-

Sabine van den Berg

WISSEL

ROMAN

Uitgeverij Augustus

Amsterdam/Antwerpen

-

Voor het schrijven van dit boek ontving de auteur een beurs van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2013 Sabine van den Berg en uitgeverij Augustus

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld Valerie Granberg

Verzorging eboek Suzan Beijer

ISBN 978 90 457 0169 1

e-ISBN 978 90 457 0590 3

D/2013/0108/503

NUR 301

www.atlascontact.nl

-

Je komt niet ter wereld als vrouw, je wordt vrouw.

– Simone de Beauvoir, De tweede sekse

Maar waargebeurde verhalen bestaan helemaal niet: de gebeurtenissen vinden plaats in een bepaalde volgorde, en wij vertellen ze precies omgekeerd. Het lijkt alsof je bij het begin begint. ‘Het gebeurde in 1922, op een mooie herfstavond. Ik was klerk bij een notaris in Marommes.’ Maar eigenlijk ben je bij het einde begonnen. Het einde is al onzichtbaar aanwezig, door het einde krijgen die paar woorden het gewicht en de waarde van een begin.

– Jean-Paul Sartre, Walging

Weißt du es, Anna, weißt du es schon?

Man kann dich auch von hinten lesen, und du, du

Herrlichste von allen, du bist van hinten wie von vorne:

,,a-n-n-a’’.

– Kurt Schwitters, Anna Blume, Dichtungen

-

Voor Mees en Beer

en

hun vader

-

Wachten op het donker

Het moet eerst avond zijn, pas als het buiten echt donker is en de straatlantaarns aangaan komt hij. Wij, zijn dochter en zoon – oftewel de lastige tiener Ada en haar schattige broertje Otto – zitten klaar op de bank. Ik laat mijn hand over het fluweel gaan, speel met de vleug. Donker en licht. Ik veeg en teken een paadje, veeg en teken een dambord. Langzaam, blokje voor blokje. Otto kijkt toe. Hij beweegt niet, hij wacht op het geluid van de deurbel.

Vroeger in het park heb ik eens een clown gezien in een zwart pak met een wit geschminkt gezicht en een bolhoed op. Het leek of hij rustig op een stoel van lucht zat. Hij liet meubels, deuren en theekopjes zien, die eerst onzichtbaar waren geweest en weer in het niets oplosten als hij het grasveld verliet. Bij mijn moeder is het precies andersom. Onder haar billen is een zichtbare fauteuil, maar ze zit niet echt. Haar bovenbenen staan klaar om op te springen en haar vingers spelen piano op de armleuningen.

De stapels post, tijdschriften en kranten zijn uiteengevallen en opgeborgen. De grijze stofmuizen in de hoeken van de kamer zie ik niet meer. Otto’s autootjes, die gewoonlijk onder de salontafel staan geparkeerd, moeten naar zijn kamer zijn verhuisd, net als zijn knuffels, die anders altijd op de bank rondslingeren. De houten vloer glanst weer, het fineer van de salontafel ook, een sfeervolle glans inclusief gedimde lampen en kaarslicht. Ze heeft opgeruimd, mijn moeder, voor mijn vader, al zal het hem geen moment opvallen.

‘Ik doe open. Jullie mogen pas komen als ik roep. Niet eerder!’

Zo gaat het vanaf de eerste keer. We weten allang dat mijn moeder het zo wil, toch zegt ze het steeds weer. Ik heb haar moeten beloven ervoor te zorgen dat Otto in de woonkamer blijft. Ik doe het. Niet voor haar, maar voor mijn broertje, omdat hij nog van niets weet.

Als eindelijk de bel gaat, schiet mijn moeder omhoog en haast zich naar de gang. Ze sluit de deur achter zich en dan horen we de geluiden: de voordeur die opengaat, gefluister, deur open, deur dicht, tot ze roept dat we mogen komen.

Voor de blauwe deur van het washok staat hij klaar. Otto bespringt hem niet meer in volle vaart zoals vroeger, maar nog altijd is hij het eerste bij hem. Het duurt enkele seconden, ook bij mijn vader, die onwennig wacht. Zijn haar is langer tegenwoordig, een lok valt sluik voor zijn voorhoofd, hij veegt hem uit zijn gezicht, dat vettig glanst, een gebaar dat niet past bij iemand die het eerst ‘kort Amerikaans’ droeg. Hij opent zijn armen, hurkt en drukt Otto tegen zich aan. Als ze zijn uitgeknuffeld, kom ik. Zijn zoen onderga ik als de kus van een oude tante, de afdruk wrijf ik gauw van mijn wang. Wat me de eerste keren het meest verraste, was zijn geur: hij ruikt niet meer als mijn vader. Zelfs de zweem babyzeep die ik vroeger in zijn hals rook, is verdwenen. Zijn geur is me zo vreemd dat ik niet kan bedenken waarnaar hij ruikt.

Met over elkaar geslagen armen en een gebogen hoofd staat mijn moeder erbij. Na de begroeting gaan we naar de woonkamer. Daar praten mijn ouders, maar eigenlijk zeggen ze niets. De enige die echt iets zegt, is mijn broertje. Hoe zou hij kunnen doen alsof?

Als mijn vader na het bezoek vertrekt, herhaalt zich het ritueel in omgekeerde volgorde, alleen durft Otto meer dan bij de begroeting. Hij klimt weer net als vroeger in mijn vaders broekspijpen, steekt zijn armen omhoog om opgetild te worden, wat mijn vader natuurlijk doet, al kost het hem zichtbaar moeite. ‘Je wordt al bijna te groot om te tillen.’ Maar ik weet: niet mijn broertje is zwaar, mijn vader is minder sterk geworden.

Hij neemt afscheid van ons en blijft in de gang achter met mijn moeder. Otto en ik gaan alvast terug naar de woonkamer. Geen enkele keer zien we hem de voordeur uit gaan en vertrekken. We zwaaien hem nooit uit. Van mijn moeder moet de deur naar de gang goed dicht, daar zorg ik voor.

Op de bank wachten we tot ze terugkomt. Het kamertje links van de voordeur, dat op een grote kast lijkt, waar mijn moeder eerst schone was sorteerde en op de planken legde, is sinds het vertrek van mijn vader afgesloten. ‘Waarom denk jij dat het washok dicht is?’ vraag ik.

