MIREILLE GEUS

Zo schrijf je een kinderboek

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De Schrijfbibliotheek komt tot stand in nauwe samenwerking met Schrijven Magazine en Schrijven Online
(www.schrijvenonline.org).

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk; ISBN 978 90 457 0592 7

Copyright © 2013 Mireille Geus en uitgeverij Atlas Contact

Omslagillustratie © 2013 Ien van Laanen, Amsterdam

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Sander Pinkse

ISBN 978 90 457 0593 4

NUR 624

Inhoud

Inleiding: Twintig redenen om dit boek te lezen

DEEL 1

Het begin: hoe bedenk je een kinderboek?

Eindelijk: een kinderboek schrijven

Begin als een architect

Schrijf door niet te schrijven

Durf te kiezen

Vraag 1: waar gaat je verhaal over?

Aan de slag (1)

Vraag 2: welk genre?

Het realistische genre

Het historisch genre

Dierenverhalen

Sciencefiction

Sprookjes

Griezelverhalen

Fantasieverhalen

Avonturenverhalen

Educatieve verhalen

Oorlogsverhalen

Overige genres en mengvormen

Vraag 3: op welke leeftijdsgroep richt je boek zich?

Literatuur of niet?

Vraag 4: wie is de hoofdpersoon?

Kernbegrip: identificatie

Regel: less is more

Vraag 5: welke andere personages spelen een rol in je verhaal?

De tegenstrever

Vraag 6: wat moet ik weten en wat weet ik nog niet?

Vraag 7: wat staat er op het spel?

Zoek naar het gemis van je personage

Vraag 8: hoe zorg je voor een snelle problematisering?

Hoe zorg je ervoor dat de problematisering snel plaatsvindt?

Vraag 9: gaat het lukken?

Aan de slag (2)

DEEL 2

Het midden: hoe maak je van een idee een bruikbaar idee?

Vraag 10: wat vertel je — wat hoort in het boek thuis en wat niet?

Het begin van het verhaal

Aanloop of niet?

Aan de slag (3)

Sleutelscène

Vraag 11: hoe bedenk je een oplopende plotlijn?

Noodzakelijke stappen

Hoe ga je verder na de eerste ideeën?

Gebruik je gevoel en je intuïtie

Het geheim van Hollywood

De vijf plannen

Aan de slag (4)

Vraag 12: wat is de hoofdlijn en wat zijn de zijlijnen?

Over natuurlijke en de dramatische gebeurtenissen

Vraag 13: geloven de lezers de karakterontwikkelingen?

Character-driven

Plot-driven

Wees niet té subtiel

Aan de slag (5)

Vraag 14: hoe werken de gebeurtenissen en je belangrijkste karakter het beste samen?

Aan de slag (6)

Vraag 15: hoe zorg je voor humor en vaart?

Vaart en spanning

Aan de slag (7)

Aan de slag (8)

DEEL 3

Het einde van de voorbereidingen

Voordat we verder gaan

Vraag 16: hoe loopt je boek af?

Vraag 17: hoe zorg je voor een goed einde?

Aan de slag (9)

Vraag 18: hoe laat je de lezer achter?

Vraag 19: hoe knoop je losse eindjes aan elkaar?

Aan de slag (10)

Meer vragen, meer antwoorden

Nog meer antwoorden, aan de hand van Alleen op de wereld

Analyse

Vraag 20: hoe houd je de fictionele droom in stand?

Twintig vragen: het einde van de vragen

Over perspectief

Aan de slag (11)

Stijl en stem: de taal is je bouwmateriaal

Tijdverloop

Scriptcontinuïteit

Aan de slag (11)

DEEL 4

Eindelijk schrijven! — op weg naar de eerste versie!

De eerste bladzijde

Schrijven is herschrijven

Inspiratie en toeval

Timing en focus

Herhaling en afwisseling

Dialogen: maak je personages levensecht

Experimenteer met je schrijfproces

Schrijven, herschrijven en advies inwinnen

Bibliografie

Kaders

Plot- of character-driven

Een karakterdossier: hoe zet ik die op?

