     MERCY

Lara Santoro

MERCY

Vertaald door Jessica de Heer

© 2007 Lara Santoro

Published by arrangement with Lennart Sane Agency AB

All rights reserved

© 2010 Nederlandse vertaling uitgeverij Mouria, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: Mercy

Vertaling: Jessica de Heer

Omslagontwerp: DPS Design & prepress Services/Davy van der Elsken

Omslagfotografie: Véronique Beranger/Corbis

ISBN 9789045801759

NUR 302

www.mouria.nl

Voor mijn moeder en vader

Laat mij een land zien dat net zo vol van God is als dit. Laat mij een land zien waarvan de naden door net zulke dikke doorns bijeengehouden worden. Laat mij rivieren zien die net zo vol licht en tumult zijn. Laat mij leven zien dat net zo armoedig is, en laat mij gezang horen dat net zo rijk is.

‘Mini na wewe…’ zong Mercy in de keuken, terwijl haar omvangrijke achterste op de maat meedeinde.

‘Waarom komen de journalisten naar Afrika?’ vraagt ze. ‘Om mensen te zien sterven?’

   ‘Doe niet zo idioot,’ mopper ik, terwijl ik door de krant blader en in mijn hoofd de doden optel.

‘We doen geen bloedbaden,’ waarschuwde mijn redacteur, maar wat was er anders te doen? Ik werd kroniekschrijver van leed, terwijl de doden zich onbegraven in het mortuarium van mijn hoofd opstapelden. ‘Geef ons een sprankje licht in het duister,’ zei mijn redacteur, maar er was geen noemenswaardig licht. Hoe langer ik bleef, hoe bozer ik werd, totdat – met stilzwijgende instemming van alle seismische gebeurtenissen – Afrika zich bevrijdde van mijn perceptie en mij toonde dat er een groter licht dan het licht bestaat.

1

‘DOOR SCHADE EN schande kom je er wel achter,’ zeiden in Afrika wonende mensen toen ze van mijn aanstelling hoorden. Eerlijk gezegd heeft Afrika me in de eerste jaren helemaal geen ellende bezorgd. Ik zat hele middagen op mijn Michelin-kaarten te turen naar de grilligheid van grenzen, de locatie van vliegveldjes, de regelmatige loop van in helderrood aangegeven wegen en het grillige gekronkel van die in somber blauw. Ik was voortdurend onderweg.

De hitte, het stoffige leem, het kabaal en de berg skeletten die me aan het eind van elke reportage wachtten: ik had nergens last van. Tot op een avond in Nairobi de moessonregen met bakken uit de lucht kwam en duizenden vliegende mieren voor mijn deuren en ramen samendromden, radeloos op zoek naar een opening. De volgende ochtend lag de grond buiten bezaaid met ragfijne insectenlijkjes. Het was een ware slachting. Ik weet nog dat ik toen voor de eerste keer dacht: zo gaan ze dus dood. Zo komen de Afrikanen aan hun eind.

Wat als een haarscheurtje begon werd al snel een grote barst. Ik bleef in Nairobi hangen en traineerde het schrijven van mijn volgende artikel dagen- en wekenlang. Warren, mijn redacteur, belde. ‘Wat is er aan de hand?’ vroeg hij afgemeten en koel. Ik zag hem voor me op de redactie in Boston: verstard luisterend met zijn aristocratische gezicht, en een groeiende ergernis in zijn koele blauwe ogen. ‘Aan de hand? Er is niets aan de hand.’

‘Hoe lang zit je nu al in Nairobi? Een maand of zo?’

‘Nou, en?’

‘Dan is er dus iets aan de hand.’

Tot mijn verbijstering flapte ik het er zomaar uit: ‘Ik ben gaan drinken.’ Het bleef even stil voor Warren duidelijk verbouwereerd vroeg: ‘Wat drink je?’ Ik beet op mijn lip. ‘Alcohol? Ben je aan de drank?’

‘Yep.’

‘Hoeveel?’

‘Daar vraag je me wat.’

‘Voor twaalf uur al?’

Soms al voor dag en dauw, om mijn ademhaling te stabiliseren, mijn zenuwen te kalmeren en een vuur aan te steken dat ik de hele dag bleef aanwakkeren tot ik ’s avonds volslagen bewusteloos neerviel. ‘Voor twaalf uur al?’ vroeg Warren nog een keer.

‘Yep.’

‘Oké. Wanneer is dat begonnen?’

Ik wist het niet precies. In Rome, voor mijn aanstelling in Afrika, had ik ook heel wat gedronken, maar niet zo radeloos. Het kan zijn dat Rome daar zelf een temperende invloed op had gehad. De aanblik van een wankelende dronken vrouw was daar zo ongebruikelijk, zo alarmerend en zo indruisend tegen de conventies, dat je door overmatig drankgebruik eenvoudig vroeg om een schandaal en uiteindelijk afkeuring.

Ik had een paar stevige confrontaties gehad. Er waren vriendjes geweest die resoluut en met koele blik de fles van me hadden afgepakt en de kurk erin hadden geramd. Ooit was ik ook tijdens een zondagse lunch in een uiterst pijnlijke situatie beland toen iemands vader autoritair ingreep door de glazen van de anderen tot de rand bij te schenken en in het mijne maar een vingerhoedje te gieten. Maar Rome had ervoor gezorgd dat ik me door de bank genomen netjes had gedragen en ook dat ik gelukkig was geweest, geloof ik, op een manier die Afrika – kapot, met bloed bevlekt Afrika – duidelijk niet te bieden had.

Waarom ben ik dan gegaan? Waarom ben ik vertrokken? Dat is moeilijk te zeggen, het gebeurde allemaal zo snel. Het ene moment was ik nog in Rome, waar ik Warren gek maakte met mijn gedram om nieuwe uitdagingen, en het volgende was ik in Nairobi waar ik mijn tanden met cola poetste. Gebruik nooit kraanwater, waarschuwde mijn reisgids streng. Terwijl de tandpasta venijnig in mijn mond begon te bruisen, weet ik nog dat ik dacht: ik ga terug naar Rome.

