LEVE HET SOCIALISME!

Lijia Zhang

LEVE HET SOCIALISME!

Vertaald door Rob van Moppes

MOURIA

Met grote dank aan Esmée Schieveld voor haar vele deskundige adviezen op het gebied van de Chinese taal en cultuur

© 2007 Lijia Zhang
All rights reserved
© 2009 Nederlandse vertaling uitgeverij Mouria, Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
Oorspronkelijke titel: ‘Socialism Is Great!’ A Worker’s Memoir of the New China
Omslagtypografie: Rudy Vrooman

ISBN 9789045801179
NUR 320

www.mouria.nl

Voor Zhou Fang, die het hardst heeft getrokken om
deze kikker de fabrieksput uit te krijgen.

Een kikker in een ondiepe put zegt tegen een schildpad uit de Oost-Chinese Zee: ‘Wat ben ik toch gelukkig! Soms spring ik in de put; andere keren rust ik uit op een gebroken tak die erin ligt. Als ik zwem staat het water onder mijn armen en ondersteunt mijn kin; als ik spring bedekt de modder mijn voeten. Ik kijk om me heen en zie dat geen van die insecten, krabbetjes of kikkervisjes beter af is dan ik. Bovendien heb ik de put helemaal voor mezelf, ik heb het volledige genot ervan. Dit is leven op het hoogste niveau! Waarom kom je hier niet vaker om je horizon te verbreden?’

De schildpad neemt de uitdaging aan. Hij laat zijn rechterpoot in het water zakken. Maar voordat hij zijn linkerpoot erbij kan voegen, beseft hij dat de put te klein voor hem is en hij moet het opgeven. Dan vertelt de schildpad de kikker van de zee. ‘De enorme afstand van tienduizend li is niet voldoende om de grootsheid van de zee te beschrijven: twintigduizend centimeter is niet voldoende om de diepte ervan aan te geven. Tijdens de regeringsperiode van Dayu waren er negen van de tien jaar achtereen overstromingen, maar het water in de zee steeg niet. Tijdens de regering van keizer Tang in de Shangdynastie, heeft het zeven van de acht jaren achtereen niet geregend, maar het water in de zee daalde niet. De zee zal in de loop van de tijd niet veranderen en stijgen of dalen ten gevolge van overstromingen of langdurige droogte. Dat is het heerlijke van een leven in de Oost-Chinese Zee!’

Als hij dat hoort is de kikker oprecht verbaasd. Vervolgens is hij een tijd lang teleurgesteld en van zijn stuk gebracht.

– ZHUANG ZI, Chinese filosoof, vierde eeuw voor Christus.

1 ERFDEEL

‘Zou jij arbeider willen worden, als je de kans kreeg?’

‘Natuurlijk niet, mama. Hoezo?’ antwoordde ik mijn moeder botweg, zonder op te kijken van mijn huiswerk. Arbeider worden? Wat een rare vraag! Ik was pas zestien, zat in mijn eerste semester van de vierde klas van de middelbare school en ik haalde hoge cijfers.

Tegenover me aan tafel trok mijn moeder draden tot een kwastje voor een islamitisch gebedsmatje, bedoeld voor de export. Al jaren namen we borduurwerk aan voor de broodnodige centjes. Nai (nainai wordt gebruikt voor oma van vaderskant), mijn oma, klemde ook een gebedsmat in haar handen om te borduren, maar was ingedommeld. De laatste tijd dommelde ze wel vaker in. Als we haar vroegen naar bed te gaan, ging ze rechtop zitten en zette haar werk voort, om een paar minuten later toch weer in te dutten.

‘Zelfs niet bij een eersteklas bedrijf als Liming, een heuse “ijzeren rijstkom”?’ Mama had haar hele arbeidzame leven gewerkt voor de Liming Machinefabriek, het grootste staatsbedrijf in onze stad Nanjing (letterlijk Zuidelijke stad). Onder gezag van het ministerie voor Luchtvaartindustrie telde onze fabriek bijna tienduizend werknemers. Haar prestige ontleende ze niet alleen aan haar omvang maar ook aan haar status als militaire fabriek. Met gratis faciliteiten van kleuterschool tot en met crematie en daartussenin talloze kommen rijst was het leven van een staatsambtenaar van de wieg tot het graf geborgen. Ook het douchen was gratis en de kapper werd gesubsidieerd.

‘Zelfs niet bij Liming.’ Eindelijk hief ik mijn hoofd op om mijn moeder aan te kijken, die mij fronsend aanstaarde. Ik keek graag naar mijn moeder. Ze was knap – als ze niet fronste. Ze had prachtige hoge jukbeenderen en sprankelende, schuin staande ogen. Haar gebogen wenkbrauwen waren net twee nieuwe maantjes. Haar naam paste ook goed bij haar: Yufang, geur van wolken.

Ze leek niet goed te weten wat ze daarop moest zeggen. Na een poosje voegde ze eraan toe: ‘Als ik jou was zou ik me maar twee keer bedenken, Kleine Li.’ Dat was mijn koosnaam thuis, hoewel ik hem eigenlijk niet helemaal verdiende, ‘kleine schoonheid’.

Het was het begin van december 1980. De winter was vroeg ingetreden. Met mijn rood opgezwollen winterhanden schreef ik zorgvuldig Engelse woorden over in een schrift. Fascinerend was dat! Dit taalsysteem, dat kort tevoren weer op school was geïntroduceerd, verschilde volkomen van het Chinese. Onze karakters zijn ontleend aan de werkelijkheid, echte afbeeldingen van echte dingen. Jia betekent bijvoorbeeld thuis, waar een dak een varken beschutting biedt, en het duidt op onze boerenafkomst. Gebogen onder een kaal peertje van weinig watt, net voldoende om ons werk te kunnen doen, zaten drie generaties Chinese vrouwen, dik ingepakt in gewatteerde katoenen windjacks en broeken, aan drie kanten om een tafel die voor het raam was geplaatst. Het gebrek aan verwarming was geografisch bepaald: de communistische hoofdplanologen stonden geen centrale verwarming toe ten zuiden van de Yangtze, de rivier die China in tweeën splitst. Nanjing, de ‘zuidelijke hoofdstad’, ligt aan de zuidelijke oever waar, hoewel het er nooit zo koud wordt als in de steden in het noorden, het vocht rechtstreeks tot in je botten doordringt. Om de kou tegen te gaan, staken we onze voeten in een rieten mand die verwarmd werd door een koperen warmwaterkruik. Ik wist altijd welke voeten van Nai waren – die kleine, afgebonden voetjes. De sfeer had iets vertrouwd vrouwelijks.

Ik had nog meer familieleden, maar die waren niet thuis. Mijn vader had zijn hele arbeidzame leven in een andere stad gewerkt. Mijn oudere zus Weijia studeerde aan een hogeschool in een verre uithoek van de stad. Mijn kwajongensachtige broer Xiaoshi was uit spelen in ons dorp, Wuding Nieuw Dorp, de grootste woonwijk voor werknemers van Liming.

Gelegen vlak buiten de Wudingpoort, een van de dertien stadspoorten die Nanjing ooit begrensden en beschermden, werd het dorp toch nog beschouwd als landelijk, hoewel het uitdijende stadsbeeld langzamerhand het groene allegaartje van velden dat het omringde opslokte. Met een paar bomen en maar weinig groen was er niets wat deed denken aan de rustieke schoonheid die het woord ‘dorp’ oproept. Er waren duizenden dorpsbewoners, opeengepakt in een stuk of dertig, veertig betonnen flatgebouwen die er precies hetzelfde uitzagen, zij het dat ze soms drie en soms vier verdiepingen telden, afhankelijk van het bouwjaar.

Onze flat, op de tweede verdieping van een vier etages tellend gebouw, leek wel een luciferdoosje, met lage plafonds, één woonkamer en een zijkamertje. De muren, waar de gele verf van afbladderde, waren kaal met uitzondering van een bedrijfskalender en de twee schooldiploma’s van verdienste die mijn zuster en ik zonder mankeren ieder jaar behaalden. Twee bedden namen bijna de hele woonkamer waar wij zaten in beslag, maar het beddengoed was netjes opgevouwen want de bedden deden ook dienst als stoelen en werktafels. Een oude klerenkast, een huwelijkscadeau van mijn moeders schoonouders, weerkaatste met zijn spiegel over de volle lengte vertekende beelden. De ooit complexe houtsneden vertoonden barstjes, als een oud, verweerd gezicht. Een wit tafelkleed dat door Weijia met borduurwerk was opgesierd, bedekte een slecht gemaakte kast. Erbovenop stond een veelkleurig koekblik, dat allang leeg was maar werd bewaard ter decoratie. Daarnaast stond een ‘heldenklok’. ‘De massa’s zijn de ware helden’, luidde een van de citaten van Voorzitter Mao, die als inscriptie op de voorzijde van de klok stond. Daarboven stonden een arbeider met een hamer, een boerin met een sikkel en een soldaat met een geweer die zijn Rode Boekje omhooghield.

Toen ik naar de geschilderde arbeider keek, moest ik inwendig glimlachen. Een arbeider? Wat zou ik er koddig uitzien in zijn canvasuniform en met die pet met klep op.

Drie weken later werd ik na het avondeten ontboden in mama’s slaapkamer voor een ‘gesprekje’. Toen ze de deur dichtdeed, begreep ik dat het serieus was. Ons laatste gesprek achter gesloten deuren had bijna vier jaar eerder plaatsgevonden, toen ik nog op de lagere school zat. Mijn lerares had me een studie aangeraden aan de School voor Vreemde Talen in Nanjing, een exclusief instituut waarvan het diploma toegang verschafte tot de universiteit en een opleiding tot diplomaat of tolk voor invloedrijke leiders. ‘Zou je daar graag naartoe gaan?’ had ze gevraagd. Ik was opgesprongen van vreugde. Maar mijn blijdschap was van korte duur: ik kwam niet door de politieke censuur – mijn vader had ‘politieke problemen.’ Daarom werd ik afgewezen.