Samenwerken met je doelgroep

Ja, maar: de belangrijkste tegenwerpingen en de antwoorden daarop (1)

Schrijven en koken (1)

Humor: het blijft persoonlijk

Schrijven en koken (2)

Ja, maar: de belangrijkste tegenwerpingen en de antwoorden daarop (2)

Ja, maar: de belangrijkste tegenwerpingen en de antwoorden daarop (3)

Schrijven en koken (3)

INLEIDING

Twintig redenen om dit boek te lezen

Waarom zou je dit boek lezen over het schrijven van kinderboeken? Daar zijn heel veel redenen voor:

Images   omdat je het einde van je boek voor je ziet, maar niet weet waar je moet beginnen;

Images   omdat je ervoor bent gaan zitten, je stug doorgetikt hebt en geen uitgever je boek wilde uitgeven;

Images   omdat je denkt dat schrijven alleen een organisch proces is;

Images   omdat je een geweldige beginzin in je hoofd hebt, maar de rest er zo flets bij afsteekt;

Images   omdat je denkt dat je een boek schrijft door gewoon te beginnen met hoofdstuk 1, eerste regel, en zo door te werken naar een alinea, een pagina, een hoofdstuk, een volgend hoofdstuk, op weg naar een compleet boek en je zeker wilt weten of je gelijk hebt;

Images   omdat je een goed idee hebt voor een boek;

Images   omdat je wakker werd met een krankzinnige gedachte, één waar een boek in zit, maar je niet weet hoe het verder moet

Images   omdat je smult van het lezen van boeken over schrijven;

Images   omdat je weleens een huisje hebt gehuurd om te schrijven en de muze je daar helaas niet bezocht;

Images   omdat je iets ongelofelijks hebt meegemaakt wat je op moet schrijven;

Images   omdat je een bijzonder kind kent, met een bijzonder verhaal en dat moet noteren;

Images   omdat je iets van jezelf wilt achterlaten in deze wereld, iets voor altijd en dan moet het goed zijn;

Images   omdat je een geweldige woordenschat hebt en wilt kijken hoe ver je daarmee komt bij het schrijven;

Images   omdat iedereen vindt dat je zo leuk verhalen kunt vertellen, maar je vermoedt dat ze opschrijven iets anders is;

Images   omdat je verlegen bent en toch schrijfadviezen wilt, omdat je wat te vertellen hebt;

Images   omdat je een creatief persoon bent met belangstelling voor creatieve uitingen;

Images   omdat je weet dat schrijven een ambacht is, dat je graag zou willen leren;

Images   omdat je denkt dat je talent hebt en een steuntje in de rug zoekt;

Images   omdat er de hele tijd ideeën in je hoofd rondspoken en je er één moet uitwerken;

Images   omdat je wilt schrijven, maar het nog éven uit wilt stellen.

DEEL 1

Het begin: hoe bedenk je een kinderboek?

Weinigen schrijven zoals een architect bouwt. Verreweg de meesten schrijven zoals men domino speelt.

ARTHUR SCHOPENHAUER

Eindelijk: een kinderboek schrijven

Je gaat een kinderboek schrijven. Eindelijk. Je hebt er al een hele tijd zin in. Nu ben je er klaar voor. Het huis is opgeruimd, je bureau ziet er keurig uit, de punten van al je potloden zijn geslepen en er ligt een nieuwe cartridge klaar. Je telefoon staat op stil. Het uitstellen is afgelopen. Vandaag, nu, ga je beginnen.

Dus je gaat zitten voor je laptop, het lege scherm voor je, potlood en papier ernaast. Wat had je ook weer bedacht? Je typt een eerste regel en kijkt naar je scherm. Is dat goed? Eerder had je zoveel leuke ideeën. Waar zijn ze nu? Je kijkt even op Facebook. Maar nee, nee, je gaat dus een boek schrijven, vandaag. Een kinderboek, een spannend en grappig en een beetje ontroerend boek voor kinderen.

Hier begint voor veel schrijvers het domino spelen. Je legt bij iets aan wat op het eerste oog past en zo speel je het spel. Het groeit vanzelf. Schrijvers beginnen met een regel, die regel wordt een alinea, die alinea wordt een deel van een hoofdstuk, vervolgens een compleet hoofdstuk en dan ontstaat er een volgend hoofdstuk totdat de schrijver niets meer weet en dat is dus het einde van het boek.

