwijl Mario haar aanvallen goedmoedig pareerde, alsof ze niet van belang waren. Ze moest wennen aan die manier van doen. Misschien gingen jonge mensen tegenwoordig een stuk minder hypocriet met elkaar om dan vroeger. Dat sprak haar aan.

Eva’s meningen waren zo absoluut als het zwart dat ze droeg en zo scherp als haar donkerrode nagels, vooral als ze het hadden over kunst en geestelijk leven, op welke gebieden zij een paar idolen had: Barthes, Foucault, Kristeva. Over hen sprak ze met een pertinentie die tegenspraak uitsloot en een intimiteit die een vertrouwelijke omgang impliceerde. Guus vermoedde onzekerheid achter Eva’s stelligheid en vond haar daarom aardig, maar dat maakte haar oraties niet minder potsierlijk. Haar stijl deed denken aan die van de begeleidende teksten bij tentoonstellingen in het Stedelijk Museum, die voor Augusta een vorm van filosofische pornografie waren. Mario daagde Eva uit door haar simpelweg te vragen: ‘Maar wat betekent dat eigenlijk? Wat zeg je nou?’ Daar had ze meestal geen antwoord op. Soms wakkerde Guus het vuurtje aan en liet hen redetwisten, terwijl zij achteroverleunde en hen bestudeerde.

Het wekelijkse trio gaf haar huis een nieuwe melodie. Ze keek uit naar de donderdag. Dan leek de stagnatie opgeheven, dan was er beweging, warmte en meestal gelach, zeker toen na een paar ontmoetingen het territorium was verdeeld. Soms deden ze spelletjes. Pimpampet. Monopoly. Toepen. Ze probeerde nieuwe recepten, bezocht voor het eerst sinds jaren de Albert Cuyp en slager Rodrigues, en liep de stad af op zoek naar de fijnste kruiden, de lekkerste kazen, de beste olie en azijn. Mario at alles en veel, Eva peuzelde vegetarische, anorectische beetjes.

‘Doe je dat expres?’ vroeg Guus.

‘Wat?’

‘Zo belachelijk weinig eten en alleen maar sla, zoals sommige niet-rokers expres hoesten als iemand een sigaretje opsteekt.’

‘Natuurlijk doe ik dat niet expres. Waarom zou ik?’

‘Ja, waarom zou je ook,’ zei Guus en ze schonk zichzelf nog een glas wijn in.

‘Waarom eet je zo weinig? En alleen maar sla?’ begon Mario opnieuw.

‘Ik heb ook wat pasta genomen,’ zei Eva.

‘Maar je bent niet van plan dat op te eten, de saus is al gestold op je bord.’

‘Ik eet nooit veel. Maar gezond. Geen vet, geen vlees.’

‘Mijn God,’ zei Guus, ‘daarvoor druk ik nou mijn krent uit in de keuken.’

‘Ik vind het lekker,’ zei Mario.

‘Het spijt me,’ zei Eva, ‘je kookt heerlijk, maar ik eet nu eenmaal niet veel.’

‘Je gaat zeker ook hollen elke dag,’ zei Mario.

‘En naar de fitness,’ vulde Guus aan.

‘Het zou voor jullie ook goed zijn.’

‘Waarom?’

‘Een lichaam in goede conditie gaat langer mee. En: mens sana in corpore sano.’ Eva legde verkeerde klemtonen in het Latijn. Guus herhaalde in gedachten de spreuk, hoorde de gymnastenmars (‘en daverend klinkt dan langs velden en vloed, het frank en het vrij en het vroom en het vroed’) en zag zichzelf marcheren in een handgebreide zwarte broek en een wit bloesje met een embleem waarop die spreuk stond, en haar moeder tussen het publiek dat naar de uitvoering van de turnvereniging kwam kijken, en even later haar mislukte afsprong en na afloop de val in het prikkeldraad en de schaamte toen ze bloedde en toen de kinderen om haar heen, die haar altijd links lieten liggen, medelijden speelden. Als een herinnering misbruik maakte van een moment van onoplettendheid, drong haastig een reeks beeldjes door de smalle opening mee haar bewustzijn binnen, profiterend van het buitenkansje.

‘Oud word je toch en dood ga je ook,’ zei Guus opeens wrevelig, ‘en je zult nooit weten of je met al die lichaamsbeweging en groentesappen een jaar hebt gewonnen, gesteld al dat je dat wilt, want zo geweldig is het leven niet. Het lichaam dient ons, niet omgekeerd. Dat gekneed en gedraaf en gekauw werkt vervlakking in de hand, overmatige belangstelling voor Körperliche Hygiene, en voordat je het weet zijn we weer bij de Wandervögel, de Uebermensch en Leni Riefenstahl. Of hebben jullie daar nog nooit van gehoord?’

Daar had Eva nog nooit van gehoord. Mario ook niet. Vaag. Nee, natuurlijk niet, dacht Augusta. Afgezien van het feit dat hun ouders hoogstwaarschijnlijk het gebrekkige historische besef van de gemiddelde Nederlander op hun kinderen hadden overgedragen, waren ze in de jaren zeventig naar school gegaan, toen het geluk van de leerlingen vooral in zelfexpressie werd gezocht. Wat een vergissing!