Mama’s kamer was altijd schemerig – een hoog stroomverbruik zou te veel kosten. Toen ik naar de middelbare school ging, regelde ze dat ik bij haar kon slapen, omdat ze me te groot vond om nog een bed te delen met mijn broer en Nai. Terwijl mama in de kamer ernaast tot diep in de nacht eindeloos kwastjes zat te vlechten, lag ik in mijn eentje bang te zijn – de achtwatt neonlamp flikkerde in het donker als een lampion. Om mijn angst te vergeten begon ik boeken te lezen. Binnen enkele maanden waren de karakters op het schoolbord even onscherp als een hoop mieren. Op mijn neusje kwam een bril met een zwart montuur te staan. Toen mama ontdekte wat daarvan de oorzaak was, werd ik teruggestuurd naar Nais bed – het zou verkwisting zijn geweest om enkel om mij te laten lezen een sterkere lamp te plaatsen. Ik sliep beter met Nais dunne beentjes tegen me aan.

Terwijl ik ging zitten, keek ik mama verwachtingsvol aan. Waar zou het ditmaal over gaan? Zelfs in het halfduister kon ik zien dat ze haar ‘twee nieuwe manen’ had gefronst.

‘Weet je nog dat ik je vroeg of je arbeider zou willen worden?’ begon ze, met hese, gedempte stem. Ze schraapte haar keel. ‘Jij gaat mijn baan overnemen.’

Het vonnis kwam als een donderslag bij heldere hemel.

‘Wat?! NEE!’ Ik sprong opnieuw op, maar ditmaal uit protest. ‘Waarom? Ik ben nog jong!’ smeekte ik.

‘Toen ik ongeveer zo oud was als jij ben ik ook als arbeider begonnen. Ik was maar een halfjaar ouder,’ zei ze op zakelijke toon. Ik herinnerde me dat mama ooit een veelbelovende leerling was geweest, maar was gedwongen de school op te geven omdat haar familie te arm was.

‘Maar mama, je kunt me toch wel onderhouden tot na mijn eindexamen…’

‘Geldgebrek is niet de enige reden.’ Vervolgens legde ze het me allemaal uit. Toen in 1976 de Culturele Revolutie eindigde, stond China op de rand van ineenstorting en was de economie een puinhoop. Om het stijgende aantal werklozen in te dammen, werd er een tijdelijke maatregel ingesteld die dingzhi heette, wat letterlijk ‘vervangende baan’ betekent. Als ouders voor een pensioentje wilden zorgen, konden hun kinderen hun banen overnemen. Er waren diverse ronden dingzhi geweest, totdat wijd en zijd het gerucht ging dat december 1980 de laatste gelegenheid daartoe was. Ondanks haar uitstekende gezondheid had mama op haar drieënveertigste – zo’n zeventien jaar voordat vrouwen doorgaans met pensioen gingen – besloten gebruik te maken van deze geboden kans. Toen ze er voor het eerst met me over sprak, had ze al een verzoek ingediend tot vervroegde pensionering op grond van een slechte gezondheid: ze had jarenlang aan de gevaarlijke metaalcoatingband gewerkt. Mijn negatieve reactie had haar totaal niet afgeschrikt en nu was haar aanvraag goedgekeurd.

‘Ik wil geen arbeider zijn!’ hield ik vol, terwijl ik van woede met mijn voet stampte.

In gedachten zag ik het blauwe canvasuniform en mama’s ruwe handen voor me. Een arbeider? Ik wist dat dat het lot was dat de meeste kinderen van ons dorp wachtte, maar voor mezelf had ik grote plannen.

‘Ik wil journalist worden!’

‘Ik heb je al eerder gezegd dat je dat wel uit je hoofd kunt zetten,’ antwoordde ze. ‘Journalist! Schrijven is in dit land een riskante bezigheid. Je vader is daar een goed voorbeeld van.’ Ze fronste haar voorhoofd: alleen al het noemen van mijn vader leek haar van haar stuk te brengen. ‘Trouwens, dat idee om journalist te worden is niet meer dan een van je bevliegingen. Je wilde ooit ook al eens piloot, blotevoetendokter en tolk worden, om er maar een paar te noemen!’

Mama was rad van tong, maar ik was nog lang niet overtuigd.

‘Ik kan goed schrijven, dat heeft mijn literatuurlerares me zelf gezegd.’ Op school lazen de leraren vaak mijn opstellen voor en medescholieren schreven mijn proza over. ‘Wat er in de toekomst ook gebeurt, ik wil eerst naar de universiteit,’ voegde ik er vastberaden aan toe.

‘Een plaatsje op de universiteit is moeilijker bereikbaar dan naar de hemel klimmen!’ kaatste ze terug. ‘Ik weet dat jij een goede leerling bent, maar jouw school deugt niet. Dit jaar halen ze alweer bakzeil – geen enkele leerling is geslaagd voor het toelatingsexamen tot de universiteit.’

Dat viel niet te ontkennen. Mijn middelbare school was, evenals mijn lagere school, door Liming opgericht voor de kinderen van haar employés. Pas later werd het bestuur van de school overgedragen aan de gemeentelijke onderwijsinstantie en werden kinderen uit de regio toegelaten. Geen zichzelf respecterende docent zou kiezen voor een baan op een van die afgelegen en slecht geoutilleerde scholen. Na de smadelijke mislukking van vorig jaar, kwam de school met een nieuwe methode op de proppen – waarbij leerlingen op grond van hun begaafdheid in klassen werden ingedeeld, zodat de meeste leermiddelen en aandacht werden besteed aan leerlingen die de grootste kans maakten de universiteit te halen.

Maar ik zat toch zeker in de snelle klas? Alsof ze mijn gedachten kon raden, vervolgde mama op heldere en klare toon, met een welbespraaktheid die erop duidde dat ze het inwendig heel wat keren had gerepeteerd: ‘Zelfs als je slaagt voor het toelatingsexamen, zullen je slechte ogen je waarschijnlijk de das omdoen. Kijk maar naar Weijia, ze had heel hoge cijfers, en werd toch alleen maar toegelaten tot de kweekschool.’

Dat was maar al te waar. Mijn zus Weijia zat op de kweekschool aan het Xingzhi College, geen ‘heuse’ universiteit en nauwelijks iets voor een ambitieuze jongere. Maar slechte ogen (zoals in het geval van mijn zus) werd evenals elk ander lichamelijk gebrek tegen je gebruikt. Het toelatingsbeleid van de universiteit, dat pas na de jaren van chaos in 1977 werd ingevoerd, vereiste een bijna volmaakte lichamelijke gezondheid – een handige maatregel om het aantal kandidaten te reduceren. De echte universiteiten in China konden minder dan vier procent van degenen die opgingen voor het toelatingsexamen plaatsen. Met andere woorden, slechts een van de zeshonderd Chinese kinderen had het voorrecht hoger onderwijs te genieten.

‘Maar ik kan het toch in ieder geval proberen, en als ik heel hoge cijfers haal, is er vast wel een universiteit die mij wil hebben. Kun je niet nog drie jaar wachten, mama?’ Ik wist dat iemand uit Weijia’s klas was aangenomen op de universiteit van Beijing, het Oxford van China, in weerwil van het feit dat hij slechte ogen had. Ik hoefde mijn moeder er niet aan te herinneren dat een universitaire opleiding een van de weinige zekere wegen tot succes was voor iemand uit een eenvoudige familie als de onze.

‘Wachten? Dat kan ik wel, maar dingzhi niet. Je weet dat het beleid van de regering net een kindergezicht is – dat verandert ook drie keer per dag.’

Ik vond het moeilijk om mama tegen te spreken. Een goed kind zijn betekende letterlijk tinghua, ‘naar woorden luisteren’, een karakter dat op gehoorzaamheid duidde, de grootste deugd voor Chinese kinderen. Dus luisterde ik gehoorzaam naar mijn leraren op school en naar mijn moeder thuis.

Ik kon het maar nauwelijks bevatten, maar luisterde naar wat zij nog meer te zeggen had. Als ik zou zakken voor mijn toelatingsexamen tot de universiteit, zou ik een van die werkloze jongeren worden, of hoogstens een baantje krijgen in een collectieve fabriek, als het me erg meezat. Een goede betrekking bij Liming? Vergeet het maar!

De bedrijven die staatseigendom waren, stonden nog steeds in hoog aanzien. ‘De werkende klasse is oppermachtig!’ brachten de kranten ons in herinnering. ‘De arbeiders zijn onze oudere broers’ en ‘de machthebbers over de natie’.

‘Neem nou dit huis. We zijn zo arm,’ klaagde mama, terwijl ze een schop gaf tegen het nachtkastje. Een van de pootjes gleed van de bakstenen steun af. Dat tafeltje en een bed vormden het enige meubilair in het benauwde kamertje. ‘Op je vader hoeven we niet te rekenen. Aan hem hebben we niets en Nai begint aardig oud te worden. Die beroerte was haar bijna noodlottig geworden. Het doet me pijn te zien hoe ze als een oude garnaal gebogen over haar borduurwerk zit. Als jij eenmaal arbeider bent, kan ik een ander baantje zoeken en zullen we het beter krijgen.’

Gebelgd over mijn wezenloze gezichtsuitdrukking verhief mama haar stem. ‘Maar bovenal, Kleine Li, bewijs ik je een grote dienst! Ik begrijp eenvoudigweg niet waarom ik je moet smeken mijn schitterende baan over te nemen.’ Ze snoot haar neus. ‘Je bent nog niet eens droog achter je oren; je weet niet wat goed voor je is! Volgende week ga je in de fabriek werken. Punt uit!’

Ze stond op en beende met rechte rug de kamer uit. Voor mij sprak haar rug altijd boekdelen over haar trotse, eigenzinnige aard. Als ze eenmaal haar zinnen op iets had gezet, was ze daar met geen twaalf paarden van af te brengen.

Ik volgde haar gedwee naar de woonkamer en zag de zorgelijke blik in Nais ogen. Ze zat klaarwakker op haar gebruikelijke plaats en klemde haar borduurwerk nog in haar hand.