‘Misschien woont hij stiekem nog bij ons.’ Otto kijkt me van opzij aan, hij heeft duidelijk geen idee, zijn blauwgrijze ogen zijn zo argeloos.

‘Ja. Dat zou kunnen.’ Ik wil best in zijn straatje meedenken, leg een arm om zijn schouders en trek hem naar me toe. Zijn blonde plukhaar kriebelt langs mijn wang. ‘Hij wil in alle rust aan zijn projecten werken. Daarom doet hij of hij weg is. In het washok staat nu zijn boekenkast. De stenenverzameling ligt op een van de planken, de bouwsels en de spiegelblokken staan erin, er is een werkblad met groen vilt, vol tangen, snoertjes en tandwielen…’

‘En zijn soldeerbout!’ Otto springt op, geeft me bijna een kopstoot, ik leg mijn arm terug op de rugleuning.

‘Ja. Hij werkt aan een apparaat. Een grote machine, zijn belangrijkste uitvinding tot nu toe.’

De stemmen van mijn ouders gonzen op de gang, deuren gaan open en dicht. Eindelijk komt mijn moeder binnen. Alleen. Ze drukt de deur naar de gang dicht met haar billen, haar armen hangen omlaag. Daar staat ze, als een zieke die toch is opgestaan uit bed.

Ik probeer of de televisie het weer doet, een paar dagen geleden hield de beeldbuis er ineens mee op. Van mijn moeder mogen we er niets over zeggen als mijn vader komt. Ik heb de stekkers goed aangedrukt en buiten gekeken of de antenne nog op het dak staat. Horizontale strepen zakken van boven naar onderen door het beeld. Ik geef een klap op de bovenkant van het toestel.

‘Dat helpt niet.’ Otto is naast me komen staan met zijn handen in zijn zij. ‘Ik weet hoe een televisie werkt, ik kan hem met papa samen maken.’

De overtuigingskracht van iemand met zo’n babyface. Ik druk de knop in zodat het toestel uitspringt. Gedurende een aantal maanden van dit jaar ben ik precies twee keer zo oud als hij. Het is onuitstaanbaar: met de helft van mijn leven weet hij zoveel meer van elektronica dan ik.

‘Mensen die niet technisch zijn, gaan altijd op apparaten slaan als ze het niet doen.’ Hij kijkt me eigenwijs aan. ‘Jij bent niet technisch, want jij bent een meisje. Papa en ik zijn wel technisch.’

Papa, Otto’s superheld. Ik wil mijn broertje een lesje leren, hem vertellen waar onze vader mee bezig is, de hele rotzooi over hem uitkieperen, maar in plaats daarvan zuig ik een plooi huid aan de binnenkant van mijn wang tussen mijn kiezen, een taai stuk kauwgom, zo stel ik het me voor, ik hoef er alleen maar doorheen te bijten. Snijkiezen. Haarscherp ervaar ik de pijn en tegelijk de vreemde gevoelloosheid die dat oplevert: een schijnbare tegenspraak. Een paradox heet dat, heb ik begrepen, en daarna de o, ja-zo-proefde-het-ervaring: de smaak van bloed.

Het was hun hobby: samen een televisietoestel uit elkaar halen. Dagenlang lag de eetkamertafel vol onderdeeltjes, printplaten, tangen en snoeren. Daartussen torende de beeldbuis, onttoverd in de gedemonteerde kast. De lamp boven de tafel stelde mijn vader zo dat hij goed in het donkere binnenste van de kast kon zien. Mijn broertje overhandigde hem zwijgend onderdelen en tangen. We aten met een bord op schoot, tot de teevee weer in elkaar zat.

Tijdens zo’n knutselperiode wilde mijn moeder iets aan de gordijnen veranderen. Haar keukentrapje was te laag, zei ze, maar mijn vader hoorde haar niet, zo nam de televisie hem in beslag. Ze pakte een stoel, legde er een stapel boeken op en ging daarbovenop staan; nog kon ze er nauwelijks bij. Op haar tenen reikte ze naar de gordijnroede. ‘Wil je me even helpen? Het is zo hoog.’ Ze wankelde, de boeken schoven, het gordijn zou haar geen houvast bieden.

Ineens, alsof mijn vader al die tijd had toegekeken hoe mijn moeder pogingen deed, sprong hij overeind, sloeg zijn armen om haar bovenbenen en tilde haar op, draaide haar rond. Ze lachten allebei. ‘Ogenblikje,’ zei hij tegen Otto. Hij bleef haar in zijn armen houden, deed geduldig steeds een stap opzij, terwijl zij de gordijnhaken loshaakte.

‘Je moet weer eens naar de kapper,’ zegt Otto tijdens het volgende bezoek tegen mijn vader.

‘Niet nodig. Ik wil op een popster lijken.’ Mijn vader schudt zijn hoofd op en neer als een hardrocker. Otto lacht, mijn vader knipoogt naar mij. Ik kijk weg. Hij is zo anders dan eerst, een ander persoon bijna.

Wanneer hij er is, lacht hij veel. Zijn lach is overdreven. Als Otto vraagt of we zijn nieuwe huis mogen zien, lacht hij alleen maar, of hij begint over iets anders. Mijn vader en moeder kijken elkaar niet aan, hun blikken gaan langs elkaar heen alsof zij elkaar niet meer kennen. Zodra ze haar kans ziet, glipt mijn moeder naar de keuken om thee te zetten en blijft daar.

Als mijn vader is vertrokken, gaat ze naar de wc, waar ze wordt opgewacht door een onzichtbare bokser. Ik hoor de geluiden: de bokser geeft haar keer op keer een stomp in haar maag. Met elke stomp dwingt hij haar een beker water in de wc-pot om te keren, vlug vult ze de beker in het fonteintje voor hij haar opnieuw een stomp toedient. Eerst klinken de kreunstoten vlak achter elkaar, daarna zit er meer tijd tussen. Tot slot trekt mijn moeder twee of drie keer door. Dan komt ze weer tevoorschijn, haar ogen zijn rood, ze veegt met een wc-papiertje langs haar mond, haar handen trillen. Als ik vraag wat ze op de wc deed, glimlacht ze naar ons en antwoordt dat er niets is waar wij ons zorgen om hoeven te maken.

‘Waarom mogen we niet in papa’s nieuwe huis kijken?’ vraagt Otto bij het ontbijt. Hij heeft blossen op zijn wangen, zijn haar zit in de war van het slapen.

