Trommelhart

Van Adriaan Groen zijn eerder verschenen:

Wat weet ik er eigenlijk van?

Vijftig maanden zwaar

Vertrapt gras

Kruisbestuiving

Adriaan Groen

Trommelhart

© 2007 Adriaan Groen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp: Marry van Baar

Omslagfotografie: Romilly Lockyer / Getty Images

Foto auteur: Rens Vrijenhoek

ISBN 9789045801537

NUR 301

www.adriaangroen.nl

www.mouria.nl

Voor Yvonne

Alle menselijke emoties hebben hun eigen plek in het lichaam. Zo doet lust zich gevoelen in de lendenen, angst in de ingewanden, schrik vlak onder de huid en woede in de kaakspieren. Iedere gemoedsaandoening heeft zichzelf een plaats toegekend waar ze in afzondering vertoeft. Behalve liefde en verdriet. Samen delen ze het hart.

Vreemd eigenlijk. Juist die twee.

Juist daar...

ABBAYE ST. ANDRÉ, november 2006

Afrikaanse talen kennen geen woord voor toeval. Dat komt omdat voor de meeste Afrikanen toeval niet bestaat. Het is een vinding van de westerse cultuur, een samenleving die vrijheid wenste, zich wilde losmaken uit de greep van oude, beklemmende angsten en het nimmer aflatende besef dat alles wat gebeurt, wordt teweeggebracht door iets of iemand. Dat niets zonder oorzaak is, niets zonder gevolg.

De vraag rijst echter of wij met het in huis halen van het begrip toeval onszelf niet hebben blind gemaakt voor het zien van de samenhang tussen gebeurtenissen.

Vooraf

In het begin van de jaren negentig ontstond in een kerkelijk ziekenhuis op het centrale plateau van Tanzania, de streek ten zuiden van Tabora, hevige ruzie tussen twee Nederlandse artsen aan een kant en hun werkgever, een Afrikaanse protestantse bisschop, aan de andere. Zoals in veel Afrikaanse landen heeft de leider van een bisdom zeggenschap over alle gezondheidsvoorzieningen van zijn kerk in dat gebied. Het conflict tussen beide partijen ging over de ziekenhuisauto en andere goederen die door donoren waren geschonken aan het ziekenhuis, maar die door de bisschop en priesters van het bisdom vrijelijk werden aangewend voor eigen gebruik. Een van de artsen was jong en ondiplomatiek en er vielen harde woorden, die leidden tot beider ontslag. Het gerucht gaat dat de bisschop na hun vertrek nog zo boos was dat hij een vloek over hen uitsprak.

Kort daarop verongelukte de oudste van de twee artsen met een vliegtuigje, op een schiereiland aan de zuidkant van het Victoriameer. De jongere leeft nog, maar heeft binnen een halfjaar zijn werk moeten neerleggen wegens een ernstige aandoening van de hartspier.

In dezelfde periode mengde een nog jonge, blanke priester van een parochie in het Ungurugebergte zich in een twist tussen twee dorpelingen. Een ervan was een parochiaan die zijn akker niet wilde verkopen aan de ander. Angst dreef hem ertoe zijn grond toch af te staan, want hij had te maken met een mchawi, een bespeler van duistere machten, bereider van het Kwaad.

De openlijke steun van de pater gaf de parochiaan de moed in zijn weigering te volharden. De mchawi zwoer hierop dat de pater zijn geboorteland, Nederland, nooit meer te zien zou krijgen.

Enkele weken later meldde de priester zich met vermoeidheidsklachten in het naburige missieziekenhuis. De uitslagen van het laboratorium duidden op een chronische infectie of een ziekte van het bloed. Omdat er in de daarop volgende dagen geen verbetering intrad, zag de behandelend arts geen andere mogelijkheid dan de pater naar Nederland te evacueren voor verder onderzoek en behandeling. Zijzelf nam de leiding van de repatriëring op zich.

In het vliegtuig naar Amsterdam werd de pater plotseling onwel en zakte in elkaar. Pogingen van de arts de man te reanimeren hadden geen resultaat. Hij overleed in het gangpad.

Bewoners van de streek beweren dat ze de priester nog wel eens zien, ’s nachts aan het werk op het stuk land dat dezelfde maand nog door de familieleden van de inmiddels ook overleden parochiaan aan de mchawi werd verkocht. Zwijgend, zonder zelfs maar een klacht, heft hij de boerenhak boven zijn gekromde rug en omwoelt de grond.

Zo zijn er meer verhalen.

Voortekenen

Op het moment dat de taxi stilhield voor het stoplicht kronkelde er een straaltje water over het midden van de voorruit. Axel Banning keek ernaar. Het vormde een grillig stroompje dat als een steeds verspringende barst zijn zicht op de wereld in tweeën spleet.

Onmiddellijk was hij terug in Tanzania, in zijn Land Rover, vroeg op weg naar een van de buitenposten van het ziekenhuis. Doornige takken van acaciastruiken in de berm schraapten piepend over het plaatwerk. Door het halfgeopende raam kwam ochtendkilte binnen en de geur van dauwvochtig zand. Dan, bij de eerste kuil waarvoor hij moest remmen, zocht condens vanaf het dak in dunne, slingerende stralen een weg naar beneden.

Zou het een teken zijn?