Het was bedoeld als een proefreis van maximaal drie weken en daarom slikte ik Lariam tegen malaria. Door die pillen zwalkte ik voortdurend stuurloos op een zee van paranoia: takken werden slangen, bloemkelken werden kaken die naar me hapten, en heel Afrika leek naar me te sissen en te grommen vanwege mijn Armanijeans en mijn Gucci-zonnebril.

‘En?’ vroeg Warren toen ik hem belde.

‘Ik geloof niet dat ik hier zo goed pas,’ zei ik. ‘De natuur is enigszins overweldigend. Enigszins. Overweldigend. Ben je aan het typen?’

‘Ja, ik typ.’

‘Hou daar alsjeblieft mee op.’

Warren stopte met tegenzin. ‘En?’

‘De natuur.’

‘Wat is daarmee?’

‘Die is overweldigend.’

‘Je bent daar niet voor de natuur.’

Ik keek nerveus uit het raam. ‘Warren, je zou eens moeten zien hoe gróót die bladeren zijn, monsterlijk gewoon. En die wórtels, de manier waarop die uit de grond komen…’

‘Je bent toch geen botanicus? Jij houdt je bezig met ménsen, Anna. Mensen.’

‘Daar zijn er hier genoeg van,’ mompelde ik, terwijl Warren weer verderging met typen.

Tijdens mijn vlucht terug naar Rome, drie weken later, begon ik aan mijn toespraak die bleef steken bij de onheilspellender aspecten van Afrika’s overvloed: de brij die bij het minste geringste overal uit droop, de statistische onwaarschijnlijkheid van zoveel ongedierte, het nachtelijk rumoer, gebons en gekakel. Maar toen het beslissende moment was aangebroken deelde ik Warren mee dat ik zou gaan en begon ik als een waanzinnige te pakken. Ik propte de helft van mijn kleren in vuilniszakken die ik bij de kerk aan de overkant van de straat dumpte. Het was in augustus, een week of twee voor mijn negenentwintigste verjaardag, en terwijl de stad op het toppunt van zijn loomheid verkeerde wist ik dat ik het einde van een lange slaap naderde.

Rome heeft de eigenschap dat hij van de tijd – de essentie en het mysterie van tijd – een eigenaardige pauze tussen twee maaltijden kan maken. Ik was er vanuit New York naartoe verhuisd, net afgestudeerd, met een zwart notitieboekje brandend in mijn achterzak. Vijf jaar later hadden de uren zich als dierenhuiden opgestapeld op mijn rug en had ik mijn notitieboekje ingeruild voor designerschoenen. Afrika zou dat alles ongedaan maken.

En dat heeft het ook in grote mate gedaan, geloof ik. Het continent dat me eerst op afstand had gehouden trok me nu onmiddellijk naar zich toe. In zijn dorpen vol leed en oproer, onder de onmetelijkheid van zijn hemel, begon mijn bloed te pruttelen en daarna te koken. Ik lengde het aan met drank. Meer en meer en nog meer drank.

Wanneer was het uit de hand gelopen? Geen idee. Het enige wat ik Warren als een soort aanwijzing kon bieden was een ochtend in Cyangugu bij de grens tussen Rwanda en Kongo – het was niet meer dan een momentopname van twee of drie minuten voor zonsopgang – toen ik op mijn elleboog steunend lag te kijken naar de kolonel in uniform naast mij in bed. Zijn mond hing een beetje open, zijn armen lagen boven zijn hoofd en zijn voeten waren over elkaar geslagen. Hij was mooi, met volle lippen, een brede borst en een krachtige vastbeslotenheid. Hij liep mank door een kogel in zijn knie. Zijn vrouw had de leiding over een afdeling van de militaire inlichtingendienst. Dat vertelde ik Warren. Ik zei: ‘Ik denk dat ik moet vertrekken.’

‘Vertrekken? Je bent er net.’

Ik klemde de telefoon tussen kin en schouder en begon lukraak papiertjes van mijn tafel op te pakken. ‘Wat is twee jaar? Vierentwintig maanden?’

‘Ongeveer,’ gaf Warren toe.

‘Dertig dagen per maand?’

‘Ongeveer.’

‘Hoeveel dagen zijn dat?’

‘Oké, oké,’ snauwde hij, ‘maar wat moet ik hiermee?’

We kwamen tot een vergelijk. Ik moest de verkiezingen in Uganda verslaan, een hoofdartikel over Kenia schrijven, een paar postgenocidereportages maken vanuit Rwanda en dan mocht ik gaan. Het was rampzalig voor mijn carrière: opnieuw zou ik afzakken naar de onderste sport van de freelanceladder, waarvoor ik niemand anders dan mezelf de schuld kon geven.

Het was vaker gebeurd, jeugdfouten had ik altijd gedacht, maar nu was ik al eenendertig en zat ik zonder fatsoenlijke baan. Ik bewaarde het handenwringen voor later en begon mijn bezittingen weg te geven met de uitgelatenheid van iemand die zojuist bevrijd is.

In Rwanda ging ik naar Chez Tantine in Nyamirambo voor een kom soep en voor wat ik me voorstelde als een plechtig afscheid. ‘Is Afrika slecht voor je geweest?’ vroeg Tantine, terwijl ze een van haar borsten steviger in haar beha duwde. Ik zei van niet, dus ging ze door met klagen over haar rug, haar kinderen en het vuilnis dat zich op de een of andere manier met koppige wilskracht voor haar lage deur bleef ophopen. ‘Vergeet Tantine in Nyamirambo niet,’ zei ze terwijl ze opstond. ‘Tantine heeft altijd geld nodig.’

In Kampala zat ik met een koud biertje in mijn hand geklemd op het terras van hotel Speke en ik dacht eraan terug hoe ik daar de eerste keer de lobby was binnengestapt: met gebarsten lippen, haren stijf van het stof van de rit over de grens tussen Kenia en Uganda, en de hele wereld in mijn macht.

Terug in Nairobi gaf ik mijn laatste twee meubelstukken weg. Mijn vriendin Gillian belde. ‘Ik heb niets om aan te trekken,’ klaagde ze.

‘Niets?’