‘Godverdomme, weten jullie dan niets?’ Ze gooide een glas wijn om in haar schoot. Weer die woede, die op niets stoelende woede. Ze liep weg. Wat zouden ze verbaasd kijken achter haar rug, en als ondeugende kinderen gezichten trekken. Gelukkig voor hen was ze hun moeder niet, anders zwaaide er wat, maar een soms nukkige en onberekenbare vriendin, voor wiens kuren ze niet bang hoefden te zijn.

In de slaapkamer deed ze haar rok en blouse uit. Een blik naar beneden en ze zag de bekende worstformaties van haar lichaam; haar in stevig zwart kant verpakte borsten, die aan alle kanten uitpuilden omdat ze weigerde een D-cup te kopen, benamen het zicht op haar navel. Ze boog naar voren. Door de onelegante panty schemerde haar slipje, ook al iets te strak, haar buik en billen lieten zich met moeite intomen. Ze hield haar adem in, spande haar spieren en zag hoe haar lichaam vorm aannam, ze ademde uit, het vlees viel. Gadverdamme. Erik was dol geweest op dat lijf. Die begroef zijn gezicht in haar weelde en klampte zich als een drenkeling aan haar borsten vast terwijl hij jammerend klaarkwam. Ze deed haar bh en haar panty uit, woog haar borsten op haar handen. ‘Allemaal van Augusta,’ mompelde ze met een oud grapje en kreunde. Daar moest ze waarachtig weer huilen. Uit puur medelijden met dat lichaam, dat ouder werd en ouder werd en daar niets aan kon doen en te dom was zich de slanke strakheid te herinneren die het eens had bezeten. Een trouw huisdier. Samen heel wat meegemaakt. Woede sloeg om in verdriet. Als ze het niet dacht. Zo ging het de laatste tijd.

Toen ze gekleed in een zijden kimono weer de kamer binnenging, was haar evenwicht hersteld.

‘Sorry. Af en toe haalt boosheid een borstel door je ziel, dat is een kwestie van geestelijke hygiëne. Maar jullie hebben het niet verdiend.’

Eva en Mario keken elkaar vragend aan en begonnen zwijgend de tafel af te ruimen. Op momenten als deze begroeven ze de strijdbijl en betoonden ze elkaar de solidariteit van leeftijdgenoten. Guus strekte zich uit op de chaise-longue en kruiste haar benen bij de enkels; aan haar voeten staken hoerige slippers met hakjes, die ‘muiltjes’ werden genoemd, kleine gapende dierebekken. Haar hand rustte op het kruispunt van haar dijen. Een schemerlamp verlichtte haar. Ze was onmiskenbaar de uitgedijde en aangeklede Olympia van Manet. En ze was van Raphael en Rubens en Renoir.

‘Zo wil ik je fotograferen,’ zei Eva.

‘I thought you’d never ask.’

— 6 —

De foto’s van Guus moesten geen gladde portretten zijn, vond Eva, maar provocerende uitspraken. Weg ook met het incidentele, de anekdote, met de soep van moederlijkheid die van dat dikke lijf droop. Eva wilde haar werk de scherpte meegeven van een wiskundig inzicht. Maar wat wilde ze zeggen? En hoe? Ze wilde Guus naakt. Dat in ieder geval. Maar naakt was op zichzelf niet schokkend of prikkelend, bleef niet zomaar in je ziel haken, zaaide niet per definitie onrust in je kop. Het naakt zelf was uitdrukkingloos. Eva deelde de afkeer van haar moeder voor soft porno, maar had er een andere reden voor. Het kon haar niet zo veel schelen dat de vrouw werd gebruikt als lustobject. Wat was daarop tegen? De troosteloosheid van die starende mannen weersprak de feministische theorie over macht en uitbuiting. Haar stoorde het erotische cliché en het feit dat de massa behoefte had aan die geruststellende zekerheid, en dat te midden van de treurige werkelijkheid waarin liefde een pijnlijke herinnering is, het cliché beter troostte dan verwarrende gedichten over eenzaamheid en prachtige woedende woorden van spijt. Het gemiddelde naakt ontdeed de erotiek van demonen, niet alleen het legale rose Playboy-vlees maar ook, in een geheimer domein van de fantasie en afgemeerd in de smoezelige hoeken van een stad, het cliché van de opengesperde schaamlippen.

Toen Eva Augusta zag liggen en de vergelijking met Olympia zich opdrong, besefte zij dat alleen de blik van het naakt een cliché kan doorbreken. Olympia veroorzaakte schandaal omdat die vrouw zo onversluierd keek en daarmee haar lichaam persoonlijk maakte en omdat Manet dat zonder enige schroom vastlegde. Er waren veel wulpser naakten geschilderd, wist Eva, maar niet een was zo tastbaar en zo opwindend en tegelijkertijd zo onschuldig en vers als Victorine Meurend. Door de blik, niet door haar lijf, maakte ze zichzelf naakt en begeerlijk, en overschreed ze de grenzen van het portret. De vraag naar de uitwerking van dat inzicht in fotografische termen hield haar al snel bezig met de hardnekkigheid van een obsessie. En ze was razend nieuwsgierig naar de textuur van Augusta’s huid, naar de vorm van haar vlees, naar de manier waarop ze zou kijken.