Aan het einde van dit proces lees je het geheel een keer door en schrap je dubbele informatie, een enkele dialoog kan wat scherper, de taal- en spelfouten worden verwijderd en dan kan het eigenlijk wel naar een uitgever. Eens kijken wat die ervan denkt.

Er zijn niet zoveel mensen die het lukt om zo te debuteren. Een kinderboekenuitgeverij geeft maar een beperkt aantal titels per jaar uit, meestal van al publicerende auteurs uit hun fonds. Maar ze willen ook graag nieuwe talenten en nieuwe geluiden de wereld in helpen, dus lezen ze de ingestuurde manuscripten van de vele mensen die willen debuteren met belangstelling. Vaak weten ze al na het lezen van één pagina of ze interesse hebben. Of ze het de moeite waard vinden om door te lezen. En heel erg vaak, te vaak, is dat niet zo. Mocht je dus een afwijzing krijgen, dan ben je niet alleen. Het hoort erbij.

Schrijven wil zeggen dat er stapje voor stapje een ik buiten jezelf ontstaat die je vertelt wat je bedoelt.

RUTGER KOPLAND

Begin als een architect

De kans om te debuteren stijgt als je de adviezen in dit boek opvolgt, want om die eerste pagina goed te krijgen is er veel werk te doen. Het allereerste werk is nadenken, mijmeren en dagdromen. En dat lijkt lui, maar is eigenlijk heel hard werken. In heel wat hangmatten zijn veel bruikbare ideeën ontstaan en uitstekende plannen voor een boek.

Terwijl de weken of misschien de maanden of zelfs de jaren verstrijken, groeit je plan. Zoals een architect voor hij gaat bouwen een plan ontwikkelt. Bij het bouwen van een gebouw, kerk of museum is het heel gewoon om te werken met een plan vooraf. Niemand verwacht dat er op een dag een aantal werklui op een stuk grond staat, die zonder plan stenen beginnen te stapelen en te metselen. Of zomaar een vloer storten, op hun gevoel. Bij het schrijven van een boek vindt iedereen dat juist heel normaal en vanzelfsprekend. Maar toch schrijf je een beter kinderboek als je te werk gaat als een architect.

Je ontwikkelt een plan voordat je de eerste letter van de eerste pagina op papier zet. Dat plan schrijf je op en wel zo goed dat ook een ander het kan begrijpen.

Schrijf door niet te schrijven

Je schrijft dus door niet te schrijven. Dat is het uitgangspunt van dit boek. Voorlopig is het niet nodig om met papier en potlood klaar te zitten of om naar een leeg scherm te staren. Dat mag wel. Misschien helpt het. Maar wandelen of fietsen of rondjes lopen, in een hangmat liggen of naar het toilet gaan of in de rij staan bij de kassa, zijn in deze fase ook uitstekende manieren om aan je verhaal te werken.

Mocht je op een bepaald moment écht wat willen opschrijven, bijvoorbeeld omdat je bang bent dat je het vergeet, dan schrijf je geen proza: in ieder geval geen tekst die uiteindelijk in je boek zal komen. Geen beschrijvingen van de omgeving, geen dialoog, geen beschrijving vanuit een personage en geen situatie die de lezer bij de lurven grijpt.

Op een ‘droge’ manier schrijf je hoogstens op: ‘Het begint in de keuken, twee kinderen zitten aan tafel, opeens ontstaat er een steekvlam onder de kaasfondue, een servet dat er vlak naast lag gaat branden, de kinderen krijgen het vuur niet uit en willen de brandweer bellen. Maar de telefoon is afgesloten en hun mobieltjes zijn onvindbaar. Als ze proberen naar buiten te vluchten, blijkt dat de deuren op slot zitten, de sleutels onvindbaar zijn en de ramen zijn dichtgespijkerd. Ze krijgen het vermoeden dat iemand wil dat ze deze brand niet overleven.’

Durf te kiezen

Keuzes maken is moeilijk. De een kan het beter dan de ander. Bij het schrijven is het maken van keuzes noodzakelijk — tijdens het schrijven, maar vooral in de fases daarvoor, waar je je ideeën verzamelt. Wanneer een architect een kerk wil bouwen en besluit dat die kerk niet alleen hoog moet worden maar ook breed, dan kan dat. Als de architect daarna zegt dat de kerk ook laag en smal moet worden, dan begrijpt iedereen dat dit niet kan. Niet met de hele kerk in ieder geval (misschien met een deel).

