zonder noorden
komt niemand thuis

Nelleke Noordervliet

zonder noorden
komt niemand thuis

roman

Uitgeverij Augustus
Amsterdam · Antwerpen

De titel is ontleend aan het gedicht ‘Voorbij Bredene’ van K. Michel, opgenomen in de bundel Kleur de schaduwen, Augustus 2004

Eerste druk in een gebonden uitgave, oktober 2009
Tweede druk, april 2010

Copyright © 2009 Nelleke Noordervliet en uitgeverij Augustus, Amsterdam
Omslagfoto Wilco Dracht/Hollandse Hoogte
Omslagontwerp Tessa van der Waals
Foto van de auteur Quintalle Nix
Vormgeving binnenwerk Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0586 6
NUR 301

www.augustus.nl
www.nellekenoordervliet.nl

1

De taxichauffeur zette me af bij een handel in tweedehands auto’s, niet ver van Vancouver International Airport. De wagens stonden in het gelid als hoeren in een goedkoop bordeel, hun prijs op de voorruit. Mijn moeder noemde een auto altijd ‘wagen’ en markeerde daarmee haar nederige afkomst. ‘Hij heeft een mooie wagen onder zijn kont,’ was haar hoogste lof. Dan had een man wat bereikt. Mijn ‘wagen’ was voor haar nooit mooi genoeg.

De zon vonkte van de chromen bumpers. Ik stond met een koffer en een reistas op de immense parkeerplaats, moe van de lange vlucht, en knipperde met mijn ogen. Mijn lichaam was er, maar mijn geest haperde nog. Het felle, heldere licht verried de nabijheid van de zee. Het middaguur maakte korte schaduwen. Onder de weidse koepel van de Canadese lucht was ik nietig. Ik kreeg ruimte. Nederland is overal benauwend, een land van centimeters, zelfs als de lucht strakblauw boven het IJsselmeer spant, of als je vanaf de Moerdijkbrug het Hollands Diep breeduit over de aarde ziet liggen. Nederland zat me te krap.

De taxi was weggereden en ik stond daar en was vergeten wat ik kwam doen. Ik wist zelfs mijn naam niet meer. Wie was deze man? Ik was van gemiddelde lengte, gemiddeld gewicht, middelbare leeftijd, goed en sportief gekleed, ik was een man om mee voor de dag te komen, een man als een favoriete zoon, een man als een eeuwige verloofde, een man als een beste vriend, een man als een oplichter. Niemand. Iedereen. Alleman. Ik keek naar de zonwerende ramen van een kantoor. Er kwam iemand naar buiten. Hij liep op me toe. Hij droeg een poloshirt met het logo van de dealer. Toen de man vroeg hoe hij me kon helpen, wist ik het weer: mijn naam was Robert. Robert Andersen. Ik was rechtstreeks van het vliegveld gekomen om de auto te kopen die ik op het internet had gezien en die precies aan mijn eisen leek te voldoen.

‘Daar kun je nog jaren plezier van hebben,’ zei de verkoper na de proefrit. Hij sloeg de vijf jaar oude Dodge Dakota 4 x 4 automaat liefderijk op de zilvergrijze flank. ‘Ze is een werkpaard en de hele familie kan erin. Zelfs je schoonmoeder.’ Hij zei het niet voor het eerst. Zijn mobiele telefoon ging over met de rit van de Walkuren. De man verwijderde zich drie passen en keerde me de rug toe. Waarschijnlijk vond hij dat beleefd. Het poloshirt liet ook op de rug geen misverstand bestaan over de naam van het bedrijf.

Ik keek mijn aanstaande eigendom aan. De pick-up stond er geduldig bij, dromerig als een ezel. Hij viel niet tegen in levenden lijve. De cabine was ruim. Er hing een geur in van snoep. Dat was de spray waarmee de occasions jong en verleidelijk werden gemaakt.

‘Zo, jongen,’ zei ik. ‘Nu nog de prijs. Ik heb niet meer dan twaalfduizend Canadian dollar voor je over. Bij de huidige koers van de euro is dat een koopje maar dat hoeft onze Canadese vriend niet te weten.’

Ik nam wat afstand en begon zuinig te kijken.

‘En?’ vroeg de verkoper terwijl hij zijn mobiel dichtklapte en in zijn broekzak stopte.

‘Tja,’ zei ik, en somde de nadelen op: weinig profiel op de banden, veel kilometers op de teller, verdacht brullend geluid bij de uitlaat. De man was slim genoeg om me niet meteen tegen te spreken. Of hij had vandaag geen zin. Graag of niet. Ik deed een belachelijk laag openingsbod, waarop hij alleen maar de schouders ophaalde.

‘Probeer het nog maar eens,’ zei hij.

Het kopen van een auto was een van de eerste en meest noodzakelijke dingen die ik me had voorgenomen te doen in Canada. Zonder eigen vervoer zou ik niet ver komen, en mijn bestemming had ik nog niet bereikt. Uiteindelijk liet ik me voor dertienduizend dollar in het pak naaien. Een uur later was de Dakota van mij.