— 7 —

Guus hield niet van foto’s, beschouwde ze als een kinderlijke poging een bestaan te bewijzen. Kijk, dit ben ik, ik ben er, daar, toen, ik ben nu, hier, ik ben er, ik ben, ik ben. Altijd. Mensen die geen moment zonder angst voor de dood konden leven, legden alles vast in een eindeloze reeks plaatjes, bang te vergeten, te verdwijnen, te veranderen, bang voor wat ze met eigen ogen op elk willekeurig moment op het scherm van hun verbeelding konden zien, als ze maar wilden.

Guus hield bij voorkeur ook dat scherm maagdelijk, maar soms zag zij bijvoorbeeld de kleine Augusta. Een snottebel die ze met haar onderlip naar binnen haalde; verwarde krullen; afgezakte, gebreide kousen; afgetrapte schoenen, omdat ze haar voeten naar binnen zette en over haar eigen benen struikelde; een step met luchtbanden aan de hand, haar trots en haar glorie, achter het draaiorgel aan, drie straten te ver, daar snapte de zoveelste straatfotograaf haar. Het barstte kort na de oorlog van straatfotografen. Deze foto kocht haar moeder nog, maar ze bleef niet aan de gang, zei ze toen er weer een armoedzaaier voor de deur stond met een boek vol buurtkinderen. ‘Zit daar die ondeugd van u soms bij, mevrouwtje?’ Augusta zat er altijd bij; ze leefde op straat, liet zich toen graag kieken. Ze dacht dat ze haar aardig en mooi vonden en haar daarom fotografeerden. Zie je wel, dacht ze dan, zie je wel. Ze huppelde weg en voelde haar krullen dansen, en ze wist uit sprookjes dat dansende krullen bij mooie prinsesjes hoorden en omdat haar krullen konden dansen was ze een prinsesje en dat zagen fotografen. Maar ook zonder die foto wist ze hoe toen de koude wind voelde en de voorjaarszon, hoe het draaiorgel klonk, en zag ze hoe de orgeldraaier van arm wisselde, rook ze de geur van petroleumstellen en koffiebranderijen, voelde ze hoe ze niet naar huis wilde, nooit meer, maar naar Amerika. Op de step. Daar had oom Bert, die bij de koopvaardij was, prachtige wollen, Schotse ruiten stoffen vandaan meegebracht om rokken uit te maken voor haar moeder en haar, en nylonkousen, die moeder aantrok met handschoenen. Dan keek ze achterom of de naad rechtzat en greep ze onder haar rok naar de jarretels. Mooi, dat ene been op de teen. ‘Je verdient ze niet,’ hoorde ze oma bits zeggen. ‘Je verdient ze niet!’

Guus wilde later nooit meer op een foto, ze maakte ze niet, kreeg ze soms, maar gooide ze in een doos en raakte ze bijna opzettelijk kwijt uit een superieure minachting voor de tijd, wortelend in dezelfde angst die anderen ertoe bracht ze te koesteren. Nu zou ze er wat voor geven de foto van Melchior, Pavel en Augusta terug te vinden en zag het als een teken dat ze gereed was voor de strijd. Als zij zich aan Eva’s camera zou uitleveren betrad ze de arena. Ze zou in haar houding de vraag met een tegenvraag beantwoorden, dat verplaatste de bewijslast naar de opponent. Hoezo oud? Waarom spijt? Dit ben ik. Plaats: hier. Tijdstip: nu.

Eva wilde haar als de Venus van Giorgione, als de Danaë van Titiaan, als Bathseba van Rembrandt, als Io van Correggio. Eerst geblinddoekt, dan met ogen open. Voor gouden regen is een oplossing te bedenken maar hoe gaat ze die wolk doen? vroeg Guus zich af. Natuurlijk was het idee niet nieuw, maar Eef was jong en vond het wiel uit en zijzelf werd oud, en dus door niets meer verrast, alles was herhaling. Dat stak haar. Op de meest onverwachte momenten kwam zij zichzelf als vijand tegen. Wie ouder werd, zoals zij, versleet graag zijn bangelijke, bijziende blik voor een grootse visie op de werkelijkheid. Daarom stemde ze toe. De foto’s waren voor Eva, die buitenkant wilde, vorm, concept, die opgewonden raakte van de exclusieve artisticiteit van haar idee, de decadentie van een design. Haar enthousiasme was te benijden. Augusta wilde een openbaar naakt lichaam zijn kort voor het verval, de meest volledige mens, zoals een slinger die op het dode punt even stilstaat, volmaakt in rust is. Geen beweging, geen tijd. Geen geschiedenis.