Mama banjerde een poosje luidruchtig door de flat om haar ongenoegen kenbaar te maken en keerde toen terug naar haar kamertje.

‘Was je het er niet mee eens?’ vroeg Nai op fluistertoon.

Ik gaf geen antwoord. Als ik een hoed op had gehad, was die van woede omhooggeschoten. Mee eens? Wat maakte het uit of ik het ermee eens was of niet? Alles stond al vast. Hoewel het de gewoonste zaak van de wereld was dat ouders uitmaakten wat goed was voor de kinderen, voelde ik me evengoed gekwetst en zelfs tekortgedaan. Maar hoe zou ik ooit iets onvriendelijks kunnen zeggen tegen Nai, de persoon die me het allerdierbaarst was? Nadat ze mama, haar enige nog levende kind, had grootgebracht, had Nai als een zorgzame kloek voor haar kleinkinderen gezorgd. We noemden haar Nai, dialect voor grootmoeder van vaderskant: in China staan grootmoeders van vaderskant in hoger aanzien dan grootmoeders van moederskant.

‘Dingzhi is het beste voor je,’ zei Nai, terwijl haar vriendelijke ogen mij aankeken toen ik met een plof ging zitten. ‘Als je niet naar de universiteit kunt, dan heeft het toch ook geen zin om je middelbare school af te maken?’

Mijn grootmoeder, die maar gebrekkig kon lezen en schrijven, kon zo’n verband nooit zelf hebben gelegd. Dat moest mijn moeder haar hebben ingefluisterd.

Hoe het ook zij, ik meende dat zij de mooiste grootmoeder op aarde moest zijn. Omdat jasjes met de traditionele elegantie als het hare, met knoopjes aan de rechterkant, niet meer werden gemaakt, moest ze op zoek naar een dorpskleermaker. Maar ze hield vast aan haar kledingvoorschriften als een kind aan zijn troostdekentje, hoe lastig het ook was om de vlinderknoop te strikken. Mijn zus en ik waren vooral dol op een jeugdfoto van haar in zwart-wit – een van de weinige foto’s die de plunderingen door de Rode Garde had overleefd – en vroegen ons af waarom Nais opvallend mooie gelaatstrekken niet op ons waren overgegaan. Op dat vergelende plaatje had Nais schoonheid iets nostalgisch. Haar volmaakte ovaalvormige gezicht, de kleine kuiltjes in haar wangen en haar natuurlijk golvende haar riepen herinneringen op aan de stijlvolle films uit het Sjanghai van de jaren dertig. Nu was ze ver over de zestig, maar ze had nog steeds die zachte huid en dat ravenzwarte haar. Zelfs de lichte beroerte van vorig jaar had geen sporen bij haar achtergelaten.

Ik wist dat het geen enkele zin had Nai te vragen het voor mij op te nemen, want ze respecteerde mama’s gezag in het gezin onvoorwaardelijk. Mama was de koningin, de enige die besliste. Zelfs als mijn vader in de buurt was, deed zijn mening er doorgaans weinig toe.

‘Ik moet er nog over nadenken,’ zei ik.

2 DE LAST VAN VOLWASSENHEID

Op mijn zestiende sliep ik nog steeds in één bed met mijn broer en mijn grootmoeder, maar toen Weijia naar college was, mocht ik in haar bed slapen. Maar juist toen kon ik niet genieten van de weelde van een bed voor mezelf. De wankele poten kreunden klaaglijk terwijl ik rusteloos lag te woelen. Er moest een manier zijn om hier onderuit te komen.

Zou Weijia mama’s baan willen overnemen? Daar hoefde ik niet op te rekenen. Na twee jaar studie zou ze als onderwijzeres te werk worden gesteld. Mijn dertienjarige broer was te jong. Dus, omdat ik net oud genoeg was, was ik de enige kandidaat.

Wat benijdde ik mijn zus om haar zekere toekomst! Ze had zelfs een vriendje in het dorp, wat maakte dat ze probeerde weg te glippen zodra ze de kans kreeg. Ik dacht aan die School voor Vreemde Talen. Als ik nou maar door de censuur was gekomen, dan had ik daar kunnen studeren als tussenstap op weg naar de universiteit. Dan zou mijn toekomst er ook rooskleurig en zeker hebben uitgezien. Als. Als.

In plaats daarvan dreigde mijn leven een onwelkome wending te nemen.

Tot dusverre was het allemaal weinig opzienbarend geweest, ondanks het drama dat China op zijn kop had gezet. Ik was nog maar twee jaar oud toen in 1966 de Grote Proletarische Culturele Revolutie uitbrak. Mijn eerste herinneringen waren lichthartige, zelfs komische gewaarwordingen: achter Nai aan modderend als ze probeerde de ‘dans van trouw’-pasjes na te doen om te getuigen van haar toewijding aan de grote leider, Voorzitter Mao; buren die ’s ochtends door de straat liepen en driemaal bogen voor zijn portret; samen met mijn broertje cicaden vangen die uit de boomtoppen vielen.

Met zijn lengte van tweeënhalve centimeter, zijn bolle ogen en zijn transparante vleugels tjirpt de cicade het luidst als de wereld zindert onder de middagzon. Mijn broer en ik roosterden ze meestal boven een vuurtje. De geur van licht geroosterd vlees was zo verleidelijk dat we ze vaak al verorberden voor ze helemaal gaar waren.

Maar de vloedgolf aan politieke intriges en terreur begon de Chinezen al snel op te breken. Ik lag in Nais armen en was te jong om het me nu nog te herinneren, maar later hoorde ik voldoende om me de situatie bij het volksgericht voor te stellen: de aangeklaagden moesten, met hun handen op hun rug gebonden en hun hoofden gebogen door het gewicht van de borden om hun nek met KAPITALISTENVOLGER – waarmee iemand werd aangeduid die de weg van het kapitalisme had gekozen – of CONTRAREVOLUTIONAIR erop, op een rij op een verhoging plaatsnemen. Activisten uit naburige comités, de laagste en meest opdringerige vorm van overheidsbemoeienis, nodigden dan iedereen, de familie en vrienden van de aangeklaagden incluis, uit om hen openlijk te hekelen, te bespuwen of te schoppen. Mijn grootvader, die toen al leed aan de ziekte van Parkinson, was zo zenuwachtig als een vogeltje dat bij de minste trilling van een boogpees kon opschrikken. Hij was bang dat zijn zakelijke verleden hem op zo’n volksgericht zou komen te staan. Toen Nai op een ochtend wakker werd, trof ze het verstijfde lichaam van de oude man hangend aan een houten balk in de gemeenschappelijke hal van de traditionele binnenplaats, die ze deelden met een aantal andere gezinnen.

Een jaar later bemachtigde mama een flat in Wuding Nieuw Dorp. Ik was te jong om het leed te begrijpen dat de zelfmoord van mijn grootvader had veroorzaakt. De volwassenen hadden zelfs hun uiterste best gedaan om de problemen voor ons verborgen te houden. Maar soms was dat gewoon onbegonnen werk.

In 1971 stormde een groep jonge arbeiders met rode armbanden onze flat binnen en plunderde die. Ze namen schilderijen mee en een fotoalbum, Nais antieke porseleinen schalen, en zelfs een lepel waar de letters USA op stonden. Hoewel die voorwerpen onder normale omstandigheden volkomen onschuldig waren, werden ze in een natie die bol stond van xenofobie en antifeodale woede als uiterst verdacht bestempeld. Toen namen ze mijn moeder mee. Wij kinderen verschuilden ons in doodsangst zwijgend achter Nai en waren bang dat dit het einde van de wereld betekende.

Toen mama eindelijk terugkeerde was ze nog maar een schaduw van zichzelf. Ze was de helft van haar haar kwijt, haar gezicht was lijkbleek en haar lichaam zat onder de blauwe plekken. Ze gedroeg zich ook vreemd en omhelsde ons hartstochtelijk – terwijl Chinese ouders eigenlijk zelden of nooit blijk geven van hun gevoelens jegens hun kinderen. ‘Als jullie er niet waren geweest, zou ik de hand aan mezelf hebben geslagen,’ zei ze tussen twee snikken door. Ze hadden haar op de fabriek een aantal maanden opgesloten gehouden in een donkere kamer. Verhoren gingen dagenlang door om haar van haar slaap te beroven en haar weerstand te breken.

Mama was ervan beschuldigd lid te zijn van de zogenaamde ‘Zestiendemeifactie’, een contrarevolutionaire groepering die misschien nooit werkelijk heeft bestaan, behalve in de verbeelding van Mao’s steeds hysterischer wordende volgelingen. Ze ontkende halsstarrig elke betrokkenheid. Ze mocht van geluk spreken dat ze het er levend van af heeft gebracht – miljoenen zijn tijdens de Culturele Revolutie ter dood gebracht. Overal werden geïmproviseerde rechtbanken opgericht en vaak vonden er executies plaats zonder enige vorm van proces. Alles in naam van de revolutie.

Maar dat was de enige donkere schaduw over mijn jeugdherinneringen.

Doorgaans was er voldoende te eten, hoewel de cicaden die we roosterden getuigden van een verlangen naar vlees dat niet werd bevredigd door dat rantsoen van één gram varkensvlees dat we maandelijks toebedeeld kregen. Iedereen was arm en wij waren maar een klein beetje armer dan onze buren. We hadden helemaal geen speelgoed, maar dat misten we ook niet. Vader was van huis; onze toegeeflijke grootmoeder liet ons doen wat we wilden; en als mama niet zelf in de problemen had gezeten, zou ze ons wellicht hebben verboden te spelen in de padies en groentevelden van de Rodebloemcommune, het echte dorp, op niet meer dan een steenworp afstand van de betonnen woonblokken van Wuding Nieuw Dorp. Op warme zomermiddagen glipte ik met Xiaoshi en andere jongens weg om in de Varkenspoel, een zijriviertje van de Yangtze, te zwemmen en te spelen. Terwijl ze op de oever aan de overkant lagen te zonnen, keken waterbuffels toe hoe wij in ons blootje als alen het water in en uit gleden. Er waren ook garnalen, die heerlijk waren om te roerbakken, als je je hand in hun holen onder de oever durfde te steken. Xiaoshi had er ooit een ringslang uit getrokken. In 1972 ging ik naar de lagere school van het dorp en later naar de middelbare school. Toen was de revolutiekoorts, die kinderen opzette tegen hun ouders en studenten tegen hun docenten, inmiddels geweken.