2

Het Best Western Hotel in Vancouver was een smakeloos brok beton aan de zuidkant van het centrum. Trendy eetgelegenheden naast dubieuze kroegjes en afgebladderde winkels gaven de indruk dat de buurt opveerde uit een diep dal. Ik parkeerde mijn Dodge in de hotelgarage. Mijn houding en loop waren nog te Europees en stedelijk. Die moest ik nodig aanpassen aan het ruige landelijke dat Dodge-mannen uitwasemden: een tikje wijdbeens het portier als een staldeur dichtzwaaien. Ik ging naar mijn kamer op de tiende verdieping, zette de televisie aan, nam een biertje uit de minibar en ging op bed liggen. Plaatselijke tijd: 15.00 uur. Thuis: middernacht. Bedtijd. De Venezolaanse onderhuurder aan wie het huisvestingsbureau voor expats mijn appartement had gegund, zou nu het dekbed openslaan, de leeslamp aanknippen, een gebedje doen, en met zijn adem en warmte het bed doordrenken. Of hijgend gaan copuleren met een goedkope Russische bardame. Hoewel het geld dat de Venezolaan voor het gebruik van mijn woning neertelde het me mogelijk maakte hier in Canada te zijn, moest ik daar toch even niet aan denken. Ik probeerde me te concentreren op de televisieprogramma’s waar ik langszapte, een parade van schreeuwerige barbiepoppen. Ik zette het geluid uit en keek de gezichten aan in de hoop een sympathieke oogopslag te vinden, de contouren van een vriend. Het was zaak zo spoedig mogelijk rituelen en gewoonten te scheppen. Vaste programma’s te kiezen als ankers in deze samenleving. Ik viel in slaap. Duizelingwekkend gevoel van leegte bij het ontwaken enkele uren later.

In de eetzaal van het hotel, waar om halfelf ’s avonds alleen een gezelschap Chinese afgevaardigden op een congres over buizenafsluiters zich zwijgend zat te voeden, nam ik de laatste maaltijd die de ober bereid was uit te serveren. Het was veel, lauw en vet. Ik had me voorgenomen me niet uit mijn evenwicht te laten brengen. Niet te drinken, althans niet te veel. De spiraal naar beneden kende ik maar al te goed.

Naarmate de nacht vorderde werd ik steeds wakkerder. Ik hield me slapend, bootste de ademhaling na van diepe rust, deed ontspanningsoefeningen en wist uiteindelijk van vijf tot zes uur ’s ochtends een lichte sluimer te bewerkstelligen, waarin ik mezelf in mijn Dodge Dakota noordwaarts zag rijden. Lucky Luke. Lucky, lucky Luke. Klippetieklop, klippetieklop.

3

‘Mijn collega heeft dit huis eigenlijk onder zijn hoede, maar hij is op vakantie. Ikzelf ken het niet. Ik kan u er dus niets over vertellen. Hier is de sleutel.’ Op ademloze snelheid spuwde ze de woordjes uit. Een vale huid, donkerblond, strak bijeengebonden steil haar, kleine kraalogen terzijde van de neuswortel, en een lichte overbeet. De assistente op het makelaarskantoor was een nijver knaagdier.

‘Maar u kunt wel zeggen hoe ik er kom?’

‘Ja, hier is de routebeschrijving.’ Ze schoof een plattegrondje over tafel en boog met haar beweging mee. In de diepe v-hals van haar truitje werd een riante borstpartij zichtbaar. Ze bloosde zedig maar zelfbewust onder mijn blik.

‘Wat moet ik weten over het huis dat ik niet al weet?’

‘Ik weet niet wat u al weet, dus ik weet niet wat u moet weten. In het pakketje dat mijn collega heeft gemaakt zitten allerlei gegevens over de apparatuur, de elektriciteit, de telefoon, de waterleiding, enfin, dat soort dingen. Mijn collega is er ook maar één keer geweest, met de neef van de eigenaar. Het is geloof ik een nogal ingewikkeld verhaal, het fijne weet ik er niet van. Mocht u met vragen zitten, dan kunnen wij altijd bemiddelen tussen u en die neef.’

Ik had ook het huis op het internet gevonden, vanuit Nederland de afspraken gemaakt en een paar maanden huur vooruitbetaald. Het lag aan de oever van een meer, zo’n honderd kilometer ten noorden van Vancouver, in een rustige streek aan de kust. Het scheen in de nabijheid van een dorp te zijn, maar nabijheid is een rekbaar begrip in een immens land als Canada. Op de site stond een foto van het uitzicht – groenig water en besneeuwde dennen – en van de buitenkant van het houten huis, een huis zoals kinderen tekenen, met een puntdak en een schoorsteen. Op het dak en de houten veranda lag een dik sneeuwkussen. Een knus kerstplaatje. Ik was ervoor gevallen omdat in de beschrijving elke poging tot lyriek ontbrak. Het kwam simpelweg neer op het volgende: huis in de natuur te huur. En dat was precies wat ik zocht.

Onderweg naar Horseshoe Bay, waar de veerboot vertrok die ik moest nemen, vroeg ik me af of ik wel ver genoeg weg was. Dit leek zo nabij, zo gewoon: de snelweg, de auto’s, de huizen, ook het licht was vertrouwd. Gelijke noorderbreedte. De beboste bergen waren wel on-Nederlands, evenals de baai en de wolkenkrabbers van Vancouver, maar het plaatje en het klimaat misten het exotische van de tropen waardoor je het gevoel van afstand kunt krijgen. Ik was ruim negen uur vliegen van huis, maar het leek nog zo op thuis dat ik vreesde de verkeerde keuze te hebben gemaakt.

‘Als jij niet was geboren, jongen, dan waren je vader en ik naar Canada geëmigreerd.’ Dat had mijn moeder me vaak genoeg op licht verwijtende toon verteld, alsof ik haar van een avontuurlijke toekomst had weerhouden. Voor mij had ze zich Canada ontzegd. Maar emigreren betekende de handen uit de mouwen steken, improviseren, flexibel zijn, en dat kon niet met een baby. Zij niet. Er gingen gezinnen met achttien kinderen naar de vruchtbare vlakten in het Midden-Westen, maar voor mijn moeder was één kind op komst al een excuus om thuis te blijven. Canada had gestaan voor alle niet ingeloste beloften van het leven en dat waren er nogal wat.