— 8 —

Eva keek kritisch naar de opstelling van divan en dekbed, waarop Guus als Titiaans Venus lag. Met haar ogen dicht was zij weerloos, zoals een heuvellandschap dat is: meer geduldig dan kwetsbaar. In haar kleren leek ze dikker, ze had nergens kwabben, haar volume was niet door luiheid ontstaan. Haar rechterborst neeg naar haar oksel, de onderhuidse spanning die jonge lijven strak en glanzend houdt was afgenomen, en aan de zijkant van haar buik had ze striae. Eva liep naar haar toe om haar hand in de juiste stand te buigen, en zag voor het eerst dat de pink ontbrak. Ze aarzelde. Zo dichtbij was die huid, die warmte.

Eva’s moeder ontkleedde zich vroeger in het bijzijn van de kinderen en liep naakt over de gang en knielde naakt bij het bed als Eva wakker was geschrokken. Ze schaamde zich dood in haar moeders plaats, omdat die met haar naaktheid iets zei dat ze niet meende. Haar lichaam was niet haar lichaam maar een modieuze pedagogische opvatting. Dat klopte niet. Augusta klopte wel. Augusta ontroerde haar.

‘Wat is er?’

Guus sloeg haar ogen op (die blik! uit die blauwe poppeogen), pakte Eva’s hand en leidde die naar haar borst. Zo voelde dat dus: een dikke plastic zak met lauw water. Nee, pas gerezen brooddeeg, maar droger. Zelf had Eva een jongensborst. Ze boog zich in verwarring over Guus heen, alsof ze haar wilde kussen.

‘Kom maar,’ zei Guus, ‘het is wel goed.’ Ze trok Eva naast zich op het bed en nam haar in haar armen.

‘Ik heb dit nog nooit gedaan,’ zei Eva.

‘Ik ook niet.’

‘Waarom doen we het dan?’

‘Dat weet ik niet. Omdat we het prettig vinden.’

‘Waarom vinden we het prettig?’

‘Omdat we medelijden hebben met elkaar. Deernis.’

Ze lagen heel stil tegen elkaar aan en wisten geen van beiden hoe het verder moest. Eva herinnerde zich niets dat hierop leek. Guus voelde haar borsten zwellen alsof de melk toeschoot en wachtte stilletjes tot het overging. Ze hield Eva voorzichtig vast om niet te breken wat ontstond. De telefoon. Guus keek Eva aan met een ironische glimlach en zei: ‘Saved by the bell.’

Maar wie was gered? dacht Eva, en waarvan? Guus nam op, luisterde, zei niet veel terug, wendde zich in de loop van het gesprek af, als om zichzelf te beschermen tegen Eva’s blik en werd daardoor naakter. Ze greep naar haar kimono en probeerde die met één hand aan te trekken. Eva begon haar spullen op te ruimen.

‘Het spijt me,’ zei Guus, toen ze de hoorn neerlegde.

‘Dat is wel goed.’

‘Blijf nog even.’

‘Kleed je maar aan.’

‘Dat was mijn broer.’

‘Heb je een broer?’

‘Ja, een jongere broer.’

‘Ik heb mij jou altijd zonder familie voorgesteld.’

‘Waarom?’

Omdat Guus ontstaan en geworden moest zijn buiten moeizame inbeddingen in relaties; aan haar zaten geen lijnen vast. Zij was nooit een vragend kind geweest. Zij was Venus Anadyomene, opeens aanwezig in volmaakte vorm. Was zij niet zo tijdloos, een god gelijk, Eva zou niet op het idee zijn gekomen haar te fotograferen, en ze zou niet zo stil tegen dat grote, weldoende lijf hebben aangelegen. Eva zag Guus niet als tijdgenote van haar moeder in de jaren zestig, met lange sluike haren, aangeplakte wimpers, een strak truitje op een kort rokje, naar binnen gebogen kinderknietjes en witte laarsjes, of demonstratief zwanger: een pruillipje en handen om de buik. Wilde ze Guus’ gang door de tijd kennen? Haar zien verdwijnen in de massa verhalen? Nee.

‘Zomaar.’

‘Het ging over mijn moeder.’

Eva dacht aan de striae.

‘We gaan volgende week door. Goed?’

‘Goed.’

Guus trok de kimono dicht om zich heen. ‘Koud,’ zei ze.

