De danskampioen

Petina Gappah

foto: Bathsheba Okwenje

De danskampioen

Vertaald door Kees Mollema

MOURIA

De dichtregels uit het gedicht Wauwelwok (Jabberwocky van
Lewis Carroll) op pagina 000 en 000 zijn in de vertaling van Alfred
Kossmann en C. Reedijk

© 2009 Petina Gappah
All rights reserved including the rights of reproduction in whole or in
part in any form
© 2009 Nederlandse vertaling
Kees Mollema en uitgeverij Mouria, Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
Oorspronkelijke titel: An Elegy for Easterly
Omslagontwerp: DPS
Omslagfotografie: Deborah Jaffe/Getty Images

ISBN 978 904 580 12 92
NUR 304

www.mouria.nl

De verhalen in deze bundel zijn fictief. Overeenkomsten met werkelijk bestaande personen, gebeurtenissen, plaatsen, gelegenheden en organisaties berusten op louter toeval.

Voor Tererai en Simbiso Gappah, mijn geliefde ouders, en voor Regina, Ratiel, Vimbai en Vuchirai.

Meer en meer bewonder ik veerkracht.
Niet het simpele verzet van een kussen, dat
keer op keer dezelfde vorm aanneemt, maar de lenige
volharding van een boom, die merkt dat het licht opeens minder wordt
aan een kant,
en dan de andere kant op groeit. Een blinde intelligentie, dat klopt.
Maar uit een dergelijke vasthoudendheid ontstonden schildpadden,
rivieren,
mitochondria, vijgen – deze hele harsachtige, onherroepelijke wereld.

Jane Hirschfield

Inhoudsopgave

Als The Last Post klinkt

Treuren om Easterly

De dependance-schuifelpas

Iets moois uit Londen

In het centrum van de Gouden Driehoek

De danskampioen van Mupandawana

Onze man in Genève wint een miljoen euro

Het dienstmeisje uit Lalapanzi

De Indiër van tante Juliana

De gebarsten, roze lippen van Rosies bruidegom

Mijn nicht-zusje Rambanai

De minnelijke schikking

Middernacht in Hotel California

Dankwoord

Als The Last Post klinkt

De bugel verscheurt de stilte op de begraafplaats. De bekende, maar pakkende melancholie laat niemand onberoerd. Zelfs de ogen van de president lijken vochtig, achter zijn brillenglazen. Dicht bij hem, op de ereplaats voor de weduwe, ben ik me bewust van elke beweging die hij maakt. Ik kijk naar hem, zonder mijn ogen te bewegen. Misschien heeft hij geen tranen in zijn ogen, maar zijn het mijn eigen plotselinge tranen die ik zie. De medailles waarmee zijn sjerp volhangt, steken af tegen de groene stof, ze lichten op en verflauwen weer.

Hij slaat zijn handen ineen, waardoor de zenuwen van beide handen even rust krijgen. Het maakt hem, heel even, de oude man die hij is. Ik voel een onverwacht medelijden in me opwellen. Halfvergeten dichtregels schieten ongevraagd door mijn hoofd; hij wordt oud, hij wordt oud, de lengte van zijn broekspijpen wordt fout. Er zit een scheiding in zijn haar; de grijze uitgroei op zijn schedel laten zien waar de verf niet reikt. Telt hij nog jaren, of misschien alleen nog maar de maanden en dagen die hem resten totdat de bugel ook voor hem de aftocht blaast en hij de lege plek naast zijn eerste vrouw inneemt, onder het zwarte, gepolijste marmer?

De gezichten van de baardragers gaan half verscholen onder hun olijfgroene baretten. De zon glinstert op de metalen onderscheidingen op hun epauletten. Hun sabels weerspiegelen in hun gepoetste schoenen. Ze tillen de lijkkist op en zetten hem op hun schouders. De vlag die de kist bedekt glijdt eraf en onthult een stukje van de kist, wit met goud. De voorste soldaten pakken ’m gelijktijdig beet, om te voorkomen dat hij er helemaal af glijdt.

De mars gaat voorwaarts, een stap, rust, nog een stap, rust, totdat ze de grafkuil bereiken, die vanbinnen is bekleed met groen vilt. De blanke man van het uitvaartcentrum ziet er stijf uit, met zijn hoge hoed en jas met lange slippen. Waar vinden ze die toch, deze blanke mannen met hun magere gezichten en hun begrafenispakken? Er zijn tegenwoordig bijna geen blanken meer te vinden in het land.