Daarom koos ik Canada. Met mijn moeder had ik een hechte, zij het wat troebele band, die er in haar laatste jaren niet beter op was geworden. Haar dementie bracht het slechtste in haar boven. Het leek of ze, eindelijk bevrijd, haar ware ik toonde. Ze schold, roddelde, ruziede, keef, was laatdunkend en sarcastisch tegen alles en iedereen. De zuster van de thuiszorg bleef haar met engelengeduld steunkousen aantrekken onder een stortvloed van vuilbekkerij. Haar cynisme was in haar beste dagen vrij geestig geweest. Ze kon mensen en situaties genadeloos typeren. Toen mijn vader was overleden, zei ze met droge ogen: ‘Het was een aardige man. Jammer dat het alles is wat ik over hem kan zeggen.’ Medelijden met haar om de streken die het leven haar had geleverd en om de laatste rotstreek van alzheimer was vermengd met ergernis en woede. Enfin, misschien kon Canada ook dat uitwissen.

Het was niet weinig wat ik van het land vroeg. Asiel. Herstel. Vergetelheid. Heel even voelde ik hoe dun mijn pantser was en hoe dicht onder de oppervlakte een storm woedde. Ik floot mee met de autoradio: The Dixie Chicks, ‘The long way around’. Ik zette de muziek hard. Raampje open. De stalen stemmetjes van de drie zangeressen en hun jankende countryakkoorden golfden over het asfalt, kaatsten tegen de bergen, verspreidden zich over de zee tot aan de vage contouren in de verte van Vancouver Island. Canada. Canada.

4

Het besluit weg te gaan ontstond in mijn voeten. Ze liepen, ze wandelden, ze bewogen onophoudelijk. Als ik rustig zat, dan nog gingen ze op en neer, of heen en weer. Zelfs in bed kon ik ze niet stilhouden. Het was gaandeweg erger geworden. Ik putte me uit, moest gehoorzamen aan de drang tot bewegen. Lopen hield het denken op afstand. Was ik onderweg, dan dacht ik niet, dan was mijn hoofd de binnenplaats van een gevangenis en liep ik rondjes langs de muren, stappen tellend. Ik zocht de cadans, de monotonie, de trance van de getallen, honderdeen, twee, drie, vier, duizend, tienduizend, tot ik me verloor en verstrikte in de cijfers en zweefde, zweefde. Ik nam uren vrij om langs het strand te gaan lopen, ik doorkruiste de stad te voet. Ik duwde de lucht voor me uit. Ik kromde mijn schouders onder de inspanning die het me kostte. Ook als ik wind mee had liep ik ertegenin. Ik liep blaren op mijn voeten, het bloed stond in mijn sokken, en ik hield niet op.

Toen ik thuiskwam van een lange wandeling door de grijze, koude Kennemerduinen, lag er een brief op de mat. ‘Johnny H., veroordeeld tot twaalf jaar met aftrek van voorarrest wegens doodslag op uw vrouw, Suzanne Mooy, zal binnenkort uit de gevangenis worden ontslagen. Hij heeft twee derde van zijn straf uitgezeten. Mocht u hierover nader geïnformeerd willen worden door de rechtbank of contact willen leggen met slachtofferhulp, dan verwijs ik u naar de volgende telefoonnummers...’

Mijn voeten voelden aan of ze de pelgrimage naar Rome hadden volbracht in één lange mars. Ze hadden enorme afmetingen. Ik wilde naar een stoel lopen, de bank, mijn bed, maar ze weigerden dienst. Ik zakte door mijn knieën en kroop naar mijn slaapkamer, waar een foto van Suzanne stond. Haar gezicht stond in mijn ziel gekerfd als de initialen van geliefden in een oude boom, maar het zien van haar foto hield de woede smeulend. Het bericht van Johnny’s ontslag uit de gevangenis gaf het vuur zuurstof. De heftigheid van mijn gevoelens overweldigde me. Ik had daar geen rekening meer mee gehouden. Mijn lichaam wilde Johnny opwachten, mijn handen wilden Johnny bij de keel grijpen, mijn stem wilde Johnny toeschreeuwen dat er geen einde kwam aan zijn straf, dat ik hem zou blijven volgen, en dat hij niet zou weten wanneer het mes hem zou treffen, maar dát het hem zou treffen stond vast, en Johnny zou bang zijn voor de rest van zijn miserabele leven, Johnny’s angst zou een eindeloze vermenigvuldiging zijn van de angstige minuten die Suzanne nog had geleefd.

Ik dacht dat ik braaf zo’n beetje alle stadia van het rouwproces had doorlopen die de psychologen van het verlies voorschreven. In één ding hadden ze het mis: het verdriet sleet niet. Het was als achttien kilo overgewicht dat je opeens op je rug gesmeten krijgt. Je went eraan, maar het is er en je raakt het niet meer kwijt.

Ik lag op mijn knieën voor het bed, de brief in mijn handen, en keek naar het vrolijke portret van Suzanne Mooy, echtgenote van Robert Andersen, moeder van Jennifer en Bas. Ik herinnerde me het moment van de foto. Frankrijk. Laatste vakantie. Ruzie om geld, zoals altijd. Ik zuinig, zij gul; zij mij Hollandse benepenheid verwijten (‘net je moeder’), ik haar van onverantwoordelijke, kinderachtige spilzucht beschuldigen (‘net je vader’). Daarna koppige, geladen stilte. Ik pakte opeens mijn camera en zei: ‘Lach eens tegen duimpje.’ Ze schoot in de lach. Zo ging het meestal als we ruzie hadden. Ruzie was snel voorbij. En nu ik naar haar keek, zij acht jaar achtergebleven in de tijd, ik tegen mijn zin verder gegaan, zag ik niet de resten van de boosheid in haar ogen talmen, maar de wetenschap dat ons samenzijn niet lang meer zou duren. Met de brief over Johnny H. in mijn handen, zag ik dat ze het had geweten, maar dat er geen woorden zijn voor sommige vormen van kennis.