— 9 —

Dat jongere broertje was er plotseling. Ze was vijf jaar. Oma kwam haar uit school halen. ‘Je komt bij ons logeren,’ zei ze. De juf van de bewaarschool zei: ‘Wat gezellig, Guusje,’ toen ze het hoorde. Daarom was Augusta huppelend met oma meegegaan. Ook al kon ze zich niet herinneren dat de hand die haar vasthield ooit haar wang had gestreeld, als de juf het zei, zou oma haar zeker voorlezen en Augusta’s haar kammen en uitroepen wat een prachtige krullen ze toch had, net die van een prinses. Maar na een lange en bange nacht haalde oma de borstel zuchtend door Guus’ haar en nam de klitten hardhandig mee. Toen Guus ‘au’ riep snauwde ze: ‘Sta dan stil’. Het was haar eigen schuld. Toch geen prinsesje, maar Assepoester. Wacht maar, dacht ze, wacht maar, tot ik een petemoei krijg. Toen oma zei dat er thuis een verrassing was, hoopte ze even dat haar wens in vervulling was gegaan. Maar toen ze door oma de slaapkamer van haar moeder werd ingeduwd, een plaats waar ze niet mocht komen van de man die ze vader noemde maar nog niet zo lang kende, toen zag ze haar moeder, half zittend half liggend in de kussens met in haar armen een pop. Dat is mijn plaats, dacht ze. Wat moet dat met die pop? ‘Je hebt een broertje,’ zei oma. Een broertje? Was dat een broertje? Leg maar weg, dacht ze, nu ben ik er weer. Doe maar weg, mama, geef die pop maar hier, ik leg hem wel even op de grond, dan kan ik bij je, op mijn plek. Ze reikte vastberaden naar de broertje-pop. ‘Vóór-zích-tíg!’ articuleerde oma scherp. ‘Als je niet rustig kunt zijn moet je weg.’ ‘Geef baby maar een kusje,’ zei mama. Het leefde en begon te huilen. ‘Hij heeft honger,’ zei mama. ‘Zal ik hem aanleggen?’ ‘Waar dat kind bij is?’ Mama deed haar nachtjapon open en haalde een borst te voorschijn met een grote, donkere tepel. Die nam ze tussen wijs- en middelvinger en ze bewoog hem een beetje heen en weer tegen het mondje van de pop. De lipjes sloten zich om de tepel en begonnen te zuigen. ‘Hij doet het,’ zei mama. ‘Goed zo. Grote jongen.’ Grote jongen? dacht Guus. Een piepkleine jongen. Een indringer. Een plaatsinnemer, een verstoter. Radeloos draaide ze zich om en stootte in haar haast weg te komen tegen de deurpost. ‘Jaloers,’ zei oma.

Jaloers? Is de balling jaloers op de huichelaars die blijven? Is een koning die van zijn troon wordt gestoten, jaloers op de usurpator? Toen begreep ze niet dat het broertje de enige zekerheid in haar leven verwoestte, want ze had geen woorden genoeg om het in haar geheugen vast te leggen. De taal vormt de feiten. Pas veel later reconstrueerde Augusta die gebeurtenis als het symbool van haar jeugd. Wat vóór de geboorte van het broertje al bestond, kreeg vorm in dat kind. Hij was onschuldig en deed zijn rechten van onschuldige gelden, terwijl zij de uitgestotene was en door zijn komst iedere hoop moest laten varen. Ze was niet jaloers. Ze was verslagen.

Er was geen schoot meer, geen zachte borst, geen geur, geen troost. Deed ze haar best in de gunst te komen van de ouders, vroeg ze aandacht door behulpzaam te zijn of weerbarstig, zoals gewone oudste kinderen doen? Nee, Augusta niet. Daar was geen grond voor. Er was geen beroep te doen op oude liefde, omdat die nooit had bestaan, nooit in voldoende mate, dacht ze later. Maar toen haar broertje er nog niet was, had haar moeder in ieder geval geen ander kind dan haar, of ze nu gewenst was of niet. Voelde ze dat zo precies als kind van vijf? Weet een kind dan al wat eenzaamheid is? Het mag niet worden uitgesloten, alleen omdat het niet bewezen kan worden. Geen kind vraagt: ‘Waarom houden jullie niet van me?’ Dat betekent niet dat hij het niet wil weten.

Toen klonk voor het eerst dat grommen achter in Augusta’s keel. ‘Wat is dat voor geluid? Ben jij dat? Zit jij zo te hummen? Hou daar eens mee op. Dat doen debielen ook maar die wiebelen erbij.’ Dat leek haar een goed idee. Ze begon ritmisch te bewegen bij het grommen, totdat ze een draai om haar oren kreeg. Toen gromde ze alleen nog in gedachten en bewoog ze nauwelijks waarneembaar.

Augusta ging haar eigen gang. Ze was niemand tot last. Integendeel, ze was inschikkelijk. Ze eiste niets op, protesteerde evenmin. Het was haar goed. Ze oefende zich de wereld op een afstand te houden en kon zich afsluiten wanneer ze maar wilde. Augusta had niet zo’n grote fantasie. Ze speelde niet met denkbeeldige vriendjes, ze reisde niet op manestralen, ook bedacht ze geen andere moeder en vader in een ander huis en een ander land, ze zat veel op de stoep of stepte straten ver en telde dan de afzetten tot waar ze kon tellen. Ze vulde haar leven met een zorgvuldige aandacht voor het heden, het nu, het onmiddellijk waarneembare, zoals ieder kind doet. Maar andere kinderen hadden daarin een veilige plaats. Augusta niet. Zij was zomaar ergens in die Welt geworfen en moest zich zien te redden. De volwassenen waren met haar aanwezigheid verlegen. Daar behield ze scherpe herinneringen aan.