Op de eerste schooldag vroeg mijn onderwijzeres me ‘Opstaan!’ te schreeuwen als zij de klas binnenkwam. Pas later begreep ik dat dat mijn taak was als klassenvertegenwoordigster. Ik vermoedde dat ik die benoeming deels te danken had aan het feit dat Weijia zulke hoge cijfers haalde, maar ik stelde mijn onderwijzeres niet teleur. Een goed geheugen is de sleutel tot succes in een systeem dat veel stampwerk en totaal geen creativiteit vereiste.

Mijn beloning was van politieke aard. Op mijn twaalfde werd ik uitverkoren als leidster van de Jonge Pioniers van de school, de Chinees-communistische variant op de padvinders en de welpen. Het niet geheel graatzuivere verleden van mijn vader werkte hier niet in mijn nadeel: zoveel ouders hadden een slechte aantekening op hun conduitestaat dat hun kinderen daar op school in het algemeen weinig nadeel van ondervonden. Alleen prestigieuze onderwijsinstellingen als de School voor Vreemde Talen in Nanjing hanteerden een strikt partijzuiver toelatingsbeleid.

Voor mij betekende het dat ik elke dag de rode das van de Jonge Pioniers mocht dragen, toespraken mocht houden en een vlag mocht dragen bij openluchtmanifestaties. Die waren er dat jaar in overvloed. Onze ‘grote leider kameraad Mao Zedong’ overleed in september 1976. Toen werd de radicale Bende van Vier gearresteerd, die zich gemakkelijk als zondebokken lieten aanwijzen voor Mao’s vreselijke misdaden. Dat markeerde het einde van de Culturele Revolutie.

Ik herinnerde me dat ik nog heb gehuild om de dood van Mao – hij was de enige leider die mijn generatie had gekend.

Maar ik rouwde meer om de tijd die ik thuis had verspild met borduren terwijl andere kinderen buiten speelden. Doordat mijn vader ons nauwelijks financieel ondersteunde, was onze familie genoodzaakt allerlei soorten thuiswerk uit te proberen om de eindjes aan elkaar te knopen, van het pellen van knoflook en het maken van lucifers tot het pellen van pinda’s en babysitten. Uiteindelijk kozen we voor borduurwerk; het was veeleisend maar solide werk en het betaalde beter. Om mij en mijn broer en zusje voor onze inspanningen te belonen maakte Nai zonnebloempitten of zoete aardappelen voor ons klaar. Als ze met lege handen stond, vertelde ze ons griezelverhalen en sprookjes over vossen. ‘Opeens stak er een bries op. De jonge geleerde legde zijn boek terzijde en zag een beeldschoon meisje voor zich staan dat lieflijk glimlachte…’

‘Is zij de vossenfeeks?’ vroeg ik dan gretig. Er waren twee types vossenfeeks, goede en slechte, maar het waren allebei mooie vrouwen, die bedreven waren in het verleiden van mannen. De goede werden verliefd op jonge geleerden en schonken hun zelfs kinderen, de slechten zogen de ziel van jonge geleerden uit hun lijf opdat zijzelf langer zouden leven. Soms ging ik zo op in Nais verhalen dat ik met een naald in mijn vinger prikte. Net als de meeste vrouwen van haar leeftijd was Nai nooit naar school geweest. Al haar kennis ontleende ze aan de talloze volksverhalen die van generatie op generatie mondeling werden overgedragen. Ik vond zulke sprookjes, die officieel beschouwd werden als ‘feodaal vergif’, uitermate amusant.

In de vier jaren na Mao’s dood probeerde China ‘orde te brengen in de politieke chaos’, verkondigden de door de staat geexploiteerde kranten. Velen wie in voorgaande politieke ontwikkelingen onrecht was aangedaan, zoals mijn ouders, werden gerehabiliteerd. Toen Deng Xiaoping, China’s meest pragmatische leider, weer aan de macht was, voerde hij ingrijpende economische hervormingen door, opende deuren die voor de buitenwereld gesloten waren en gelastte de uitvoering van de ‘Vier Moderniseringen’ in de landbouw, de industrie, de wetenschap en de technologie en ook nog bij defensie. Ik had het gevoel dat beter onderwijs meer mogelijkheden zou bieden in deze nieuwe situatie. Mijn klas zou, samen met de rest van het land, met sprongen vooruitgaan. Maar mama wilde voorkomen dat ik meedeed aan die wedren.

In Weijia’s eenpersoonsbed werd ik overmand door zelfmedelijden en ik begon, aanvankelijk in stilte, te huilen. Omdat het me niet genoeg voldoening schonk, verliet ik de kamer en ging naar de wc achter in de gang, de enige plek die een beetje privacy garandeerde. Toen ik gehurkt boven het onwelriekende gat zat, barstte ik in snikken uit en liet ik mijn tranen de vrije loop. Mijn ogen zwollen op en werden rood. Vastbesloten mij een dramatische scène niet te laten ontzeggen, wilde ik met mijn hoofd tegen de muur leunen om het melancholieke beeld compleet te maken. Maar de muur zat onder het opgedroogde spuug en erger.

Ik ging naar de keuken om mijn handen en gezicht te wassen. We deelden de kleine wc en de ruime keuken met twee andere families, hoewel we elk een eigen gootsteen hadden zodat we elk ons eigen water konden betalen. Voor ik de kraan kon gebruiken, moest ik een grote kom verplaatsen die tot de rand met water gevuld was – mama stal het al jaren. Ze plaatste de kom onder een kraan die maar zo weinig lekte dat de meter het niet aangaf. Ik had geprobeerd haar daarvan af te brengen: water kostte bijna niets en een hele maand zwoegen bespaarde slechts een paar fen (centen), voldoende voor één vette deegstok bij het ontbijt. Maar iedere ochtend ging ze toch weer die enorme gratis kom water ophalen.

Typisch mama, mompelde ik ontstemd tot mezelf. Ze dacht dat ze slim was, maar het grote geheel zag ze niet. Waarom zag ze niet in dat ik een briljante studente was? Als ze me naar school liet gaan, zodat ik goed onderwijs kreeg, zou ik best eens succesvol, zelfs rijk, kunnen worden en dan zou ik haar geld geven en zwembaden vol gratis water! De tranen sprongen weer in mijn ogen.

Wakker geworden door mijn lawaai kwam Nai stilletjes de keuken in trippelen. Ze goot wat heet water in een andere kom en reikte me een warme handdoek aan. ‘Tinghua!’ Terwijl ze op mijn dunne armen klopte, voegde Nai eraan toe: ‘Armen zullen nooit zo sterk worden als benen.’

Nadenkend over haar taalgebruik keerde ik terug naar bed. Waarom kunnen de zwakken niet wedijveren met de sterken? Wat als ik niet gehoorzaamde? Van huis wegliep? Maar waarheen? Familie van ons in een andere provincie? Waarom zouden die me in huis nemen, vooropgesteld dat ik daar zou weten te komen? Ik wilde alleen maar op school blijven, mijn oude leventje voortzetten.

Als ik voet bij stuk hield zou mama me er waarschijnlijk uit gooien, zoals ze al diverse malen met Xiaoshi had gedaan. Verwend door Nai, probeerde hij zijn eerste sigaret, die hij van vader had gestolen, toen hij pas acht was. Hij was ontelbare malen betrokken bij vechtpartijen en bezorgde de familie heel wat hoofdbrekens. Nog maar een paar maanden eerder probeerde onze diepbedroefde moeder hem te verstoten en in een instelling voor jeugdcriminelen te laten opnemen. Maar hij was te jong. Als ze mij verstootte, zou ik niet in staat zijn voor mezelf te zorgen.

Toen ik was gekalmeerd, kwam ik tot de trieste conclusie dat mij niets anders overbleef dan dingzhi. Ik had trouwens toch al nooit veel in te brengen. Mama besliste over mijn kapsel en koos mijn kleren. Ik was haar eigendom.

Uiteindelijk dommelde ik in slaap, met een Russische held als mijn troostdekentje. Pavel Korchaguin was de bezielende hoofdpersoon in Hoe staal wordt gemaakt, een Sovjet-Russische klassieker die zich afspeelt in de Grote Patriottische Oorlog. Pavels devies werd ook het mijne: ‘Het leven zou als volgt moeten worden geleid: als een man terugkijkt op zijn leven, mag hij niet betreuren dat hij zijn jeugdjaren heeft verspild en niets heeft bereikt. Hij dient trots te zijn dat hij zijn hele leven heeft gewijd aan het realiseren van de schitterende idealen van het communisme.’

Ik had dat devies in grote karakters opgeschreven en op de muur naast mijn bed – of liever ons bed – opgehangen. Ik was verzot op Sovjetliteratuur, hoewel ik weinig keus had, want het isolement van China was zodanig dat buitenlandse literatuur in feite Sovjetliteratuur betekende. Pavels geestelijke vader, de schrijver Nikolai Ostrovski, was ook nooit naar de universiteit geweest. Misschien zou ervaring uit de eerste hand met het zweet van het proletariaat mijn leven en mijn schrijven verrijken.

Van een afscheidsfeestje voor mij was geen sprake. Ik schaamde me te zeer om mijn klasgenoten op School Nummer Tweeënveertig te vertellen dat ik op het punt stond arbeider te worden.

De laatste dag van 1980 was zonnig maar koud. ’s Morgens ging ik naar de fabriek om me in te schrijven en de wereld draaide gewoon door alsof er niets aan de hand was.