‘Niets, schat, niemendal, alleen maar drie kasten vol verdomde niemendalletjes. En jij? Heb jij iets?’

Ik keek naar mijn jeans. ‘Ach, ik wil best iets uitpakken.’

‘Uitpakken?’

‘Uitpakken.’

‘Je bent mijn feest vergeten!’ schreeuwde ze uit. Onder een sterreloze hemel reed ik naar haar toe en daar, tijdens een enorme plensbui, onder een luifel die door de regen dreigde in te storten, ontmoette ik Nick.

Hij was me meteen opgevallen: glad en chic, verveeld als een kat, een champagneglas bedreven omhooghoudend terwijl zijn blik ronddwaalde op zoek naar iets sterkers. Onze sferen kruisten elkaar nooit; daar zorgde ik wel voor door steeds weg te glippen wanneer we te dicht bij elkaar dreigden te komen. Gillian kwam op me af en boog zich met een aangeschoten lachje naar me toe: ‘En die daar, dat is Nick. Zullen we?’

Ik keek haar nijdig aan. ‘Nee.’

Gillian steunde op mijn arm. ‘Waarom in vredesnaam niet?’

‘Hij bevalt me niet.’

‘Maar je hebt hem nog nooit ontmoet, schat!’

‘Veel te zelfingenomen.’

‘Mag dat niet dan?’

Ik haalde mijn schouders op, hoekig en gespannen als een tegendraadse puber. Gillian wankelde weg. Ik liep naar de bar om nog een drankje te halen en vluchtte naar de verste hoek van de tuin. Daar stond een vrouw schuldig aan een sigaret te lurken. Ik was haar op een avond kort nadat ik naar Nairobi was verhuisd tegengekomen in gezelschap van mijn eerste minnaar Dan. ‘Dan gaat trouwen,’ zei ze.

‘Nee.’

‘Ja.’

‘Nee.’

‘Ik zweer het je,’ zei de vrouw. De hemel brak en het begon te plenzen. De vrouw trapte haar sigaret uit en trok mij rennend mee naar de luifel. ‘Vertel jij het haar maar!’ riep ze buiten adem toen we er waren. ‘Mij gelooft ze niet.’

Nick draaide zich om. ‘Wat moet ik haar vertellen?’

Die avond schreef ik wraakzuchtig in mijn dagboek dat zijn ogen te flets en zijn neus en mond te volmaakt waren. Maar toen hij de volgende ochtend belde liep er een rilling over mijn rug en ging ik onmiddellijk akkoord met zijn voorstel om te gaan lunchen.

Hij nam me mee naar zijn huis, een oud koloniaal pand dat uitkeek over het Karura-woud, en trakteerde me op champagne, gemarineerde struisvogelbiefstuk en een groene salade met de meest fantastische vinaigrette die ik ooit heb geproefd – donker, vol, peperig en toch zoet. Toen de lunch voorbij was manoeuvreerde hij zijn lichaam achter het mijne en beet zachtjes in mijn nek.

‘Wat bedoel je met dat je niet gaat vertrekken.’ Warrens stem klonk zo koud als het deksel van een doodkist.

‘Ik blijf,’ zei ik, een giechel onderdrukkend.

‘Ik dacht dat je een drankprobleem had.’

‘Ik ook.’

De regen bleef met verwoestende kracht neerkletteren, de vliegende mieren bleven in weerzinwekkende aantallen sterven. Nick gleed als een puber langs de trapleuningen omlaag en huppelde zingend door het huis: ‘I feel GOOOOD!’

En dat hij zich goed voelde was wel duidelijk. Het leven dat voor anderen een bezoeking is, was voor Nick alleen maar één groot feest. Hij was een Midas, zo leek het althans, maar zonder diens straf. Waar ieder ander dagelijks ten strijde trekt tegen een zee van ellende ging Nick het leven en zijn onaangename valkuilen te lijf door ze te omzeilen, om zo met nog evenveel tomeloze energie de eindstreep te halen als toen hij in de luiers lag.

Het was een ongemakkelijke alliantie. Zijn levenslust maakte me gelukkig en hield mijn sombere stemmingen op afstand, maar ik herinner me ook een ochtend waarop ik heel vroeg met hem de stad in reed. Met gierende remmen stopten we bij een verkeerslicht en een straatkind – één van de ontelbaar vele die zich schurftig en gehavend te goed doen aan het afval van de stad – kwam met een uitgestoken mager handje naar het raam. ‘Goedemorgen!’ brulde Nick, ‘waarom ben jij niet op school?’ Het kind drukte zijn handpalm plat tegen het raam. Nick draaide zich naar mij om. ‘Die horen op school, toch?’

‘Dat meen je niet,’ zei ik.

‘Natuurlijk wel! Een zesjarige hoort naar school te gaan!’

‘Hij is veel te arm om naar school te gaan.’

Nick wuifde verzoenend met zijn hand. ‘Ach, wat.’

‘Wat bedoel je met, ach wat? Dat kind…’

Maar Nick sneed me gedecideerd de pas af. ‘We gaan toch niet een volmaakt mooie dag verpesten, hè?’ En ik, die elke keer als ik zo’n kind zag wel op mijn knieën kon vallen om het uit te schreeuwen, die vloekend en tierend het continent was doorgetrokken, beet op mijn lip en zei geen woord.

De liefde levert rare streken, maar de raarste levert ze met degenen die ten onder gaan, zoals ik. Nick sprong met voorspelbaar vuur in de relatie terwijl ik somber boven mijn notitieboekje zat te broeden en voor het eerst sinds tien jaar weer een gedicht schreef. Nick kocht bloemen en champagne, en was druk in de weer in de keuken. Ik ging op zoek naar een nieuwe woordenschat om op papier te zetten wat niet gezegd kon worden; niet door mij, niet hardop, niet tegen hem of tegen wie dan ook. Ik schreef zeven gedichten, die allemaal blijk gaven van een toenemende graad van wanhoop, terwijl ik voelde dat ik begon af te glijden en ten onder dreigde te gaan. Nick las ze met duidelijk plezier en kon zich nauwelijks inhouden om te applaudisseren. Dat was geen gebrek aan diepte maar pure levenskracht, ongetwijfeld door tegenspoed verkregen, maar daarom niet minder verontrustend.

