De verjaardagenkoper

Adolfo García Ortega

De verjaardagenkoper

Vertaald door Heijo Alting

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectwerkbeurs van het Fonds voor de Letteren

De dichtregels op pagina 7 uit ‘Fuga van de dood’ van Paul Celan zijn in de vertaling van Ton Naaijkens. Uit: Verzamelde gedichten, Uitgeverij Meulenhoff, Amsterdam, 2003.

De citaten op pagina 14, 18, 32, 35, 42 en 53 zijn in de vertaling van Frida De Matteis-Vogels. Uit: Het respijt en Is dit een mens, Uitgeverij Meulenhoff, Amsterdam, resp. 1988 en 1987.

© 2002 Adolfo García Ortega
All rights reserved
© 2010 Nederlandse vertaling Heijo Alting
en uitgeverij Mouria, Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
Oorspronkelijke titel: El comprador de aniversarios
Omslagontwerp: Zeno
Omslagfotografie: Ernst Haas/Getty Images BV

ISBN 9789045801827
NUR 302

www.mouria.nl
www.watleesjij.nu

‘Schwarze Milch der Frühe wir trinken dich nachts wir trinken dich mittags der Tod ist ein Meister aus Deutschland’

‘Zwarte melk der vroegte we drinken je ’s nachts We drinken ’s middags de dood is een meester uit Duitsland’

Paul Celan

I
De tandentrekkers

1

Auschwitz is nog te nabij.

Hurbinek, bijvoorbeeld, zou als hij het had overleefd nu pas negenenvijftig zijn, niet veel ouder denk ik, en een goed geheugen hebben, een kwellend goed geheugen, dat hem achtervolgt in gruwelijke nachtmerries zoals de overlevenden van nazikampen die vaak hebben, dromen die alleen over de knagende honger, steeds maar weer over honger gaan. Zijn kleinkinderen zouden zeker nog jong zijn, nog geen twintig, en hem met eerbied bejegenen. Hij zou in Polen of Hongarije of ergens in een stad in Rusland prettig werk doen dat goed bij zijn fysieke eigenaardigheden past en zou voorlopig niet van ophouden willen weten. Nee, Auschwitz is nog te nabij. Het is niet zo onwerkelijk als Trafalgar, de Franse Revolutie of Waterloo ons kunnen toeschijnen in studieboeken. Er zijn nog overlevenden. Maar Hurbinek hoort daar niet bij.

Hurbinek. Wie zou Hurbinek nu zijn als hij was blijven leven?

Goed, ik kan natuurlijk als ultieme daad van abstractie Auschwitz wegdenken, geen woorden vuilmaken aan de naziterreur, de gaskamers, de veewagons die ’s nachts door de sneeuw kwamen aanrijden, het geschreeuw en het ongenadige geweld, de planning voor die massale fabricage van kadavers, de Joden en de kreupelen; daar is al zoveel over geschreven. Ik zal me zelfs niet laten verleiden door het symbolische belang dat het enorme vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau als keerpunt in de geschiedenis heeft of door Adorno’s gelogenstrafte uitspraak dat het sinds Auschwitz onmogelijk is om nog poëzie te schrijven: ook daarna zijn en worden er bevolkingsgroepen uitgeroeid, ook daarna zijn en worden er gedichten geschreven.

Die daad van abstractie kan ik verrichten door het alleen over Hurbinek te hebben.

Alleen over hem wil ik het hebben.

Over hem alleen.

Niemand anders dan hij verdient het nu, naar mijn idee, een stem te krijgen. Want hij, Hurbinek, is het deerniswekkendste symbool van stilte dat de geschiedenis ooit heeft voortgebracht.

Ik wil dat Hurbinek bestaat.

Dat hij opnieuw bestaat. Dat hij langer bestaat. Dat zijn bestaan voortduurt.

Dat hij een leven krijgt, verzonnen maar toch mogelijk. Geconstrueerd door mij.

Wat hij aan een verzonnen leven heeft?