‘Hij heeft het nog niet gezellig gemaakt.’ Mijn moeder kijkt naar haar lege bord.

‘Dat geeft toch niet. Ik wil erheen, zien hoe het daar is.’

‘Het is te ver weg. Met het openbaar vervoer zijn we haast een dag onderweg. Ik kan jullie niet brengen zonder auto en zonder rijbewijs. Daarom komt papa elk weekend hier.’ Ze strijkt over het tafelzeil, probeert een hardnekkige plooi glad te wrijven maar deze springt direct weer op als haar hand loslaat.

‘Waarom is hij dan ook zo ver weg gaan wonen?’

‘Dat heb ik je al eens verteld. Hij kon daar gemakkelijk woonruimte vinden, hier niet.’ Haar hand gaat weer over de plooi in het tafelzeil. Ik wil er een klap op geven, zodat het stopt. Over is.

‘Hier zijn ook lege huizen. Ik heb ze zelf gezien in de Dorpsstraat, en naast de school.’

Mijn moeders ogen knipperen. ‘Hij zou het liefst ook vlak bij jou wonen, lieverd, dat weet ik zeker. Er zijn grote-mensen-dingen die…’

‘Waarom gaat papa eerst door het waskamertje?’ Otto kantelt het pak hagelslag, van de ene op de andere hoek, de korreltjes binnenin schuiven langs het karton.

Mijn moeder legt drie gedroogde abrikozen op de rand van zijn bord. ‘Boordevol ijzer. Hier, neem jij ook, Ada?’ Ze houdt mij het zakje voor.

‘Nou?’ vraagt Otto. ‘Waarom loopt hij niet gewoon door?’

Alsof het optrekken van haar mondhoeken pijn doet, zo glimlacht ze. Ze reikt naar de kaasschaaf, begint plakken af te snijden, ondertussen kijkt ze naar Otto. Elk moment verwacht ik dat ze haar eigen huid meeschaaft.

‘Omdat hij niet meer bij ons woont, wil hij zich eerst weer even thuis voelen voor hij jullie ziet, daarom is het waskamertje nu van hem.’ Haar stem klinkt zacht, onvast. De plakjes kaas legt ze op een snee brood. Het is goed gegaan.

‘Net als de bemanning van een onderzeeër of van een ruimteschip.’ Ik ontwijk haar blik.

Otto kijkt me ernstig aan. ‘Wat bedoel je?’

‘Als iemand een paar weken in een onderzeeër heeft gezeten of als een astronaut lang in een ruimtestation is geweest, gaat hij eerst in een luchtsluis om weer aan de gewone luchtdruk en zwaartekracht van de aarde te wennen, voor hij echt terugkomt.’

‘Oh.’ Hij haalt zijn schouders even op met een schok, richt zich weer tot mijn moeder: ‘Waarom komt hij nooit overdag?’

‘’s Avonds heeft hij meer tijd voor ons.’

‘Hij kan toch ook meteen na het eten komen? Dan kan hij langer bij ons zijn. Waarom moeten we wachten tot het donker is?’ Hij pulkt aan de kartonnen schenktuit, strooit hagelslag op zijn brood. Het heuveltje spreidt hij verder uit met zijn vingers, tot aan de randen van de boterham. Gek genoeg geven Otto’s vragen me een fijn gevoel. Ik denk aan het vergrootglas dat hij boven de opening van een mierenholletje hield. De mier die hij volgde met het brandpunt rende steeds harder en harder. Hij lachte erom, ik zei dat ik het zielig vond. ‘Het is leuk. Doe jij het ook maar eens’, en hij gaf me het vergrootglas. Met tegenzin kantelde ik het, richtte en vormde een scherp lichtpuntje. Langzaam verschoof ik het brandpunt en volgde een willekeurige mier, hij rende voor de lichtstip uit en zigzagde alle kanten op. Ik liet hem hollen, zag hem wanhopig vluchten, maar ik stopte niet, het wás leuk.

‘Ik wil niet dat ze hem overdag zien,’ zegt mijn moeder. De boterham bedekt met plakjes kaas ligt nog altijd onaangeroerd op haar bord.

‘Wie?’

‘De mensen uit het dorp. Als ze hem niet zien, vergeten ze hem wel.’

‘Waarom moeten ze hem vergeten?’ Mijn broertje vouwt de boterham met hagelslag in tweeën en drukt hem aan met beide handen. Hij neemt een hap uit zijn dubbelklapper, korreltjes chocolade tikken op zijn bord.

‘Omdat we niet meer bij elkaar wonen. Ik heb geen zin in lastige vragen.’ Nu kijkt ze me recht aan, haar blik is streng.

‘Waarom mogen wij hem niet opendoen als hij aanbelt?’ vraagt Otto met volle mond.

Ze zwijgt een poosje, slaat haar ogen weer neer. ‘Dat is beter van niet,’ antwoordt ze ten slotte.

Zomaar op een middag als mijn moeder even boodschappen doet, komt Otto op het idee. Zijn plannetje is als krabben, eindelijk kunnen krabben na een lange tijd jeuk. Ik zeg niet dat het niet mag, nee, ik moedig hem juist aan.

In de keuken heeft mijn broertje een stoel tegen de muur geschoven, hij klimt erop en kan nu bij het sleutelrekje. Steeds rent hij heen en weer met een nieuwe sleutel, joelend door de lange gang tot bij de blauwe deur waar ik op hem wacht. Ik imiteer circusmuziek zoals bij een spannende trapezeact wanneer Otto een sleutel in het sleutelgat steekt en teleurgesteld roep ik: ‘Aaaaaah’ als de sleutel niet past, omdat ik er niet van uitga, niet echt, dat het zal lukken. Ik verwacht niet dat mijn moeder de sleutel gewoon aan het sleutelrekje hangt, op de meest voor de hand liggende plaats.