Ik was verstandig genoeg niet voor rechter te spelen. Ik had tenslotte mijn eigen tegenstrijdigheden om me druk over te maken, waarvan de grootste één meter negentig lang was. Michael, in die tijd mijn vriend, was niet gek. We waren allebei weg geweest en nu was hij terug. Om vijf uur ’s ochtends reed hij van het vliegveld naar mijn huis. Het was een klein wonder dat ik thuis was. Met zijn ogen tot spleetjes geknepen hield hij me op armlengte van zich af om te zien waar mijn onwaarschijnlijke verhaal over ommezwaai en inkeer niet klopte. ‘Dus je vertrekt niet?’

‘Nee.’

We waren in mijn slaapkamer. Hij trok zijn hemd uit en keek me fronsend aan. ‘Waarom niet?’

‘Ik ben van gedachten veranderd.’

‘Je bent van gedachten veranderd?’

‘Ik ben van gedachten veranderd.’

Hij ging op het bed zitten en trok één schoen uit. ‘Waarom ben je van gedachten veranderd?’

‘Moeilijk te zeggen.’

Hij trok zijn andere schoen uit. ‘Je verbergt iets.’

‘Ik?’

‘Ja, jij.’

‘Ik heb niets te verbergen.’

‘Goed,’ zei Michael grommend terwijl hij tegen de kussens achteroverleunde en geeuwde, ‘want je krijgt een schop onder je kleine Italiaanse kontje als het wel zo is.’

‘Ik ben niet klein.’

‘Dat zeg ik ook niet. Dat zeg ik ook niet.’

Was ik bang? Ja. Alle objecten met een zekere massa veroorzaken een kromming in de ruimte-tijd; Michaels soortelijke massa was zo compact dat die een bijna zichtbaar effect had. Ongetwijfeld zeg ik dit vanwege wat er later gebeurde, maar hoe dan ook was ik vaak bang voor hem. Niet omdat zijn massa iets met geweld te maken had – ik wist dat Michael me nooit een haar zou krenken – maar omdat ook hij ongewild ten onder was gegaan en zich aan mijn sombere ziel had vastgeklampt als Gulliver aan het eiland Lilliput.

In een wrange symmetrie koesterde hij dezelfde wrok tegen mijn lichtzinnigheid als ik die koesterde tegen die van Nick. Ik rende buiten adem van de een naar de ander en stopte alleen maar om me te verbazen over het complot van het leven dat me twee volmaakte tegenpolen op mijn stoep bezorgd had. Nick met zijn spottende ogen, linnen hemden en eau de cologne op citrusbasis. Michael met zijn slobberende kleren, littekens en de haaientand die hij op zijn borst droeg.

Ik had Michael voor de eerste keer ontmoet in een hotel. Ik had over hem gehoord, stukjes en brokjes hier en daar die geen van alle erg vleiend waren, omdat bleek dat mannen altijd last hadden van enige jaloezie als ze het over hem hadden. In het hotel, in de immense lobby vol mensen, leek hij mij oké. Later, in een ander hotel en in een andere stad, besefte ik dat ik hem nooit zou kunnen veroordelen en dat ik nooit zou snappen waarom ze een hekel aan hem hadden.

We kwamen elkaar weer tegen op een landingsstrook in Mogadishu. Michael had een chauffeur, een klusjesman en een gewapend escorte. Ik had niets. ‘Waar denk je dat je bent? In Parijs of zo?’

Ik haalde mijn schouders op. Met tegenzin maakte hij plaats voor me op de achterbank.

Mogadishu was een lege huls waarvan alleen de contouren nog bestonden. De rest was kapotgeschoten of als schroot verkocht, in containers gepakt en naar China verscheept. Overal lagen ijzeren wrakken – van auto’s, vrachtwagens, bussen, tractors en zelfs vliegtuigen – en er heerste diepe stilte, op het geruis van stuivend zand na dat zich tegen alles ophoopte. We reden door een doolhof van straten, langs gesluierde vrouwen die blootsvoets tevoorschijn kwamen uit de besloten wereld van rokerige binnenplaatsen met stapels potten en pannen bij een open vuur. Hij keek me niet één keer aan.

Het hotel was leeg, maar stond bol van het geluid van de wind. In de keuken bracht de kok zijn dagen door met piekeren over wat hij zijn enige twee gasten zou voorzetten. Laat in de middag zaten Michael en ik in fauteuils tegenover elkaar met een salontafel tussen ons in die vol lag met pennen, schrijfblokken, bierblikjes, sigaretten en verlepte bosjes miraa, de bittere drug waar Somalië van leeft. Van miraa ging mijn hart tekeer als een verdwaasd fladderende vogel, zo hard dat ik hem graag uit mijn borst had willen rukken en weg had willen leggen. Over de stad klonk de gebedsoproep van de muezzin, over de verroeste ijzeren daken en over de gelovigen die door het hete zand sloften. Het gezang vervulde me met verlangen. Verlangen naar God, naar Afrika, naar alles wat we uit die kamer verbannen hadden en wat me nu als reddeloos verloren voorkwam. Ik liep naar het raam. ‘Wat gebeurt er als ik mijn baan hier kwijtraak?’

Michael kende Afrika; hij had er zijn zielenheil gevonden. Voor de lijken hem te pakken kregen had de Afrikaanse hemel – onmetelijk – in hem een gevoel van onvoorstelbare vrijheid losgemaakt. De muezzin riep: ‘Allah is groot!’ En ik begreep hoe hij ook werkelijk groot geweest moest zijn voor de knielende menigte, daar in de aangename koelte van de moskee na een hele dag rondbanjeren in de misère van iets oneindig kleins verkopen en wachten op iemand van wie je wat kunt lenen. Michael stripte met zijn tanden een takje miraa en zei niets.

