Bouw je wereld, creëer je wezens en vertel je verhaal

Fantastische literatuur is sterk in opmars – zeker onder jongvolwassenen en avontuurlijk ingestelde lezers. Maar hoe bouw je een eigen, fantastische wereld in woorden? Hoe zorg je ervoor dat je lezer de weg niet kwijtraakt en dat je wezens, talen, technieken en culturen je verhaal niet versluieren? Lindeboom en Van der Zande geven je inzicht in de genres, laten je kennismaken met de grootste valkuilen en geven talloze tips bij het schrijven van fantasy en sciencefiction.

MARTIJN LINDEBOOM EN DEBBIE VAN DER ZANDE

Hoe schrijf je fantasy en sciencefiction?

Uitgeverij Atlas Contact
Antwerpen/Amsterdam

De Schrijfbibliotheek komt tot stand in nauwe samenwerking met Schrijven Magazine en Schrijven Online.

Copyright © 2015 Martijn Lindeboom, Debbie van der Zande en
Uitgeverij Atlas Contact, Amsterdam
Omslagillustratie © Ien van Laanen, Geldermalsen
Vormgeving Sander Pinkse Boekproductie, Amsterdam
E-book 358atwork, Almere

ISBN 978 90 457 0606 1
NUR 624

www.atlascontact.nl
www.schrijvenonline.org
www.lindeboomconcepten.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 457 0605 4

Stories of imagination tend to upset those without one.

TERRY PRATCHETT

Inleiding

In de genres fantasy en sciencefiction lijkt een schrijver het makkelijk te hebben: je verzint alles bij elkaar en eigenlijk heb je carte blanche. Maar als je begint met het schrijven in de fantastische genres ontdek je al snel dat dat beeld niet klopt. In feite heb je het als schrijver in de fantastiek veel moeilijker dan in de wat realistischer genres. Naast het vertellen van een boeiend verhaal moet je namelijk ook nog zorgen dat de wereld die je hebt gebouwd en aan de lezer voorlegt geloofwaardig en overtuigend is en niet als een kaartenhuis ineenstort zodra hij in handen van een lezer komt.

Dit boek is bedoeld voor schrijvers met weinig tot geen ervaring in de fantastische genres, hoewel gevorderde sciencefiction- of fantasyschrijvers er ook nog iets van kunnen opsteken. We hopen je een aantal veelgemaakte beginnersfouten te besparen en je inzicht te geven in de kwetsbare gebieden van fantasy en sciencefiction.

Wat je niet zult aantreffen in dit boek zijn de basisvaardigheden van schrijven in het algemeen: andere delen van de Schrijfbibliotheek gaan daar uitgebreid op in. Waar dat relevant is, verwijzen we naar specifieke titels of citeren we.

Opbouw van dit boek

In deel 1 gaat het over de ontstaansgeschiedenis en de kenmerken van fantasy en sciencefiction. Dit deel geeft inzicht in de stromingen en trends sinds de opkomst van sciencefiction en fantasy, ook in de Lage Landen. De belangrijkste subgenres worden benoemd en met voorbeelden geïllustreerd. We beargumenteren het belang van lezen voor de schrijver en geven leestips.

In deel 2 staat het verzinnen en construeren van je eigen sf- of fantasywereld centraal. Essentieel voor de genres is namelijk dat je een geloofwaardige wereld weet op te bouwen. Of je nu een volledig nieuwe planeet verzint of slechts een paar fantastische elementen in je wereld stopt, het moet kloppen. Research blijkt vaak een onderschat element in het schrijven van fantasy en sciencefiction. We geven aan hoe je zo’n onderzoek kunt uitvoeren en toepassen.

Je verzonnen wereld heeft vaak ook een ander type bevolking, met bijzondere wezens, aliens, magische krachten en technologie, die concentratie en consistentie van een schrijver eisen.

Verder geven we je ook handvatten om je wereld te testen, om zo eventuele fouten en onduidelijkheden boven water te krijgen. De door jou bedachte wereld hoeft niet reëel te zijn, maar wel realistisch.