Over het zebrapad liepen twee jonge, donkere meisjes, allebei in spijkerbroek en een kort jack. Degene die het dichtst voor de auto langsliep had een sjaaltje als een brede haarband om het hoofd geknoopt. Het liet in haar nek een kroezige staart vrij. Ze waren knap, met een loop die het midden hield tussen onverschilligheid en overdreven heupwiegen.

‘Die mogen van mij best blijven,’ merkte de chauffeur op terwijl zijn ogen de meisjes volgden. Groot, in de veertig en met gemillimeterd haar, zat hij onderuitgezakt achter zijn stuur, een hand zo hoog op zijn bovenbeen dat de duim de voorkant van zijn broek raakte.

Axel vroeg niet wie er dan niet mochten blijven. Die mening had hij vaak genoeg gehoord sinds hij terug was. Werktuigelijk keek hij even naar het draaien van de ronde achterwerken, totdat zijn aandacht werd getrokken door iets anders, iets aan het tweede meisje wat hem niet meteen was opgevallen. Het haar was in puntige, wijd uitstaande pieken gedraaid. Zoiets zag je eigenlijk nooit in Nederland. Pluizig opgeborsteld, kortgeknipt, steil getrokken met gel of vet, slierten kunsthaar ingevlochten, pruiken, doekjes eromheen, dreadlocks, dat maakte allemaal deel uit van het straatbeeld in dit deel van Rotterdam, maar deze sprietige, uitstaande vlechtjes had hij niet meer gezien sinds hij Afrika verliet.

Nog een teken.

Als dat zo was...

Wacht even, drie moesten het er zijn, anders betekende het niets. Of nee, bedacht hij met plotselinge schrik, het was erger. Als er niet een derde teken kwam, kon het verkeerd aflopen. Dan zou hij niet terug kunnen. Nooit meer een glibberige, krijsende pasgeborene in zijn handen houden. Nooit meer de brok in zijn keel voelen bij de eerste, hortende ademsnik van een moeizaam ter wereld gekomen kind dat hij leven had moeten inblazen. Klaar met zijn werk in het ziekenhuis zou hij niet meer de tuin in lopen op een tijd dat de laagstaande zon alles diepgeel kleurde en Lonnie op het terras voor zijn huis aantreffen, verdiept in een boek en omringd door een paar honden van de zusters en de kippen, die ze opzettelijk uit hun ren had laten ontsnappen.

Lonnie.

‘Ben je bang?’ had ze gisteren gevraagd.

‘Welnee,’ had hij op luchtige toon geantwoord, ‘het enige wat ze gaan doen is vier staaldraden bij me naar binnen schuiven, ze vervolgens van de rechterkant van mijn hart dwars door de tussenwand naar de linkerhelft duwen, daar de boel tot vergeten barbecuevlees schroeien en na twaalf uur die kabels weer uit mijn liezen en borst halen. En dan maar hopen dat ze niet het hele binnenste van mijn hart meetrekken. Nee hoor, ik ben helemaal niet bang.’

‘Je overdrijft weer eens.’

‘Een beetje.’

‘Het spijt me dat ik niet mee kan, morgen. Echt. Maar ik zit in een uitzending.’

‘Geeft niet.’

‘Het is ook de afstand. Als je nu hier in Amsterdam werd opgenomen...’

Speurend begon hij om zich heen te kijken.

Een teken. Waar bleef dat stomme derde teken?

Platanen, asfalt met donkernatte plekken en vroeg gevallen herfstbladeren, tramrails, herenhuizen...

Het moest nu snel komen. Vanaf hier was het nog geen drie minuten naar het Academisch Ziekenhuis. Alleen het laatste deel van de laan lag nog voor hen, met niet meer dan een kantoorgebouw en het instituut voor architectuur. Was daar een tentoonstelling over Afrika? Iets over stedenbouw? Nee, dan had hij het geweten.

Misschien iets met de auto waarin hij zat?

Wacht eens. Land Rover.

Hij ging verzitten, blikte langs de chauffeur en links en rechts achter zich, door de ruiten van de achterportieren.

‘Zoekt u iets?’

‘Fourwheeldrive,’ mompelde hij.

‘Een wat?’

‘Een terreinwagen.’

‘Had u afgesproken met iemand?’

‘Nee.’

Ze draaiden de weg in naar het ziekenhuis.

Belachelijk, Nederland was vergeven van de malloten die meenden dat ze op het meest platgewalste stuk van de aardbol een Land Rover, Jeep of Land Cruiser nodig hadden, en nu was er nergens zo’n ding te bekennen.

‘Waar moet u zijn, hoofdingang of polikliniek?’

‘Hoofdingang. Opname.’

Bij het passeren van de slagbomen keek hij nog steeds zoekend om zich heen.

Op het betonnen platform voor de ingang bleef hij aarzelen. Schuifdeuren gleden geluidloos open en dicht om mensen door te laten die vervolgens door de bladen van een enorme draaideur naar binnen werden gedreven.

Zou hij naar beneden gaan, naar de parkeergarage, en langs de auto’s lopen? Er moest daar beslist een fourwheeldrive staan. Besluiteloos zette hij zijn tas neer.

Ben je bang?

Natuurlijk was hij bang. Niet eens zozeer voor de ingreep, maar voor alles wat daarna ging komen. U bent een dag of veertien niet zoveel waard, hadden ze gezegd. Drie maanden na de ingreep doen we opnieuw een vierentwintiguurs Holterregistratie van het hartritme en een CT-scan. Tot we die uitslagen met u hebben besproken, moet u in ieder geval doorgaan met de bloedverdunners.