Ineens past de sleutel in het slot, Otto draait, het slot klikt. We wachten, kijken elkaar aan. Moet ik hem tegenhouden? Ingrijpen? Niets doen is ook handelen, ik laat het moment voorbijgaan. Otto drukt de deurklink omlaag en de deur zwaait open. We staan beiden op de drempel, Otto heeft mijn hand gepakt. We houden onze adem in en knipperen met onze ogen als na een poos in het donker te zijn geweest, overgevoelig voor elke indruk. De vloerbedekking bestaat nog altijd uit donkerblauwe tapijttegels en de gesloten rolgordijnen zijn hetzelfde als voorheen. We laten onze blikken langs de planken aan de muren gaan, waar geen wasgoed meer op ligt, leeg zijn ze, op een flesje reinigingsmelk, aceton, een pak watten en een doos tissues na. Aan de onderste plank hangen twee kleerhangers: een met een grijs jasje van onze vader en een met een wit overhemd. Er staan nu een onbekende klapstoel en een prullenbakje dat wij nog nooit hebben gezien. Over de rugleuning van de stoel hangt de grijze broek die bij het jasje hoort, onder de stoel staan schoenen, zwarte glimschoenen met veters. Op de zitting ligt een paar donkere sokken. De vastgehouden adem verlaat krachteloos onze lippen, we ademen weer in en uit, eerst hortend en stotend, dan gewoon, uiteindelijk weer ieder voor zich in ons eigen tempo. De druk van onze ineengestrengelde vingers neemt af, Otto’s hand glijdt uit de mijne en het moment van versmelting is voorbij.

Vroeger rook het hier naar wasmiddel, schoon wasgoed, en soms naar het strijken, de geur van stoom en verhit katoen. Nu ruikt het muf, naar vloerbedekking. Het vreemde is dat ik me ineens levendig de beweging die ik vroeger met mijn eigen strijkboutje maakte kan herinneren; het metalen boutje zonder snoer en het houten strijkplankje dat ik van mijn vader voor mijn verjaardag kreeg, hoe ik de punt van de bout tussen de knopen van een blouse stuurde als een boot tussen twee meerpalen en hoe die terugstootte doordat hij breder was dan de afstand tussen de knopen. Later bleek dit bij een echte, verhitte strijkbout ook te gebeuren, maar toen wist ik die beweging vloeiend op te vangen, het had geen zin de bout hoe dan ook tussen de knopen door te drukken want dat lukte toch niet.

Op de achterkant van de deur ontdek ik een passpiegel, die is nieuw. Otto aait de schouder van het jasje, dat licht heen en weer schommelt aan de hanger. ‘Pap,’ zegt hij zacht. ‘Ik dacht dat hij in het kamertje woonde.’ Hij huilt. ‘Waar zijn zijn spullen, Ada? De boekenkast? De spiegelblokken en zijn machines? De stenen? Waar is zijn luie stoel waarin hij zijn krant leest, zoals jij zei?’

‘Kom,’ ik neem mijn broertje weer bij de hand, ‘kun jij de sleutel precies zo terughangen als hij op het rekje hing?’

Zijn ogen zijn rood van het wrijven.

Ik kijk naar de kleren, stap naar achteren, terug de gang in, trek Otto mee. ‘Zeg maar niet dat we hier geweest zijn, het is ons geheim. Wij weten welke sleutel er op de deur past. Zij denkt dat wij het niet weten, maar voor ons blijft geen deur afgesloten. Wij zijn inbrekers.’ Vlug draai ik de deur achter ons op slot.

‘Echt?’ Hij kijkt ongelovig naar me op.

Het werkt, hij lijkt het kamertje alweer vergeten. Ik leg mijn wijsvinger tegen mijn lippen en sis geheimzinnig. ‘Sssst. Zullen we nu naar de zolder gaan om daar in te breken?’

Otto mag weer eens laat naar bed omdat mijn vader komt. Geeuwend zit hij naast me op de bank, we wachten op het teken van mijn moeder. Hij speelt met de vleug van de fluwelen bekleding en nu kijk ik toe. Donker, licht, donker.

‘Wat zou hij in het kamertje doen?’ vraag ik. Het antwoord weet ik wel, maar ik wil dat mijn broertje erover nadenkt, dat het bij hem gaat knagen.

Hij geeft geen antwoord.

Met mijn duimnagel kras ik in mijn handpalm en ik bekijk de witte streep aandachtig die ik als een nieuwe levenslijn heb getekend en die algauw blozend opgloeit. Ik denk aan die lege, dode kleren die in het washok hangen. Zou Otto net als ik zien dat mijn vader de grijze broek, het bijpassende jasje, het witte overhemd en de zwarte glimschoenen aanheeft als hij het washok uit stapt?

Mijn ouders schuifelen achter elkaar de woonkamer binnen. Op school lezen we tijdens de Engelse les een boek van Ira Levin waarin Joanna Eberhart vermoedt dat alle vrouwen uit het dorp Stepford waar ze pas is komen wonen eigenlijk robots zijn. Mijn moeder glimlacht naar mijn vader, ze is veranderd in een Stepford wife en mijn vader is ook bezig om er een te worden, want ook hij beweegt en lacht mechanisch. Ze praten via Otto. Mijn vader vraagt bijvoorbeeld aan Otto hoe het gaat. Als Otto dan vertelt dat hij verdrietig is omdat de mooie, grote auto niet meer zoals vroeger op de oprit staat als hij thuiskomt uit school, reageert niet mijn vader, maar mijn moeder door aan Otto te vragen of hij misschien zijn klompenbootje dat hij vanmiddag in elkaar heeft geknutseld aan papa wil laten zien. Ondertussen staart mijn vader naar de vloer en loopt mijn moeder naar de kast om het bootje te pakken en aan Otto te geven. Otto legt het bootje bij mijn vader op schoot. Mijn vader zegt dat hij het mooi vindt, knap gemaakt, waarop mijn moeder Otto aanmoedigt uit te leggen hoe hij op het idee kwam. Zo gaat het maar door, mijn ouders weten zich geen raad meer met hun rol in het toneelstuk. Ik wil vragen wanneer ze het nou eindelijk eens aan Otto vertellen. Telkens wil de vraag naar buiten. Het hele bezoek lang krult hij in mijn mond, klaar om als een roltong naar buiten te schieten.

Bij het afscheid klimt Otto weer in mijn vaders benen, hangt aan hem, laat zich optillen en knuffelen. Wanneer Otto eindelijk loslaat, trekt mijn vader mijn moeder even naar zich toe en geeft haar een zoen op haar kruin. Ze kijkt naar hem op en glimlacht met op elkaar geperste lippen. Ook ik kom niet onder een kus vandaan.