Niets waarschijnlijk. Toen hij stierf was hij drie. Hij heeft nooit geweten wat het leven is, ook al klampte hij zich eraan vast met het laatste minuscule beetje kracht dat zijn minuscule, invalide lichaam op kon brengen. Maar ík heb er wel iets aan, veel zelfs. Alleen door zijn leven te verzinnen kunnen wij, hij en ik, verlost worden. Ik ben voor Hurbinek een soort vader. Ja, nu ik erover nadenk: dat ben ik.

2

Ik was op weg naar Auschwitz, maar nu niet meer.

Slechts met grote moeite kan ik me het volgende herinneren: op zaterdag om 16.00 uur rekende ik een volle tank af bij kassa nummer zeven van een Shell-benzinestation langs de A3. Daarna stapte ik weer in mijn Ford, zette het cassettebandje van Leonard Cohen op (‘Lover, lover, lover’), las op een verkeersbord voor me ‘FRANKFURT-MAIN / AUTOBAHN A5’ en concludeerde dat ik de A3 moest verlaten om op de A5 te komen (de omleiding, honderd meter verderop, was duidelijk te zien),

toen een vrachtwagen vol autobanden me van achter aanreed, zodat ik van de weg vloog, een paar keer over de kop sloeg en het bewustzijn verloor.

Ze zeggen dat mijn auto total loss is. De verzekering wikkelt alles af. De chauffeur van de vrachtwagen bleek te veel te hebben gedronken. Ook reed hij te hard. Hij zou alleen zijn voet hebben verzwikt.

Ik was op weg naar Auschwitz, maar nu niet meer.

In plaats daarvan lig ik in een ziekenhuis in Frankfurt, de Universitätsklinik aan de Theodor Sternstrasse, bij de rivier. Ik was alleen op pad; Fanny was thuisgebleven bij de meisjes. Het zou een lange, oncomfortabele, niet bepaald plezierige reis worden. ‘Eerder een bedevaart dan een toeristisch uitstapje; niemand gaat voor zijn plezier naar Auschwitz,’ had ik ter verdediging gezegd. Ik kan het niet verklaren, maar ik móést gewoon alleen gaan, me daar alléén voelen. Inmiddels weet ik dat ik Auschwitz niet zal halen, dat ik het laatste gedeelte van mijn reis zal moeten uitstellen tot hopelijk een andere keer.

Volgens de statuskaart die ze me voorlazen heb ik beide benen gebroken, twee gescheurde ribben, bloeduitstortingen, schaafwonden, een gekneusd rechterjukbeen, waardoor mijn gezicht is opgezwollen, en spuw ik soms wat bloed; ik blijf nog hier ter observatie voor het geval dat er vanbinnen iets niet werkt zoals het moet. Zodra mijn toestand het toelaat, neem ik het vliegtuig terug. Ik was op weg naar Auschwitz, maar nu niet meer.

3

Ik heb Fanny maar niet gealarmeerd, want ik wil niet dat ze ongerust is of de meisjes ongerust maakt. Ze zijn ertoe in staat meteen met z’n drieën hiernaartoe te komen. Maar de artsen hebben alles onder controle. Lang gaat het niet duren. Hooguit een paar weken, dan kan ik weer naar huis. Ik lig met vijf anderen op een zaal die verre van gezellig is en nog het meeste weg heeft van een doorgangsoord, een geïmproviseerd ziekenverblijf, met allemaal oude meubelen in verschillende stijlen. Voor de hoge ramen zitten tralies. Daarachter zie ik een reepje lucht en als ik rechtop in bed ga zitten, daken en kerkspitsen. Mijn kamergenoten zijn allemaal Duits, maar zien er niet bijzonder rijk uit, eerder als arbeiders of modale werknemers. Het is ook geen privékliniek, waarvoor je moet betalen. Dat merk je aan het eten dat ze ons brengen en aan de sobere inrichting van de zaal. Sommige spullen zijn versleten of kapot.

Ik heb altijd een enorme hekel aan ziekenhuizen gehad. Ze benauwen me. Ik weet dat daar een naam voor is, ziekenhuisfobie, en dat veel mensen er last van hebben. Het is een soort angst voor die algemene steriliteit waarin je als verloren rondloopt, voor die galmende leegte van martelkamers uit kinderfantasieën waarin onverwacht metaal tegen metaal tikt, voor al dat wit op wanden, schorten en verband, een wit waarop het rood van bloed ineens veel feller lijkt, omdat het vergoten wordt met kil, gepland, gedecideerd geweld.