Drie maanden!

Hoe kwamen ze aan die bespottelijke periode? Waarom niet twee of tweeënhalf of vier? Begrepen ze dan niet dat elke week telde? Zelfs als hij in de eerste week na terugkeer in Tanzania alweer aan de operatietafel stond, had hij in ruim acht maanden geen mes in handen gehad. In hoeveel tijd verleert iemand een keizersnede? Hoe lang duurt het voor de juiste plaats voor de incisie is vergeten, de routineuze scheppende beweging waarmee een kinderhoofd uit de baarmoeder wordt getild? Bij de gedachte aan het gebaar dat hij talloze keren had gemaakt kromp hij ineen. Onbewust wreef hij zijn polsen.

Niet zeuren over pijn. Hij moest zijn oude leven terugkrijgen, opnieuw bewondering zien oplichten in de ogen van Lonnie die haar afkeuring over het suffe baantje dat hij had aangenomen niet onder stoelen of banken stak. Bijna dagelijks voelde hij haar teleurstelling, nu er van de man die ze in Afrika aan het werk had gezien zo weinig over was. Of verbeeldde hij zich dat maar? Was dat een van de vele spookbeelden die de laatste tijd zijn hoofd bevolkten?

De geur van brandende sigaretten bereikte zijn neus. Rechts van hem stond een rij bankjes. Ze werden bezet door mannen en vrouwen die eruitzagen of ze midden in de nacht door een snel om zich heen grijpende brand uit hun huizen waren gejaagd. Op slippers, met blote voeten in sportschoenen, in openhangende of half dichtgeknoopte ochtendjas of met een regenjack over een nachtpon, spraken ze op gedempte toon met elkaar. Dicht bij hen, in een rolstoel, zat een man van in de zestig. Net als alle anderen had hij een smeulende sigaret tussen zijn vingers. Hij zag er slecht uit, bleek, en met sliertig, dun haar. Zijn geruite kamerjas leek een paar maten te groot. Magere benen in pyjamabroek staken in nog nieuwe pantoffels, alsof ze speciaal voor de opname in het ziekenhuis waren gekocht. Aan een infuusstandaard hing een zakje geelkleurige vloeistof. Het slangetje verdween in de plooien van de kamerjas.

Sondevoeding, dacht Axel. Maligniteit. Slokdarm misschien. Die maakt het niet lang meer. Onwillekeurig vroeg hij zich af wat er met de pantoffels zou gebeuren.

Nou, schiet op. Doe wat. Moest hij nog naar beneden?

Ineens voelde hij dat, zelfs al wilde hij naar de parkeergarage, hem dat niet eens zou lukken. Slanke vingers vouwden zich om zijn blaas en knepen of ze een spons vast hadden. Een sluitspier schoot in een pijnlijke kramp, dreigde het toen te begeven. Kreunend probeerde hij controle erover te houden. Hij moest een toilet zien te vinden, en snel ook. God, hij was tweeënvijftig. Veel te jong voor al die ellende.

Axel bukte naar zijn tas, deed een laatste poging het zachte najaar nog een keer op te snuiven en draaide zich om naar de hoofdingang. In het voorbijgaan wierp hij een laatste blik op de bankjes. Hopelijk waren er nog andere plekken om buiten te zitten.

Hartafdeling (1)

‘Kijk,’ zei de verpleegkundige, een jonge, stevig gebouwde, blonde vrouw die zich had voorgesteld als Evelien, ‘ziet u die klapdeuren? Tot daar mag u gaan. Verder niet.’

Ze draaide zich om. ‘En aan die kant tot aan de hometrainers. Dus ik weet niet of u roker bent, maar dan gaat u het misschien...’

‘Waarvoor is dat?’ viel Axel haar in de rede. ‘Ik bedoel, waarom mag ik niet verder?’

‘Anders bent u buiten het bereik van onze apparatuur. U krijgt straks elektroden opgeplakt die uw hartslag registreren. We willen die voortdurend onder controle houden.’

‘En met voortdurend bedoelt u...?’

‘Totdat de arts zegt dat het niet meer nodig is. Meestal is dat pas de dag van ontslag.’

‘De dag van ontslag? Zit ik al die tijd aan die draden vast?’

‘U zit niet echt vast,’ zei zuster Evelien op een toon die ze waarschijnlijk reserveerde voor patiënten met een niet al te hoog opleidingsniveau. ‘U krijgt een kastje dat u aan uw riem kunt doen, dus u merkt er niet veel van. Net zoiets als de Holterregistratie. Die heeft u toch ook gehad? Het enige wat u moet onthouden is dat u niet buiten de ontvangst van onze monitor mag, dus niet voorbij waar ik u zojuist heb gewezen.’

‘Een week lang binnen...’ mompelde Axel verslagen.

Zuster Evelien liet een kort lachje horen. ‘U rookt dus.’

‘Welnee.’ Hij maakte een ongeduldig gebaar. ‘Ik weet alleen niet of het me gaat lukken zeven dagen op een gang opgesloten te zitten.’

‘Twee gangen,’ verbeterde ze. ‘En een recreatieruimte. En uw kamer. We doen alles om het iedereen zo veel mogelijk naar de zin te maken. En we gaan ervan uit dat de patiënten van deze afdeling zich op hun beurt aan de regels houden. Het is per slot van rekening in hun eigen belang.’