Alles is zwart en groen en bruin en wit. Zwart, het marmer van de gepolijste grafstenen en de rouwkleding. Groen, de presidentiële sjerp, de olijfkleurige baretten van de soldaten en de kunstmatige kleur van de grafkuil. Zwart, de samengekomen menigte die naar het in flessengroene gevechtspakken gestoken jeugdkoor luistert. In de augustushitte zingen ze met schorre stemmen liederen over een oorlog die ze niet mogen vergeten. Zwart en bruin, de ontboste Warren heuvels die ons omringen, stronken waar eens bomen stonden, de groene bomen veranderd in het bruine hout dat de elektriciteit vervangt die niet langer in de huizen te vinden is.

De bugel valt stil terwijl de kist in het graf wordt neergelaten. De plotselinge stilte doet me opschrikken uit mijn gedachten over de presidentiële sterfelijkheid. Ik bereid me voor om naar het graf te lopen. Ik zie dat ook de president beweegt, nog steeds een oude man, maar wel een die Opperbevelhebber van het Leger is, Uitdager van de Imperialisten en, zojuist nog, Spreker op Begrafenissen van Dode Helden.

Nog geen uur geleden, na het openingsgebed en vóór de laatste saluutschoten, hield hij zijn begrafenisrede.

‘Het was een goede man, een moedige soldaat in de strijd voor onze bevrijding, een liefhebbende echtgenoot en vader. Wij betuigen ons medeleven met zijn familie en zijn weduwe Esther en wensen haar veel sterkte toe bij dit onnoemelijke verlies.’

De camera’s van de landelijke zender richtten zich op mijn gezicht. Via televisies in het hele land kwam ik de huiskamers binnen, sterk in mijn onnoemelijke verlies. De camera’s zwaaiden weer naar de president en hij zei: ‘Ik zeg u vandaag dat ook u zich, evenals de moedige held die we vandaag begraven, moet wapenen tegen zelfingenomenheid. U moet het voorbeeld volgen van onze gevallen kameraad. We moeten voorwaarts gaan, vandaag, en samen strijden in harmonie, eenheid en solidariteit om de verworvenheden van onze vrijheidsstrijd te consolideren.’

Om me heen zag ik hoe blikken veranderden in leeg gestaar, bij deze zevende toespraak, tijdens de zevende heldenbegrafenis in vier maanden tijd. Ze worden afgemaakt, allemaal; leeftijd en aids doen hun werk, zelfs bij de moedigste helden. De vicepresident, met zijn overhangende oogleden, ziet eruit alsof hij de volgende zal zijn. Het zal geen lastig karwei zijn om de toespraken van de president te schrijven; het enige wat de schrijver moet doen, is de naam van de vorige gevallen kameraad doorstrepen en die vervangen door de naam van de onlangs overledene.

De president praatte door. De minister van Justitie dommelde weg. De commissaris van de politie schrok wakker toen er applaus losbarstte. Alleen de directeur van de Centrale Bank leek te luisteren, zijn gezicht gretig en aandachtig. Bij de begrafenis van de derde dode kameraad van dat jaar, nog geen week nadat het kabinet eindelijk had besloten wie vaderlandslievend genoeg was om de biljetten te sieren waartegen het pond, de euro, de dollar en de rand geruild konden worden, had de president iemand anders aangekondigd, iemand die nog vaderlandslievender was.

Ik luisterde naar de cadans van zijn toespraak. Nu hij het eerste thema – de vrijheidsstrijd – had behandeld, was het tijd voor het tweede thema. Voordat ik tot tien kon tellen zou hij beginnen met zijn aanval op de oppositie.

Toen ik bij de zes was, schalde zijn stem over de heuvels.

‘Kijk uit voor de marionetten van de zogenaamde oppositie, die met touwtjes worden bestuurd vanuit Downing Street. Ze willen ons alleen maar van het juiste pad afbrengen met hun gepraat over democratie.’

De microfoon siste lichtjes bij ‘marionetten’, waardoor het klonk als ‘majoretten’.

‘Downing Street’, dat was de aanwijzing dat hij het volgende thema aan moest snijden, de soevereiniteit van het land: ‘Ik zeg Blair en Bush dat dit land nooit weer, in geen biljoen, biljoen jaar, een kolonie zal worden.’

De microfoon protesteerde piepend bij ‘biljoen, biljoen’, waardoor dat luider klonk dan de andere woorden. Het had een zweem van nieuwigheid, dat gebruik van ‘biljoen’ in plaats van ‘miljoen’ om de kans op herkolonisatie aan te duiden. De inflatie bedraagt sinds drie maanden 3.000.325 procent per jaar, waardoor iedereen, zelfs dienstmeisjes en tuinmannen, miljardair is.

De kist is neergelaten.