Primo Levi is de enige die melding maakt van Hurbinek. Hij lag in een ziekenzaal, net als ik nu, met het radicale verschil dat het hospitaal (om het maar zo te noemen) waarin hij lag zich in een hoek van het ‘grote kamp’ Auschwitz bevond. ‘Niettemin,’ schrijft Primo Levi in Het respijt, ‘konden ik en mijn kamergenoten ons maar zelden losmaken van de obsederende aanwezigheid, de dodelijke zuigkracht van de kleinste en meest hulpeloze van ons, de onschuldigste, een kind: Hurbinek.’ En een paar bladzijden verderop zegt hij nog: ‘Niets rest er van hem; hij getuigt hier in mijn woorden.’

Stilte. Leegte. En dankbaarheid: van mij, van duizenden zoals ik. Zonder Primo Levi’s woorden over Hurbinek zouden alle sporen van dat driejarige jongetje dat van zijn middel af verlamd was, door de vergetelheid zijn opgeslokt. Zoals dat met miljoenen anderen is gebeurd. Maar Hurbinek heeft zich tegen die vergetelheid verzet, zoals zijn lichaam zich tegen de dood verzette tot zijn krachten het begaven.

Sinds ik in dit ziekenhuis lig, voel ik een vreemd soort eenzaamheid. Ik word nerveus van die jonge Duitse artsen die op gezette tijden aan mijn bed verschijnen, mij met een onbestemde glimlach onderzoeken en dezelfde klanken uitstoten die miljoenen mannen, vrouwen en kinderen in de kampen moeten hebben gehoord voordat ze massaal werden uitgeroeid. Ik weet het: ze zeggen vast niet hetzelfde als toen. Of toch wel? Bij nader inzien denk ik dat ze tegen de kinderen die ze naar het hospitaal stuurden om op hun bevende lichaampjes allerlei onzinnige, sadistische experimenten uit te voeren tot meerdere glorie van de grote Duitse wetenschap van dokter Mengele, dezelfde woorden moeten hebben uitgesproken als nu tegen mij: ‘Arm omhoog.’ ‘Arm omlaag.’ ‘Mond open.’ ‘Doet dit pijn?’ ‘Omdraaien.’ ‘Dit hier is opgezwollen.’ ‘Verband.’ ‘Incisie.’ ‘Spreiden.’ ‘Trekken.’

Dezelfde woorden moeten zijn gebruikt door de tandentrekkers, die al het goud uit de gebitten van de Joden trokken voordat die naar de gaskamers werden gestuurd; dat deden ze gewelddadig en precies, zonder bij de Joden iets anders te vernielen dan hun mond; door de pijn zouden ze hun angst wel vergeten, tenminste, dat dachten de tandentrekkers. Alleen de context waarin ze worden uitgesproken is anders, ik weet het. Maar in de krochten van mijn onderbewustzijn haal ik nu twee contexten door elkaar: een algemeen ziekenhuis in Frankfurt en een ziekenbarak in Auschwitz of Dachau of Buchenwald of Treblinka of Majdanek of Sobibor of Chelmno. Wat beide contexten in mijn onderbewustzijn verbindt, is wellicht de Duitse taal, het afgebeten brouwen en sissen van het Duitse lexicon, waarvan de woorden, onbewogen uitgesproken met een medische of technische betekenis, in dit staatsziekenhuis in Frankfurt waar ik lig, precies hetzelfde klinken als vroeger in elk laboratorium waar door naziartsen werd geëxperimenteerd.

Het zijn dezelfde woorden die Hurbinek in zijn korte leven ooit heeft gehoord zonder er ook maar iets van te begrijpen.