Ze keek hem aan alsof ze zijn gedachten meende te kunnen raden. ‘U kunt natuurlijk gemakkelijk de afdeling af zonder dat we dat meteen merken. Maar dan nemen wij geen enkele verantwoordelijkheid meer voor u.’

De manier waarop ze het zei deed Axel vermoeden dat het niet meer nemen van de verantwoordelijkheid niet eens het ergste gevolg van de overtreding zou zijn. Verzet roerde zich in hem.

Wacht. Kalm. Verbrui het niet.

Hij moest doen wat ze zeiden. Als hij de verpleging tegen zich in het harnas joeg, kon dat invloed hebben op de afloop. Hij kon niet riskeren dat het misging.

‘En douchen?’ vroeg hij, inwendig kwaad om zijn snelle capitulatie. ‘Kan dat met die plakkers op? Of moet ik bij de wastafel met een washandje?’

Zuster Evelien had zijn witte vlag gezien. ‘Daar helpen we u bij,’ glimlachte ze. ‘U hoeft dat alleen maar aan te geven. Dan wordt u door een van ons losgekoppeld en kunt u onder de douche. Daarna krijgt u nieuwe plakkers.’

Ze begon in de richting van de zusterpost te lopen. ‘Als u zich nu alvast installeert op uw kamer, dan stuur ik de coassistent naar u toe. Daarna heb ik nog wat gegevens van u nodig. Ik kom dan meteen de elektroden opplakken en een naaldje inbrengen voor het infuus met de bloedverdunning.’

‘Goed,’ zei Axel.

Voor hij twee passen had gezet klonk haar stem achter hem. ‘O ja, meneer Banning, nog één ding.’

Hij draaide zich om.

‘U mag bij toiletbezoek of in de doucheruimte de deur beslist niet op de knip doen. Als u daar iets overkomt, willen we niet eerst op de technische dienst hoeven wachten om het slot te forceren.’

Axel knikte zwijgend. Pas toen ze zich weer van hem afwendde en met kordate passen de gang af liep, voelde hij zijn kaken ontspannen. In zijn hoofd drensde een doffe pijn.

Het eerste wat Axel opviel was dat hij zijn kamer moest delen. Van het tweede bed was de sprei gekreukeld en op het nachtkastje lagen een brillenkoker en een zwart boekje met daarop in strakke, goudkleurige letters de woorden BIJBELS DAGBOEK. De wijze waarop het boek was neergelegd wekte de indruk dat de eigenaar zijn overtuiging niet lang voor zich ging houden.

De kaft deed hem vaag aan iets denken, een gevoel dat hij verbonden wist met een onprettige gebeurtenis. In een poging het zich te herinneren kneep hij zijn ogen een beetje dicht en tuurde door zijn wimpers naar het zich vervormende, gesluierde beeld.

Heet.

Droge, met fijn stofzand doortrokken lucht die de slijmvliezen deed knisperen als sigarettenpapier. De geur van dorre planten, bladeren als schelpen dichtgeklapt, in een wanhopige poging vocht vast te houden. Windstil. Geen ander geluid dan het zoemen van insecten.

Zondagmiddag.

Het dagboek werd gedragen door een hand die de letters deels bedekte. De donkere hand van een man. Op de zanderige weg langs zijn huis liep een Tanzaniaans echtpaar, de man in een stijf gestreken overhemd met stropdas, de vrouw in een nette jurk met om de heupen een geel met groene omslagdoek. Ze waren op weg naar een kerkdienst.

Kimiti!

Het derde teken? Zijn hoofdhuid verstrakte.

Een donker, van woede vertrokken gezicht drong zich op, de ogen zo wild dat het wit de zwarte irissen volledig vrijliet. Speeksel kleefde vlokkig in de mondhoeken.

Zie je wel, het wordt niets.

Hou op, idioot. Voortekenen bestaan niet. Geen goede en geen slechte.

Om zijn opkomende paniek te verdrijven schudde Axel zijn hoofd. Meteen verergerde zijn hoofdpijn. Hij diepte een strip paracetamol uit zijn toilettas op en drukte er twee tabletten uit. Terwijl hij ze bij de wasbak wegspoelde met een slok lauw kraanwater werd er op zijn deur geklopt.

‘Meneer Banning?’

In de deuropening stond een jonge man met donker, opzij gekamd haar en een modern, montuurloos brilletje. Zijn bruine ogen keken hem onzeker aan. Hij droeg zijn stethoscoop als een ambtsketen, ouderwets om de nek, beugels tegen de zijkanten van zijn hals, klok en membraan ter hoogte van de buik. Zijn doktersjas hing zwaar van de naslagboekjes.

‘De slang van je stethoscoop is te lang,’ zei Axel, ‘daar moet minstens tien centimeter af.’

De jongen keek zo onthutst naar beneden dat Axel met hem te doen kreeg. Misschien begon hij pas met zijn coschappen en was Axel zijn eerste patiënt.

Hij pakte zijn weekendtas en zette hem van het bed.

‘Ze hadden het je eerder moeten vertellen,’ bromde hij met zijn rug naar de coassistent toe. ‘Zeker nu je hier op de cardiologie zit. In een lange slang gaat veel van het geluid verloren.’

‘Bent u cardioloog?’