In deel 3 gaat het over het schrijven zelf. Als je wereld staat, je wezens rondlopen en je zelfverzonnen magie of technologie actief is, moet je je verhaal nog uitwerken in taal. In dit deel vertellen we je hoe je een fantasy- en sciencefictionverhaal aan de lezer kunt voorschotelen en waar je extra zorg aan moet besteden. Je doel is om de lezer te overtuigen van de echtheid van je verhaal zonder dat de krijtlijnen en steigers van het bouwproces te zien zijn. We besteden aandacht aan clichés en valkuilen in deze genres en vertellen hoe je een gevoel van verwondering kunt oproepen bij je lezers zonder ze te verliezen door ongeloof.

In het enorme scala van mogelijkheden in de fantastiek is het niet te doen om harde regels te stellen over hoe je je fantasie moet inzetten en wat je moet schrijven. Daarom geven we door het hele boek heen voorbeelden en stellen we vragen, waarmee we schrijvers hopen te prikkelen om dieper over hun werelden en verhalen na te denken.

DEEL 1

DE GENRES: FANTASY EN SCIENCEFICTION

HOOFDSTUK 1

Definitie, herkomst, genres en trends

Als je een fantasy- of sciencefictionverhaal wilt schrijven, is het verstandig om te weten wat de achtergrond van deze genres zijn, wat die genres inhouden en wat de ontwikkelingen en trends zijn.

Definities van de fantastische genres

Om een schets te geven van wat de fantastische genres zo’n beetje omvatten geven we hieronder een korte definitie van de vier hoofdgenres binnen de fantastiek. Het is uiteraard onmogelijk om met deze definities de grote variatie binnen de verschillende genres te beschrijven, maar over de details komen we in hoofdstuk 4 te spreken, waar we het hebben over de verschillende subgenres binnen de fantastiek. Meestal wordt het fantastische genre in vier subgenres onderverdeeld:

Fantasy, vaak spelend in een alternatieve wereld, waar magie of fantastische wezens een belangrijk ingrediënt vormen.

Sciencefiction, doorgaans spelend in een toekomstige wereld, waar technologie — verzonnen of geëxtrapoleerd — een belangrijke rol speelt.

Horror, verhalen met een bovennatuurlijk element, die de lezer ongemakkelijk of angstig proberen te maken.

Magisch realisme, verhalen waarin de werkelijkheid verbonden wordt met een andere of hogere werkelijkheid, waardoor hallucinerende beelden of droomeffecten ontstaan.

In dit boek behandelen we alleen de eerste twee genres: fantasy en sciencefiction.

Oorsprong van de fantastische genres

Lang, lang geleden, in een land hier ver vandaan, waren alle verhalen fantastisch: mythen, sagen, legenden, sprookjes bevatten allemaal magische elementen. Pas veel later ontstonden de realistische verhalen die zich tot moderne literatuur ontwikkelden. En nog weer later kwam de moderne fantasy op en ontstond het sciencefictiongenre.

Het komt wel eens voor dat een ‘literaire’ auteur zich waagt aan een fantastisch verhaal. Soms (F. Bordewijk, Auke Hulst) pakt dat geweldig uit, met een fraaie stijl, prachtige beschrijvingen en een schitterende verhaallijn. Nog vaker wordt het een draak die weliswaar mooi van stijl is, maar qua inhoud de plank misslaat. Meestal gaat het mis omdat de auteur niet precies weet hoe de fantastische genres werken, wat er al eerder bedacht is en waar de clichés en valkuilen schuilen. Een voorbeeld hiervan is het boek Efter van Hanna Bervoets, waar het sciencefictionelement alleen dient als trucje om spanning in het verhaal te injecteren.

Om te voorkomen dat je dingen schrijft die allang gedaan zijn, is het dus verstandig om te weten wat de oorsprong van het fantastische genre is, welke subgenres er zijn, welke in opkomst zijn en welke aan populariteit hebben ingeboet. Als je weet wat er eerder gedaan is, kun je een veel bewustere keuze maken bij het schrijven van je verhaal.