Nu begreep ik wat mijn voeten me hadden verteld. Ik zou Johnny niet opwachten, niet volgen, niet doden, maar de gedachte dat ik Johnny zou tegenkomen in de tram, de bioscoop, op een terrasje, bij een voetbalwedstrijd, was onverdraaglijk. Ons humane rechtssysteem gunt de dader een tweede kans. De rekening wordt vereffend. Streep erdoor. Zand erover. De dader keert terug in de maatschappij. Het systeem bevoordeelt hem en dwingt het slachtoffer dat te aanvaarden. Dat wist ik met mijn hoofd. Dat onderschreef ik met mijn hoofd. We mogen ons niet zelf schuldig maken aan de misdaad die we veroordelen, al had ik voor Johnny H. graag een uitzondering gemaakt. Maar het was zoals het was. De wraak was me uit handen genomen. Hoe dan ook: ik kon niet in één land zijn met Johnny H., ook al had hij in de gevangenis honderdmaal de Heer gezien en had hij spijt van zijn daad. Ik moest weg.

5

De veerboot gleed als een gigantische zwaan over het kalme, wijde water dat diep donkerblauw was en glad en voegzaam. Water als olie. Er stond weinig wind in deze beschutte hoek. Panoramische ruiten boden honderdtachtig graden uitzicht op eilanden, bergen, en zeearmen. De Dodge Dakota stond op het autodek. Ik zat boven en had eindelijk de sensatie een grens te overschrijden. Tijdens de lange vlucht over IJsland, Groenland, de kale Northern Territories en de hoge Rocky Mountains was dat niet gelukt, maar door dit trage, statige varen lukte het wel. Ik maakte me los. Ik was vertrokken maar nog niet aangekomen. Ik voelde me gewichtloos.

‘Ik begrijp het wel, pap,’ zei Jennifer een tikje ongeduldig, hoewel ik haar alleen maar had verteld dat ik een poosje weg wilde.

‘Jij bent nu toch zelfstandig, je hebt me niet meer nodig,’ viste ik.

‘Ja,’ zei ze. Meer zei ze niet. Meer vroeg ze niet.

‘En je broer zwerft over de wereld. Voor hem maakt het helemaal niet uit waar ik zit.’

‘Nee,’ zei Jennifer.

Mijn zus, mijn zwager en mijn vrienden vonden dat ik ‘groot gelijk’ had. Verandering van decor. Nieuwe start. Avontuur. Wat hield me tegen? Ze waren zelfs een beetje jaloers en gaven niet de indruk me te zullen missen. Mijn opdrachtgevers accepteerden zonder protest mijn voorstel voor samenwerking op afstand. Voor een van hen zou ik een maandelijkse column leveren over mijn tijdelijke migratie en de mensen die ik ontmoette. De anderen beloofden hun redactieopdrachten via de mail te sturen. Hoe ver was Canada helemaal? Het stelde me teleur dat ze me zo makkelijk lieten gaan, maar ik besefte dat ik zelf schuldig was aan hun reactie. Ik was veranderd. Intimiteit was verraad geworden.

Mijn zoon, die perziken plukte in Australië, had een iets persoonlijker commentaar, zij het in de vorm van een cliché: ‘Waar je ook heen gaat, pap, je kunt niet echt ontsnappen.’

‘Dat weet ik, Bas,’ zei ik, ‘ik hoef ook niet te ontsnappen aan het verleden, ik moet ontsnappen aan de toekomst.’

‘Waarom denk je dat ik down under zit?’

Ik had gedacht dat mijn zoon aan onze botsingen een eind had willen maken door na zijn eindexamen weg te gaan. Met een schok begreep ik dat hij voor zijn vlucht misschien wel dezelfde reden had als ik voor de mijne.

De kinderen. Acht jaar hulpeloosheid. Ik had mijn best gedaan, was voor de oppervlakkige waarnemer een goede vader geweest. Maar het was niet gelukt. We konden elkaar niet troosten. Ik kon niet praten over mijn schuldgevoelens en mijn woede. Mijn wanhoop. Ze waren nog zo jong toen het gebeurde. En later kwam het er niet meer van. Hoe begin je zo’n gesprek? Als er al een aanleiding was, vielen we stil uit angst voor de omvang van het verdriet en de pijn die het praten zou doen. God, wat was ik bang. De ruzies met Bas gingen altijd over andere dingen. Jennifers verantwoordelijkheidsgevoel had haar puberteit getekend. Anders dan haar broer had zij conflicten vermeden. Haar rol was die van middelaar. We zaten alle drie gevangen. Ik heb het allemaal gezien, maar ik heb mijn kinderen niet kunnen bevrijden. De afstand groeide. En nu waren ze los van me. Ze hoorden me niet meer.

De passagiers, voor het merendeel forensen en mensen die een dagje hadden gewinkeld in de grote stad, lazen een krant, aten een donut of een hamburger, dronken koffie. Het veer was de enige verbinding tussen de dorpen aan de Sunshine Coast en de rest van het land. Vanaf Langdale, waar de boot aankwam, liep één enkele doorgaande weg langs de kust naar het noorden tot een volgende, diep het land insnijdende zeearm weer een lange overtocht met een pont noodzakelijk maakte, waarna de weg werd voortgezet tot hij definitief vastliep in het dorpje Lund bij Desolation Sound. Alleen al om die naam trok het gebied me aan. Daarna, tot Alaska, duizenden kilometers vrijwel onbewoond gebied, water en land. De mens zette hier maar een zwak spoor. Alles wat hem bewoog en bezighield werd futiel, vluchtig, ridicuul. De onaangedaanheid van het panorama maakte me kalm. Ja, zo zou het moeten worden: het landschap en ik, herhaling, traagheid, leegte. Het verlangen uit de tijd te stappen sloeg een spijker in mijn borst.