Zesendertig nieuwe arbeiders verzamelden zich op het hoofdkantoor van Liming. Sommigen leken nog jong, net van school, maar de meesten waren aanzienlijk ouder. Aan hun donkere huid en eeltige handen was duidelijk te zien dat zij bezig waren geweest ‘de aarde te herstellen’ – de smalende uitdrukking waarmee zij het bewerken van het land bedoelden. Nu maakten ze een tevreden indruk en met reden. In 1968, nadat hij de jonge Rode Gardisten had ingezet om het vuur van de Culturele Revolutie te doen oplaaien, besloot Voorzitter Mao alle studenten na hun afstuderen naar het platteland te sturen om door de boeren te worden heropgevoed. Misschien was de Grote Roerganger van mening dat zijn volgelingen genoeg problemen hadden veroorzaakt; misschien was het gewoon een gemakkelijke manier om hen productief bezig te houden. Aan het einde van de jaren zeventig vonden miljoenen naar het land gestuurde studenten op de een of andere manier de weg terug naar huis en ze moesten de strijd aanbinden met de recentelijk afgestudeerden om de beschikbare banen. Het dingzhi-systeem was oorspronkelijk in het leven geroepen als uitweg voor hun werkloosheid.

Ik was te jong om naar het platteland te worden gezonden. Hoewel ik de ontberingen van het plattelandsleven of de bitterheid van de werkloosheid niet had gekend, was ik toch niet in mijn nopjes met het voordeel dat deze ‘kom rijst’ in de stad me bood. Toen ik tussen mijn collega-arbeiders in een ontmoetingsruimte zat, observeerde ik wat er gebeurde alsof ik naar een toneelstuk keek.

Met een welkomstrede en een gewichtige houding deelde een fabrieksfunctionaris ons mee wat de regels waren. Een van zijn doelen was om ons een gevoel voor discretie bij te brengen. In geen geval mochten wij buitenstaanders vertellen dat in de Limingfabriek raketten werden gemaakt en ook haar codenaam ‘105’(zoals alle wapenfabrieken in China had de onze een code) mochten we niet prijsgeven. ‘Elke overtreding daarvan zal streng worden bestraft, daar die de nationale veiligheid in gevaar kan brengen,’ waarschuwde de functionaris. Ik had meer belangstelling voor zijn opvallende haakneus. Hij deed me denken aan een papegaai en gedroeg zich ook zo door voortdurend overheidsleuzen te herhalen.

Hij drukte ons op het hart niet te laat op het werk te verschijnen en niet te vroeg naar huis te gaan. Elke nieuwe arbeider moest drie jaar in de leer en gedurende die tijd was het streng verboden met iemand verkering te hebben. Elke overtreding zou, indien die werd ontdekt, de leertijd verlengen. Alle fabrieksbezittingen waren eigendom van de staat. Iedereen die een bloem plukte of een spijker mee naar huis nam zou een zware boete krijgen.

‘Aiya, kom jij van een andere planeet?’ siste Chen Songling, die in hetzelfde dorp woonde als ik, me toe, terwijl hij als een razende aantekeningen maakte. Ik was blij dat ik hem die dag had ontmoet. ‘Om een goede indruk op de leiding te maken moet je een zakboekje op de kop tikken en wat opschrijven!’

Nieuwe werknemers moesten allemaal een trainingsperiode doormaken. De mijne was net begonnen.

Mijn gedachten dwaalden met mijn blik af door de ontmoetingsruimte naar buiten en naar de muren die het terrein omsloten. Omdat het een wapenfabriek was, was de beveiliging streng, met gewapende soldaten die de poort naar de productieruimte bewaakten. Het zag er allemaal zo dreigend en volwassen uit.

Later die avond hield mijn moeder een symbolische overdrachtsceremonie bij ons thuis. Met twee handen gaf ze me haar gereedschapskist, alsof het een schatkist was. ‘Pak aan,’ zei ze op ernstige toon. ‘Als je in een fabriek werkt kun je dit gereedschap altijd goed gebruiken. Ik heb het niet meer nodig.’ Ik dacht dat ik een traan in haar ogen zag blinken en vroeg me af waarom ze huilde.

In mijn dromen zag ik mezelf naar een pen grijpen en prachtige, meeslepende dingen opschrijven. Nu stond ik daar met een rechthoekige metalen kist, waarvan de groene verf aan de randen was afgebladderd. Er steeg een metaalgeur uit op toen ik het deksel oplichtte: er lagen geen fonkelende juwelen of schatten in, maar nijptangen, buigtangen, moersleutels en schroevendraaiers, plus een stuk of zes fietswielspaken – mama gooide nooit iets weg. Ik pakte een moersleutel en huiverde bij de aanraking. De gereedschappen lieten een dun laagje vet op mijn handen achter. Was mama gelukkig geweest toen ze als jonge draaister aan een draaibank stond, en vervolgens als assistente van de voorman, en ten slotte als arbeider van middelbare leeftijd op de afdeling metaalcoating?

Toen ik de kist oppakte om die weg te zetten, voelde ik opnieuw hoe zwaar ze was. Toen ik heel klein was, was ik altijd heel ongeduldig. ‘Wanneer word ik nou groot, mama? Wanneer, wanneer?’ Nu. Op dit moment. Tegen mijn zin en slecht voorbereid werd ik de wereld der volwassenen in gestuurd.

3 LEIDERS VAN DE NATIE

Uit de grote fabrieksgebouwen rezen zwarte schoorstenen hoog op en ze onderbraken de skyline als de poten van een spin die dood op zijn rug lag. Rook kringelde eruit, bleef een tijdje in de koude lucht hangen en loste dan langzaam op tot er niets van over was.

Op school schreven we altijd over fabrieksschoorstenen als de leraren ons opdroegen een opstel te maken over de grote prestaties van ons land. Met clichés als ‘prachtige schoorstenen verhieven zich tot in de hemel’, versterkten kinderen overal in China die symbolen van socialistische vooruitgang. Maar toen ik ze in het echt zag, vond ik ze opdringerig en lelijk.

Op de laatste dag van onze basisopleiding, die een maand duurde, moesten we een wandeling maken over het productieterrein van Liming. Hoewel mijn moeder daar haar hele leven had gewerkt, was ik er nooit binnen geweest: niemand werd toegelaten zonder een officiële pas met foto. De wirwar van buizen op de begane grond had iets afstotelijks. Sommige waren omwikkeld met wit plastic tape, andere sisten vervaarlijk op plekken waar het gas er als een opgesloten dier uit probeerde te ontsnappen. Bij bochten in de pijpleiding sijpelde er witte stoom uit.

De rondleiding begon in de uiterste zuidhoek van het gebouwencomplex en ging vervolgens naar de hoofdpoort in het noorden, waarbij we een spoorlijn overstaken die het fabrieksterrein in tweeën splitste. Ik had nooit gedacht dat het allemaal zo groot zou zijn en evenmin dat het er in de winter zo troosteloos uit zou zien. Met zijn immense uitgestrektheid, zijn onpersoonlijkheid en zijn regelrechte lelijkheid op sommige plekken was Liming een mengelmoes van het monumentale en het ronduit smerige – kolenhopen, bergen slakken en logge zwarte gebouwen met vuile vensters. Tot mijn verbazing zag ik in een hoek een geïsoleerd stuk spoorlijn waar stoomtreinen puffend heen en weer reden en zwaar materieel vervoerden.

Op de asfaltwegen zag je weinig mensen maar meer dan genoeg leuzen. HARTELIJKE GELUKWENSEN MET DE GESLAAGDE LANCERING VAN DE RUIMTERAKET stond er op een reusachtig spandoek boven een zijingang, waarbij de rode karakters tot roze waren verschoten. Andere leuzen hingen aan touwen die over de weg waren gespannen en aan de muren bevestigd. WERK HARD EN BOUW MEE AAN EEN PRACHTIG SOCIALISTISCH LAND, VERNIETIG AL HET VERGIF VAN DE BENDE VAN VIER en VERENIG ONZE GEDACHTEN, VOLG DE PARTIJ.

‘Het gebouw rechts is Eenheid Twaalf, de metaalgieterij,’ dreunde de Papegaai op. ‘Daartegenover bevindt zich nummer dertien, de smederij.’ Na de hele middag te hebben rondgelopen, bleven we uiteindelijk stilstaan tegenover een sierlijke gevel. ‘Kameraden, dit is het oudste gebouw van de fabriek. Kijk goed – je kunt de datum op de plaquette nog lezen. Het was een typisch bouwwerk uit het einde van de negentiende eeuw, vanbinnen hout, steen en baksteen vanbuiten.’ Hij wachtte even om een passende conclusie te formuleren. ‘Ik zeg jullie met trots dat maar weinig andere fabrieken kunnen bogen op zo’n lange geschiedenis!’

Als men trots was op de geschiedenis van Liming als pionier in de Chinese wapenindustrie, dan was die trots getemperd door schaamte. Nadat tijdens de Opiumoorlog door de Britten een beschamende nederlaag was toegebracht, besloot de Qingregering dat China zich meester diende te maken van de westerse technologie en lanceerde zij de Zelfversterkende Beweging, China’s eerste moderniseringsprogramma, om de industriële ontwikkeling te stimuleren. In 1886 werd het ‘Jinling Bureau voor Machinebouw’ opgericht in Nanjing – dat gebruikmaakte van de tweede naam van de stad, Jinling, wat ‘Gouden Berg’ betekende. Met geimporteerde machines produceerde de fabriek kanonnen, geweren, artilleriestukken en kanonskogels gevuld met dynamiet.

De Koreaanse- en de Koude Oorlog bespoedigden de ontwikkeling van China’s defensie-industrie en transformeerden Jinling van een kleine werkplaats tot een belangrijke speler in het militair-industriële complex en uiteindelijk tot het Limingcomplex dat ik kende. Bang voor de dreiging van de Verenigde Staten in de jaren vijftig wendde China zich tot haar oudere broer de Sovjet-Unie om hulp. Hoewel de Papegaai de rol van het leger aan Sovjetadviseurs dat zich over China had ontfermd bagatelliseerde, wist iedereen dat China’s eerste raketten in de Sovjet-Unie waren ontwikkeld of aangepaste versies van Sovjetmodellen waren.