Hieronder beschrijven we de opkomst van de fantastische genres aan de hand van stromingen en voorbeelden. Daarbij richten we ons niet alleen op de literatuur van de Lage Landen, maar ook op die van de rest van de wereld (en vooral de Angelsaksische wereld).

Genres

Er zijn een paar subgenres die de meeste mensen kennen, met als aanvoerder de epische fantasy (zoals J.R.R. Tolkiens In de ban van de ring en George R.R. Martins Een lied van ijs en vuur) en op grote achterstand dystopieën (met als schoolvoorbeeld 1984 van George Orwell, maar op dit moment de Silo-serie van Hugh Howey en de voor jongeren bedoelde Hongerspelen- en Divergent-boeken) en urban fantasy met vampiers en weerwolven (zoals Laurell K. Hamiltons Anita Blake: vampierenjager-serie). Dat zijn dan ook direct de meest populaire subgenres in Nederland en Vlaanderen. Maar er zijn er veel meer: de fantastische genres zijn zo veelomvattend dat je jezelf als auteur tekortdoet als je niet verder komt dan de populaire subgenres. Om je een idee te geven volgen hier enkele minder bekende subgenres: grimdark, (post)cyberpunk, sword & sorcery, steampunk, (new) weird, slipstream, biopunk, sword & sandal, dark chick fantasy en paranormale romantiek. Als je nog meer wilt grasduinen: op de Engelstalige Wikipedia-pagina over fantasy (http://en.wikipedia.org/wiki/fantasy) staan ruim dertig subgenres opgesomd en op de Wikipedia-pagina over sciencefiction (http://en.wikipedia.org/wiki/Science_fiction) vind je ook nog zo’n twintig subgenres daarvan.

Trends

Het is goed om in de gaten te houden wat er gebeurt binnen het genre waarin je wilt gaan schrijven. Het is verstandig om te weten wat er in het verleden geschreven is door auteurs, om te voorkomen dat je in clichés vervalt zonder dat je dat doorhebt. Ook is het aan te raden om te weten wat er op dit moment geschreven wordt en of dat aansluit bij de ideeën die jij hebt over het schrijven. Lees recensies en overzichtsartikelen over het subgenre waar jij je verhaal in wilt schrijven en probeer een beeld te krijgen van de normen, ideeën en clichés ervan. Zo schreef Martijn Lindeboom in 2010 in een artikel over de Malazan-serie van Steven Erikson:

De Malazijnse wereld is een harde, realistisch beschreven fantasywereld, die speelt met de oude conventies. Is dat een nieuwe trend? George R.R. Martin doet iets soortgelijks in zijn Song of Ice and Fire, al is die wereld veel meer vergelijkbaar met onze middeleeuwen. Ze hebben in elk geval gemeen dat de conflicten in de wereld op compromisloze wijze in beeld worden gebracht. Oorlog is hard. Beide zijden gaan te ver. Oorlogsmisdaden zijn aan de orde van de dag, zelfs gepleegd door die personages van wie je bent gaan houden. De nieuwe fantasy lijkt wars te zijn van zwart en wit, van duister en licht, van goed en kwaad. Elke kant van het conflict heeft beide: redenen om te handelen zoals ze doen, maar ook daden die zelfs daarmee niet goed te praten zijn. Helden zijn geen helden meer, maar mensen van vlees en bloed. Soms heldhaftig, soms laf, soms handelend in opdracht, soms uit de bocht vliegend op basis van hun eigen persoonlijkheid of passie. Volwassen fantasy? In elk geval opgroeiende fantasy.

De term die we tegenwoordig hanteren voor dit subgenre is ‘grimdark’. Die term is vanaf ongeveer 2013 definitief in gebruik voor boeken en verhalen, al is de oorsprong veel ouder. Had je de vakliteratuur bijgehouden, dan kon je de trend al voor 2013 volgen. Of je daar dan wat mee wilt doen is natuurlijk geheel aan jou als schrijver.