De volgende dag zagen we elkaar in de naargeestige schemer van zijn kamer, onder het toenemende geweld van een donderbui. Ik zei: ‘Dat wordt een grote.’ Michael snoof de lucht op en knikte. We wachtten. De wind begon tekeer te gaan en liet het deksel van een vuilnisbak als een dolle ronddraaien. Er was een laatste adempauze, een beving hoog in de lucht, voor de regen kwam. Door het raam zag ik hoe die als een spervuur van kogels de grond raakte, met ontstellende kracht omlaag kwam, zich van de kapotte asfaltweg stortte en wilde kolken veroorzaakte op de plek waar verschillende stromen samenkwamen. In een oogwenk was de weg een rivier geworden. Ik draaide me om en zag dat Michael achter me stond. ‘Verroer je niet,’ fluisterde hij met zijn blik strak gericht op het geweld buiten, en langzaam drukte hij zijn lijf tegen het mijne.

We zouden de volgende dag vertrekken, maar dat deden we niet. Het hotelpersoneel – tandeloze, door de zon verschrompelde mannen van middelbare leeftijd – bekrachtigde onze verbintenis met diepe knikken van goedkeuring, nadat ze al dagenlang spijtig mijn ongebonden staat in ogenschouw hadden genomen. ‘Zij is goede vrouw voor jou!’ riep Ahmed, de eenogige receptionist, toen we voorbijliepen. ‘Italianen, die weten hoe je moet koken! Spaghetti, macaroni…’ Hij wuifde met één hand hoog in de lucht en zijn ene oog straalde.

‘Ik heb een vriendin gehad die kaassoufflés voor me maakte,’ fluisterde Michael die nacht in bed.

Ik kwam overeind en steunde op een elleboog. Opnieuw viel me op hoeveel er van hem was: hoe dik zijn nek was, hoe breed zijn schouders, hoe gespierd zijn heupen. ‘Kaassoufflés?’

‘Hm, hm,’ knikte Michael met gesloten ogen, en zijn mondhoeken krulden omhoog in een gelukzalige glimlach. ‘Ze maakte soufflés en versgebakken focaccia en de ongelooflijkste curry’s. O, en ook geroosterde kip. Ze maakte die geroosterde kip… Maar wacht…’ Nu hees hij zich ook snel overeind en steunde op zijn elleboog: ‘Weet je wat ze ooit gedaan heeft?’ Zijn groene ogen dansten. ‘Ik kwam thuis na een rotdag, een echte rotdag, zo’n dag die je het liefst zo snel mogelijk wil vergeten…’

‘Waarom?’

Zijn ogen werden spleetjes en bewogen niet. ‘Hoezo, waarom?’

‘Waarom was het een rotdag?’

‘Wat heeft dát er in vredesnaam mee te maken?’ Een honende grijns trok om zijn lippen. Ik wreef in mijn ogen, één, twee keer, niet wetend wat ik moest doen toen Michael begon te schreeuwen: ‘Ik vertel je verdomme een verhaal over een meisje dat kan koken en jij gaat mij een beetje zitten stangen over de shit die ik die dag moest doorstaan?’

‘Stangen? Wie zit hier te stangen?’ ‘Jij!’ schreeuwde hij.

‘Jij zit te stangen. Een verhaal is een verhaal! Luister naar het verhaal!’

Dat was het probleem met Michael: razernij, grenzeloze arrogantie en een vage minachting voor iedereen behalve de verworpenen der aarde. Die avond liep ik bij hem weg, zoals vele avonden die zouden volgen. Uiteindelijk was het denk ik de manier waarop hij met kinderen omging, het zuivere pure plezier dat dan in zijn ogen verscheen en de diepte van zijn brede lach. Machtsvertoon maakte hem razend. De behoefte om zijn tegenstanders te verpletteren, hun gezichten tegen de grond te trappen om niet alleen hun verzet maar ook hun ego te breken, was iets waarover hij weigerde te praten. Dat moest het resultaat zijn van zijn jeugd op de ruige flanken van Brooklyn, waar hij op zijn twaalfde zijn eerste messengevecht had geleverd, met iemand die twee keer zo oud was. ‘Het was in een flits voorbij,’ vertelde hij me. ‘Ik heb geluk gehad dat hij me niet vermoord heeft.’

Wat was er dan gebeurd? Moeilijk te zeggen. Misschien geloofde hij er niet meer in, of ik. Alles wat ik deed werd door hem aan een genadeloos kritische blik onderworpen tot ik me als een hond aan de riem voelde. Toen was er de cocktailparty, de luifel in de regen en Nicks fletse, sarcastische blik. Toen had ik Michael moeten verlaten, maar ik kon het niet. Vooral omdat ik bang was voor Nick. Achter dat mooie uiterlijk verborg zich een steriel, wreed trekje en ik was bang voor wat hij zou kunnen zeggen en doen. Het was onlogisch, maar Michael bood daartegen bescherming.

En ik was gek op hem, ik kon niet zonder hem verder. We deden verslag van dezelfde onderwerpen, reisden naar dezelfde plekken, deelden dezelfde blinde passie voor het continent. Zijn werk was zwaarder dan het mijne: hij was zowel cameraman als producer en omdat hij voor een van de nieuwsdiensten werkte had hij bovendien met tijdsdruk te maken door de noodzaak om als eerste binnen te komen. Ik mocht later binnenkomen, in een relatief ontspannen tempo, met niet veel meer dan een schrijfblok en een pen terwijl hij, de arme ziel, altijd en overal zo’n negentig kilo met zich mee moest sjouwen.

Ik vond het heerlijk om met hem te werken. Iedereen trouwens. Hij wist waar je naartoe moest, met wie je moest praten. Hij verspilde geen tijd. Op de deur van de redactiekamer van de nieuwsdienst in Nairobi was een foto geprikt waarop hij in de Kongolese jungle in de stromende regen gehurkt zat met een paraplu in zijn hand. Die paraplu hield hij niet boven zijn hoofd, maar boven een generator die verbonden was met montageapparatuur en een schotel: hij zat beeldmateriaal naar Londen te sturen. Niets bracht hem meer in vervoering dan een reportage en hoe zwaarder hoe beter. Nairobi, met zijn begaanbare wegen, goed drinkwater, zijn ruime voorraad elektriciteit, voedsel en drank, verveelde hem. Daar doken klauwend zijn demonen op die hij op allerlei manieren het zwijgen probeerde op te leggen. En ik ging daar natuurlijk in mee.