Ik stond in het halfduister, was moe en had het koud. De vergane glorie van de fabriek en haar voortdurende roem, die beide schromelijk door onze saaie gids werden overdreven, maakten geen indruk. Ik wilde dat ik thuis was en mijn huiswerk maakte of zelfs bezig was met borduurwerk.

Mijn bril besloeg zodra ik de werkplaats betrad. Voordat ik weer kon zien vulde de geur van smeerolie, een geur die ik nooit eerder had geroken, mijn neusgaten.

Ik werd naar mijn nieuwe werkplek gebracht. Na een maand training op het hoofdkwartier werden we in verschillende fabriekseenheden ingedeeld. Omdat ik met hoge cijfers was geslaagd voor het examen voor nieuwe werknemers, kreeg ik een populair baantje – ik moest drukmeters controleren in Werkeenheid Nummer Drieëntwintig, waar men zich bezighield met meetapparatuur en maatstelsels in de fabriek. Mijn nieuwe wereld lag verborgen helemaal aan het einde van Eenheid Eenentwintig, bij de achterpoort van het hoofdcomplex.

‘Dit is onze nieuwe leerling, Kleine Zhang,’ begon Wang Dengshi, de gedrongen en energieke man die me bij mijn nieuwe leven afleverde. In een Chinese fabriek worden alle jonge mensen met Kleine (klein is xiao) aangesproken, gevolgd door de familienaam, terwijl oudere mensen, in ieder geval tegenover hun leeftijdgenoten met Oude (lao is oud. Dit is wel respectvol, bijvoorbeeld laoshi is leraar) zus of zo worden aangesproken. De ‘kleintjes’ mogen zich niet rechtstreeks tot de ouderen richten zonder het eerbiedige voorvoegsel ‘Meester’.

Ik maakte mijn brillenglazen schoon om de mannen in de drukmeterwerkplaats te kunnen zien. ‘Dit is Meester Lin Decai, Meester Cheng Jingming en Meester Lan Houling,’ stelde Baas Wang hen voor. Ik schudde onwennig hun uitgestoken handen. Nog een ritueel dat ik me eigen moest maken.

‘Welkom, welkom!’

‘Ga zitten, ga zitten!’

De meesters keken me allemaal beleefd glimlachend aan.

‘Hao, hao, hao,’ zei Meester Lin – ‘Goed, goed, goed’ – ‘Lijkt me iemand die wenhua (letterlijk cultuur, educatie, civilisatie etc.) heeft!’

‘Eerlijk gezegd heb ik alleen mijn eerste jaren middelbare school afgemaakt,’ bekende ik, de grote bril terugduwend die over mijn neus omlaag was geschoven. Ik vond het gênant om te doen alsof ik over de beschaving en de kennis beschikte die door het woord ‘wenhua,’ worden gesuggereerd.

‘Dat is niet slecht,’ zei Meester Lan. Wijzend op Lin vervolgde hij met een hoog stemmetje: ‘Vroeger kende hij alleen de twee karakters voor man en voor vrouw, zodat hij niet de verkeerde wc in liep!’ Lan vertelde dat Lin een boerenjongen was uit de aangrenzende provincie Anhui, die was gerekruteerd omdat de fabriek tijdens de Grote Sprong Voorwaarts plotseling meer personeel nodig had. Lin had zijn naam leren schrijven op de anti-analfabetismecursus die door onze fabriek was opgezet. ‘Maar moet je hem nu zien,’ vervolgde Meester Lan, ‘hij is zo ontwikkeld dat hij iedere dag oefent in kalligraferen!’ Hij opende zijn grote, rode mond om een meisjesachtig gegiechel ten gehore te brengen.

Alle anderen lachten ook en ik slaagde erin een glimlach te forceren, hoewel ik niet goed wist waarom.

Meester Lan was achter in de dertig, mager, met een bochel en een jongensachtig kapsel. Zijn bleke gelaat was even zacht als dat van een vrouw. De snor op zijn bovenlip was zo dun dat je elke afzonderlijke haar kon zien. De blik in zijn bruinachtige ogen, ongebruikelijk voor een Chinees, was klaar en zorgeloos. Hij had iets gemoedelijks en kinderlijks over zich. Ik vond hem onmiddellijk aardig. Hij droeg een groen legeruniform, zonder insignes, en rubberen legerschoenen. Al snel werd mij duidelijk dat hij blauw droeg als hij niet in het groen was: beide uitmonsteringen waren gratis geschenken van de werkeenheid van zijn vrouw, die in dienst was van een uniformfabriek.

‘Waarom ben jij zo vrolijk?’ vroeg Meester Lin aan Lan. ‘Je hebt zeker bijenkeutels gegeten, of niet soms?’ Er school geen venijn in zijn toon, maar… bijenkeutels? Hoewel ik heel nieuwsgierig was, waagde ik het niet om mijn meerderen in de rede te vallen, en pas later hoorde ik dat de boeren daarmee honing bedoelden. ‘Ik ben maar een boerenkinkel en ik weet niks en jij bent de wehuaman in ons groepje, de generaal onder ons dwergen,’ zei Meester Lin, snuivend.

Meester Lin was een jaar of vijfenveertig en tamelijk gedrongen. Zijn boerenafkomst was duidelijk zichtbaar, vooral aan zijn grof geknipte borstelkop, het werk van een amateurkapper in zijn dorp in Anhui. Om geld uit te sparen liet Lin zich eens in de paar maanden als hij thuiskwam daar knippen. Een zelfgebreide wollen trui spande over zijn dikke buik, die rond en stevig was als een molensteen. Onder de V-hals van de trui zag je het opvallendste onderdeel van zijn outfit: een gesteven boordje met draadjes vastgemaakt onder zijn armen en boven zijn gaatjesonderhemd. Omdat echte overhemden een luxe waren, droegen de meeste mannen goedkope katoenen borstrokken onder hun jasjes. Mijn vader droeg een soortgelijk boordje naar zijn werk, in de hoop dat het, als je je jasje had dichtgeknoopt of een trui aantrok, leek alsof je een heus wit overhemd droeg. Maar los, zoals Lin het vaak droeg, deed het boordje denken aan een mal slabbetje.

‘Oude Lin, volgens mij had jij een goede kalligraaf kunnen worden, als je maar een fatsoenlijk oefenboek had gebruikt, in vrije stijl of imitatie-Songdynastie, of zo,’ onderbrak Meester Cheng hen. In een blauwe stofjas, ons uniform, was hij bezig een standaardmeter met een hogedrukspuit schoon te maken. Cheng, die even oud was als Meester Lin, had een edel, aantrekkelijk maar nogal ernstig gezicht met daarboven dun zwart haar dat nauwgezet achterover was gekamd, in de stijl van heel wat Chinese topfiguren. Zijn doordringende ogen, zijn ernstige gezichtsuitdrukking en zijn gereserveerde houding lieten er weinig twijfel over bestaan dat hij niet gemakkelijk in de omgang zou zijn.

‘Ik weet helemaal niets. In tegenstelling tot sommige anderen wil ik helemaal niemand worden, noch een kalligraaf, noch wat dan ook,’ zei Meester Lin, terwijl hij zijn ogen neersloeg en naar zijn bureaublad staarde.

Er verscheen een enigszins onbehaaglijke uitdrukking op het gezicht van Meester Cheng, als een wolk die heel even een schaduw werpt op een zonnige dag.

De meesters stelden me een paar elementaire vragen. Ik was blij toen ze doorgingen met roddelen over mensen die ik niet kende en over fabrieksaangelegenheden waar ik toch niets van begreep. Toen het gesprek ten einde liep, nipten ze van hun thee uit witte geëmailleerde mokken, die donkerbruin waren uitgeslagen van de sterke, goedkope theebladeren. In China wordt er niets gedaan zonder thee.

Het viel me op dat ze het niet druk hadden. Iedereen in de fabriek werd in beslag genomen door het Lentefestival (het Chinese Nieuwjaar) van de daaropvolgende week, de belangrijkste datum op de Chinese kalender, legden de meesters uit, en we hoefden alleen maar werk te verrichten als er mensen kwamen met meters die moesten worden gecontroleerd of gerepareerd.

Meester Lin zette zijn bril op en begon zinnen over te schrijven uit het Dagblad van het Volk. Ik wierp een blik zijn kant op en las de kop: ‘Arbeiders overal in het land blijven vóór het Lentefestival enthousiast op hun post aan de lopende band’. Als spreekbuis van de Partij was de krant zo saai dat de mensen grapten dat hij sneller werkte dan een slaappil. Feit is dat er maar twee soorten artikelen in stonden, hetgeen bijdroeg aan die slaapverwekkende kwaliteit: de krant meldde goed nieuws of hield de meer dan een miljard mensen tellende bevolking van China voor hoe men zich diende te gedragen.

Toch schreef Meester Lin er pagina’s uit over, en opeens begreep ik waarom Meester Lan de draak stak met zijn kalligrafie. Je schrijft het Dagblad van het Volk niet over vanwege de kunst van het kalligraferen en al evenmin vanwege zijn literaire waarde. Maar het was in ieder geval een manier om de tijd te doden – hij maakte de indruk ijverig bezig te zijn.

Meester Lan bestudeerde zijn gereedschappen een poosje en dommelde toen in op zijn stoel, waarbij zijn hoofd zijwaarts knikkebolde en er speeksel uit zijn open mond sijpelde.

‘Zijn er boeken die ik kan bestuderen, Meester Lin?’ vroeg ik mijn chef – Baas Wang had besloten dat ik de leerling zou zijn van Lin, het oudste lid van het drukmeterploegje.

‘Boeken?’ Mijn chef keek verbaasd op van zijn kopieerwerk. ‘O, ja, die heb ik wel ergens. Ik zal even kijken als ik tijd heb, maar het heeft geen haast, hoor, je bent er net.’