4

Ik wil al jaren over Hurbinek schrijven, alleen wist ik niet dat degene over wie ik wilde schrijven zo heette. Toen ik de eerste foto’s, de eerste filmbeelden van de nazivernietigingskampen zag, moet ik nog erg jong zijn geweest. Hoe jong kan ik niet precies zeggen, maar ik was geschokt. Inmiddels weet ik al niet meer wat ik het eerst zag: de foto’s die mijn vader in een boek over de Tweede Wereldoorlog aanwees of een televisiedocumentaire over de aankomst van geallieerde troepen in de kampen, vol ronddwalende lichamen en spookachtige levende geraamten, vermagerd tot op het bot, in dekens gehuld, wezenloos starend uit de holtes waarin hun ogen moesten liggen. Die beelden maakten zoveel indruk dat ik me sedertdien steeds verder heb verdiept in de achtergronden van die massamoord, die vernietiging. Ik wilde weten wie de daders en wie de slachtoffers waren, ik wilde het ware verhaal kennen, tot in de kleinste details. Ik heb getuigenissen gelezen, met overlevenden gepraat, plaatsen bezocht waar de feiten zijn gepleegd. Ik heb me Jood gevoeld of Rus of iemand uit een van de vele andere groepen slachtoffers die zijn vervolgd, vernederd, van de aardbodem gevaagd, uit de weg geruimd als mens en verpulverd enkel en alleen omdat ze bestonden. Vermoord omdat ze leefden. Ik heb me slachtoffer gevoeld, een van de vele slachtoffers. Zoals ook Hurbinek een van de vele slachtoffers was, wellicht het grootste slachtoffer van allemaal.

Van alles wat ik toen zag of las, maakten de opeenstapelingen de diepste indruk. Metershoge stapels schoenen, gespen, hoeden, horloges, regenjassen, koffers, baarden, vlechten, tanden en kiezen. Dat vond ik weerzinwekkend, de aanblik van die bergen tanden en kiezen, duizenden en duizenden, met daartussen een paar mannen die de gouden exemplaren eruit pikten. Met hun werktuiglijke ijver, hun opgewekte en tegelijk ernstige gezichten en de concentratie op hun werk waren ze in mijn beleving monsterlijk, vanwege de volkomen vanzelfsprekendheid die in hun mimiek en in hun bewegingen besloten lag, een houding waarvoor Hannah Arendt achteraf de treffende term ‘de banaliteit van het kwaad’ bedacht. Toen ik later over Hurbinek wilde schrijven, wist ik dat die wens voortkwam uit een verlangen naar gerechtigheid, maar ik kon de juiste woorden niet vinden. Sommige woorden vind je gewoon niet omdat ze niet bestaan, niet kunnen bestaan.

5

Wat weten wij over Hurbinek? Niets. Alleen de schaarse feiten die Primo Levi heeft genoemd in het tweede boek over zijn ervaringen in de concentratie- en vernietigingskampen van de nazi’s.

De oorlog loopt ten einde; op 27 januari 1945 bereikt de eerste Russische patrouille het kamp Buna-Monowitz, niet ver van Auschwitz-Birkenau; Primo Levi wordt samen met andere zieken overgebracht naar Auschwitz, naar het ‘grote kamp’; daar hebben de Russen een geïmproviseerde ‘afdeling voor besmettelijke zieken’, een zaal twee of drie keer zo groot als de ruimte waarin ik hier in Frankfurt lig, waar achthonderd zieken in geperst waren; Primo Levi wordt, gloeiend van de koorts, direct doorverwezen naar een kleiner vertrek; daar, in een van de bedden, ligt een jongetje van drie dat door de anderen Hurbinek wordt genoemd, omdat ze dat menen te verstaan in de eigenaardige geluidjes die hij heel soms maakt; zijn benen zijn verschrompeld; voor zover hij aan het leven enig houvast vindt, is dat via zijn ogen: ‘Ze bliksemden van leven, vragend, eisend, dwingend,’ schrijft Levi. ‘Het was een wilde en toch menselijke blik.’

Wellicht kwam hij uit Rusland of Hongarije; in de laatste oorlogsmaanden, toen het Russische leger tot op een paar kilometer was genaderd, waren er in Auschwitz veel Hongaren aangekomen en was het tempo van de vernietiging in de gaskamers en de crematoria opgevoerd.

Wellicht was hij Pools en had zijn moeder hem in het kamp ter wereld gebracht.

Wellicht bestond zijn hele universum uit Auschwitz, die hele drie jaar lang.