Zijn hand rust op de deurknop, voor hij de deur naar de gang opent, draait hij zich om naar Otto. Zijn armen hangen langs zijn jasje naar beneden, staan een beetje uit, als bij een pinguïn. Het lijkt alsof hij ergens op wacht, maar misschien is het alleen een aanloop tot wat hij wil zeggen. De vraag in mijn mond roert zich weer, groeit en groeit en duwt mijn lippen van elkaar zoals een papieren bloem een Chinese wonderschelp opent in een glas water.

‘De volgende keer moet ik je iets vertellen,’ zegt hij tegen Otto. Het gezicht van mijn vader blijft zonder uitdrukking, wat ik vreemd vind.

‘Is het iets leuks?’ vraagt Otto.

‘Nou… voor mij…’

Mijn moeder sluit haar ogen, drukt haar vingertoppen tegen haar mond. Bijna onmerkbaar schudt ze haar hoofd. Ineens heft ze haar hand op in een haltgebaar.

Mijn vader kijkt opzij, naar haar. ‘Misschien…’ zegt hij aarzelend, ‘moet je eerst maar met je moeder praten.’

Ik heb hem ingeslikt, de vraag is mijn maag in gekropen en kronkelt daar als een slang. Ik denk dat ik nu wel begrijp waarom mijn moeder steeds moet overgeven als mijn vader is vertrokken.

-

Onze oren

Vaak haal ik Otto op uit school, maar dit keer blijft hij bij een vriendje spelen en loop ik alleen langs de Bomenlaan terug naar huis.

Achter me hoor ik een auto aankomen met een dieselmotor. Als ik me niet vergis heet de onderlinge drukte tussen moleculen de brownse beweging; bij kou traag, bij verhitting steeds wilder. Ik voel het springen en botsen van die superkleine deeltjes oplopen in mijn lichaam, het kriebelt onder mijn huid. Als vanzelf ga ik aan de kant, vervolg mijn passen in de berm, Otto’s tas slingert aan mijn arm. De auto mindert vaart, rijdt niet voorbij, blijft stapvoets naast me rijden. De geur van diesel en een ronkende motor. Vanuit mijn ooghoeken gluur ik opzij naar de langzaam ronddraaiende wieldoppen, die mijn denken vermalen als enorme tandwielen. Ik blijf omlaag kijken en zie een woud van grassprieten dat ik met mijn voeten stap voor stap vertrap. De torretjes, mieren en bladluizen, voor wie het gras een bos is, hebben geen weet van het onheil dat nadert. Mijn voeten verduisteren hun zon en komen neer op hun huizen, hun kinderen en hun leven. Een onvoorziene natuurramp ben ik. De hakken van mijn pumps zakken weg in de zompige ondergrond, toch loop ik stug door.

‘Stap eens in!’ roept de bestuurder door het geopende raam aan mijn kant. Dan pas kijk ik echt opzij. Hij gebaart en draagt een donkerblauwe muts tot diep over de ogen.

Als ik eindelijk stil blijf staan, stopt de auto ook. Hij opent het portier en lacht me toe, zijn blik heeft iets wilds. Ik twijfel. ‘Ik ben al bijna thuis en volgens mij vindt mama het nog niet goed dat je overdag komt.’

‘Ik blijf me niet verstoppen, ze kan me niet tegenhouden. Ik wil je iets laten zien. Even maar. Ik breng je zo thuis.’

Mijn lichaam zet zich schrap, alsof ik een stomp kan krijgen maar ik weet niet waar en wanneer, of erger: ik ben geblinddoekt en wacht op de stomp die komen gaat. Toch ga ik naast hem zitten. Misschien vergis ik me, misschien is zijn verrassing hartstikke leuk. Om het portier te kunnen dichttrekken, buigt hij zich over me heen, donkerblauwe wol, mijn moeder heeft dat ding ooit voor hem gebreid, zelfs de brede één-recht-één-averecht-rand die eigenlijk omhooggeslagen hoort, heeft hij omlaag getrokken. Mijn vader ziet er belachelijk uit. ‘Waarom draag je die muts? Ben je ziek?’

‘Even geduld.’ Hij geeft gas, racet langs ons peperkoekhuisje en een paar honderd meter voorbij ons huis maakt de auto een scherpe bocht. We stoppen op een pad, een trekkerspoor tussen twee weilanden. Verwachtingsvol kijkt hij me aan, dan trekt hij de muts af. Zijn haar is statisch en knettert, hij strijkt het vlug glad. ‘Nou, hoe staat het?’ Een voor een draait hij mij zijn wangen toe. ‘Mijn haar moet natuurlijk nog langer groeien en normaal ben ik opgemaakt.’

Daar is de stomp die ik verwachtte en het zie-je-wel-het-is-je-eigen-schuld-had-je-maar-niet-mee-moeten-gaan-gevoel. Ik probeer klanken te vinden die woorden vormen, die ik aan elkaar kan puzzelen tot een zin. De letters zijn veranderd in nietszeggende tekens. Haakjes en rondingen. Vol afgrijzen staar ik naar zijn oren. Bij de banketbakkerij ligt rond Sinterklaas een marsepeinen varken in de etalage, roze en vet glanzend. Het oog is een in de marsepein gedrukt zilveren kogeltje, net als de knopjes in mijn vaders rood gezwollen oorlellen, dezelfde soort zweerknopjes die ik ooit zelf uitkoos bij de juwelier. ‘Ik denk niet dat mama dat goedvindt.’ Ik kan nog praten.

‘Jij deed het toch ook omdat je het zelf graag wilde? Ik had gedacht dat jij me zou begrijpen.’ Verdrietig zit hij met de muts in zijn schoot.

‘Ik bedoel… eh… Otto weet het nog niet eens. Is het niet wat vlug?’

Zijn gezicht klaart op. ‘Ik zeg wel dat ik een weddenschap heb verloren. Dat zei ik ook tegen de juwelier.’

‘Wij mochten van jou nooit wedden en gokken.’ Mijn mond is droog. ‘Met wie heb je dan gewed? Ik begrijp het niet, en ik denk dat Otto het ook niet snapt. Waarom zou iemand anders willen dat jij gaatjes in je oren maakt als je verliest?’

Hij haalt zijn schouders op. ‘Dan snappen ze het maar niet. Kom, ik laat je nog iets zien.’

‘Ik wil naar huis.’