Ik was niet gewend om niets te doen. Zelfs tijdens de schoolvakanties deed ik naast het borduurwerk nog huiswerk. Ik dacht aan de klas die ik had verlaten. Mijn klasgenootjes moesten op dat moment druk in de weer zijn met de voorbereidingen van het semesterexamen. En vernikkelen van de kou, was mijn egoistische maar vertroostende bijgedachte. ’s Winters mochten we niet met onze verkleumde voeten stampen, ook al was het ijskoud in het klaslokaal en zogen de kapotte ramen de snijdende wind naar binnen. De koubulten op mijn hand werden al minder.

Ik ging aan een bureau zitten dat toebehoorde aan een collega die met ziekteverlof was en keek om me heen. De werkplaats was ongeveer even groot als mijn klaslokaal, waar vijftig leerlingen in vier keurige rijen op elkaar geperst zaten. Hier domineerde een grote werkbank met een vettig plastic oppervlak de ruimte. De houten poten waren zwart en glommen van de talloze vette handen – en alleen vlak boven de grond was de oorspronkelijke kleur nog te zien. Drie instrumenten om drukmeters te controleren stonden op de hoeken van de tafel hun winterslaap te houden onder doorzichtige hoezen.

Ondanks de warmte en het felle licht voelde ik me niet op mijn gemak in de werkplaats. Misschien kwam het door de zwarte smeedijzeren raamlijsten. In tegenstelling tot de houten lijsten thuis waren deze zwaar en koud, bijna vijandig. Ik stelde me voor dat gevangenisramen er zo uit zouden zien.

Hier zou ik dus worden opgesloten.

Wat kon ik beginnen? Ik had zin om de gang over te steken en een praatje te maken met Rong Ling, een andere leerling die aan de sectie drukmeters was toegewezen, in de ruimte recht tegenover de onze. Maar dat mocht niet. Onze twee secties vormden, samen met de afdeling elektrische meters, de metergroep, die in zijn geheel onder leiding stond van Baas Wang.

De enige noemenswaardige ‘gebeurtenis’ die dag deed zich voor toen de baas Rong Ling en mij voorstelde aan al onze collega’s. Het hoofd elektronica, Bolle Wang, nam ons van top tot teen op, alsof ze bezig was een schoondochter te kiezen. ‘Wat zijn jullie nog jong!’ zei ze op zangerige toon. Rouwde ze nu al om haar verloren jeugd? Bolle Wang was klein, dik en nog maar een jaar of vijfendertig.

‘Wat heb jij een boel haar!’ zei ze tegen Rong. Het haar van mijn medeleerling lag in keurige vlechten zo dik als bezemstelen op haar schouders. Als ze zich verveelde kauwde Rong altijd op de punten, alsof ze er inspiratie uit wilde zuigen. De afzonderlijke delen van haar ovale gezicht waren op zichzelf aantrekkelijk, maar als geheel miste het levenslust. Haar welgevormde lichaam ging schuil onder een geel jasje waardoor haar gezicht nog geler leek.

‘Goh, ziet er niet slecht uit.’ Bolle Wangs dikke handpalm rustte op mijn iele schouder. ‘Jij bent nogal lang, nietwaar? Alleen een tikje te mager. Maar ach, nu breng je geld in het laatje, dus zal je moeder je wel vetmesten.’ Ik glimlachte verlegen, want ik wist dat ik niet mooi was. Mijn magere lijf werd bedekt door een lomp Chinees jasje. Mijn ouderwetse bril met een zwaar montuur gaf mij iets ernstigs en mijn krulhaar was een warboel, net als dat van mijn moeder en mijn grootmoeder. Ik was toevallig een van de weinige Chinese vrouwen met van nature krullend haar.

De hele dag nietsdoen was verbazingwekkend vermoeiend.

Die nacht droomde ik dat ik staalarbeider was geworden. In een canvasuniform en met een pet met klep, net als de arbeider op onze klok, pakte ik een spade en schepte brandstof in een onverzadigbare oven van dansend vuur. Mijn gezicht gloeide rood en oranje op van de vlammen, terwijl het zweet in de witte handdoek om mijn nek droop. Dit was het ware arbeidersleven, vol actie, kabaal en daadkracht!

Maar ik werd wakker met als vooruitzicht alweer een inhoudsloze dag.

Gelukkig kwam het Chinese Nieuwjaar met rasse schreden naderbij. Traditiegetrouw klonk de sirene die het einde van de werkdag aankondigde op oudejaarsdag tweeënhalf uur vroeger dan normaal. Niemand werkte trouwens op die dag. Na een beetje te hebben schoongemaakt kakelden de werkers er lustig op los en wachtten opgewonden tot ze konden beginnen aan hun vier aaneengesloten dagen vakantie. De langste vakantie van het jaar. We hadden alleen de nationale feestdagen om naartoe te leven; je mocht zelf geen vakantiedagen opnemen.

Ik reed naar huis, mijn fiets zwaarbeladen met ham, vis en fruit. Die etenswaren maakten deel uit van het geschenkpakket dat de welvarendere staatsbedrijven op feestdagen aan hun werknemers cadeau gaven.

De gulheid van dit jaar had ik te danken aan een raketlancering. In mei 1980 schoot China met succes een geleide raket de Stille Oceaan in. Overal in het land werd deze eerste lancering vanaf Chinese bodem bejubeld als symbool van onze gestaag voortschrijdende ruimtetechnologie. Tijdens onze opleiding hadden we een documentaire over de lancering gezien. Van een uiterst geheime locatie in Xinjiang, China’s testgebied in de woestijn in het noordwesten, schoot de witte draagraket, van achteren vuurspuwend, de blauwe hemel in. Ze landde, zoals beoogd, achtduizend kilometer verderop, in de buurt van de Salomonseilanden. Toen wisten we nog niet dat de lancering ons naast nationale trots ook nog praktisch voordeel op zou leveren. En pas later begreep ik de ware betekenis van de lancering: de raket, die meerdere atoomkoppen kon vervoeren, maakte het China voor de eerste maal mogelijk het vasteland van de Verenigde Staten te treffen.

Ik wist dat mijn fabriek daar een rol bij had gespeeld, maar niet precies welke. Hoe dan ook, Beijing beloonde alle fabrieken die vielen onder het ministerie van Luchtvaartindustrie.

Buiten de muren van de fabriek was nog steeds sprake van rantsoenering, hoewel de hoeveelheden per persoon geleidelijk aan groter werden. In de rij staan was dagelijkse routine. Mijn moeder had een zestal kleurige coupons bij zich – een varkentje op de vleescoupons, katoenbloesem op de kledingcoupons – zodat ze inkopen kon doen zodra de kans zich voordeed. Op een fiets moest je soms jaren wachten. Zo’n onontbeerlijk vervoermiddel was nog steeds moeilijk te krijgen. Het jaren in de voetsporen van de Sovjet-Unie lopen had tot gevolg dat China prioriteit gaf aan industriële goederen boven consumptieartikelen.

Toen ik met de zware last beneden voor de deur stond, moest ik om hulp roepen. Mama kwam als een speer naar beneden.

‘Aiya, moedertje mijn!’ klonk haar favoriete uitroep, die zowel blijdschap, verrassing als woede kon uitdrukken. ‘Zoveel heerlijkheden!’ voegde ze er met een glimlach en een tik op de ham aan toe. Mam bekeek alle spullen als een soldaat die een oorlogsonderscheiding bestudeert. ‘Heerlijk, hè, als er een bedrijf is dat voor je natje en je droogje zorgt? Het heeft je een goede kom rijst opgeleverd. Daar mag je dankbaar voor zijn.’ Ze liet geen gelegenheid voorbijgaan om me eraan te herinneren dat ik mijn inkomen aan haar te danken had. Het was haar liefhebberij en haar obsessie geworden. Afhankelijk van haar stemming kon ze er op verschillende manieren mee op de proppen komen. Vandaag had ze een goede bui. Armoede had van het Lentefestival altijd een stressvolle tijd gemaakt, want alle Chinese families voelden zich verplicht te zorgen voor goed eten en drinken, lekkere hapjes voor bezoekers en nieuwe kleren voor de kinderen. Het gratis pakket verlichtte dat jaar de druk.

In de gemeenschappelijke keuken was Nai druk bezig met de voorbereidingen van het feestmaal. Ze was een uitstekende kokkin en had dag en nacht doorgewerkt. Het bewijs lag op diverse schalen opgetast: gekookte gerechten, halfgare gerechten en gerechten die nog moesten worden klaargemaakt. Beng! Beng! In een vast ritme hakte ze met een groot slagersmes dat ze met twee handen omklemde in op het vlees dat op het hakblok lag.

Onze buren waren ook bedrijvig bezig in de keuken. Er was sprake van een onuitgesproken wedijver om te zien welke familie de meeste en de lekkerste gerechten kon klaarmaken. De koks babbelden er lustig op los en proefden van elkaars voedsel. Hoewel we dicht op elkaar gepakt leefden, konden we goed met onze buren opschieten, leenden we elkaar rijst en boden een helpende hand wanneer dat nodig mocht zijn. In een eenkamerflat aan het einde van de gang woonde een jong stel met een dochtertje. Het andere gezin was een echtpaar van middelbare leeftijd met hun dochter Kleine Bloem, die nog steeds wachtte tot de overheid een baantje voor haar vond.

‘Gisteren kwam een oud-collega bij me op bezoek, Vlekje Miao, die vrouw met die grote moedervlek op haar kin, weet je nog? Ze zei dat ik bij haar kon komen werken op de administratie van de Confuciustempelmarkt,’ vertelde mijn moeder toen ik haar hielp met het schoonmaken van de flat. ‘Ze hebben meer administratieve krachten nodig om tijdens het Lentefestival de staangelden van de getihu te incasseren. Als ik in de smaak val nemen ze me misschien aan als vaste kracht.’

Getihu waren de nieuwe generatie particuliere handelaren die de marktkramen beheerden en het land veranderden. In Nanjing begonnen velen van hen hun zaken op de Confuciustempelmarkt, het hart van een drukke woonwijk en een toeristische trekpleister op ongeveer twintig minuten fietsen afstand van mijn huis, als je door de Wudingpoort naar het centrum van de stad reed. In lange rijen marktkramen werd alles verkocht wat van nut zou kunnen zijn: pannen, gewatteerde broeken, strobezems, varkensstaarten in het zuur, gedroogde dadelpruimen, kikkers op stokjes en krekels in piepkleine bamboekooitjes. Omdat de dienstverlening beter was en de prijzen lager waren dan in de staatswinkels schoten zulke markten overal in de stad als paddenstoelen na een regenbui uit de grond.