Het nauwelijks verholen ongeloof deed Axel bijna glimlachen. Met zijn gedrongen, vierkante bouw, hoekige gelaatstrekken en wenkbrauwen waarvan de donkere woestheid vreemd afstak bij het grijs van zijn ogen had hij meer weg van iemand die met zeeroverij aan de kost kwam. Daarbij wist hij dat zijn stem hees klonk en lijzig, alsof hij jarenlang boven scheepsmotoren of boorinstallaties had moeten uitschreeuwen en nu het liefst met zo weinig mogelijk woorden toe wilde.

‘Nee, gewoon arts. Tropenarts, voor zover dat tenminste bestaat.’

Een niet-begrijpende frons verscheen op het gezicht van de jongen. Hij stond nog steeds bij de deur.

‘Niet erkend specialisme,’ legde Axel uit, ‘en niet erg hoog aangeschreven.’ Hij grinnikte. ‘Zoiets als coassistent.’

De jongen bloosde.

Axel schopte zijn schoenen uit, klom op het bed en zette zich met zijn rug tegen het kussen. ‘Kom op, we gaan er een nette status van maken.’

Axel zag hoe de coassistent zijn antwoord op het anamneseblad schreef: Eerste keer ± 16 mnd. geleden in Tanzania. Tijdens het joggen.

Het joggen was gelogen.

Faustina

Tanzania. Zestien maanden eerder.

‘Ni le,’ zei Faustina en trok hem in het hoekje tussen de koelkast en het aanrecht. Met haar handen om zijn polsen hief ze haar gezicht naar hem op.

Het speelde nog maar kort, niet de ruim drie jaar dat zij het huishouden voor hem deed. Hij was de gespierdheid van haar armen gaan bewonderen als ze deeg kneedde voor het brood. Wanneer hij thuiskwam uit het ziekenhuis en ze bij de watertank kleren stond te wassen, werd zijn blik onweerstaanbaar naar de vormen onder haar strak gewikkelde omslagdoek getrokken. Hij werd vrolijk van haar lokkend ku-ku-ku wanneer ze de kippen voerde, en van het schaterlachend kwebbelen met de marktvrouwen die langskwamen om kool, tomaten, mango’s of bananen te koop aan te bieden. Ze was niet groot en niet bijzonder knap, maar altijd goed gehumeurd, en als ze een voorschot vroeg op haar salaris of een lening, had ze niet het pruilerige dat hem zo stoorde bij de meeste vrouwelijke verpleegkundigen die iets van hem gedaan wilden krijgen.

Twee weken geleden was hij het huis komen binnenhollen om een boek te pakken dat hij nodig had voor een patiënt. Faustina stond juist op de baraza, de met muggengaas omgeven waranda, bezig met een ragebol de spinrag van het plafond te vegen. Onder haar opgeheven armen door duikend, had Axel haar kort om het middel gevat om meteen weer verder te rennen, de gang in naar zijn werkkamer. Op de terugweg was ze voorbereid en stond ze lachend in een verre hoek, rug tegen de muur.

‘Nakupenda,’ zei hij in het voorbijgaan. ‘Ik heb je lief.’

Hij kon nog net een klap met de bezem ontwijken.

Een dag of tien later had Faustina gevraagd of hij even wilde helpen met de petroleumbrander van de koelkast. Er kwam roet uit de ontluchting. Op hun knieën keken ze hoe het vlammetje langzaam blauw kleurde terwijl hij aan de knop draaide die de lont omhoog en omlaag bewoog. Ook toen de stand allang goed was, bleven ze zitten, hoofden tegen elkaar, starend naar de vlam, tot Faustina uiteindelijk verlegen werd en opstond.

‘Nakupenda,’ zei hij, naar haar opkijkend.

‘Ja,’ antwoordde ze. ‘En ik van jou. Maar thuis zit de vader van mijn twee jongste kinderen.’

‘Ni le.’ Eet van me.

Onwennig kuste Axel haar. Haar lippen waren vol en hadden een smaak die hem deed denken aan anijs of venkel, en iets bitters. Hun monden lieten los, kusten opnieuw, haar tong behoedzaam tastend, als een wijfjesslang op verkenning. Buiten adem keken ze elkaar aan, tot ze met een lachje haar ogen neersloeg.

‘Asante.’

Axel glimlachte. Het was zo lang geleden dat hij een Tanzaniaanse vrouw had gekust dat hij was vergeten dat sommigen erna ‘dankjewel’ zeiden. Ze liet zijn polsen los, vouwde haar armen om zijn nek en leunde met haar buik tegen zijn onderlichaam. Met bonkend hart stond hij tegen haar aan. Zijn handen gleden over haar bovenarmen en langs haar schouders en rug naar beneden, verwonderd over de kracht in haar lichaam.

Ineens schoot hij in de lach.

Faustina keek hem verbaasd aan. ‘Nini?’

‘Waarom trok je me in deze hoek?’

Ze gebaarde met haar hoofd naar het keukenraam. ‘Anders zien ze ons.’

‘Dat kan niet. Door dat horrengaas kun je van buiten niet zien wat er binnen gebeurt.’

‘En de pater? Als die langskomt?’

‘Faustina, die man is vierenzeventig. Die ziet zo al bijna niks.’

‘Hij is pater.’

‘En blanke paters zien alles, dat was ik even vergeten.’