De auto’s rolden in een lange rij van de boot en zetten koers naar het noorden. De tweebaansweg slingerde langs de kust. Passeren was vrijwel onmogelijk. Af en toe sloeg een voorganger links- of rechtsaf, een pad op, een doodlopende zijweg in. Die is thuis, dacht ik, die is thuis. Die vindt een warm welkom. De rij dunde uit. Volgens de routebeschrijving moest ik bijna tot het volgende veer rijden. De zomernamiddag was fris en helder. Ik zette de airconditioning uit en deed het raampje open. Elleboog op de rand. Een geur van vochtige grond, ziltheid en groen, een vleug uitlaatgas. Ik kwam door wijduit gebouwde dorpen, de huizen laag, de erven ruim, geen reden te beknibbelen op grond. Hier en daar schitterde het cellofaan van de zee en zag ik aan de overkant van de Strait of Georgia de wazige bergen van Vancouver Island. Een enkel zeiljacht, of een motorboot, verloren in de weidsheid, was dapper kruisend op weg naar een haven, een lange v trekkend in het water. Meestal reed ik tussen dichte sparrenbossen. Nog nooit zag ik zoveel ononderbroken groen, de weg als een grijze guirlande ertussen. Zo wilde ik doorrijden, nooit aankomen, zelfs niet in mijn huurhuis-natuurhuis aan het meer. Het leek me wel wat De Rijdende Hollander te worden, met de grijze pick-up opdoemend uit de mist en weer voortjagend, verdwijnend in de wolken en de bossen, en wanneer kinderen en heel oude mensen een glimp opvingen van de legendarische Dodge Dakota zou een kort moment van onverklaarbaar geluk hun dag verlichten.

Twintig kilometer voor mijn eindbestemming deed ik boodschappen in een supermarkt die de wijde omtrek bediende, af te meten aan de kudde pick-ups, MPV’s en SUV’s waar mijn grijze ezel zich onopvallend tussen voegde. Alcoholhoudende dranken zijn in Canada uitsluitend in aparte winkels verkrijgbaar. Ik aarzelde. Hoorde abstinentie bij mijn plannen? Had ik werkelijk met mezelf afgesproken dat het met de alcohol gedaan was zodra mijn nieuwe leven begon? En was dat hier en nu? Was de oversteek met de veerboot tevens de passage geweest van de drank naar de geheelonthouding? In het kielzog van een omvangrijke Canadees met een dunne grijze paardenstaart sloop ik de slijterij binnen. Bij wijze van compromis kocht ik bier en wijn, maar geen sterkedrank.

6

De afslag miste ik niet. Behalve de routebeschrijving bezat ik een gedetailleerde kaart van de omgeving. Ik had alles terdege bestudeerd. Ik stelde er een eer in zonder haperen naar het huis te rijden, niet alleen eer: het was bittere noodzaak. Verkeerd rijden, zwetend om je heen kijken naar een aanwijzing, aan vreemden de weg vragen – het zou een ongunstig voorteken zijn geweest, een fout begin, het zou de hele onderneming op losse schroeven hebben gezet, ik had dan beter meteen rechtsomkeert kunnen maken, zo nauw luisterde dit.

De droom van eeuwig zwerven was maar een korte opvlucht van de verbeelding, een vlieger aan een stevig touw. Mijn fantasie was niet zozeer groots en meeslepend als wel de permanente begeleider van mijn bestaan. Ik had er mijn werk van gemaakt. Na wat valse starts in architectuur en filosofie was ik freelance journalist en redacteur voor vaktijdschriften en huisorganen geworden, tekstschrijver van jaarverslagen en informatieve brochures: Robert Andersen máákt er wat van. Ik had een aantal vaste klanten. Mijn geilste opdrachten waren die voor het seniorenmagazine van een grote verzekeraar. Die stuurde me wel eens op reis.

Tegenover vrienden en kennissen poetste ik de glamour op. Bij hen gaf ik af op het benarde bestaan van dagbladjournalisten, die allemaal eindigden in een oude regenjas en met een gezwollen lever, terwijl ik kalmpjes de voorinformatie van de bankiers met wie ik golfde in de Algarve, te gelde maakte middels slimme effectendeals. Liegen was niet zo moeilijk, het was wel lekker ook.

Vóór het dorpje Horn takte een dirt road af die over een kilometer of drie de oever van een bergmeer op enige afstand volgde. Daarvandaan liepen dan weer smallere paden naar huizen aan het water. Voor een deel waren dat vakantiehuizen zonder permanente bewoners. Bij de overgang van geplaveid naar ongeplaveid stond een grote kast met een tiental deurtjes: de brievenbussen voor de ingelanden. Een ervan zou die van mij zijn. Ik moest het zesde pad hebben, het huis heette Shangri-la. Achter de auto zag ik het stof opwolken. Mijn handen klemden zich om het stuur. Ik was een kleine jongen aan de vooravond van zijn verjaardag waarop hij een elektrische trein hoopt te krijgen. Over een jaar kende ik deze weg op mijn duimpje in alle seizoenen, in sneeuw en regen en kou. In gedachten was ik al even zover, projecteerde ik mezelf in een toekomst. En die was sereen. Het is een krankzinnige neiging altijd maar weer die toekomst glad te strijken, de hoop te koesteren dat het goed komt, wat het dan ook is dat goed moet komen. Soms denk ik dat ik een optimist ben.