Rwauya, de oudste zoon van mijn echtgenoot, leidt me naar het graf om zand op de kist te gooien. Hij is niet, zoals gewoonlijk, gekleed in een broek van onbestemde kleur en een T-shirt in de felle kleuren van de vlag, met het hoofd van de president erop afgebeeld. De onversneden geur van de ongewassen Rwauya dringt evenwel door zijn gekreukelde pak heen. Ik probeer niet achteruit te deinzen als hij mijn elleboog beetpakt. We volgen de president, langs de graven van de mannen en vrouwen die hier begraven liggen. Mijn handvol aarde spat bruin uiteen op de witte deksel van de kist.

De familie loopt achter ons. Edna, de zus van mijn man, barst uit in een luide weeklacht. ‘Broer,’ jammert ze, terwijl ze knielt bij het graf. ‘Kom terug, broer van me. Kom terug. Je werk is nog niet voltooid, broer. Zie toch hoe de natie verlangt naar je terugkomst.’

Ze doet alsof ze in het graf wil springen, maar haar dochters houden haar tegen. Ze botst tegen de vrouw van de president op, de tweede first lady, die haar troost met een geparfumeerde hand op haar schouder. Terwijl Edna droogsnikkend tegen het zwarte zijden pak van de presidentsvrouw leunt, dwalen mijn ogen naar Edna’s schoenen. Ze zou echt wat meer geld in haar schoenen moeten investeren; haar vormeloze boerinnenvoeten vereisen iets stevigers dan goedkoop zhing zhong- plastic.

Het is geen verrassing dat Edna er zo’n vertoning van maakt. Ze valt vaker ten prooi aan emotionele uitbarstingen, die ze afstemt op de grootte van haar publiek. Ze is altijd bereid om zich plaatsvervangend beledigd te voelen. Toen ik haar familie eenentwintig jaar geleden vertelde dat ik haar broer zou verlaten, fluisterde ze zó theatraal hard tegen haar zuster, dat ik het wel moest horen.

‘Ngazviende,’ zei ze, ‘en blij dat we van haar af zijn. Echte vrouwen zijn verlaten om ruimte te maken voor een mhanje als zij.’

Zo maakte ik kennis met het woord mhanje: hun woord voor de laagste soort vrouwen, vrouwen zonder vrouwelijkheid. Een mhanje is een dorre vrouw, een vrouw zonder nakomelingen, onproductief, een onvruchtbaar omhulsel. Er was geen sprake van dat haar broer onvruchtbaar kon zijn. Hij had zijn viriliteit bewezen met de drie kinderen die hij had verwekt bij de vrouw met wie hij was getrouwd, nóg was getrouwd toen hij met mij trouwde in Londen, in een onverwarmd zaaltje van de gemeente, tegenover een ambtenaar die een zakdoek onder zijn snotneus hield.

Ik dacht dat ik van hem hield; maar dat was in een ander land.

Ik was dolblij toen hij zei: ‘Ik wil een vrouw die mijn dromen deelt; een gelijke, geen ondergeschikte.’ Ik hielp hem woedende brieven te schrijven, vol gerechtvaardigde verontwaardiging over het blanke, koloniale regime en de toestand in zijn land. Ik vergat de strijd tegen apartheid in mijn eigen land, omdat zijn strijd urgenter leek. We schreven brieven, verleenden onderdak aan bannelingen en discussieerden nachtenlang over Fanon en Biko, Marx en Engels. Zo was het vóór we in dit land aankwamen, na de onafhankelijkheid. Voordat ik erachter kwam dat mijn echtgenoot al een vrouw en drie kinderen had, wiens namen ik slechts met moeite kon uitspreken.

Edna’s poging tot grafduiken is het enige hikje in de strak gechoreografeerde begrafenisstoet. Na de directe familie gooien ook de belangrijke personen aarde op de kist. De leden van het Politbureau trekken langs in een rij, dan de bevelhebbers van het leger en de luchtmacht, dan de commissaris van politie en de directeur van de gevangenissen, dan de parlementsleden en de rechters, in volgorde van anciënniteit.

Uiteindelijk bleken mijn woorden tegen Edna en de familie van mijn echtgenoot niets meer dan loze dreigementen. Ik werd overgehaald om te blijven, hoewel ik me niet meer kan herinneren welke valse beloftes ik geloofde. Ik leerde de subtiele intonaties van hun taal kennen; dat chimbuzi met een toonverlaging op de middelste en laatste lettergreep, toilet betekende, terwijl een chimbudzi met de extra d en een hogere toon op de middelste en laatste lettergreep, een jonge geit was. Ik leerde de namen van zijn kinderen uitspreken en op ’t laatst hoefde hij geen woorden meer uit te leggen, zoals in het begin.