Gepikeerd duwde ze zich van hem af, maar hij liet haar niet gaan. Even later kwamen haar armen terug. ‘Ik wil niet dat iemand het weet.’

‘Niemand komt het te weten.’

Toen er stemmen klonken op het pad langs het huis gingen ze uit elkaar, hij naar het kantoortje waar hij zat te werken aan de maandstatistieken van het ziekenhuis, zij naar buiten om de stoep te vegen voor ze terug zou gaan naar haar man en kinderen.

’s Avonds, licht in het hoofd en met de eigenaardige smaak van haar lippen nog op de zijne, drong het tot hem door dat zijn hart nog steeds als een wilde tekeerging. Pas de volgende morgen was het weg.

Erik

In de weken die volgden kwam Axel erachter hoeveel plekken het huis had waar ze, weg van de vensters, konden kussen. Ze verstopten zich als kinderen, doken lacherig in de voorraadkast die geurde naar droge uien, meel, petroleum en sinds een paar weken naar iets, wat hij niet kon thuisbrengen. Hij leunde met haar tegen de koele muur van de badkamer, ze lieten hun handen over elkaars lichaam glijden in het gastenverblijf, waar de gordijnen gesloten waren tegen de warmte en het stof en waar alleen het knippen van de heggenschaar en het zachte zingen van Joram, de tuinjongen, doordrongen. Daarna begonnen ze van voren af aan, in de hoek naast de ijskast, achter de deur die Faustina zojuist op slot had gedaan omdat ze klaar was met haar werk.

‘Oké, begin maar.’

Axel legde zijn vingers om de elleboog van het in slaap gebrachte jongetje en probeerde door de zwelling heen de botstukken te voelen. James, het hoofd van de operatieafdeling, stond aan de andere kant van de behandeltafel. Hij trok het armpje aan de pols recht omhoog. Om te voorkomen dat het hele kind door hem van tafel werd getild, hield een verpleeghulp, Anastella, het met een rond de schouder geslagen doek tegen. Ze moest daartoe op een laag krukje zitten, een nog geen twintig centimeter hoog, massief rond stoeltje, zoals die alleen in dit deel van Tanzania werden gemaakt.

Aan het hoofdeinde stond Matthew. Hij gaf de narcose. Zijn handen lagen aan weerszijden van het hoofd van het slapende kind, vingers langs de onderkaak.

‘Nog even doorgaan, James,’ zei Axel.

Als antwoord op zijn verzoek kwam het kind een stukje omhoog.

‘Niet te hard, anders gaat Anastella de lucht in.’

James grinnikte. Axel zag het begin van zweetdruppels op zijn brede voorhoofd.

‘Gaat het?’ vroeg Axel.

‘Hamna shida. Geen probleem.’

‘Anastella?’

‘Bèh, dakta?’

‘Lekker makkelijk, hè? Zit je goed?’

Vanaf haar krukje liet Anastella een kort gegiechel horen.

Dit moment was altijd het moeilijkste, dacht Axel, wachten tot spieren toegaven aan de rek. Niet ongeduldig worden. Niet beginnen te morrelen voor het zover was.

Door de halfgesloten louvreraampjes van de behandelkamer dreven flarden Swahili en Kinyamwezi, de lokale stamtaal, naar binnen. Handen kletsten groetend ineen.

Nog even.

Het botstuk dat aan het ellebooggewricht vastzat begon te kantelen. Axel probeerde de uiteinden iets meer te onthaken, voelde dat het ging. Hij wierp een blik op Matthew. Gedurende een fractie van een seconde kneep die zijn ogen dicht. Matthew was klaar.

Axel legde zijn vingers om het bovenarmpje en plaatste allebei zijn duimen op de plek waar de punt van de elleboog behoorde de zitten.

‘Goed, James, begin maar te buigen. Voorzichtig naar je toe. Anastel, blijf hangen.’

Axel wachtte. Hij begreep nooit hoe het kwam dat maar één moment het goede leek te zijn.

‘Ga maar door. Nog verder.’

Nu.

Hij zette zijn duimen op de elleboogpunt en duwde. Met een knakkend geluid verschoof er iets. Splinterige oppervlakken schuurden langs elkaar.

Kinderbotten, dacht hij. Veel elastischer dan die van volwassenen.

Niet denken. Voelen.

‘Blijf trekken, James. Iets meer buigen.’

Dit is ’m.

Wacht even, zit-ie in het midden?

Ja.

Hij minderde de druk van zijn duimen. ‘Goed. James, langzaam laten vieren. Anastella, jij ook.’

Ze ontspanden. Anastella kwam overeind van haar krukje en liep naar de commode om een breed stuk verband te zoeken dat ze als mitella konden gebruiken. Axel voelde naar de polsslag van het kind. Gerustgesteld liet hij weer los. Hij nam de onderarm van James over en mat met duim en wijsvinger de afstand tussen de verschillende botpunten van het ellebooggewricht.

Matthew, zijn handen nog steeds om het hoofd van het jongetje, keek belangstellend mee.

‘Safi.’

‘Dank je,’ zei Axel. ‘Maar het meeste is door James gedaan. Geloof maar niet dat het vet is waardoor die man zo’n omvang heeft. Dat is allemaal spier.’

‘Ha!’ Triomfantelijk keek James in het rond, een enorme grijns op zijn bezwete gezicht. Matthew en Anastella joelden hem lachend uit.