In de Paul Harland Prijs-schrijfwedstrijd voor fantastische verhalen was een van de meest gehoorde klachten van de jury dat de auteurs uit de Lage Landen niet op de hoogte lijken te zijn van de internationale trends. Jurylid Guido Eekhaut verwoordde dat in zijn voorwoord bij zijn jurycommentaar voor de Paul Harland Prijs van 2014 op deze manier:

Bijna al deze verhalen beperken zich tot het bovennatuurlijke, het mythische, soms het magisch realisme. Waar zijn de andere subgenres? Geen speculatieve fictie, geen dystopia’s, geen steampunk, geen space opera, geen weird, geen urban fantasy, geen... Leest niemand dan nog China Miéville of M. John Harrison? Geen Jeff VanderMeer, geen Richard K. Morgan, Ekaterina Sedia, Peter Watts... Neen, al deze verhalen komen uit hetzelfde groeivat van een inspiratieloze Necromonger, allemaal semisprookjes, slappe supernatural, hier en daar een symbolisch stukje, hier en daar een spatje gruwel. Evenmin is er maatschappijkritiek te bekennen, geen onderzoek naar de gevolgen van technologie en wetenschap, geen politieke fictie — het lijkt alsof deze auteurs allemaal wereldvreemd zijn, en dat ook nog willen blijven. En toch is het dat wat het fantastische genre zo uitzonderlijk maakt: dat het een vehikel is om over onze wereld te schrijven, over onze problemen en de gevaren voor onze samenleving. Te veel pseudofilosofische onzin over mythische wezens, bovennatuurlijke verschijnselen en dergelijke. Is dit een algemene trend? Zijn mensen niet meer geïnteresseerd in onze toekomst, in onze problemen? Is dit een algehele vlucht in de mystiek en/of het verleden, zodat we niet meer hoeven na te denken? Dit is verontrustend. Geen van deze auteurs ziet zich geneigd om een boodschap mee te geven, iets waarover we kunnen (of moeten) nadenken. En laat dat nu precies een van de voornaamste bestaansredenen zijn van speculatieve en fantastische literatuur: de onthullende kracht van de veronderstelling, van het ‘wat indien’-verhaal.

Kortom: een oproep aan schrijvers om zich te verbreden, de trends te kennen, nieuwe paden in te slaan en diepere inhoud te geven aan hun verhalen.

Het is natuurlijk ook een moeilijke balans: schrijven wat je wilt, wat gewaardeerd wordt, wat populair is en waar je goed in bent. Maar zelfs als je niets te maken wilt hebben met bepaalde subgenres, is het toch goed om de trends te kennen, zodat je begrijpt wat er al is en daarop in kunt spelen.

Natuurlijk kunnen we dit ook relativeren: tijdens het schrijven moet je je eigen verhaal proberen te vertellen en je niet laten leiden door trends. Auteur Jeff VanderMeer zei daarover in een interview:

Het eerste waar ik het vaak met schrijfcursisten over moet hebben, is dat ze moeten schrijven over dingen die het dichtst bij henzelf liggen en die je het meeste interesseren. Laat je niet afleiden door wat op dat moment succesvol is. Trends komen en gaan heel snel. Je wordt veel gelukkiger, zelfs als het langer duurt om gepubliceerd te worden, als je schrijft wat jij wilt schrijven. Het werkt het beste als je de markt naar jou toe laat komen.

HOOFDSTUK 2

Achtergrond van de fantastiek

Je zou kunnen zeggen dat fantasyverhalen het oergenre vormen waar alle literaire genres uit voortgekomen zijn.

Ontstaansverhalen van de wereld en de beschaving, zoals het Gilgamesj-epos, het Oude Testament of de Mahabarata wemelen van de wezens met magische eigenschappen die heldendaden verrichten of juist onheil afroepen over de wereld van het verhaal. Hetzelfde geldt voor mythologie, sprookjes, sagen, legenden, fabels en andere oerverhalen.