Hij stapt de auto uit en loopt naar achteren, opent de kofferbak. Met tegenzin volg ik en zet me opnieuw schrap. Naast een sleeptouw en een paar accukabels staan een glanzende tas van karton en een schoenendoos. Hij opent het deksel van de schoenendoos. Twee joekels van damesschoenen komen tussen het vloeipapier vandaan. ‘Nieuw. Op maat laten maken. Het kostte een vermogen, maar dan heb je wel de beste kwaliteit.’ Aan de manier waarop hij de schoenen in zijn handen ronddraait, kan ik zien hoe belangrijk ze voor hem zijn. ‘Ik heb zwart gekozen, dan lijken mijn voeten kleiner.’

En ja hoor, daar is de volgende stomp, maar het plotselinge inzicht dat erop volgt – als een ingeving – komt harder aan: er is geen ommekeer meer mogelijk. Stiekem had ik tot nu toe gedacht dat het nog voorbij zou gaan, zijn gril, dat hij na een poosje zou zeggen: oké, nu doe ik weer gewoon. Zijn drang om toe te geven aan zijn tot-nu-toe-verborgen-maar-niet-meer-tegen-te-houden verlangens is onafwendbaar. Ineens dringt dat als een niet te stoppen kettingreactie tot me door, een kettingreactie tot ver in de toekomst, onze toekomst, míjn toekomst, en een gevoel van paniek overspoelt me. Niet deze situatie met de oorbellen en zijn verkleedkleren is allesbepalend, nee, dat zal maar een speldenprik zijn in een reeks gebeurtenissen, het is De Weg die hij is ingeslagen. Alle cellen in mijn lichaam verzetten zich ertegen en schreeuwen: Dit willen we niet! Tegelijk word ik bevangen door een gevoel van twijfel; misgun ik mijn vader zijn geluk? Dat laatste is te verwarrend, het is gewoonweg Te Veel, daarom kan de twijfel niet bestaan.

De schoenen vervormen tot inktvlekken, geërgerd veeg ik langs mijn ogen, haal mijn neus op en draai mijn gezicht weg zodat hij mijn tranen niet ziet.

‘En kijk. Deze jurk zul jij ook mooi vinden. Er bestaat een speciale winkel voor grote maten. Daar ben ik geweest.’ Mijn vader trekt een lila gewaad uit de kartonnen tas omhoog. ‘Niets tegen je moeder zeggen, hoor. Ze weet het niet.’ Hij kijkt even angstig opzij. ‘We kunnen het geld eigenlijk niet missen, maar ik kan niet meer wachten. Ik heb mijn hele leven al gewacht.’

Ik draai me om. Hou je geheimen bij je, zou ik moeten zeggen, maar het is mijn eigen schuld dat ik mee ben gegaan, dat ik hem zijn zin heb gegeven. En natuurlijk vertel ik mijn moeder niet dat mijn vader bakken met geld uitgeeft aan zijn jurken en op maat gemaakte schoenen, want ik weet dat ze een huishoudboekje bijhoudt waarin ze alle bonnetjes plakt, en zelf alleen maar koopt wat hoognodig is. ‘Ik moet heel nodig naar de wc,’ zeg ik om hem te laten stoppen. ‘Wil je me nu alsjeblieft naar huis brengen?’ Hoe ik langs de auto ben gelopen, herinner ik me niet meer. Opeens zit mijn vader ook weer naast me.

‘Ik wilde dit met jou delen.’ Hij leunt tevreden achterover als we achteruit wegrijden. ‘Jij begrijpt me. Jij bent een meisje. Jij bent ook bezig een vrouw te worden. In zekere zin begrijp jij dit beter dan je moeder.’

Hij parkeert de auto op de oprit. ‘Ik ga wel eerst naar binnen. Otto is er niet, hè?’

Dat hij nu pas aan Otto denkt! Ik stap uit, leun tegen de auto. Otto’s tas klem ik tegen me aan. Mijn vader loopt naar de voordeur, zonder muts. Pas nu valt me op dat hij een lange getailleerde jas draagt, wijde pijpen van een sluik vallende broek eronder. Een damespantalon omdat mijn moeder hem overdag niet in een rok wil zien? Daaronder laarzen, belachelijke zwarte cowboylaarzen, zeker omdat ze een hak hebben en in zijn maat verkrijgbaar zijn. Allemaal nieuwe kleren voor een nieuwe vader. En nog meer nieuwe aankleding in de kofferbak.

Hij verdwijnt door de voordeur naar binnen. Hij heeft de sleutel dus nog! Ik vouw een riempje aan Otto’s rugtasje dubbel, pers het tussen mijn wijsvinger en duim samen, mijn vingers herinneren zich het ombuigen van karton. Eerst met mama’s vouwbeen langs een liniaal ‘een moet rillen’ zoals zij dat noemde, en dan de uitstekende flapjes aan de kartonnen kleertjes strak naar achteren omvouwen en nog eens extra aandrukken met het vouwbeen. Je kon verschillende kledingstukken om een kartonnen jongens- en meisjespoppetje hangen, de aankleedpoppetjes waar ik vroeger mee speelde. Ooit had ik het lachwekkend gevonden om het jongenspopje een jurk aan te geven of een bikini.

Een vlaag spetters in mijn gezicht, motregen, een sproei uit de plantenspuit lijkt het. ’s Zomers spoten Otto en ik om beurten in ons eigen gezicht om af te koelen. We deden een zwetende Elvis Presley na tijdens een van zijn laatste concerten, een opname die ik eens had gezien. Niet dat Otto enig idee had wie ‘Elvis Peslie’ was, zoals hij hem noemde, maar zijn act was er niet minder om. Hoe natter, vetter en hijgender we hem imiteerden, hoe geslaagder. Ik kijk omhoog, de lucht is grijs, de verte mistig. Aan de nog kale uiterste vingertakjes van de boomarmen hangen druppels, een mooie parelachtige versiering in dit kloteweer. Ik haal diep adem, maar nog krijg ik geen lucht. Mijn haar plakt aan mijn wangen en mijn jas kleurt geleidelijk aan donkerder, ik krijg het koud en loop naar de tuinpoort, maar die is vanzelfsprekend dicht; mijn moeders hekel aan de dorpse gewoonte dat mensen zomaar achterom kunnen lopen. En de voordeur is weer in het slot gevallen; dat ik vlug naar huis wilde omdat ik zogenaamd nodig moest plassen, is mijn vader uiteraard vergeten; hij heeft de voordeur achter zich dichtgetrokken. Niets. Er lijkt niets aan de hand. Alsof de verschijning van mijn vader alleen voor mij zichtbaar is geweest, of hij nooit naar binnen is gegaan.