Over het betonnen pad naderde het geluid van iemand op ziekenhuisklompen. Klossend kwamen de voetstappen het halletje van het operatiegebouw in.

‘Hé, jij hier?’ klonk Eriks stem. ‘Is zuster Martha er niet?’

Zuster Martha was een Tanzaniaanse non die het na een tweejarige opleiding had gebracht tot Assistant Medical Officer, een ruime stap hoger dan haar vroegere functie van Clinical Officer, waar slechts een basale medische training aan voorafging.

‘Ik was klaar op de afdeling,’ antwoordde Axel. ‘Martha is gaan theedrinken. Daar was ze de hele ochtend nog niet aan toegekomen.’

‘Dan had ze mij toch kunnen laten roepen.’

Axel keek opzij naar zijn collega. Erik was minstens twintig jaar jonger en een hoofd groter dan hij. Hij zag er sportief uit, een indruk die nog eens werd versterkt door de smetteloos witte broek en het strakke, witte T-shirt. Zijn sterke kaaklijn en de iets scheefstaande neus, tezamen met zijn lichtblonde, steile haar maakten hem tot het soort man dat vrouwen waarschijnlijk aantrekkelijk vinden. Maar dan niet op dit moment. Er lag een begin van ergernis in de donkerblauwe ogen.

‘Ik liep toevallig langs,’ zei Axel op kalmerende toon. Hij nam de rol katoen van Anastella over en legde een lus om de pols van het kind, waarna hij het andere uiteinde achter de nek langs haalde. ‘Deze hier zat zo hartverscheurend te huilen omdat hij nuchter moest blijven, dat ik hem maar even heb geholpen.’

‘Hm.’ Erik bekeek de röntgenfoto die aan de lichtkast hing. ‘Lelijke fractuur. Maak je een controlefoto?’

‘Hoeft niet. Hij staat goed. Ik wil die mensen niet nog een keer achthonderd shilling voor een foto laten betalen. Het kost ze zo al meer geld dan ze kunnen opbrengen. Bovendien maakt Paulo de arm nog wel eens los als hij een foto maakt, hoewel ik hem al honderd keer heb gezegd dat niet te doen.’

‘Paulo had allang weg moeten zijn van de röntgen. Die man heeft niet eens een opleiding.’

‘Ach, hij zit tegen zijn pensioen aan en hij maakt redelijke foto’s. Tot nu toe hebben we niemand met een opleiding zo gek kunnen krijgen om in dit boerengat te komen werken. Dat gaat straks nog een probleem worden.’

Erik liet zich niet afleiden. ‘Ik vind het onverstandig geen foto te maken. Als er een hoek zit, blijft dat joch zijn leven lang met een functiebeperking van zijn elleboog lopen.’

Axel gaf geen antwoord. Hij legde een laatste knoop in het verband en knikte een bedankje naar Matthew. Erik had zich in de zes maanden sinds zijn aankomst een goede arts getoond, maar hij was ongeduldig en weinig inschikkelijk. Hoeveel had Axel er niet zien komen, de afgelopen twintig jaar: energieke, jonge, bevlogen artsen die hier in de zesendertig maanden die hun contract duurde, Afrika op poten kwamen zetten. Getraind in westerse ziekenhuizen en vers van hun tropencursus brachten ze nieuwe ideeën mee, administratiesystemen op computer, programma’s voor epidemiologisch onderzoek en medische apparatuur. De computer-systemen waren meestal te ingewikkeld, aan onderzoek werd niet toegekomen wegens tijdgebrek of het kon niet worden afgemaakt omdat ze alweer opstapten, en de apparaten gingen in mum van tijd stuk of verdwenen in de kast omdat het personeel er niet mee kon omgaan. Op een enkele uitzondering na had hij ze gedesillusioneerd zien raken, boos dat dingen niet gingen zoals ze hadden gedacht. Hij had ze horen afgeven op de Afrikaanse traagheid en het gebrek aan efficiëntie, en ze daarmee deel zien worden van het altijd wat wrokkige groepje goed bedoelende, maar slecht nadenkende heilbrengers, die dan uiteindelijk maar besloten hun tijd uit te zitten, terugkeerden naar Nederland, naar hun besproken plek in een specialistenopleiding, en in een melancholieke bui alle afdelingen van het ziekenhuis een kerstkaart stuurden, liefst met een foto erop van hun duur ingepakte kinderen tijdens een skivakantie. Wonderlijk genoeg waren het vooral de mannen die ontmoedigd raakten, vrouwelijke artsen stelden zich meer afwachtend op, vroegen eerst advies in plaats van er onmiddellijk tegenaan te gaan. Veelal alleenstaand maakten ze gemakkelijk vrienden onder de Afrikanen en beheersten ze sneller het Swahili. Axel moest nog zien hoe Erik zich ging ontwikkelen, maar zoals het zich liet aanzien had hij zijn twijfels.

‘Wil je hier nog meer doen,’ vroeg Erik, ‘of zal ik het verder overnemen?’

Axel wreef over zijn polsen om de vage pijn te verdrijven die na het zetten van de fractuur in de aanzet van zijn duimen was blijven doorzeuren.

‘Neem maar over.’ Hij probeerde een welwillende klank in zijn woorden te leggen. ‘Dan begin ik op de polikliniek.’