Het pad naar het meer en ‘mijn’ huis was hier en daar overwoekerd. Het was een tijdje onbewoond geweest, had de makelaarsassistente gezegd. Ik zou ook wel flink moeten luchten, dacht ze. Volgens de beschrijving en de kaart was het smalle toepad niet langer dan zo’n tweehonderd meter. De zon doorschoot het groen met scherpe bundels licht. En opeens, als een dea ex machina op mijn weg neergedaald, stond daar in de spotlights op twintig meter voor mijn kangaroo bar een ree. Of een hert, ik ken het verschil niet. De moeder van Bambi. Ik trapte op de rem. Omdat ik toch al heel langzaam reed, leek het afgesproken werk: ik had een rendez-vous met haar. Ze keek me aan, of liever: ze keek de Dodge aan. Beweging is leven, heeft haar instinct haar geleerd, ze maakte geen onderscheid tussen mens en auto. Ik draaide het contactsleuteltje om. De stilte leek wel te zuchten. In de boomtoppen smiespelde de wind, een twijgje brak onder de pootjes van een merel of een muis. Een rilling gleed over het ranke bruine lijf van het dier. Ze verplaatste haar dunne poten, stapte opzij alsof ze me door wilde laten. Ik wachtte. Zij ook. Haar neusgaten werden wijder, ze snoof mijn geur op, voelde de warmte van de net gedoofde motor, ze hief de kop met de beweeglijke fluwelen schelpen van oren, luisterde gespannen. Ze was onbevangen maar tegelijk verlegen, zo scheen het me toe, ze keek als Jennifer toen ze haar eerste beha droeg. De pijn van de onverwacht doorgebroken herinnering schoot door me heen. Het hert voegde mijn auto en mij in de kaart van haar territorium, en verdween toen elegant springend tussen de boomstammen, achter struiken. Ik hoorde haar bewegingen tot ze opgingen in de wind.

Gehoorzamend aan een ingeving stapte ik uit en liep het laatste stuk naar het huis. Ik moest omzichtig en nederig naderen, niet met het ordinaire air van de bezitter, het lawaai van de auto. De omgeving dwong tot een zekere hoffelijkheid. In de verte weken de bomen en wachtten huis en meer in een plas zonlicht. Nog vijftig meter. Ik hield verrast mijn pas in. Dit had ik eerder meegemaakt. Precies zo. De woorden ‘nog vijftig meter’ had ik eerder gedacht. Dit gevoel van verwachting kende ik. De reikhalzende beweging kende ik. De coulissen van hoge dennen en laag struikgewas kende ik. De geur van water en hars kende ik. Het huis kende ik. De vorige keer was ik niet alleen geweest, zoals ik ook nu niet alleen was. Er was iemand bij me. Het raadsel kroop onder mijn huid, zoals wanneer een woord op het puntje van je tong ligt – je weet het maar je weet het niet. Wanneer? Met wie? Hoe ging het verder? Ik kuchte om de ontroering te verdrijven. Er was maar één werkelijkheid. Ik was hier voor het eerst. En ik was alleen. Alleen.

De veranda liep om het hele huis en was aan de kant van het meer breder dan aan de kant van het bos. Boven de voordeur hing een houten bord met erin gebrande letters: Shangri-la. ‘Robert Andersen,’ zei ik. ‘ Zeg maar Bob. Pleased to meet you.’ Ik besefte dat ik voorlopig waarschijnlijk alleen tegen mezelf zou praten. Ik liep een paar krakende treden op en maakte een rondje. Mijn voetstappen bonkten op het hout. Voor de ramen zaten luiken, rond de scharnieren had zich spinrag verzameld. Overal ritselde oud blad en lagen bruine dennennaalden. Het huis stond een meter of drie boven het meer en zo’n vijftien meter ervandaan. Een paadje leidde van de veranda naar de oever. Een rand riet vormde de grens tussen land en water. Een oud steigertje reikte naar het meer. Ik hoorde vogels en nam me meteen voor een vogelboek te kopen. Van de natuur hield ik plichtmatig, maar ik wist er niet veel van, kende weinig bomen bij naam en noemde alle vogels merel of sijs. Nu wilde ik prompt een echte kenner worden, een vogelaar, een botaniseur, een dauwtrapper, een houthakker. Ik legde mijn handen op het warme hout van de balustrade en keek. De plek had een goede genius. Die streek langs mijn wang en deed me een belofte. Mijn hart klopte in mijn keel en bonsde in mijn oren.

Ik zette de voordeur vast met een wig. De vestibule, een vierkant halletje met een trap naar boven en vier deuren, kreeg voor het eerst sinds lange tijd daglicht en knipperde met de oude houten ogen. Eén deur zat op slot. Die sloot waarschijnlijk een kast af met persoonlijke bezittingen van de verhuurder. Eén deur was van de wc, een van de bezem- en meterkast onder de trap, en de vierde deur leidde naar het grote woonvertrek. Ook die deur zette ik vast. Het licht stroomde traag naar de hoeken. Even had ik de indruk dat de canapé en de fauteuils, de stoelen en de tafel, de kastjes en de snuisterijen zich schaamden voor hun plotselinge naaktheid en me het liefst preuts de rug hadden toegekeerd. Ik opende de luiken, de ramen, de deuren. Een golf frisheid spoelde naar binnen. Behoedzaam liep ik door de U-vormige ruimte en liet aan alle kanten lucht en licht toe. Stof wolkte op in de zwakke tocht die dat veroorzaakte. De binnengeur van warme, vochtige wol, oud zaagsel en ongebruikte afvoer mengde zich met de buitengeur van bos en meer.