Het grote verschil tussen deze verhalen en moderne fantasy is dat de oude verhalen doorgaans gezien werden als de waarheid, die zich in onze wereld afspeelde, lang geleden of ver weg. Er zijn echter niet veel mensen die geloven dat Midden-Aarde, Westeros of de Schijfwereld bestaan en dat de gebeurtenissen in fantasyboeken echt gebeurd zijn.

Een ander verschil is dat de meeste oude verhalen organisch gegroeid zijn en pas later zijn samengevoegd tot één boek of verhaal, terwijl moderne fantasyverhalen doorgaans een thema en vooropgezette verhaallijnen hebben en door één auteur bedacht en geschreven zijn.

Wie een overzicht wil krijgen van deze oude verhalen en hun moderne varianten: lees Eisso Posts Schrijven met het Oerverhaal, dat ook in de Schrijfbibliotheek is uitgekomen. Als je uit oude verhalen, thema’s, personages en technieken wilt putten, kun je in dit boek veel vinden.

Het beginpunt van de moderne fantasy is volgens ons de gotische roman, die in de zeventiende eeuw opkwam, met werken als The Mysteries of Udolpho van Ann Radcliffe en The Monk van Matthew Lewis. Sciencefiction kwam later — begin negentiende eeuw — op, met als bekendste voorbeelden Mary Shelleys Het monster van Frankenstein en later die eeuw de werken van Jules Verne, en begin twintigste eeuw de boeken en verhalen van H.G. Wells.

Fantasy

De eerste gotische roman werd geschreven door Horace Walpole in 1764, The Castle of Otranto. Het gotische genre was een combinatie van romantiek, mysterie en horror, en was zeer populair in Engeland, Duitsland en Frankrijk (in Nederland veel minder). Het genre kreeg bekende auteurs als Edgar Allan Poe, met zeer populaire werken als Het masker van de rode dood uit 1842. Ook Dracula van Bram Stoker uit 1897 was een belangrijke mijlpaal. De Gormenghast-serie van Mervyn Peake, gepubliceerd tussen 1946 en 1959, valt ook in de gotische traditie.

In het begin van de twintigste eeuw begon het zogenoemde pulptijdperk, met Amerikaanse fantasytijdschriften als Weird Tales. De term ‘pulp’ komt van het goedkope papier (uit houtpulp gemaakt) waarop de tijdschriften in die tijd gedrukt werden. De pulptijdschriften publiceerden klassieke gothic- en horrorverhalen, onder andere van Poe, maar ook van nieuwe en Amerikaanse auteurs als H.P. Lovecraft. Daarnaast werd ook aan andere genres en stromingen een podium geboden. Robert E. Howards Conan de Barbaar werd bijvoorbeeld in afleveringen in het tijdschrift gepubliceerd.

Niet alleen destijds moderne genres kregen de ruimte, ook voor de op de oerverhalen gebaseerde verhalen werd plaats ingeruimd. De Ierse auteur Lord Dunsany bracht de sfeer van de oude verhalen terug, bijvoorbeeld met zijn beroemde boek De koningsdochter van Elfenland uit 1924.

Auteur Frank Norbert Rieter heeft over de vroege fantasy een zeer boeiend essay geschreven: ‘Over de voorde naar de bron’ (gratis te downloaden op http://voorde.frankrieter.nl).

Tussen de wereldoorlogen verscheen een aantal boeken die een stempel op het fantasygenre zouden drukken: in 1922 De worm Ourobouros van E.R. Eddison, in 1937 De hobbit van J.R.R. Tolkien en in 1938 Arthur, koning voor eens en altijd van T.H. White. Maar in 1954 en 1955 kwam de grote knal, want toen werd Tolkiens In de ban van de ring gepubliceerd (in drie delen, vanwege papierschaarste en om andere economische redenen). Dit boek groeide uit tot de belangrijkste toetssteen van de fantasy, zeker toen het aan het einde van de jaren zestig ook populair werd in Amerika. Tel daar de populariteit van de Narnia- en Aardzee-series van respectievelijk C.S. Lewis en Ursula LeGuin bij op en de epische fantasy had zich gevestigd als het belangrijkste subgenre van de fantasy.