‘Echt waar? Ga je het doen?’ Goed nieuws dus. Ik wist dat mama, die nog jong en actief was, zich thuis half kapot zou vervelen.

‘Morgen begin ik,’ zei ze, ‘alleen nog op proef. Ze betalen niet slecht en de baan zelf klinkt niet al te veeleisend. ‘Ai.’ Terwijl ze bezig was de bovenkant van de raamkozijnen af te stoffen met een plumeau van kippenveren slaakte ze een zucht. ‘Er is niet al te veel keus voor een ongeschoold oud mens als ik. Alleen, nou ja… getihu,’ ze liet een afkeurend tut-tut-tut-tut horen. ‘Ik weet niet wat ik daarvan moet denken.’

Confucius zelf plaatste de koopliedenstand heel laag op de maatschappelijke ladder. In de jaren vijftig ging Voorzitter Mao nog veel verder – hij schafte, in zijn mislukte poging welstand voor iedereen te bewerkstelligen, de hele private sector af. Elke commerciële activiteit werd afgedaan als ‘kapitalistisch gesjoemel’. Mijn moeder vond het beschamend voor een voormalig werkneemster van een staatsbedrijf om met hen samen te werken. Toch was ze pragmatisch genoeg om die gelegenheid met beide handen aan te grijpen.

Buiten begonnen kinderen voetzoekers af te steken. Strengen vuurwerk knalden door de lucht en deden pijn aan de oren van iedereen in de buurt. Dit jaar was er beter vuurwerk dan in voorgaande jaren, wat we eigenlijk te danken hadden aan de getihu. De kinderen van ons dorp konden er niet van afblijven. Met oorverdovend kabaal en gegil van blijdschap kwam er een einde aan een oud jaar en popelde het nieuwe om te beginnen.

4 DE RAUWE RIJST IS GEKOOKT

Geluk glinsterde op onze voordeur. Gedrukt in gouden letters op rood glanzend papier stond het grote karakter fu. Dat betekent geluk of voorspoed en stelt een persoon voor die voor een altaar knielt en bidt om geluk. Het karakter was ondersteboven opgehangen, fu dao, wat in de traditie van het woordenspel gebeurt om te verzekeren dat fu ook echt bij ons thuis zal ‘aankomen’ – een andere betekenis van ‘dao’. Achter de deur was onze hele familie in de beste kleren bijeen voor de jaarlijkse feestdis. Ik had een nieuwe katoenen overgooier met een bloemetjesmotief voor over mijn gewatteerde Chinese jasje en een paar leren schoenen in plaats van katoenen muiltjes.

Overeenkomstig de traditie serveerde Nai als eerste een vis gekookt in sojasaus. Ze verkondigde: ‘We hebben elk jaar vis,’ en zette het gerecht toen terzijde om later te worden verorberd. In het Chinees klinkt yu, of vis, als het karakter voor overschot of overdaad – hoop op een voorspoedig jaar in het vooruitzicht.

Op aandringen van mama ging Nai tegenover de deur zitten, op de stoel die gereserveerd is voor de meest achtenswaardige aanwezige. Normaal nam ze niet eens plaats aan tafel, maar at ze haar karige maaltje in de keuken, als een bediende. Toen stond mama op en hield een klein porseleinen kopje omhoog met langs de rand gegraveerde tranen. ‘Er is dit jaar een hoop gebeurd. Ik heb mijn baan opgegeven, Kleine Li heeft mijn baan overgenomen en ik probeer weer een andere baan te vinden.’

‘Ja, neem die baan bij de Confuciustempel maar aan,’ viel mijn vader, die zich terug naar huis had gehaast voor het festival, haar in de rede. ‘Deng Xiaoping heeft gezegd:“Of hij nu wit is of zwart, een kat is een goede kat zolang hij de rat vangt.” En ik zeg dat een baan een goede baan is zolang hij geld oplevert.’ Ingenomen met zijn uitlatingen, bracht hij ze zo luid ten gehore dat het hele gebouw het kon horen.

Mama negeerde haar echtgenoot en ging door met haar toespraakje. ‘Sesamranken zijn stukje voor stukje tot bloei gekomen. Ik wens dat onze levens alsmaar beter zullen worden. Proost!’

Onze kopjes en glazen tinkelden tegen elkaar. Ik dronk thee omdat ik allergisch was voor alcohol, terwijl alle anderen een soort witte likeur dronken, het vuurwater dat hun al snel rode koppen bezorgde. Zelfs mijn broer Xiaoshi deed mee. Hij was lang voor zijn leeftijd, maar ontzettend mager, alsof hij was vergeten ook in de breedte te groeien. Een paar van zijn verkeerde vriendjes stonden al buiten ons raam te fluiten om zijn aandacht te trekken. Nai maakte dat hij ging zitten en at.

‘Eet toch, ik heb nog veel meer,’ drong Nai aan, met een brede glimlach die de diepe kuiltjes in haar wang zichtbaar maakte.

Met al die ingrediënten tot hun beschikking hadden Nai en mama het beste nieuwjaarsmaal in jaren bereid: kippensoep, zoetzure vis, in de traditionele vorm van een eekhoorn, een ‘blijde hereniging’-stoofschotel in een aardewerken pot, geroerbakte groene groenten, en Nais specialiteit, de ‘leeuwenkop’ – een gerecht met gehaktballetjes. Het eten is altijd de draad die Chinese families stevig bijeenhoudt. Toen onze trek groeide met het opstijgen van de dampen, grepen onze eetstokjes vaardig en precies wat van onze gading was. Het Lentefestival was de enige keer dat we ons naar hartenlust te goed konden doen.

‘Verrukkelijk, Nai!’ zei mijn zuster Weijia waarderend. Met haar gestreepte wollen sjaal om, een duur cadeau dat ze van haar vriendje had gekregen, zag ze er die dag bijzonder aantrekkelijk uit. Haar ogen onder de dubbele oogleden waren zo sprankelend dat ze leken te spreken en haar frisse bleke gelaat deed denken aan een lelie die net boven het water uit steekt. Waar ik de dromer was, en onze broer de amokmaker, was Weijia de verstandigste van ons drieën. Ze had ook een andere achternaam, Huang, van onze moederskant. In China krijgen kinderen de familienaam van de vader, maar omdat mijn moeder enig kind was, had ze erop gestaan dat haar eerste kind, of het nu een jongen of een meisje was, de naam Huang in stand zou houden.

‘Van nu af aan wordt er niet meer geborduurd,’ kondigde mama aan. ‘Hoe lang hebben we dit tamade (letterlijk zijn of haar moeder) borduurwerk al gedaan, Nai? Tien jaar, moedertje mijn! Ik kan me niet meer herinneren hoe vaak ik met een naald in mijn vinger heb gestoken. Nu is het welletjes. Na mijn dagelijkse werk wil ik graag wat rust hebben. Nai, jij kunt het kalmpjes aan gaan doen. Laat me op je proosten.’ Mama tikte met haar kopje tegen dat van Nai.

‘Nee, nee, nee,’ protesteerde Nai, ‘ik ben een nutteloze oude vrouw.’

‘Nutteloos?’ Mama’s wenkbrauwen gingen nog verder omhoog. ‘Nai, jij hebt je hele leven voor ons gesappeld. Zonder jou had onze familie het nooit gered. Alleen dankzij jou hebben we het overleefd, wij allemaal.’ Ze hief haar hoofd op en goot de overgebleven likeur naar binnen.

‘Ik wil ook met je toosten,’ zei mijn vader. Boven Nais kleine gestalte uittorenend raakte hij haar porseleinen kopje aan met het zijne en slurpte een ingelegd eendenbilletje naar binnen. Maar hij maakte er zoveel lawaai bij dat het leek of hij bang was dat wij niet zouden begrijpen dat het zijn lievelingskostje was als hij stilletjes zou eten. Gelukkig hoort in stilte eten in China niet tot de vereiste tafelmanieren. Na een voldane boer vervolgde hij zoals gebruikelijk met luide stem: ‘Ik moet jou dankbaar zijn, Nai. Jij hebt een veel grotere bijdrage geleverd aan deze familie dan ikzelf.’ Zijn knappe donkere gezicht was rood aangelopen van de alcohol.

Vader, die Zhang Songshou (‘pijnboom’, ‘lang leven’) heette, was gezegend met een hoog voorhoofd en een sterke vierkante kaak – gunstige gelaatstrekken volgens de traditionele Chinese fysionomie. Hij droeg een hooggesloten marinejasje met knopen, dat populair was gemaakt door dokter Sun Yat-sen en door iedereen werd gedragen, van Mao tot de boerenbevolking. Het was zelfs een nationaal uniform voor Chinese mannen geworden, het enige onderscheid zat hem in de kwaliteit van het materiaal dat men zich kon veroorloven. Zelfs mijn broertje droeg zo’n blauw katoenen jasje.

De alledaagse kledij deed niets af aan vaders hoogmoed. Hij was slechts een nederige klerk, hoewel ik niet precies wist wat dat inhield. Eigenlijk kende ik mijn vader helemaal niet goed. Voor ons was hij meer een ver familielid dat er nooit was. Omdat we mama’s moeder Nai noemden, moesten we zijn moeder Grootmoeder Zhang noemen, een eerbiedige maar afstandelijke term.

Ieder ander noemde haar Opoe Langtiet, naar de hangborsten die deze geduchte vrouw elke drukkend warme zomer in Nanjing in het openbaar liet bungelen. Niemand in de buurt zal ooit die keer vergeten dat ze de postbode de schrik van zijn leven bezorgde toen ze haar borsten over haar schouders gooide. Als vrouw van een welvarende koopman had ze meer geld dan manieren.