Ik keek rond. De vloer was van brede, verweerde planken, gladgelopen door de tijd. Erop lagen indiaanse kleden met geometrische patronen in rood, zwart, wit. In een poot van de U was de eenvoudige open keuken, in de andere poot van de U stonden boekenkasten en een fauteuil met een schapenvel, leeslamp ernaast, en een melkkrukje waarop de mok koffie kon staan of het glas of een schaaltje koekjes. Aan die zijde was in de muur een rookkanaal gemaakt, waarmee een ouderwetse houtkachel was verbonden. De rest van de ruimte werd bezet door een eettafel met vier stoelen, een televisietoestel, en een Scandinavisch aandoend bankstel. Langs de wanden zelfgetimmerde plankconstructies met spullen: houten sculpturen, schalen van aardewerk. Op vrije plekken aan de muren hingen weefsels en ingelijste tekeningen. Het huis was duidelijk niet voor de verhuur ingericht. Wie was hier weggegaan en niet meer teruggekomen en waarom?

Een uur later zat ik op de veranda. De auto stond voor de deur, de bagage was uitgeladen, de computer geïnstalleerd, kleren opgehangen, toiletspullen in de badkamer gelegd, eten in de koelkast gezet, boeken op een stapeltje, alle knoppen van het licht gevonden, alles uitgeprobeerd, telefoon deed het, mijn mobiel had ontvangst, het internet werkte, mijn nieuwe leven begon. Het was of ik in volle vaart tegen een muur aan liep.

7

Bij het huis stond een schuurtje waarin de benodigdheden voor diverse buitenwerkzaamheden lagen. Schoffel, hark, schop en snoeischaar hoorden bij het lapje grond waar ooit wat groente was verbouwd. De vorm van de bedden was nog zichtbaar onder het onkruid. Bijl, kettingzaag en touw getuigden van het zwaardere werk. De jerrycan met benzine voor de motor van de zaag was nog vol. Er lag een kleine stapel houtblokken, lang niet genoeg voor de winter. Ik moest een voorraad hakken.

In het bos leunde hier en daar een omgevallen boom tegen een andere. Ik begon met de dichtstbijzijnde, ontdeed hem van takken, wierp een touw om twee knoesten heen, spande mezelf in als een paard en sleepte de stam centimeter voor centimeter naar de open plek naast het huis. Van dikke, rechte takken zaagde ik wat rollers die het transport van de volgende bomen makkelijker zouden maken. Ik was innig tevreden met mijn praktische en vindingrijke geest. De boom zaagde ik in blokken zo lang als mijn onderarm. Ik genoot van het jankende geluid dat de kettingzaag maakte. Daarna spleet ik elk blok met de bijl in vier of acht stukken, die ik tegen de muur van het schuurtje stapelde en afdekte met een langwerpige lap canvas. Ik ging ertegenaan als een wildeman, maar moest dat bekopen met duizelingen en verzuurde spieren in armen en schouders. De volgende dag was ik zo stijf als het hout dat ik kliefde, maar ik ging door de pijn heen. Spierballen als ballonnen zou ik krijgen, onderarmen als hammen, een nek als een stier. Ik had nog nooit zo hard gewerkt. Het deed me goed.

Na het houthakken nam ik dagelijks een deel van het huis onder handen. Ik veegde de veranda, maakte de vloeren schoon, klopte het kleed, stofte af, boende het bad en de wc, en hanteerde de ragebol, maar als ik voor het huishoudelijk werk een brave vrouw uit het dorp kon inhuren, zou ik geen moment aarzelen, al moest ik haar halen en brengen. Intussen schreef ik op welke reparaties nodig waren en wat ik daarvoor moest kopen. Daarna pas mocht ik mezelf aan het infuus van het internet leggen, nieuws lezen, mijn mail ophalen en beantwoorden en vervolgens de taken doen waarmee ik mijn eenvoudige boterham verdiende. Om vijf uur nam ik een biertje. Een uur later kookte ik stevige houthakkerskost als steak, gebakken aardappelen en groenten. Intussen keek ik naar nieuws- en sportprogramma’s in alle soorten en maten. Vanaf halfnegen knikkebolde ik door politieseries en ziekenhuisdetectives heen. Tien uur was bedtijd.

De nachten waren van een diepe, diepe stilte. Ik hoorde niets, geen uil, geen nachtegaal, geen krakende binten, niet eens een fluittoon in de oren of een geruis van bloed in de aderen. Werd ik midden in de nacht wakker – wat de eerste week nogal eens gebeurde omdat de jetlag nog niet was uitgewerkt – en opende ik mijn ogen, dan was de duisternis net zo dicht als de stilte. Zo was het om dood te zijn. Het huis zweefde in de geluidloze nacht van outer space. Ik vocht de paniek weg door het licht even aan en uit te knippen. Tegen de ochtend droomde ik. Vaak was het mijn Orfeusdroom.

Om zes uur stond ik op in het broze, vroege licht, zette koffie en begon aan het gevaarlijkste uur van de dag, het uur waarin de schim van Eurydice nog talmde in de ochtendnevels. Cellosuites van Bach hielpen me erdoorheen.

Ik was drie mannen: de strenge meester die de lakens uitdeelde, het programma maakte en de taken toewees, de gehoorzame knecht die zijn lichaam afbeulde in de hoop op een complimentje van de baas, en de man die woedend en wanhopig met zijn kop tegen een muur beukte en niet wist hoe verder en waarom. Ik keek niet op een klok. Het ritme was strak maar natuurlijk. Mijn conditie ging met sprongen vooruit. Het weer bleef aangenaam. In al haar grandioze onverschilligheid zou de natuur om me heen me ofwel op mijn zenuwen gaan werken ofwel we zouden elkaar verdragen in vreedzame co-existentie, daar was ik nog niet uit. Ik praatte tegen mezelf, vertelde verhalen, herinnerde me.