‘Ik heb mijn eerste kind Rwauya genoemd, wat “de dood is gekomen” betekent, de tweede Muchagura, “jullie zullen boeten” en de laatste Muchakundwa, “jullie worden verslagen”. Zij zijn mijn boodschap aan de blanke onderdrukkers, waarschuwingen aan de blanken.’

Zo had hij zijn eigen patriottisme op zijn kinderen overgebracht, en hij liet ze achter met namen die niets betekenden voor de bedoelde ontvangers van deze boodschappen, de blanken, die ervoor kozen onbekend te blijven met de oorspronkelijke talen. De blanken zijn inmiddels overwonnen, tweemaal zelfs, eerst op het niveau van de regering, en nu in de vorm van het land dat is teruggenomen, maar de kinderen blijven achter met hun onheilspellende namen. Ik leerde hen goed kennen omdat ik hun moeder verving, nadat hun vader van haar scheidde.

‘We hoeven niets officieel te regelen,’ zei mijn echtgenoot. ‘We zijn niet officieel getrouwd, er zijn geen officiële papieren. Ik zal haar gupuro geven en dat kan ze meenemen naar haar familie.’ Hij koos een pot uit, met een rode en gele bloem erop, en gaf die aan haar als teken dat hij van haar was gescheiden. Ze overleed drie jaar later, maar toch, met haar gebloemde pot en vroege dood trok zij aan het langste eind.

Net als zijn landgenoten, de waardeloze honden, geloofde mijn echtgenoot dat hij zijn penis tekortdeed als hij trouw bleef aan één vrouw. Hij dook op elke loopse teef, zelfs op die slet van een nieuwslezer, de Eerste Hoer van de regeringspartij, die haar leeghoofdige schoonheid ten dienste stelt van hun nachtelijke aberraties. Ze werd doorgegeven van man tot man, eerst als de minnares van een zakenman, die stierf met rode lippen, die zijn ziekte verraadden, toen als minnares van de directeur van de Centrale Bank, en daarna als de minnares van een minister zonder portefeuille. Net als mijn man, kwijlend op wat een andere had achtergelaten.

Muchakundwa en Muchagura zien er ernstig uit in hun zwarte pakken. Ze wonen inmiddels in Californië, waar ze studeren met beurzen van de overheid. Ze hebben besloten hun geluk elders te zoeken, ver van dit onafhankelijke land dat nooit weer, in geen biljoen biljoen jaar, een kolonie zal worden.

Zij gingen, Rwauya bleef.

Rwauya zou eigenlijk als een mislukkeling beschouwd kunnen worden, met zijn middelbare schooldiploma, maar hij is precies het soort dat gedijt in deze nieuwe omstandigheden, waar je scoort door naar elke partijbijeenkomst te gaan, elke slogan mee te brullen. Zelfs met al de steun die hij krijgt op zijn weg naar succes, is het hem gelukt twee slagerijen en een slijterij failliet te laten gaan. En van de zes bussen is er nog maar één over. Hij zit vol plannen en ideeën, die nooit tot iets leiden.

‘Ndafunga magonyeti,’ zei hij tegen zijn vader, en tegen mij, waaruit we begrepen dat hij in vrachtwagens wilde investeren. ‘Ik hoef maar twee magonyeti te kopen, dan gaat ’t verder oké.’

Toen het plannetje met de magonyeti strandde op het pad van plezier, net als al zijn andere plannen, begon hij met import van brandstof en suiker, en vloog daarna naar het vroegere Zaïre om de kunstschatten van dat land te roven. En toen er in Zaïre geen maskers met uitgesneden ogen, oude houten schalen en vruchtbaarheidsbeeldjes met lange fallussen meer te vinden waren, richtte hij zich op de plaatselijke steenhouwerij.

‘Ndafunga zvematombo,’ zei hij en begon met het exporteren van inferieure beeldhouwwerken van zeepsteen, die ‘Adelaar’ of ‘Geest’ of ‘Medium’ of ‘Leegte’ heetten. ‘Als het me lukt om twee ladingen te exporteren, dan gaat ’t verder oké.’

En nu wil hij de boerderij in handen krijgen, die mijn echtgenoot naliet. Hij kwam vier dagen geleden naar huis, zag eruit als de dood waarnaar zijn naam verwijst, zijn ogen rood van onmatigheid en met de schurftige dreadlocks die tegenwoordig voor authentiek Afrikaans doorgaan, als je gelooft dat er in het authentieke Afrika geen kammen waren, of geen water was om je haar te wassen. Hij omhelsde me, een fractie langer dan noodzakelijk, en liet zijn hand over mijn billen gaan, in plaats van hem op mijn schouder te leggen.