Maar hij draagt zweerknopjes, hij heeft gaatjes in zijn oren laten maken!

Ik stap op de voordeur af. Ik kan net doen alsof, misschien heb ik het me allemaal maar verbeeld: ik kom uit school en bel aan, zoals zo vaak wanneer ik geen sleutel bij me heb. Nu gewoon aanbellen, ze eraan herinneren dat ik er ook nog ben, of nee, ik weet van niets en kom net uit school. Het is alsof ik schrikdraad aan ga raken. Mijn wijsvinger blijft boven de deurbel hangen. Het ronde dropje. Dan hoor ik het… geschreeuw achter het gestreepte glas, diep, achter in het huis, aan het einde van de lange gang, ergens ver weg in het binnenste. Ik wil naar achteren stappen, weg, maar mijn voeten blijven staan. Mijn vinger reikt naar de bel, kan niet meer loslaten, ik druk en druk om de geluiden te overstemmen. Als ik mijn vinger terugtrek, is het binnen stil. Ik keer me om, loop terug naar de auto en wacht, de tas van Otto weer tegen me aan gedrukt. Het materiaal is stug en spant over de spullen die erin zitten, ik laat mijn vingertoppen erlangs gaan, druk harder en beweeg steeds sneller heen en weer. Eerst gaan ze gloeien en dan worden ze gevoelloos. Dat is een vreemde gewaarwording, als ik mijn vingertoppen daarna bekijk, ontdek ik blaren.

Eindelijk komt mijn vader naar buiten. Alleen. Rooddoorlopen ogen en vurige vlekken op zijn wangen. Maar waar ik het meest van schrik, zijn zijn oorlellen: twee bloederige gaatjes als in de handen van een Jezusbeeld. ‘Ze groeien wel weer dicht,’ zegt hij met neergeslagen ogen. ‘Het is nog te vroeg,’ zijn gezicht grimast alsof hij pijn heeft. ‘Je moeder heeft me geslagen!’ Hij stapt in zonder me aan te kijken en rijdt weg.

Als ik binnenkom, is mijn moeder driftig aan het stofzuigen. Haar gezicht is rood en haar ogen schitteren zwart en onheilspellend.

‘Mam?’ Met het mondstuk van de stofzuiger ragt ze over het vloerkleed. Ik zet mijn voet op de aan-en-uit-knop, het geluid verstomt.

‘Mam? Is het waar dat je hem hebt geslagen?’

Ze wringt haar handen rond de stang, die ze rechtop naast zich neerzet. ‘Ik ben ontploft,’ zegt ze met verstikte stem. Ze snikt en ik sla een arm om haar heen.

‘Hij heeft te veel haast om rekening te houden met ons.’

Het pistooltje klikte, de pijn daarna leek op een wespensteek, maar ik gilde niet en zei geen ‘nee’ na de eerste. De juwelier hield me een spiegel voor. De twee zweerknopjes lichtten op tegen de rode huid van mijn oren. Ik knikte. Ja, mooi gelijk.

Lopen deed pijn, het dreunen van mijn stappen drilde door naar boven. Mijn hart klopte in mijn oren. Ik legde de munten uit mijn portemonnee bij elkaar tot het gewenste bedrag en schoof ze over de toonbank naar de juwelier. Bij de uitgang van de winkel wachtte mijn moeder. ‘Ik had gehoopt dat je je zakgeld anders zou besteden,’ zei ze buiten.

Met mijn handen in mijn zakken liep ik naast haar, ondertussen kneep ik in de lege portemonnee. ‘Het doet pijn.’

‘Wat had je dan verwacht?’ De stappen van mijn moeder waren boos, toch was ze meegegaan.

Het waaide. Bij de bushalte trok mijn moeder de kraag op van haar jas, ik liet mijn capuchon omlaag want hij drukte vast tegen mijn oren als ik hem op zou zetten. Ik vroeg me af hoe mijn trui die avond uit moest en wanneer ik mijn haren zou durven wassen.

Toen legde mijn moeder een hand op mijn rug. ‘De bus komt zo.’

Tijdens het eten was de blik van mijn vader onafgebroken op me gericht. Kauwen deed pijn, veel at ik niet.

‘Gaat dat ijzer echt door je oor heen?’ vroeg Otto.

‘Het is geen ijzer, het roest niet,’ fluisterde ik, alsof mijn ouders het niet mochten horen. ‘De tangen en scharen die ze bij operaties gebruiken, zijn er ook van gemaakt.’

Mijn ouders zwegen. Ik deed of ik niets merkte. Over zes weken, als ik weer gespaard had, kon ik diamantjes dragen of ringen.

Toen ik die avond naar boven liep, hoorde ik de stemmen van mijn ouders.

‘… Ik ga aangifte doen. Zonder toestemming van beide ouders zomaar een kind verminken!’

‘Han, toe nou, wind je niet zo op. Wij hebben het haar afgeraden. Ze heeft er goed over nagedacht.’

‘Afgeraden? Ik heb het verboden! Ik zou haar moeten straffen. Maar jij hebt het goed gevonden.’

‘Je maakt het veel groter dan het is.’

Ik hoorde snikken, maar wist niet wie van beiden er huilde. Ik maakte me er vooral druk om dat ik die nacht op mijn rug zou moeten slapen.

Andere oorbellen had ik nog niet, maar ik wilde eindelijk de gaatjes wel eens zien. Voor de zekerheid deed ik de stop in het afvoerputje van de wastafel en bekeek ik mezelf in de spiegel erboven. Ik pakte de voorkant van een oorbelletje en draaide zoals ik dat de afgelopen zes weken elke dag een keer had moeten doen. De laatste weken ging dat gemakkelijker; de pijn nam af en er waren geen korstjes meer die het metaal aan mijn huid hadden vastgelijmd in de tijd dat ik niet draaide. Ik nam het achterkantje tussen duim en wijsvinger en trok. Nog eens probeerde ik het, ik draaide en trok aan beide oorbellen: ze gingen niet los. Mijn oorlellen gloeiden en ik slikte mijn tranen weg.