Een dag in het voorjaar. Alle kinderen hadden versierde steppen en driewielers. Zij wilde ook een versierde step. Er viel een stilte; er werden blikken gewisseld tussen oma en opa en als door een vergrootglas gericht op mama, een brandpunt dat begon te gloeien. Guus ontsnapte naar de wc. Van achter de deur hoorde ze oma’s scherpe stem en opa’s diepere klank, alsof ze haar vertrek hadden afgewacht om een onderbroken ruzie voort te zetten. Ze hoorde mama niet. Misschien had ze haar nodig, want ze was de hele dag al treurig. Guus kwam van de wc af en opende de deur van de huiskamer, (Ze voelde zich op haar tenen gaan staan. Ze was nog wie ze toen was. Nog steeds kende ze de hoogte van de klink.) Oma en opa stonden aan weerszijden van de tafel met het rode pluchen kleed; mama zat tussen hen in, haar hand draaide voortdurend aan een ring en ze had vlekken in haar nek. Ze was een stuk jonger dan Guus nu. Zo oud als Eva. ‘Als je dat kind d’r step durft te versieren…’ zei oma. Over haar werd altijd gesproken als ‘dat kind’, behalve door oom Bert, die zei ‘Au-gusta’ met een pijnlijk gezicht, tot ze lachte. Guus rende naar haar moeder toe en knelde haar armen om haar heen en legde haar hoofd in de schoot, die haar niet meer toebehoorde.

— 10 —

Hellevoetsluis paste bij hem. Opgeruimd, netjes, bekrompen, het centrum op een Hollands-tuttige manier schilderachtig, daaromheen karakterloze wijken voor burgers die hun individualiteit uitdrukten in zelfgebakken naambordjes: Wim en Liesbeth Teekens, Marko, Chantal. Hij was er tien jaar geleden gaan wonen, toen hij genoeg had gespaard om een hoekhuis op een woonerf te kopen. Hij deed ‘iets met computers’ en vond dat een reden om superioriteit tentoon te spreiden, althans als Guus erbij was. Ze begreep wel dat haar aanwezigheid hem dwong tot vertoon: hij vocht op een zijdelingse manier een concurrentiestrijd met haar uit, die ze hem graag gewonnen gaf als ze hem duidelijk zou kunnen maken hoe het in elkaar stak. De verborgen menselijke drijfveren gingen zijn voetbalverstand echter te boven. En ze erkende dat ze ten opzichte van hem eenzelfde soort gedrag vertoonde. Hij raakte haar, ze kon hem nooit met vreemde ogen bezien en om hem lachen. Ze schaamde zich voor hem, en ergerde zich aan het feit dat hij zich nog meer voor haar schaamde. Tegelijk betreurde ze het hem niet nader te staan. Haar eigen schuld. Hij was wie hij was, een goeie jongen, zij te arrogant. Het was ook zo moeilijk anders te zijn. Hij droeg double-breasted pakken van C & A met fantasie-overhemden en verkeerde dassen. Zijn kinderen hadden vlaskoppen. Zijn vrouw heette van huis uit Beppie, maar liet zich Liesbeth noemen.

Handenwrijvend kwam hij binnen, alsof hij zich verheugde op een gezellige bingo-avond, en begon uit onzekerheid luid te praten. Er hoorde een vluchtig medelijden bij van haar kant, dat ze onderdrukte in een koele bejegening. Daarom bleven zijn – zeldzame – bliksembezoeken geforceerd van toon.

‘Zo zus, hoe staan de zaken? Geen gebrek aan klanten zeker, als je ziet hoe de misdaad toeneemt,’ zei hij. Een nieuwe variant. Meestal was het: ‘Willen de boeven nogal bijten.’

‘Ik heb geen strafrechtpraktijk, Wim,’ zei ze met een afgesleten toon van ergernis.

‘Ja,’ zei hij met het bekende non sequitur, dat ook wel ‘nee’ luidt, ‘ik moest in Amsterdam zijn voor zaken. Mooi contractje afgesloten. De Nibe neemt nu alleen nog maar onze floppydoosjes. En toen dacht ik, ik moet toch eens wat spijkers met koppen slaan wat moeder betreft, dacht ik.’

‘Dat zei je door de telefoon, ja.’

Ze liet hem de kamer binnen, waar Eva en Mario televisie keken. ‘Aangenaam, mijn naam is Teekens,’ zei hij en schudde hen de hand. Hij haalde zijn broek op om geen knieën in de vouw te krijgen, ging zitten in een grote fauteuil en legde zijn armen breed op de leuningen. Zijn benen wijd. Hij was linksdragend. Zijn buik begon boven de broekriem te zwellen. Meer en meer leek hij op zijn vader.

‘Ik wil moeder naar Hellevoetsluis halen.’

Ze bood hem niets aan. Op de achtergrond hoorde ze het praten van opgewonden Duitsers.

‘Dat zei je door de telefoon, ja.’