De populariteit van Tolkien en zijn tijdgenoten zorgde voor een hausse aan nieuwe epische fantasy. Veel daarvan leek erg op het werk van de meesters, en dat soort boeken wordt nog steeds Tolkien-klonen genoemd. Behalve dat zijn werk werd gekopieerd, werd er daarom in de jaren tachtig en negentig ook nadrukkelijk afstand van de stijl van Tolkien genomen.

Vanaf de jaren tachtig werd fantasy steeds populairder en zo konden de Schijfwereld-boeken van Terry Pratchett en later de Harry Potter-serie van J.K. Rowling echte bestsellers worden. Tegelijkertijd werden er steeds meer verhalen en boeken uitgebracht die niet echt binnen de normale fantasy en sciencefiction vielen, maar tegen de literatuur aan schuurden. Schrijvers als China Miéville en Neil Gaiman begonnen met verschillende stijlen te experimenteren.

In de jaren negentig ging een groot aantal omvangrijke boekenseries van start, zoals Het rad des tijds van Robert Jordan (vanaf 1990), Een lied van ijs en vuur van George R.R. Martin (vanaf 1996), Harry Potter van J.K. Rowling (vanaf 1997) en de Malazan-serie van Steven Erikson (vanaf 1999). De meeste daarvan breken deels of geheel met de Tolkien-traditie. In deze tijd kwam ook de urban fantasy op, met veel vrouwelijke schrijvers en meer vrouwelijke hoofdpersonen in een krachtige rol.

De verfilming van In de ban van de ring vanaf 2000 kan gezien worden als de echte doorbraak van het epische subgenre naar het grote publiek, in elk geval op filmgebied. De verfilming van Harry Potter vanaf 2001 bracht fantasy nog meer in de mainstream. De afgelopen jaren is er zowel op televisie als in de bioscoop veel fantastisch werk te zien, zoals bijvoorbeeld de Marvel-superheldenfilms en de tv-serie Game of Thrones.

Moderne fantasy lijkt in weinig nog op de oorspronkelijke fantastische verhalen die we in sprookjes, legenden en mythologieën aantreffen (een paar uitzonderingen daargelaten). Fantasy is een enorm breed en geschakeerd palet geworden, waarin auteurs nog steeds aan het ontwikkelen en vernieuwen zijn. Lees meer over de verschillende subgenres in hoofdstuk 4.

Sciencefiction

Anders dan fantasy kan sciencefiction niet putten uit een lange traditie, alleen al omdat de wetenschap en techniek waar sciencefiction over speculeert pas in de Verlichting en de industriële revolutie ontstonden. Het monster van Frankenstein van Mary Shelley (1818) wordt vaak als fantasy- of horrorroman aangemerkt, maar feitelijk is het een van de eerste sciencefictionromans. Het monster wordt immers tot leven gewekt met wetenschappelijke technieken.

Vanaf het midden van de negentiende eeuw verschenen de boeken van Jules Verne. Destijds werden zijn verhalen als fantasie beschouwd, maar de beschreven technologieën werden later vaak werkelijkheid. Denk bijvoorbeeld aan onderzeeërs, in 1869 al opgevoerd als de Nautilus in 20.000 mijlen onder zee, en een reis naar de maan, zoals beschreven in Van de aarde naar de maan (1865) en De reis om de maan (1869). Het tweede boek verscheen precies een eeuw voor de Apollo 11 op de maan landde.

Vanaf het einde van de negentiende eeuw schreef H.G. Wells speculatieve verhalen waarin wetenschappelijke vindingen en (bio)technologie een cruciale rol spelen. Wells’ The Chronic Argonauts (1888) was het eerste verhaal over tijdreizen door middel van een machine. Later werkte hij het verhaal uit tot het nog steeds wereldberoemde boek De Tijdmachine. Als een van de eerste schrijvers gebruikt hij ook buitenaardsen in zijn verhalen, zoals in De Planetenoorlog (1898) en De eerste mensen op de maan (1901).