Ik zit als jong ambitieus journalistje in Dublin in het Shelbourne Hotel te wachten op een zegsman van een zegsman van Sinn Fein. Hij komt niet opdagen. Wel komt een jonge vrouw binnen, die een afspraak heeft met haar vader, maar dat de elegante oudere man op wie ze afloopt haar vader is, hoor ik pas later. Ik zie haar alleen maar binnenkomen, de vloeiende beweging, de meegolvende openhangende jas, de in de wind verwaaide haren, de mond die een beetje openstaat, de ogen die zoeken, de kleur op haar wangen. Het besef: dit is ze. De angst dat ik haar niet zal durven aanspreken en dat ze voorgoed uit mijn leven zal verdwijnen. Haar lach. Haar lach. Ik hoor hem niet, ik zie hem. Hoofd achterover, mond wijd open. Geluidloos.

Suzanne was Nederlandse, maar in Afrika geboren. Ze had vroeg haar moeder verloren en het grootste deel van haar jeugd met haar vader zwervend over de aardbol doorgebracht. Voor mij en voor de kinderen had ze zich gesetteld, maar het Fernweh trok aan haar. Dat zei ze niet, ik wist het: Nederland was geen thuis. Voor Nederland koesterde ze een lichte minachting. Daar benijdde ik haar om. Ik maakte me druk om elke misstand en elk kinderachtig schandaal.

Ik hield mezelf voor dat ik niet alleen de confrontatie met Johnny H. tot zijn en mijn geluk vermeed, maar dat ik ook bevrijd was van Nederland en de Nederlanders. De verering van de middelmaat, het gebrek aan verfijning, de afkeer van kennis, de emancipatie van de ‘grote bek’, Johnny H. stond er model voor. Afstand!

Mijn nieuwsgierigheid naar de laatste bewoner van Shangri-la nam toe. Het was een vrouw geweest, dat wist ik zeker, een oudere vrouw. In haar lege kledingkast hing de hippiegeur van patchouli. Waarschijnlijk had ze de artistiekerige weefsels en sculpturen zelf gemaakt. Een van de twee kamers boven, met het uitzicht op het meer, was als atelier ingericht. Daar stonden een klein weefgetouw, een schildersezel, en een werktafel met gutsen en beitels en schaven, keurig geordend. Hoewel de neef de kleding van de eigenaresse en andere persoonlijke bezittingen kennelijk had weggehaald, meende hij door dit gereedschap te laten staan de potentiële kunstzinnige huurders een plezier te doen. Was zijn hippe tante dood? Dement in een verpleeghuis? Naar een goeroe in India? Bladerend in de boeken – een potpourri van vakliteratuur over weeftechnieken, kunstboeken, Amerikaanse classics van Melville tot Updike, en wat ik maar esoterie en spiritualia noem – kwam ik erachter hoe ze heette. Op veel van de titelpagina’s had ze de datum van aankoop en haar naam geschreven met Oost-Indische inkt en in een stijl die een grafische opleiding suggereerde: Beverly Walker. Wie was Beverly Walker en waar was ze?

Aan het eind van de eerste week was de mondvoorraad uitgedund en wilde ik bovendien houtlijm, schroefjes en spijkers hebben, want die had ik tot mijn verwondering niet gevonden. Nu ik me in het huis had genesteld kon er een tripje naar Horn van af. Ik zou een plaatsje in de gemeenschap moeten vinden, een bescheiden plaatsje. Ik wilde niet opvallen maar er gewoon in glijden en als het kon enige afstand bewaren. Daarom was ik ook aan het begin van de zomer gekomen, als er andere seizoengasten waren. Wanneer in de herfst bleek dat ik bleef, waren ze al aan me gewend.

Ik klokte de afstand tot Horn op vijf kilometer langs een stijgende en dalende weg zonder verkeer, omzoomd door hoge, stille bomen. Het dorpje lag aan een zeearm, maar de zee zelf was ver weg. De kust van Canada was hier gerafeld, de oceaan had zich als zoutzuur diep ingevreten in de steile kust. Het centrum van Horn bestond uit een handvol huizen en een houten havengebouwtje met een general store ernaast. Vanaf het havenkantoor liep een soort scheepstrap met een kabeltouw als leuning omlaag naar een drijvend ponton in de vorm van drie geschakelde H’s. Alles was beweegbaar gemaakt op eb en vloed. Het was nu eb en er was zo te zien een behoorlijk groot verval. Aan de steigers lagen twee roestige vissersboten, een paar motorboten, een zeiljacht en nog wat onbestemde vaartuigen afgemeerd. Op de verste balk van de H’s stond een hutje bij een brandstofpomp. Twee mannen zaten daar met elkaar te praten. Midden op het water dobberde een houten eilandje waaraan een watervliegtuig lag, een constructie zo teer als een libelle vergeleken met de majestueuze, beboste bergwanden die rondom oprezen. Op de hoogwaterlijn stond een open loods waar reparaties werden verricht. Hout, wier, een dooie vis en wat onbestemd afval spoelde op het ritme van de golfjes tegen de oever aan.

Ik reed door het dorpje tot de weg drie kilometer verder vastliep in het bos. Onderweg was ik een ecoresort tegengekomen, nog een kleine jachthaven met een bar annex restaurant: the Back-eddy, en verder wat verspreide cabins en huizen. Ik kreeg geen idee van het aantal inwoners. In de berm na een bocht zag ik opeens twee scheepswrakken op bokken staan wachten tot een groene zee van klimplanten ze had gesmoord en verzwolgen. Dat was het. Hier moest ik het mee doen.

Ik keerde terug naar de general store en parkeerde mijn Dodge Dakota op een stuk gravel ernaast. Een gelakt houten bord op een paal met een wandelaar als logo verwees naar diverse wandelpaden in de buurt: naar het erfgoedcentrum (halfuur), naar de stroomversnelling (anderhalf uur), naar het uitzichtpunt op de top van een nabije berg (drie uur). Er stond niet bij of het enkele reis dan wel retour was.