‘Je ziet er erg goed uit, Mainini.’

Ik heb, als het om Rwauya gaat, de plichtplegingen van het sociale verkeer afgezworen en kwam meteen ter zake. Op mijn ‘Wat wil je?’ antwoordde hij met een onsamenhangend verhaal over een van de zes ministers zonder portefeuille, de drie neven van die minister, van wie er een was getrouwd met de dochter van de hoofdcommissaris van politie van het Mazowe-district, die op zijn beurt getrouwd was met een nicht van de minister van Landbeheer.

‘Ze hebben bandieten ingehuurd om de boerderij te bezetten. Stel je voor, nog geen twee jaar nadat vader hem overnam van Kennington,’ zei hij. ‘Je moet iets doen om de boerderij te beschermen. Dit is een invasie. Ze hebben er geen recht op. Mijn vader is gestorven voor dit land. Die boerderij is mijn geboorterecht.’

‘Wat kan ik dan doen?’

‘Izvi zvotoda president. Vraag of je de president kunt spreken. Mainini, jij hebt een ingang. Vraag gewoon of je de president kunt spreken.’

Ik had de president best te spreken kunnen krijgen, ooit, toen hij nog minister-president was, vóór de wet werd ingevoerd die de presidentiële bevoegdheden verruimde, voordat hij de marxistische soberheid van zijn safaripakken inruilde voor krijtstreepjes en gouden manchetknopen, voordat hij zijn tweede vrouw trouwde, Hare Verbazingwekkende Gratie, Onze Eerste Vrouwe der Hoedjes. Ik bevond me destijds dicht bij de top, dicht bij zijn eerste vrouw, en we praatten nachtenlang over vrouwen en opleidingen.

‘Je bent een lafaard,’ zei ze tegen hem. ‘Is hij geen lafaard? Ik zeg telkens dat hij die vernederende polygamie moet verbieden.’ Achter zijn brillenglazen glommen zijn ogen van het lachen en hij vroeg ons hoe hij dit voor elkaar moest zien te krijgen, als de plattelandsbevolking zo verknocht bleek aan deze achterhaalde ideeën over het leven. De minister van Justitie sprak over de moeilijkheid om marxistisch-leninistische beginselen toe te passen in de context van de Afrikaanse maatschappij. ‘De veranderingen die voortkomen uit de Minderjarigheidswet laten zien dat wetgeving op de korte termijn een instrument voor maatschappelijke verandering kan zijn, maar uiteindelijk is het niet het bewustzijn van de mens dat zijn materiële zijn bepaalt, maar bepaalt het materiële zijn het bewustzijn van de mens. De wet is een overkoepelende structuur die weer afsterft als de staat afsterft.’

En we dronken nog wat wijn en discussieerden over wat wel overeind zou blijven, als de staat zou afsterven.

Zijn vrouw nodigde ons bij haar uit, een kleine groep buitenlandse vrouwen, die met Zimbabwaanse mannen waren getrouwd tijdens hun verbanning, sommige uit landen ver weg: Jamaica, Engeland, Zweden, sommige uit Ghana, Swaziland, Zuid-Afrika. We spraken Engels zonder de behoefte te voelen ons daarvoor te excuseren, dronken wijn en keken naar films in het presidentieel paleis. We waren goed opgeleid, allemaal: doctorandi in de letteren, hoogleraren, drie of vier doktoren. Toch leken we te accepteren dat de deur naar de wereld van betaald werk voor ons gesloten bleef, terwijl we onze kinderen opvoedden en feesten gaven, waar de gesprekken gingen over de dialectiek van het materialisme en het bouwen van naties. Toen de Wereldbank begon burgermaatschappijen te ondersteunen, stroomde het donorgeld binnen en startten we projecten, fondsen voor de kinderen, programma’s voor invaliden, vrouwenemancipatie, campagnes om analfabetisme tegen te gaan.

‘Om het opbouwen van de natie te bevorderen,’ zeiden we, maar in werkelijkheid was het doel om onszelf bezig te houden en de gapende afgrond van verveling te dichten, die ons dreigde te verzwelgen.

Toen stierf de vrouw van de president, maar daarvóór was er nog het Willowgate Autoschandaal. ‘Ministers betrokken bij illegale verkoop regeringsauto’s’, kopten de kranten, ‘Presidentieel paleis genoemd inzake Willowgate’.