Het zogenoemde pulptijdperk was voor de sciencefiction misschien nog wel belangrijker dan voor de fantasy, omdat met ‘pulp’ voor het eerst een groot publiek werd bereikt, simpelweg omdat de verhalen daardoor ineens overal verkrijgbaar waren. Amerikaanse sciencefictiontijdschriften als Amazing Stories (zelfs al voor het pulptijdperk gestart door Hugo Gernsback, die ook de term ‘sciencefiction’ bedacht) en Astounding Stories (dat nog steeds voortbestaat als Analog) drukten hun stempel op de ontwikkeling van sciencefiction. Dat wil niet zeggen dat de gemiddelde kwaliteit van de verhalen in deze magazines goed was — verre van. Dat is ook de reden waarom we ‘pulp’ nu nog steeds associëren met ‘slecht’. Maar tussen de grote hoeveelheden rotzooi kwamen ook klassiekers uit, en publiceerden grootheden als Isaac Asimov, Robert A. Heinlein, Arthur C. Clarke, Fritz Leiber, A.E. van Vogt en Theodore Sturgeon hun verhalen.

De Hugo Awards, die jaarlijks tijdens de World Science Fiction Convention aan de auteurs van de beste genreverhalen en -boeken worden uitgereikt, zijn genoemd naar sf-uitgever, redacteur en schrijver Hugo Gernsback, ondanks zijn reputatie van louche zakenman die zijn auteurs heel weinig of niet betaalde.

Amazing Stories publiceerde voornamelijk verhalen die op buitenaardse planeten speelden en waar de nadruk lag op avontuur en de technologie die de personages gebruikten. Astounding Stories, onder leiding van redacteur John W. Campbell, sloeg een ander pad in: de nadruk werd meer op de literaire kwaliteiten van de auteurs en verhalen gelegd. Dat leverde beter geschreven verhalen op, met een geloofwaardige wetenschappelijke basis en meer aandacht voor personages en de invloed die de omgeving, de technologie of de aliens op hen hadden.

Dit leidde de zogenoemde Golden Age van sciencefiction in, die liep van 1938 tot aan de jaren vijftig. In deze tijd werd een groot aantal klassieke verhalen en boeken gepubliceerd en kwamen belangrijke subgenres tot stand, zoals space opera (met romantische en vaak melodramatische verhalen) en militaire sf (over interplanetaire conflicten in een militaristische maatschappij). De nog steeds breed bekende ‘Drie wetten van de robotica’ werden in deze tijd geformuleerd door Isaac Asimov (zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Drie_wetten_van_de_robotica).

Aan het einde van de jaren vijftig werd sciencefiction minder populair en werden oudere verhalen ingehaald door de stand van de wetenschap en techniek. Veel magazines gingen failliet. In de jaren zestig begon een nieuwe stroming in de sciencefiction naar voren te komen. Deze New Wave, met bijvoorbeeld auteurs als John Brunner, Brian Aldiss, Philip K. Dick en Ursula LeGuin, legde de nadruk meer op sociale wetenschappen, in plaats van de natuurwetenschap waar hun voorgangers door geïnspireerd waren. Ook kenmerkte deze beweging zich door de vele experimenten in inhoud en stijl, en de nadruk op de literaire kwaliteit van de verhalen. Een van de belangrijkste moderne sciencefictionromans, Duin van Frank Herbert, is daar een belangrijk uitvloeisel van. In dit boek komen thema’s als ecologie, evolutie, macht, religie, politiek en het overleven van de mensheid naar voren in een verhaal waarin de personages net zo belangrijk zijn als de wetenschappelijke en technische fantasieën van de auteur.