‘Het gaat niet langer, alleen. Ze wordt vergeetachtig en ze vereenzaamt. De buurt is de buurt niet meer, als je begrijpt wat ik bedoel. De dokter vreest voor een beginnende Alzheimer, want ze is eigenlijk nog te jong voor ouderdomsdementie. Ze loopt niet meer zo goed, en ze komt zo graag bij ons, maar het is een mijl op zeven van Rotterdam naar Hellevoetsluis. Eerst de metro tot Hoogvliet, dan de bus. Laatst is ze al een keer helemaal rondgereden en weer in Hoogvliet uitgekomen, want ze was vergeten waar ze uit moest stappen. Ik kan haar in de verzorging krijgen. Dat komt, ik heb een vriendje op het gemeentehuis in Rotterdam die in de indicatiecommissie zit, en ik ken de wethouder in Hellevoetsluis, dus dat is zo voor mekaar.’

Hij zweeg om lof toegezwaaid te krijgen.

‘Dat is fijn, Wim.’

‘Ze kan niet alles meenemen. Ze moet spullen wegdoen. Dat is triest hoor voor zo’n mensje. Het is allemaal niets waard, maar je raakt er toch aan gehecht. Vooral ouwe mensen. Die hebben aan alles wel een herinnering. Maar ze moet kiezen. Misschien is er iets bij de spullen die we wegdoen waar jij nog prijs op stelt. Ik bedoel, je laat je wel niks aan moeder gelegen liggen, maar ze is toch je moeder, en ik vind dat je er ten minste recht op hebt te weten wat er gebeurt en dat ik je niet uit wil sluiten. Ja, Liesbeth was het niet met me eens, ze zegt Augusta heeft haar rechten verspeeld, zegt ze, ze kan toch af en toe haar gezicht laten zien, zegt ze, ze vindt je verwaand, maar uiteindelijk heeft ze er niets in te zeggen, het is een kwestie tussen jou en mij. En moeder. Ik wil de dingen doen zoals ze horen.’

Het zweet was op zijn bovenlip komen te staan en af en toe keek hij schichtig naar Eva en Mario. Het was moeilijk voor hem haar de waarheid te zeggen, en ze hoorde het verloop van de conversatie in huize Wim met een snibbige Beppie en een Wim die zijn zus aanvankelijk verdedigde, maar vervolgens de redelijkheid van de kritiek onderstreepte en er nog een schepje bovenop deed, zichzelf opzwepend. Hij zou het haar weleens goed onder de neus wrijven. Geen stijl.

‘Dat is edelmoedig van je, Wim. Ik zal erover nadenken. Ik laat het je weten. Alles goed met de kinderen?’

Ze stond op om aan te geven dat ze het gesprek als beëindigd beschouwde. Hij ging er niet op in. Eva en Mario bespraken met elkaar wat ze zagen.

‘Dat houden ze niet,’ hoorde Guus Mario zeggen, ‘die grenzen gaan open. Die Muur gaat neer.’

‘Nou ik toch hier ben, wou ik je iets vragen,’ zei Wim. ‘Ik zie of spreek je haast nooit. En als ik je spreek, gaat het van mij uit, maar wat heeft moeder je gedaan? Je hoort haar er nooit over, maar ze heeft verdriet om jou.’ Had hij ooit eerder dergelijke onmannelijke woorden gesproken? Ze klonken heel nieuw uit zijn mond, alsof hij er zelf verbaasd over was dat ze tot zijn vocabulaire behoorden. ‘Je laat mij en Liesbeth alles opknappen wat moeder betreft, maar het is toch je eigen moeder, ik bedoel ik doe het met plezier en Liesbeth ook, maar ik begrijp niet dat jij zelfs niet de schijn ophoudt van te willen helpen of bij haar op visite te komen.’ Hij was op dreef. Stond in zijn recht. Het getuigde van volharding, grootmoedigheid en plichtsbesef dat hij de contacten had onderhouden waarop zij geen prijs stelde. En ze begreep zijn standpunt. Hij had gelijk. Maar ze gunde hem haar verhaal niet, althans niet haar versie. Ongetwijfeld kende hij de feiten. Maar het idee dat hij zou kunnen begrijpen dat haar jeugd hemelsbreed verschilde van de zijne, ook al deelden ze een huis en een moeder en in zekere zin een vader, was absurd. Als hij het kon begrijpen, was de kern uit haar bestaan weg. Het inzicht in de broosheid van die kern maakte Guus’ verdediging ervan vastbesloten. Ze bood weerstand aan de verleiding om medelijden te vragen.

‘Als het je om geld gaat, Wim, noem het bedrag maar.’

‘Waarom denk jij meteen dat het over geld gaat? Ik praat niet over geld. Maar als jij denkt dat je met geld je geweten kunt sussen, dan wil ik je wel een rekening sturen.’

‘Zeg het maar, Wim. Wat kost het.’

Eva schakelde over naar een ander kanaal. ‘Verdomd,’ zei ze, ‘de Muur gaat open.’

‘Tjesus!’ zei Mario.

‘Het gaat om je eigen moeder.’

‘Dat is waar. Mijn eigen moeder. En die van jou. Dat is het enige dat we gemeen hebben, Wim.’

Guus keerde zich naar de televisie. Ze zag rijen rokende Trabanten voor de grensovergangen naar West-Duitsland staan. Lachende gezichten. Getoeter. Applaus. Welkomstspandoeken. Heim ins Reich, dacht ze. Een andere camera toonde een man met een houweel die op het beton insloeg, en een jongen die in het wilde weg boven op de Muur met een vlag zwaaide, als een verdwaalde vendelier.