In de besloten kring rondom de top hielden we onze adem in, we dachten dat er koppen zouden rollen, dat de boeren en arbeiders in opstand zouden komen en een onderzoek zouden eisen. Het enige wat gebeurde, was de overdreven schuldbewuste zelfmoord van een minister. Zijn graf is daar, achter het graf voor de onbekende soldaat. Wij, het groepje buitenlandse vrouwen, waren geschokt toen de presidentsvrouw werd meegezogen in het schandaal. Dat ging over, toen ze overeind bleef. Het donorgeld stroomde nog steeds binnen, en we leerden hoe lucratief creatief boekhouden was. We susten onszelf met de gedachte dat het creatief boekhouden niets uitmaakte, omdat het nog steeds de boeren en arbeiders waren die profiteerden van het geld.

Ze stierf, de presidentsvrouw, maar zelfs toen zijn vrouw stervende was, hield de president er een huisje met een officieuze vrouw op na. En ook onze echtgenoten regelden huisjes en verspreidden hun zaad in elke provincie. Mijn echtgenoot en ik werden naar een bananenrepubliek gestuurd om het land te vertegenwoordigen, terwijl de natie zijn derde schandaal inzake regeringsaanbestedingen vergat.

We kwamen terug in een land dat leed aan geheugenverlies, maar onze bezoekjes aan het presidentieel paleis werden schaarser. De officieuze vrouw in het huisje was inmiddels de tweede presidentsvrouw geworden. Ze droeg hoeden ter grootte van vliegende schotels; massa’s koeien sneuvelden voor de vele paren Ferragamo-schoenen die ze droeg.

‘Och, kon ik maar,’ zei ze tegen de wezen van het land, ‘dan zou ik jullie allemaal, echt allemaal adopteren.’

Uit de rij baardragers stapt een soldaat naar voren met de vlag, netjes opgevouwen in een driehoekig pak. Hij salueert en geeft me het pak. Ik laat het op mijn schoot liggen, met de strepen zichtbaar boven. Ik zie het geel en groen en rood en een stukje zwart. De president staart in de verte.

‘Hoe kan één man voor altijd aan de macht blijven?’ Dat was de vraag die mijn man bezighield, voor zijn dood. ‘Achtentwintig jaar en nog steeds wil hij niet loslaten.’

Hij hielp een plan te beramen, waardoor de vólgende president uit zijn provincie zou komen. Er waren geheime vergaderingen. Ze kwamen naar de boerderij, de zwaargewichten, zoals de pers hen noemt en waarmee hun politieke invloed wordt aangeduid, maar de betiteling had net zo goed op hun buiken kunnen slaan, die met veel kracht opgetild moesten worden om het regelmatige copuleren met deelneemsters van schoonheidswedstrijden mogelijk te maken. De president kreeg lucht van hun intriges en kuiperijen, zoals hij altijd overal lucht van krijgt. Maar de president was genadig; het geslijm van mijn man moet zo irritant zijn geweest, dat een edelmoedig presidentieel pardon waarschijnlijk de enige manier was om van hem af te komen. Van die vergeving kon hij niet lang genieten, want hij bezweek aan een ‘lange ziekte’, om een van de presidentiële omschrijvingen van aids te gebruiken. Hij stierf en ik bleef opgelucht achter, omdat het jaren geleden was dat ik écht zijn vrouw was geweest, in meer dan alleen in naam.

‘Voorwaarts, mars!’ De woorden klinken als een gesmoorde kreet, die diep uit de ingewanden van een soldaat lijkt te komen, zijn gezicht verwrongen door de inspanning van het geschreeuw. Dit wordt gevolgd door tromgeroffel. De stem klinkt weer en zes soldaten marcheren in formatie naar het graf.

Tromgeroffel klinkt.

‘Peloton, vuur!’

De soldaten schieten in de lucht.

‘Peloton, vuur!’

Nog meer schoten.

‘Peloton, vuur!’

Enzovoorts, tot eenentwintig salvo’s in de lucht zijn geschoten en de kist is neergelaten met de pracht en praal van een rasechte militaire begrafenis. Morgen zal het staatsblad vier complete pagina’s met foto’s aan mijn man wijden. Ze zullen schrijven dat mijn echtgenoot opgebaard lag in Stoddard Hall, voordat zijn kist op een affuit werd geladen en in een rouwstoet van vijftig wagens naar Warren Hills, de nationale erebegraafplaats, werd gereden, waar een dienst van de staatspriester werd gevolgd door een toespraak van de president en een eresaluut van eenentwintig schoten. De toespraak van de president zal integraal worden afgedrukt. En de begrafenis zal elke avond op het nieuws zijn, minstens een week lang.

Zulke ceremonies houden de droom van de regeringspartij, dat zij altijd aan de macht zal blijven, in leven; de pretentieuze nikserigheid van de presidentiële verjaardagsvieringen, de door de staat goedgekeurde missverkiezingen waar de machthebbers hun nieuwe minnaressen uitkiezen, de voetbalwedstrijden waarvan de uitslagen al bij voorbaat vaststaan, de gala’s ten bate van de eenwording en de muzikale braspartijen, de dagen van nationaal gebed en, boven alles, de staatsbegrafenissen.