Net als een architect moet een schrijver kiezen: hij moet globaal kiezen wat hij wil gaan doen. En als hij heeft gekozen, dan is er vanuit die keuze weer een nieuwe keuze te maken en dan weer en weer en weer. Zo begin je met een wereld aan ideeën en ruimte en eindig je met een samengeperst idee.

Schrijven is kijken met je ogen dicht.

REMCO CAMPERT

Vraag 1: waar gaat je verhaal over?

In dit boek vind je twintig vragen die je op weg helpen voordat je daadwerkelijk met schrijven begint. Hopelijk lees je ze allemaal en belangrijker: vind je een antwoord op al deze vragen. Maar je begint bij het begin. Elk verhaal, boek, kinderboek (met een kinderboek bedoel ik een boek voor iedereen tot zeventien jaar) moet ergens beginnen. Om het begin vorm te geven kun je antwoord geven op de onderstaande negen vragen. Het zijn de eerste negen keuzes die jij, als architect van je boek, gaat maken.

De eerste vraag gaat, uiteraard, over het verhaal zelf: het onderwerp, de inhoud. Gaat je boek over een hond? Vikingen? Een diefstal? Een groep kinderen? Een ruimtereis? Vakantieliefdes? Wil je een boek schrijven over een thema of onderwerp? Moeten er lessen geleerd worden?

In deze fase begin je te denken waarover je boek moet gaan. Het werkt goed om met zo min mogelijk woorden, zo duidelijk mogelijk uit te leggen wat wij, de lezers, kunnen verwachten. Of je dat nu alleen denkt, hardop zegt of opschrijft, dat maakt niet uit.

Op een achterflaptekst, de tekst achter op een boek, vind je deze informatie ook. Alleen is dan het boek natuurlijk al geschreven. Dan is het makkelijk. Toch bevatten achterflapteksten goede aanwijzingen over hoe lang, breed, smal of groot een boekonderwerp kan zijn. Lees daarom regelmatig achterflappen.

Op de flaptekst van Rits van Mariken Jongman staat bijvoorbeeld:

De dertienjarige Rits heeft het niet gemakkelijk. Vanwege problemen thuis logeert hij bij zijn oom Corry, die bierdrinkend zijn dagen slijt terwijl hij tijdschriften over hengelsport leest. Rits doet zijn uiterste best wat structuur in het leven van zijn oom aan te brengen, maar dat is niet eenvoudig. Gelukkig heeft Rits een schrijfboek. Daarin beschrijft hij op droogkomische wijze zijn verblijf bij Corry, de vriendschap die hij met het meisje Rietje sluit en haar — soms wat merkwaardige — familieleden, die hij een voor een leert kennen.

Als je deze flaptekst hebt gelezen, dan weet je dat het niet gaat over een ruimtereis en evenmin over twee meisjes die verliefd worden. Het boek van Mariken Jongman hád daar wel over kunnen gaan, maar zij heeft in het begin van het schrijfproces besloten dat dít het zou worden en niet iets anders.

Op een andere flaptekst, van Kikker en de horizon van Max Velthuijs, lees je:

Rat stond op een heuvel en keek over het land naar de horizon. Wat is de wereld toch mooi, dacht hij. Het wordt tijd dat ik weer eens op reis ga!

Kikker wil dolgraag met hem mee. En zo trekken de twee vrienden de horizon tegemoet. Maar Kikker vindt dat het wel erg lang duurt voordat ze er zijn. En hoe zou het thuis met iedereen gaan?

Dit boek gaat dus over reizen en over vriendschap. Het gaat niet over schaatsen of surfen of op ballet zitten. Daar moeten ook boeken over gaan — maar niet dit boek van Max Velthuijs.

Aan de slag (1)

Probeer in enkele regels te verwoorden waar je boek over gaat. Waar ga je over schrijven? Stel je voor dat je het aan een kind vertelt. Beter nog: doe dat daadwerkelijk. Voordeel is dat je meteen aan de reactie van een kind kunt zien of merken hoe hij/zij het vindt. Zijn ze afgeleid? Beleefd? Of hangen ze aan je lippen?