‘Gek, hè, dat je naar geschiedenis zit te kijken. Alsof je brood eet dat warm uit de oven komt,’ zei Mario, die samen met Eva op de grond zat, als kinderen, zo dicht mogelijk bij het toestel, zoals Guus vroeger met vijftien anderen bij de familie Van Klaveren naar Morgen gebeurt het keek.

‘Sterker nog: het wordt in je mond gebakken,’ zei Eva.

‘Nog sterker: geschiedenis is de drol van de mensheid,’ zei Mario.

‘Die is goed,’ gnuifde Wim, altijd in voor een poepgrap. ‘We kijken er even naar om en dan spoelen we hem door.’

Hij lachte hard. Eva en Mario ook. Op dat moment was het Guus alsof er een strakke muts over haar hoofd werd getrokken en ze nooit meer normaal zou kunnen spreken. Toch kon ze zeggen: ‘Ga nu maar weg, Wim.’

‘Moet je dat zien,’ zei hij, ‘het arbeidersparadijs loopt uit.’

‘Ik wil erheen,’ zei Eva.

‘Als je wilt dat ik met de verhuizing help, dan kom ik wel,’ zei Guus.

‘Voor mij hoef je het niet te doen,’ zei Wim. ‘Het gaat om moeder.’ Hij had zijn doel bereikt; hij kon met opgeheven hoofd het thuisfront tegemoetgaan. Augusta had hem gelijk gegeven.

Augusta had hem gelijk gegeven, omdat ze een kort moment doodsangst voelde en zij haar lichaam zag, maar nergens meer de levende Augusta. Haar knieën trilden, het zekerste teken van haar kwetsbaarheid. Ze ging weer zitten en keek met de drie anderen naar het Duitse televisieprogramma. Guus zocht om uit de verwarring te geraken haar draad van Ariadne: de ratio, en luisterde naar de losse opmerkingen van enthousiasme en verbazing, het commentaar van de gemiddelde Westeuropeaan die zich koesterde in een grenzeloos gelijk, alsof in het debat de sterkste argumenten hadden gewonnen. Voor achterdocht en zelfonderzoek was geen plaats, waar het gelegitimeerde denken regeerde. In pasklare formules werd gedicteerd welke mening aanbevelenswaardig was. Augusta keek om zich heen. Dit was haar huis, in Amsterdam, in de westerse wereld; dit was de burcht van haar vrijheid; voor haar raam had geen Stasi-auto gestaan, omdat haar individuele mening niet telde. In een democratie was de mening van de enkeling minder waard dan in Havels posttotalitaire staat, waar elke poging in waarheid te leven een aantasting was van de officiële leugen, die voor zijn voortbestaan afhankelijk is van de ongebroken collectiviteit. Wat een paradox.

Ze keek naar de mensen die toevalligerwijs rond haar televisie waren verzameld: haar jongere broer, die zij zoveel mogelijk meed, Mario, een onbekende muzikant, en Eva, zo modern gedecideerd maar ook zo aandoenlijk kinderlijk. Augusta wist niet waarom ze samen met hen in één kamer was, haar kamer, maar ze was te laf en te moe om hen de deur te wijzen. Ze schonk zichzelf een limonadeglas cognac in en dacht aan de cirkel rond Weimar.

— 11 —

Ze was in geen jaren zo dronken geweest, zo zwijgzaam en zo opzettelijk verdovend dronken. Midden in de nacht werd ze wakker, ze lag gekleed op bed en probeerde door naar een punt te staren het plafond stil te houden. Ze liet zich uit bed glijden en bereikte kruipend de wc. Ze omarmde enige tijd de pot, totdat de geur van wc-eend gemengd met een onmiskenbare pleelucht, die zelfs ieder brandschoon toilet van nabij aankleeft, haar deed braken. De wereld wentelde en kantelde en er was geen eenzamer en treuriger dier dan Augusta.

Tegen de ochtend droomde ze van een omgekeerde geboorte. Ze werd terugggezogen in een kille grot, die niet de moeder was maar zijzelf, alsof ze buitenstebinnen werd gekeerd. De eenzaamheid en de angst waren ondraaglijk, te meer omdat er geen belofte van ontsnapping was en geen hoop op vergeten, want de kilte was in haar. Zij bestond uit kilte. Half wakker merkte ze dat ze hevig transpireerde. Het was het gevolg van de droom, wist ze, niet de oorzaak ervan.

— 12 —

De fotosessies, tijdens welke Guus haar ampele ledematen nu eens om een stuk goudbrokaat dan weer om grijs gewolkt karton sloeg, leidden niet tot het liefdesbetoon van de eerste keer. Eva leek haar intense blik op iets anders gericht te hebben, Guus beperkte haar gedachten tot trivialiteiten en maakte grapjes over haar lichaam, zodat het onkwetsbaar werd en gepantserd en gekleed raakte. Elke blik ketste erop af.

‘Alleen nog Hélène Fourment,’ zei Eva.