Ik vraag me af wat de mensen in de toegestroomde massa zouden zeggen, als ze zouden horen dat ze hier bij elkaar zijn gekomen om wat hout te begraven, met daarin een zak met aarde, terwijl de man om wie we rouwen in een anoniem graf ligt.

De nieuwslezeres, die de minnares van mijn echtgenoot was, kondigde aan dat mijn man tot nationale held zou worden uitgeroepen. Het Politbureau had hem tot held gebombardeerd en bepaald dat hij een plekje op de erebegraafplaats zou krijgen. Mij, zijn weduwe, vertelden ze daar niets over, ik moest het tijdens het avondnieuws horen van zijn hoer. ‘De erebegraafplaats is bestemd voor de moedige zonen die vochten in de vrijheidsstrijd,’ zei ze hulpvaardig.

Wat ze niet vertelt, is dat mijn echtgenoot zich gelukkig mag prijzen dat hij überhaupt die status heeft gekregen. Alleen degenen die het niet oneens zijn met de president op het moment dat ze sterven, krijgen de heldenstatus. Een commissie bepaalt hoe moedig iemand is geweest. Soms is het nodig de reputaties op te vijzelen van hen die niet moedig genoeg waren, maar leuk genoeg meezongen en enthousiast genoeg dansten naar de pijpen van de president. Mijn echtgenoot werd gewogen en de balans sloeg gunstig uit voor hem. Hij had in zijn leven nog nooit een pistool vastgehouden. Hij wist niets van de bossen van Mozambique, waar de guerrilla’s trainden. Zijn voornaamste bijdrage aan het stichten van de natie was het verenigen van die natie in geroddel over de vijf schandalen die hem omringden. De schandalen en zijn recente gebrek aan loyaliteit zijn terzijde geschoven en het enige wat er nog toe doet, is dat hij de verworvenheden van de vrijheidsstrijd consolideerde door toegewijd de president met zijn volledige familienaam aan te kondigen.

Uiteindelijk kwamen ze om hun deelneming te betuigen en de begrafenis te bespreken.

‘Zijn lichaam zal worden opgebaard in Stoddard Hall,’ zei de woordvoerder van de president, ‘waarna hij naar Warren Hills wordt vervoerd voor een rasechte militaire begrafenis.’

‘Dat strookt niet met zijn wensen,’ zei ik. ‘Hij wilde in zijn geboortedorp begraven worden.’

Er viel een stilte.

‘Zijn botten zouden geen rust vinden, zei hij, als hij niet in de grond lag waarop hij geboren was, en waar zijn voorvaderen begraven liggen, en waar hij wil dat de botten van zijn kinderen, zijn kleinkinderen en hún kinderen komen te liggen als hun tijd daar is. Het was een obsessie voor hem, tegen het einde,’ ging ik verder. ‘Hij geloofde dat hij alleen in zijn geboortedorp rust kon vinden.’

Ik wist zeker dat de verwijzing naar een potentieel rusteloze geest weerklank zou vinden bij de atavistische instincten van de kabinetsleden. Ze geloven immers in het bovennatuurlijke, smeken de traditionele genezers om drankjes die gegarandeerd succes brengen en zetten zich in voor een wet die hekserij verbiedt.

‘We hebben geen andere keuze dan door te gaan met de voorbereidingen voor de begrafenis,’ drong de woordvoerder aan. ‘De president heeft die zelf al aangekondigd; om nu terug te krabbelen zou…’ Zijn stem stokte, maar hij hoefde de zin niet af te maken. De president is niet iemand die gezichtsverlies lijdt.

Uiteindelijk was het niet zozeer de angst voor de ngozi-geest van mijn man die hen met respect voor mij vervulde, maar meer de noodzaak om niet in verlegenheid gebracht te worden, als ik mijn dreigement om naar de vrije pers te stappen, zou doorzetten. Ze lieten de ene na de andere afgezant bij me langskomen, totdat ze drie zwaargewichten van het Politbureau stuurden. Na het zinspelen op de eer van de familie en geslijm over een persoonlijke overwinning voor mijn echtgenoot, kwam deze smeekbede: ‘Bedenk eens hoe goed dit zal zijn voor zijn provincie.’