In de jaren zeventig en tachtig kwam een groot aantal sciencefictionfilms en -series uit, zoals Star Wars, Close Encounters of the Third Kind, E.T., Alien, Bladerunner, Terminator, Back to the Future en de Star Trek-films. Hierdoor werd het genre bekender bij het grote publiek en maakten ook veel jongeren kennis met sf en andere fantastische genres.

Toen in de jaren tachtig het computertijdperk begon, kwam er een reactie op de New Wave en de doorgaans optimistische toon van sciencefiction. Cyberpunk heette het nieuwe genre dat in razend tempo opkwam en een decennium lang de sciencefiction beheerste, met schrijvers als William Gibson (die de cyberpunkpaus werd genoemd), Bruce Sterling, Michael Swanwick en later Neal Stephenson en Ian McDonald. Veelvoorkomende thema’s in cyberpunk zijn de invloed van computer- en communicatietechnologie op de wereld, de macht van multinationals, de aanpassing van het menselijk lichaam en de geest met (bio)technologie, en overleven in een geïndividualiseerde, elektronische wereld. De term ‘cyberspace’ komt uit deze beweging voort, en hoewel cyberpunk als subgenre tegenwoordig niet veel meer in pure vorm beoefend wordt, is de invloed ervan in bijna elk modern sciencefictionverhaal voelbaar. De Nederlandse auteur Paul Evanby heeft een uitstekend essay geschreven over cyberpunk (te lezen op: www.hebban.nl/fantasy/artikelen/cyberpunk-de-best-geslaagdepromotiecampagne-in-de-geschiedenis-van-de-sciencefiction).

Vanaf de jaren negentig mengen de verschillende stromingen zich, in plaats van zich tegen elkaar af te zetten. Dit komt waarschijnlijk doordat de auteurs die toen opkwamen zowel met New Wave- als met cyberpunkverhalen opgegroeid waren en ze niet als contrasterend ervoeren. In deze tijd komt de space opera weer sterk op, met veel cyberpunkkenmerken, zoals de boeken van Peter F. Hamilton en Neal Asher. Thema’s als de invloed van kunstmatige intelligentie op de mens, conflicten en samenwerking met buitenaardse wezens, het uploaden van de menselijke geest in computernetwerken en de mogelijkheden van ruimtekolonisatie doen opgeld, onder vele andere. Auteurs als Iain M. Banks verkennen in hun verhalen de mogelijkheden van een toekomst waarin de mensheid geen schaarste meer kent.

Voor het eerst komen er ook boeken uit die gaan over wat er zal gebeuren als de mens voorbij zijn biologische grenzen gaat, bijvoorbeeld door biologische en technologische verbeteringen aan lichaam en geest, of zelfs door het verlaten van het lichaam en de integratie van het menselijk lijf en brein met informatiesystemen.

Sciencefiction is sinds het ontstaan ervan enorm geëvolueerd. Er is al vaak beweerd dat het genre ingehaald is door de werkelijkheid, maar elke keer blijken er weer nieuwe auteurs op te staan, met interessante nieuwe ideeën, vormen en subgenres. Door de wetenschappelijke en technologische vooruitgang is sciencefiction altijd in ontwikkeling.

Lees meer over de verschillende subgenres in hoofdstuk 4.

Steeds grotere diversiteit

De laatste jaren is diversiteit een belangrijk thema, niet alleen op het gebied van de inhoud van fantasy- en sciencefictionverhalen, maar ook met betrekking tot de auteurs. Hoofdpersonen zijn niet langer alleen maar blanke, heteroseksuele mannen, zoals in de klassieke sf. Auteurs met andere achtergronden, geaardheden en culturen krijgen de ruimte, al gaat die emancipatie nog met horten en stoten.

HOOFDSTUK 3

Oorspronkelijke fantastiek in de Lage Landen

In Nederland zijn fantasy en sciencefiction nooit zo populair geweest als in de Engelssprekende wereld. Waar dit precies aan ligt is nooit echt onderzocht, maar het zou te maken kunnen hebben met de nuchtere aard van de Nederlanders en hun calvinistische achtergrond.

Fantastiek in de mainstream