Toen Axel een uur later langs de röntgenafdeling liep, zag hij tot zijn verwondering de brancard met het jongetje van de gebroken elleboog buiten op de galerij staan. Het kind lag te huilen en ondersteunde met zijn goede hand de arm in de mitella. Zijn moeder stond er hulpeloos bij. Wiegend probeerde ze een krijsende zuigeling op haar rug stil te krijgen. Axel pakte de kaart van de brancard. In Eriks handschrift was een foto aangevraagd. Naast de aanvraag stond een nummer, een teken dat de foto inmiddels was gemaakt. Met moeite onderdrukte hij de neiging naar de operatieafdeling te lopen. Het was niet goed ruzie te maken ten overstaan van het personeel. Hij legde de kaart terug naast het kind en pakte zijn pen.

‘Anaomba maji,’ zei de vrouw.

‘Dat mag nu wel,’ antwoordde Axel, ‘geef hem maar water. Maar voorzichtig, niet te veel ineens.’

‘Haya.’

‘En ik zal wel iemand roepen om hem naar de afdeling te brengen. Hij moet iets hebben tegen de pijn.’

‘Asante.’

Axel boog zich weer naar de kaart, krabbelde naast het nummer van de röntgenfoto de opmerking dat de rekening voor deze foto niet door de patiënt zelf hoefde te worden voldaan. Die ging betaald worden door dokter Erik.

Hij aarzelde een moment, streepte toen de naam van Erik door en zette zijn eigen naam en paraaf. Naar de foto keek hij niet.

De oude vrouw

Het bundeltje in zijn armen woog bijna niets. Axel hield het stevig tegen zijn borst gedrukt en beende met grote stappen het cementen pad af naar de operatieafdeling. Mensen gingen schielijk aan de kant. Zijn T-shirt plakte, wittig huidsmeer kleefde in klonters aan zijn onderarmen. Bij elke stap kwam een mengeling van zijn eigen zweet en de weeë geur van vruchtwater zijn neus binnen.

Hij was er.

Axel zette zijn rug tegen de deur en duwde met een elleboog de klink omlaag. Hij draaide het kleine portaal in, schopte bij de brede, rode streep op de vloer zijn schoenen uit en liep op zijn sokken door.

‘Hé, dat kan zo niet,’ kwam een geschrokken uitroep toen hij met twee vingers de deur openrukte en de operatiekamer in stapte. ‘Je komt toch niet onsteriel...’

‘James,’ riep Axel naar de dikke verpleger die als omloop fungeerde, ‘washa oxygen. Haraka.’

Voorzichtig legde hij het pakketje op de commode waarop kinderen die met een keizersnede ter wereld kwamen werden afgenaveld en zo nodig beademd. Hij vouwde de doek open en tilde het slappe lichaampje bij de enkels omhoog. ‘Anastella, heb je daar een droge doek?’

Anastella reikte James een doek aan van haar tafeltje met steriele instrumenten. James vouwde hem open op de commode, liep toen terug naar het zuurstofapparaat.

‘Sorry,’ zei Axel tegen Erik, terwijl hij het pasgeboren jongetje op de droge doek liet zakken en de punten over het lijfje drapeerde, ‘hij verrekt het om te ademen. Had zich bijna verwurgd aan de navelstreng. Ik deed een vacuüm omdat-ie niet indaalde.’ Hij plaatste een rubberen mondkapje over de mond en neus van het kind en begon voorzichtig in de beademingsballon te knijpen.

‘James?’

‘Tayari.’ Brommend sloeg het zuurstofapparaat aan. James draaide de knop van de toevoer open en bevestigde het zacht sissende slangetje aan een speciale nippel op de ballon

‘Waarom hebben we eigenlijk geen zuurstofconcentrator in de verloskamer?’ Het operatiemasker dempte maar net de scherpte in Eriks stem.

‘Ben ik mee bezig,’ antwoordde Axel zonder op te zien. ‘Die dingen zijn duur. Een clubje partners van diplomaten in Dar is geld aan het inzamelen.’ Hij wreef een paar keer krachtig over de borst van het kind. ‘Nou, kom op.’

Diepblauwe ogen gingen wijd open, staarden even recht omhoog en sloten weer, alsof ze liever niet zagen wat zich om hen heen afspeelde.

James had een stethoscoop in zijn oren gedaan en wachtte tot hij gelegenheid kreeg om naar het hart te luisteren. Axel hield even op met beademen en sloeg de doek een stukje terug.

‘Moet hij natriumbicarbonaat?’ Het was Matthew die het vroeg.

‘Matthew, let je op de narcose?’ zei Erik. ‘Ze spant.’

‘Sorry, doctor.’

Axel wierp een blik op de langgeschorte figuren rond de operatietafel. De operatielamp werd klein weerspiegeld in de plastic veiligheidsbril die Erik droeg om te voorkomen dat er bloed in zijn ogen spatte. Het ding bedekte een zo groot deel van zijn gezicht dat Axel de gelaatsuitdrukking niet kon zien.

‘Wacht maar even,’ zei Axel, ‘hij kleurt al bij.’

Hij keek naar James. ‘Vipi?’

‘Honderdtwintig.’

‘Mooi.’

Axel legde een hand op de borst van het kind en schudde: ‘Hé!’

Opnieuw gingen de ogen open. Een klaaglijk kreetje klonk van onder het rubbermasker. Axel haalde het masker weg en schudde nog een keer. Nu kwam er een zwak huilen.