Ik vroeg het aan mijn moeder, maar zij zei dat ze ervan griezelde, zich er niet mee bemoeide. Otto wilde wel helpen en kwam uit de schuur met een roestige tang.

De volgende dag riep mijn vader me bij zich, hij zat achter zijn bureau en keek recht voor zich uit. ‘Je krijgt je oorbellen niet los, hoorde ik van Otto.’

Ik voelde dat ik begon te blozen.

Toen draaide hij zijn gezicht naar me toe, zijn ogen waren rustig. ‘Mogen ze er al uit?’

Ik knikte. Hij vouwde mijn oorschelp naar voren, onderzocht hoe het knopje vastzat. Zijn vingers trokken de oorbellen los. Zonder iets te zeggen legde hij beide knopjes op het bureaublad. Ik staarde ernaar. Uit de zak van zijn jasje haalde hij een doosje en legde dat naast de knopjes. Toen ik naar hem opkeek, knikte hij alleen maar. Ik tilde het dekseltje op: in het doosje lagen twee gouden sterretjes met een blauw glimsteentje in het midden.

-

Vogels als ouders

Mijn moeder laat Otto een vogelfluitje zien. Een langwerpige, houten kraal lijkt het, geen fluitje om op te blazen, als je aan de spil van ijzer draait, hoor je een vogel kwetteren. ‘Het is een vogelroeper. Zangvogels worden nieuwsgierig als ze dit horen, ze komen dichterbij, zo kun je ze goed bekijken.’ Ze houdt het fluitje voor zich uit en laat het kwinkeleren, het is verbazend hoe vogelachtig het klinkt. Ik leun tegen de keukendeur, mijn armen over elkaar geslagen. Naast mijn moeder op de bank ligt een boek uit de bibliotheek.

‘Weet je dat bij vogels de mannetjes er mooier uitzien dan de vrouwtjes? De mannetjes hebben fellere kleuren, hun staartveren zijn langer en meer getekend…’ Ze bladert in het boek, laat Otto afbeeldingen zien van pauwen en fazanten. ‘Zie je… De vrouwtjes zijn grauw en bruin, ze vallen nauwelijks op. De mannetjes zijn opzichtig… Bij mensen is het eerder andersom, daar zijn het juist vaak vrouwen die er sierlijker en gekleurder uitzien.’

Mijn moeder draait de metalen ring van de vogellokker rond en er klinkt weer gekwetter. ‘Het gebeurt een enkele keer dat een man er net zo mooi uit wil zien als een vrouw… Net als een mannetjesvogel… Zo’n man doet een rok aan, laat zijn haar groeien en maakt zijn lippen rood. Bij mensen is hij dan een rare vogel… Maar als die man een vogel was geweest… was het helemaal niet zo raar dat hij mooi wilde zijn.’

Zo verklaart ze het dus, ik was al benieuwd naar de uitleg die ze Otto zou geven. Dat het er zo doodgewoon uit kon zien: moeder en zoontje op de bank, boek uit de bieb en een vogelfluitje. Het geheim geopenbaard. Alsjeblieft Otto, succes ermee.

Mijn moeder kijkt ons een voor een aan. Haar blik blijft op Otto hangen. Hij buigt vrijwel direct zijn hoofd, trekt het boek naar zich toe en legt het op zijn bovenbenen. Hij bladert rustig tot hij de paginagrote foto van het pauwenpaar weer vindt. ‘Jullie vader is zo’n vogel. Daarom is hij ergens anders gaan wonen. Omdat hij zich een vrouw voelt in een mannenlijf. Hij kan niet langer doen alsof.’

‘Wil papa dan een rok aan?’ Zijn wijsvinger volgt de staartveren van de mannetjespauw, zijn hoofd blijft gebogen.

Mijn moeder knikt, haar mond is klein. Hij kijkt op, ze blijft knikken zodat hij het antwoord ziet.

Hij probeert het zich voor te stellen, zijn blik keert even naar binnen. Dan lacht hij ineens ongelovig, alsof het een grap is. ‘Wil hij dan ook een handtasje en lippenstift?’

Weer knikt ze.

Otto’s lach verdwijnt, zijn mond wordt een streep, hij fronst zijn wenkbrauwen en kijkt haar ernstig aan. ‘Bestaan er ook vrouwen die liever een man zijn?’

‘O, ja, die zijn er ook.’

‘Als jij nou een man wordt, kunnen jullie toch nog onze vader en moeder blijven.’

Mijn moeder trekt Otto dicht tegen zich aan, aait zijn haren. ‘Wij blijven altijd jullie vader en moeder. Wat er ook gebeurt.’

‘Nee, dat kan niet,’ zeg ik. ‘Als hij een vrouw wordt, kan hij geen vader meer zijn, dan bestaat onze vader niet meer.’

‘Ada, hij blijft altijd jullie vader…’ Ze streelt Otto’s haren voortdurend, als om de zojuist verstrekte informatie te verzachten, uit te wissen.

‘Nee!’ Ik doe een stap naar voren, zet mijn handen in mijn zij. ‘Het is niet hetzelfde! Hoe kun je nou zeggen dat hij onze vader blijft? Je geeft Otto valse hoop. Onze vader verandert in iemand anders, hij wordt een vrouw!’

‘Misschien dat jullie hem op een gegeven moment kunnen zien als een soort… eh… tante.’

‘Ik wil geen tante!’

‘Ada, toe nou…’ Mijn moeder steekt haar hand naar me uit. Otto kruipt tegen haar aan, hij maakt zich klein. Het boek glijdt van zijn schoot, dondert op de grond.

‘Hij is toch bij ons weggegaan?’ Ik negeer haar uitgestoken hand.

‘Dat komt…’

‘… omdat hij geen vader meer wil zijn,’ vul ik aan. ‘Want als hij geen man meer wil zijn, wil hij ook geen vader meer zijn. Als hij onze vader wil blijven, moet hij geen vrouw worden.’

‘Ada, je begrijpt het niet… Hij is dol op jullie. Hij houdt van ons allemaal.’

‘Niet genoeg!’ Het kan me niets schelen dat Otto begint te snikken en zijn handen tegen zijn oren legt. Ik weet zo zeker dat ik gelijk heb en mijn moeder nu eens niet. ‘Hij houdt níét genoeg van ons!’