Ik had geluk die keer na Gillians feest: om middernacht moest Michael naar New York vertrekken om een nieuw contract te bespreken. Ik zeg wel geluk, maar ik herinner me de rit van het vliegveld terug naar de stad nadat ik hem afgezet had nog goed, evenals het onmiskenbare gevoel dat ik het kleine stukje zekerheid, het laatste beetje bescherming dat ik nog had, verspeeld had. Je spot niet met Afrika, zoals je ook niet de ziekte van een kind als smoes gebruikt om onder een afspraak uit te komen. Daarmee tart je de schikgodinnen en zou je hun toorn kunnen oproepen.

Ik remde mijn oude Landcruiser af tot een slakkengangetje. Het was bijna middernacht en de weg naar Mombasa was in duisternis gehuld, maar ik kon het knoestige silhouet van de doornbomen aan weerszijden van de weg nog onderscheiden. Het leek wel of ik het volle mysterie kon voelen van het leven dat in zo’n vijandige aarde wortelde en zijn krachten verzamelde: de bast die dikker wordt, de bladeren die donker worden en de doorns die uitgroeien tot precies dat wat de boom zijn naam geeft. Op de savanne overwint het leven, ondanks alles. En als het eenmaal overwonnen heeft, krijgt het een vasthoudendheid die je in andere klimaten niet tegenkomt. En daarom, dacht ik terwijl ik langzaam de stad in reed, daarom haal je er geen geintjes mee uit.

Zodra ik thuis was belde ik Nick. ‘Weet je wel hoe laat het is?’ kreunde hij.

‘Het is uit,’ zei ik. ‘Ik ben een stommeling geweest.’

Het was even stil. ‘Ik wil wel een stommeling.’

‘Je wil wat?’

‘Een stommeling.’

‘Nee, dat wil je niet.’

‘En een zuiplap.’

Ik schoot overeind. ‘Ik ben geen zuiplap!’

‘Oké, dan ben je geen zuiplap. Hoe laat is het?’

Ik keek op mijn horloge. Het was twee uur. Ik was klaarwakker en elke vezel verkrampte door het verdriet van onze onvermijdelijke breuk. ‘Het spijt me,’ zei ik en ik hing op. Ik wachtte vijf minuten, liep toen naar de vriezer en pakte er de wodka uit. Om vier uur trok ik een fles wijn open en om vijf uur nog een. Om twaalf uur ’s middags rolde ik uit bed, pakte mijn jeans van de vloer en trok die aan. Ik probeerde een mango te schillen, maar ik was nog te dronken en de inspanning was te groot. Daarom liep ik maar naar het raam.

De lucht was asgrauw. De maraboes overstemden alles met hun weerzinwekkende kreten en ik kon hun gemene ogen zien en hun snavels die op puntige messen leken. Lusteloos hield ik een van de wijnflessen tegen het licht omhoog en zag dat er nog meer dan een derde in zat. Ik zette hem aan mijn mond en dacht: ach, wat maakt het allemaal nog uit. Precies op dat moment zwaaide de deur open en schommelde Mercy naar binnen in jeans die bijna knapten op de naden, met borsten die uit haar topje puilden, en met hielen die pijnlijk over een paar naaldhakken welfden. ‘Je wordt een zuiplap,’ zei ze nadat ze me onderzoekend had bekeken. ‘Net als mijn moeder.’

Ik zette de fles neer. Dat was wel het laatste wat ik kon gebruiken, maar ze was er onmiskenbaar, zo groot als een berg, zo breed als een schip en haar voeten zo stevig in de grond geplant als de mijne helaas nooit zouden kunnen. ‘Heb ik verteld dat mijn moeder een zuiplap is?’ zei ze, terwijl ze met een zucht vooroverboog en mijn bloes van de vloer opraapte.

‘Die is schoon,’ zei ik, mijn hand uitstekend.

‘Ahi!’ fluisterde ze bijna in zichzelf. ‘Die is niet schoon! Die is vies!’

‘Die is schoon,’ zei ik met opeengeklemde kaken, maar ze duwde hem onder haar lijvige oksel en liep met tikkende hakken naar de wasruimte. Ik keek wanhopig de kamer rond. Waarom had ik haar aangenomen? Wat was er in me gevaren?

In feite niets. Ik had gewoon geen keus gehad. Op een ochtend, in de buurtsuper vlak bij mijn huis, was Mercy op me af gekomen, een reuzin die zich op wonderbaarlijke wijze in een roze haltertopje en een nepleren broek geperst had. Ze hield haar armen voor haar enorme boezem over elkaar geslagen en had gebulderd: ‘Jij woont in dat huis daar met het rode hek!’ Ik had geaarzeld. Ze was ruim een kop groter dan ik en ongeveer twee keer zo dik, dus ik had mijn keel geschraapt en gevraagd: ‘Kennen wij elkaar?’

‘Nee,’ was haar bitse antwoord. ‘Maar ik ben een dienstmeid en ze hebben het me verteld. Ze hebben gezegd dat er daar niemand is.’

‘Wie hebben je dat verteld?’

‘De mensen die er in de buurt wonen.’

‘Waar in de buurt?’

Mercy haalde diep adem. ‘Ben jij de persoon die in het huis woont waar die iemand uit België woonde?’

‘Ja!’ zei ik. ‘Ja!’

‘Dus ik zeg…’ hier stopte ze even en haalde nog eens diep en lijdzaam adem, ‘dus ik zeg je, ik ben een dienstmeid.’

‘Goed, ik bedoel, fantastisch.’ Voor ik nog een woord kon zeggen haalde ze een stevige bruine envelop tevoorschijn en overhandigde me na wat gezoek een kernachtig cv. Ik bekeek het vluchtig: twee jaar bij de Oostenrijkse gezant, een jaar bij de Canadese ambassadeur en zes maanden bij de Franse cultureel attaché die haar, zoals ik later hoorde, op een avond met veel drank had willen betasten en met twee gebroken ribben in het ziekenhuis was beland.

‘Ziet er goed uit,’ zei ik. ‘Ik bedoel, je bent goed… je hebt… ervaring.’