Vraag 2: welk genre?

Er zijn verschillende kinderboekengenres: van realistisch tot historisch, van sprookjes tot sciencefiction. Om de vraag te beantwoorden in welk genre je gaat schrijven moet je daarom eerst meer weten over genres. Hieronder volgt een overzicht.

Het realistische genre

De schrijver vertelt een verhaal waarin de werkelijkheid lijkt op onze echte wereld en de gebeurtenissen lijken op dingen die kinderen meemaken. Je blijft dicht bij huis. Voordeel is de herkenbaarheid en dus de identificatiemogelijkheid. Voor zowel schrijver als lezer. Het kan zijn dat de schrijver wat meer research moet doen, omdat hij de wereld van het kind niet goed genoeg kent om er realistisch over te schrijven. De lezer heeft niet veel kennis of fantasie nodig om van het verhaal te kunnen genieten, met vaste grond onder de voeten kan hij de belevenissen beleven. Een voorbeeld uit het boek Big (van mijzelf — voor de gegevens: zie de bibliografie achter in dit boek):

‘Wat gaan jullie doen? Niet naar buiten toch zeker?’

‘We moeten nog even weg,’ zeg ik.

‘Geen sprake van!’ zegt mijn moeder. ‘Nee, jullie blijven nu hier, het is al over elven! En ik hoor weer allemaal verhalen over die dronken jongeren.’

Big hangt snel haar jas weer op.

‘Natuurlijk, mevrouw,’ zegt ze, ‘ik vond het ook al geen goed idee.’

We lopen naar mijn kamer. Big gaapt. We trekken samen het logeerbed onder mijn bed vandaan.

Big rekt zich lui uit en gaat liggen.

‘Waarom ben je eigenlijk bang dat iemand je gedachten kan lezen?’ vraagt ze.

Ik sta net mijn tanden te poetsen en houd mijn borstel stil.

Een ander voorbeeld komt uit O rode papaver, boem pats knal! van Sjoerd Kuyper:

Het is gezellig onder de sterren. Maar Robin krijgt wel een koude kont. Het stoepje is van steen. Daar komt het van. En omdat hij een koude kont krijgt, moet hij opeens ontzettend nodig plassen. Maar hij gaat niet plassen, want dan moet hij opstaan en naar binnen lopen, en dan zeggen ze: ‘Loop maar meteen door naar je bed en ga erin liggen.’ Dat wil hij niet.

Van de voordelen van dit genre kan niet iedereen profiteren. Sommige lezers zit het dwars dat de dingen die echt lijken niet echt zijn en ook nét anders zijn dan hoe zij ze ervaren of kennen. Sommige schrijvers vervelen zich snel als ze de werkelijkheid gaan beschrijven. Daarom is het van belang dat iedere schrijver zijn eigen genre vindt en beoefent, omdat de kwaliteiten van een auteur niet in elk genre tot hun recht komen.

Het historisch genre

Bij dit genre spelen de gebeurtenissen zich af in een andere tijd, en die tijd ligt achter ons, die is geweest. Research is erg belangrijk. Hoe zag het dagelijks leven eruit? Was er elektrisch licht, wat aten mensen, welke gewoonten hadden ze, welk geloof? Hoe zagen hun huizen eruit? Wat voor kleding droegen ze? Wat waren hun grootste zorgen?

Voordeel is dat je niet alles hoeft te verzinnen, te bedenken, sommige feiten en gebeurtenissen staan vast. Er zijn spannende dingen gebeurd die de moeite waard zijn om te reconstrueren. Je kunt ook belangrijke historische momenten hervertellen met een eigen draai.

Uit Ilios & Odysseus van Imme Dros:

Achilleus bleef ongerust achter en hij smeekte alle Goden, ook mij, Patroklos te beschermen. Hefaistos en ik waren hem graag ter wille geweest, maar een God wikt en het Lot beschikt! De drie Moiren twijnen in de levensdraad van elk mens het persoonlijke doodslot al bij de geboorte mee. Onze handen zijn wat dat betreft gebonden en we konden Patroklos niet redden van de dood.

Zijn opzet slaagde wel: de Trojanen zagen hem aan voor Achilleus, werden groen van schrik en lieten wapens en fakkels vallen.