Mijn echtgenoot was afkomstig uit een opstandige stam in het Zuiden, die slaapt en eet en van de president niet weet. Hun wrok is even groot als hun provincie. Ze hebben onvoldoende macht, onvoldoende helden op de erebegraafplaats. De heldenstatus van mijn echtgenoot zou, zo geloofden ze, de opstandige stam beteugelen en de brandjes blussen die smeulden binnen de partij, over wie de president zou opvolgen. Toen ik me daarvan bewust werd, zag ik mijn toekomst. Ik heb geen thuis, nergens waar ik heen kan gaan in mijn eigen land; alles wat ik heb, heb ik hier geïnvesteerd. Ik had de keuze om een officiële weduwe te worden, die op mocht komen draven op elke herdenking van onze helden.

Of ik kon mijn eigen plan trekken.

‘Ik wil de boerderij van mijn man terug,’ zei ik, ‘en ik wil een eigendomsakte, met mijn naam erop. En ik wil een vaste zetel in de nieuwe Senaat.’

En zo gooiden we het op een akkoordje: voor een zetel in de nieuwe Senaat en een boerderij op mijn naam zou ik mijn mond houden, en mochten zij hem in de vorm van hout en aarde begraven. Die kans grepen ze met beide handen aan; ze konden ook niet anders, omdat mijn echtgenoot vroeg in augustus was overleden, en dit betekende dat ze midden in augustus een echte begrafenis konden houden, op dezelfde dag waarop ze de overledenen van de regeringspartij herdenken die het op het moment van sterven nog wel met de president eens waren geweest. En dus regelde de woordvoerder verder alles: de kist, de dienst, de omwisseling na het opbaren in Stoddard Hall. Hij berekende het precieze aantal kilo’s zand om het gewicht van mijn dode echtgenoot te vervangen. ‘Het moet voelen alsof de soldaten een echt lichaam dragen,’ zei hij.

Ze hebben The Last Post geblazen en de eenentwintig saluutschoten gelost. Ik tel de gepolijste marmeren platen, de ene na de andere, die de verdroogde botten van de dode helden bedekken. Eén zo’n grafplaat zal binnenkort het zand bedekken dat in plaats van mijn echtgenoot is begraven.

Er zijn hier veel van zulke geheimen, die de Fransen Les secrets de Polichinelle noemen, geheimen die iedereen mag weten, maar waarover niet gesproken mag worden. Het is bekend dat een van de helden die we onlangs begroeven niet de keurige huisvader uit de toespraak van de president was, maar een wellustige zeventigjarige, die stierf aan een door viagra veroorzaakte hartaanval, terwijl hij seks had met een minderjarig meisje. En het is bekend dat de directeur van de Centrale Bank, die heeft gezworen de illegale handel in brandstof te bestrijden, zelf betrokken is bij verkoop van brandstof op de zwarte markt. En het is bekend dat de president… ach, wat niet wordt uitgesproken of wordt opgeschreven, is ook niet waar.

Alleen de officiële lezing is van belang, alleen die waarheid wordt doorgegeven in de geschiedenisboeken, waaruit de kinderen leren. Dit zullen ze leren: mijn echtgenoot is een nationale held, die op Warren Hills begraven ligt. Warren Hills is de erebegraafplaats van een land dat wordt bestuurd door de verstandigste aller machthebbers. Het is een land van overvloed, vol gelukkige inwoners. Het onrecht van het verleden is rechtgezet om de verworvenheden van de vrijheidsstrijd te consolideren. En in dat gelukkige land zal ik een beginnend boerin zijn, en een Senaatslid.

Treuren om Easterly

1

Het waren de kinderen die als eersten zagen dat er iets anders was aan de vrouw die ze Martha Mupengo noemden. Ze liepen achter haar aan, zoals zo vaak, langs de huizen van Easterly Farm, huizen van palen en modder, van dik zwart plastic voor de muren en helder plastic voor de ramen, huizen die uit de grond schoten zonder toestemming van het gemeentebestuur, huizen zonder nummer, alleen vindbaar via de verwijzing naar hun bewoners. Ze volgden haar langs het huis van MaiJames, dat van MaiToby, langs het huis waar de vrouw van Josephat woonde met haar man, als hij verlof had van zijn werk in de mijn, langs het huis van een stel dat net was aangekomen en dat niemand echt kende, helemaal tot aan de mensen die met plastic emmers wachtten bij de enige kraan van Easterly.

‘Waar ga je naartoe, Martha Mupengo?’ zongen ze.

Ze draaide zich om en lachte haar tanden bloot.

‘Heb je een kwartje?’ zei ze en trok haar jurk omhoog.

Duizelig van verrukking wezen de kinderen met hun vingers naar haar naaktheid. ‘Hee, haana bhurugwa,’ gilden ze. ‘Hee, Martha heeft geen slipje aan, ze heeft geen slipje aan.’