De volgende ochtend stond ze om zeven uur voor de deur, met een blik vol diepe afkeuring in haar ogen: ‘In Afrika staan we op met de zon. En jij, hoe laat sta jij op?’ Ik volgde haar gedwee door het huis en vluchtte uiteindelijk naar mijn werkkamer. Toen ik daar weer uit kwam om iets te eten, had het huis een metamorfose ondergaan: de vloeren glansden, de ramen en kranen fonkelden, de kussens op de bank stonden ongewoon kwiek en symmetrisch aan beide kanten van de bank op een rij, en elk afzonderlijk ding, van stukjes papier tot rondzwervende glazen, was op de juiste plaats gezet. ‘Jij geeft mij een uniform,’ droeg ze me die middag op. ‘Met een schort en een hoofddoek.’

In één klap veranderde mijn leven. Mijn kleren, waarvan ik het grootste deel nooit kon vinden, lagen nu op kleur gesorteerd in mijn kast en mijn blouses waren zo piekfijn gestreken dat ik er vaak belachelijk uitzag. De tupperwarebakjes in de koelkast waren op volgorde van grootte opgestapeld, en de eieren waarvan de houdbaarheidsdatum was verstreken waren verdwenen, vast en zeker stiekem verorberd.

Natuurlijk was ik blij, maar ik vroeg me toch af wat voor kans Mercy met mij als werkgever geroken had en hoe goed haar bedoelingen eigenlijk waren. Ik woonde alleen in een volslagen vreemde stad, in een huis dat veel te groot voor me was. Ik was altijd op reis, ik was slordig, verstrooid en ik raakte spullen kwijt. In een mum van tijd werd ze onmisbaar maar ik wist nooit waar ik met haar aan toe was. Soms leek het of ze me aardig vond, maar een paar keer had ik ook een onbestemde flikkering in haar ogen gezien. Was het vijandigheid? Of was het omdat ze haar ondergeschiktheid aan mijn agenda en mijn behoeften fundamenteel weigerde te aanvaarden? Ik was blank geboren, zij zwart en arm. Het leven was in dat opzicht wreed voor haar geweest. Maar in het verleden was ze bijzonder succesvol geweest, en dat maakte haar zo raadselachtig. Voordat haar echtgenoot een geweer tegen haar hoofd zette en er met al haar geld vandoor ging, had Mercy bijna alle sloppenwijken van Nairobi voorzien van muratina.

Je geld kun je nauwelijks aan iets slechters besteden dan aan muratina en uit wat ik zo opving maakte ik op dat Mercy niet bepaald pietluttig was over wat er in het sterke brouwsel gestopt werd: verdunningsmiddelen, ontsmettingsmiddelen, antivries; het maakte haar allemaal weinig uit. En waarom zou het ook? Ze leverde een armzalige massa het snelstwerkende en krachtigste medicijn tegen het leed. Wat maakte het dan nog uit dat zonen hun vaders ver-moordden, mannen hun vrouwen te lijf gingen met bijlen en dat mensen blind werden van het illegale stooksel dat Mercy vlak bij River Road in fabrieksvaten brouwde? Met die eerste dosis alcohol, dat eerste gloeien van het bloed werd alles vergeten: het dode kind, het mislukte gevecht om een zak uien, de seksuele gunst verleend aan een onverbiddelijke huisbaas, de woede en de schaamte over de armoede.

Mercy raakte het spul niet aan. Zij had een bedrijf te leiden. Ze coördineerde een klein legertje bezorgers en chauffeurs en was zo stipt en betrouwbaar in haar leveringen, dat het gerucht de ronde deed dat ze een persoonlijke relatie had met president Daniel Arap Moi. Hoe kon ze anders ontsnappen aan de tentakels van de politie? Natuurlijk betaalde ze die. Elke maand stonden er zo’n vijftig politieagenten op haar loonlijst. Wanneer er een te inhalig werd en meer geld probeerde af te persen liet Mercy drugs in zijn huis leggen, regelde discreet een inval en zorgde zo dat hij vanwege illegale handel achter de tralies verdween.

Nee, Mercy’s geschiedenis was niet een verhaal van persoonlijke relaties en privileges. Ze was begonnen als prostituee in een klein dorpje in de buurt van Mount Kenya en verhuisde naar Nairobi toen ze in de twintig was. Daar begon ze een bar, met een tafel, een bank en twee grote plastic tonnen achter in haar lemen hut verstopt. Na jaren van gewelddadige trammelant om haar dronken gasten te laten betalen – na twee gebroken armen, drie gebroken ribben en een stevige jaap boven haar ene wenkbrauw – had Mercy zich met haar intelligentie op de complexere wereld van de groothandelaren gericht. Daarmee had ze onmiddellijk succes. Met de uitbreiding van haar bedrijf werd haar faam groter. Ze werd bekend als ‘de vrouw van River Road’, de grootste leverancier van muratina in Kenia.

Haar man vermoordde haar bijna. Hij zette niet alleen maar een geweer tegen haar hoofd: hij stootte haar van haar troon als in een coup op topniveau. Hij beloofde iedereen een betere deal: schoner spul, lagere prijzen en hoger loon. Natuurlijk ging de zaak zonder Mercy in een recordtempo naar zijn mallemoer. In plaats van cre-diteuren en werknemers te betalen hield Mercy’s man het geld voor zichzelf en nam de benen in het gelukkige bezit van een klein fortuin.

Mercy had de zaak weer uit het slop kunnen trekken, want haar relaties waren nog intact en haar reputatie onbeschadigd, maar ze werd overmand door een enorme vermoeidheid. ‘Ze noemen het… wat is het woord ook weer? Depressief! Depressief zijn is iets in de geest dat het hele lichaam raakt.’ Omdat ze ’s morgens nauwelijks kon opstaan en geen zin had zich nog eens te laten gelden besloot Mercy het beetje energie wat ze nog had te richten op ‘werken voor een mzungu’, een blanke. ‘Het werk is weinig, het geld goed, het wonen gratis,’ legde ze uit alsof ik tot een andere menselijke soort behoorde. Ze raakte bevriend met een vrouw die voor de Oostenrijkse gezant werkte en dankzij haar vasthoudendheid en haar uitstekende, hoewel eigenzinnige Engels kreeg ze daar ten slotte een baan. De gezant vertrok en toen zijn opvolger haar niet in dienst wilde nemen kon ze zonder veel moeite overstappen naar de Canadese ambassade, daarna naar het Franse cochon en tot slot naar mij. ‘Klinkt perfect,’ zei Nick toen ik hem dit allemaal vertelde. ‘Nu maar zien hoe lang het duurt voor ze je kaalplukt.’

Ik begon geld en kostbaarheden te verstoppen. Mijn twee paspoorten, een Italiaans en een Amerikaans, hield ik altijd bij me. Ik wist dat er een markt voor gestolen paspoorten was in Kenia, en Mercy leek me het type mens dat daarmee zeer vertrouwd was. Op een dag, nauwelijks een maand nadat ze was ingetrokken, was er een vliegticket verdwenen. ‘Het lag hier op tafel,’ zei ik met over elkaar geslagen armen. Ik keek haar aan, maar Mercy vertrok geen spier. ‘Ik weet er niets van.’

‘Wat bedoel je dat je er niets van weet? Het lag hier! Ik heb het hier achtergelaten!’ Ze schudde haar hoofd: ‘Er lag niets op deze tafel. Ik heb schoongemaakt en er lag niets.’ We keken elkaar aan. ‘En wat moet ik nu?’ zei ik. ‘Er lag een vliegticket en nu is het weg. Wat wil je dat ik doe?’

‘Misschien is jouw hoofd in de war.’

‘Wat bedoel je daar verdomme mee?’

‘Ahi! Wat een lelijke woorden! Ik bedoel dat het ticket misschien ergens anders is.’

Ik wist precies waar ze naartoe wilde. ‘Wat wil je daarmee zeggen, Mercy?’

Ze haalde haar schouders op: ‘Soms vergeten mensen dingen in hun hoofd als ze veel pombe drinken.’

‘Je bedoelt dat ik te veel drink.’

‘’s Morgens tel ik de flessen en, ahi, dat zijn er veel!’

Ik haalde een paar keer diep adem en zei toen: ‘Mercy, ik heb je niet aangenomen om flessen te tellen, ik heb je aangenomen om het huis schoon te maken. En ik heb het ticket hier op deze tafel gelegd, omdat ik daar altíjd mijn vliegtickets neerleg. Sinds ik in dit huis woon heb ik ze daar neergelegd, dus nee, ik ben geen dronkaard en ook niet in de war. En ik zal je dit zeggen: als dat ticket morgen niet hier op tafel ligt, kun je je bullen pakken.’

‘Ahi!’ fluisterde ze hoofdschuddend. ‘Jij bent echt in de war! Maar we zullen het proberen. We zullen het proberen.’ En na die woorden rolde ze haar mouwen op en begon in alle hoeken en gaten van het huis te zoeken. Kokend van woede zat ik achter mijn bureau. Die vrouw zat zonder werk, dat was een ding wat zeker was! Ik zou een aanbevelingsbrief schrijven en mijn chaotische maar niet echt onaangename leventje weer oppakken zonder Herr Kommandant die mij bij elke ademhaling een ijzige blik toewierp.

Mercy’s stem schalde van boven: ‘Kun je alsjeblieft naar de badkamer komen?’ Een koude rilling trok door me heen toen ik aan de korte klim naar de eerste verdieping begon. ‘Is dit het?’ vroeg Mercy die een verfomfaaid vliegticket tussen duim en wijsvinger hield.

‘Waar was het?’ vroeg ik fluisterend.

‘In de prullenbak,’ zei ze.

Ze wilde een verontschuldiging dus die kreeg ze. ‘Ik ben geen dief,’ zei ze, verwijtend met haar vinger zwaaiend. ‘Dat moet jij onthouden, Anna, wanneer je andere dingen niet kunt vinden.’ Om haar te testen of misschien wel in verleiding te brengen, wie zal het weten, begon ik overal in huis geld achter te laten, steeds grotere bedragen, tot ik op een dag wakker werd met een rothumeur en besloot het geld voor mijn volgende opdracht, tienduizend dollar, op mijn onopgemaakte bed te leggen. Met tienduizend dollar kon Mercy tien keer opnieuw beginnen.

Toen ik om twee uur ’s nachts thuiskwam zat ze op de bank. ‘Wat doe je daar?’ gilde ik uit.

‘Wachten,’ zei ze.

‘Wachten waarop?’

‘Op jou.’

Ik zocht steun tegen de rugleuning van de bank. ‘Jezus. Waarom?’

‘Omdat ik wil dat we eerlijk zijn. Wil je dat ik ga?’

‘Gaan? Waarheen?’

‘Weg.’

Ik kon me nauwelijks concentreren, mijn hoofd bonkte en mijn mond was kurkdroog van te veel drank. ‘Waarom?’

‘Dit,’ zei ze. Ze stond op, pakte mijn hand en vouwde die om het geld. Ik staarde wezenloos naar de opgerolde bankbiljetten. ‘Ik vertelde jou toch dat ik een prostituee was?’ Ik knikte. ‘Ik deed dat werk voor mijn kinderen. Daarna ging ik muratina maken en het vieze gevoel van de prostitutie werd kleiner tot het op een dag weg was. Jij zorgt nu dat het terugkomt.’

Ik staarde haar verbijsterd aan. ‘Wat bedoel je?’

‘Ik heb deze baan nodig voor mijn kinderen maar jij zorgt dat ik me vies voel omdat ik dingen aanneem die ik niet mag aannemen.’

‘Wat voor dingen,’ mompelde ik met mijn ogen strak op de grond gericht.

‘Deze dingen,’ zei ze, wijzend naar het geld in mijn klamme hand. ‘Ik ben geen dief! Waarom moet ik in een huis blijven waar de mensen een dief van mij maken! Dat is slecht! Slecht!’ De echo van haar stem stierf weg. De stilte die volgde leek wel een eeuwigheid te duren. ‘Ik ga,’ zei Mercy.

‘Nee!’ schreeuwde ik. ‘Niet gaan!’