Dat zijn beentjes verschrompeld waren, moet zijn gekomen doordat hij was achtergelaten in de kou; iemand heeft hem waarschijnlijk meteen na zijn geboorte willen opruimen, maar was er niet toe in staat. Zijn eigen moeder? Het is mogelijk dat ze hem uit erbarmen heeft willen wurgen met de lompen die ze had, maar het uiteindelijk niet kon; Hurbinek stribbelde tegen. Misschien heeft ze hem toen aan iemand anders meegegeven, die hem in de haast bij zijn beentjes heeft opgetild (die zo uit de kom werden getrokken) en hem vervolgens door een losse plank in de barakvloer aan de elementen heeft prijsgegeven. Hij overleefde de sneeuw omdat niemand hem stil kreeg. Onder de barak of bij de latrines of waar ze hem ook aan de dood hadden overgeleverd, kon niemand bij hem blijven om hem de mond te snoeren, en dus haalde iemand hem er na een tijdje ongezien weer weg: hij krijste te hard. Maar bij zijn moeder keerde hij niet terug, keerde hij nooit terug. Die had zich in de tussentijd misschien al van het leven beroofd of was in het kraambed gestorven of, verzwakt door het bloedverlies van de bevalling, dood neergevallen op de appèlplaats in het kamp of zonder enige aanleiding door de kapo doodgeslagen met een zweep. Op dat punt ontvouwt zich de waaier van mogelijkheden steeds verder: wellicht werd hij van barak naar barak, van vrouw tot vrouw en – wie weet – van man tot man doorgegeven, verzwakt door ondervoeding en ziekte, overlevend dankzij een combinatie van levenskracht en toeval waaraan drie uitzichtloze jaren later een einde kwam toen de SS te horen kreeg dat hij bestond. Wellicht had iemand tegen de kapo van zijn barak iets losgelaten over het pasgeboren kind, dat net als veel andere nog leefde ondanks pogingen van de ouders om abortus te plegen of het te wurgen, ondanks de ijzige kou en de SS’ers, die soms kinderen als pluchen kermisbeesten aan de afrastering hingen om erop te schieten. Op welk moment ze een nummer op zijn armpje tatoeëerden, is niet bekend en zal ook nooit bekend worden.

Wellicht was hij Joods.

6

Ik vraag het nogmaals: wat weten wij over Hurbinek? Eigenlijk niets. Een veelzeggend, verschrikkelijk niets, maar ook een universeel niets. Wat weten we immers van elkaar? Niets. Of alles, want het leven zelf herhaalt ons en wij herhalen het leven, en zo repeteren, reproduceren en imiteren we elkaar. Het allerdiepste bindt ons, het oppervlakkige scheidt ons. We doen allemaal dezelfde dingen. De exacte feiten, bijvoorbeeld waar anderen geboren zijn, waar ze wonen, hoeveel ze verdienen, wie hun ouders, hun grootouders enzovoort zijn, hoe hun straat heet, wat hun telefoonnummer of hun beroep is, zullen we misschien niet weten, maar wel hoe ze zullen reageren op pijn, op verdriet, op eenzaamheid, op angst. En al kennen we die reacties misschien niet in de extreme vorm waarin de miljoenen die door de nazi’s de dood in zijn gejaagd, ze hebben leren kennen, dan toch zeker goed genoeg om de pijn, het verdriet, de eenzaamheid en angst van anderen te kunnen begrijpen. We hebben immers compassie, we zijn menselijk. Maar zijn we dat wel? En Eichmann? Is de man die de uitroeiing op touw zette en vervolgens kadaverfabrikant werd om administratieve redenen, omdat het hem van hogerhand was opgedragen en hij een brave Duitse huisvader was, omdat het in het raderwerk van het Reich zijn taak was, soms niet menselijk? Is Adolf Hitlers wanhopige jammerklacht om de dood van zijn moeder Klara niet menselijk? Had haar arts, de chirurg Eduard Bloch, niet gezegd dat hij in zijn veertigjarige beroepspraktijk nog nooit had meegemaakt dat iemand ‘in dergelijke omstandigheden’ zo diep getroffen was? Was het verdriet van de jonge Adolf Hitler het enige waarvan Bloch, die in veertig jaar medische praktijk toch duizenden patiënten aan de dood had moeten afstaan, onder de indruk was? En wat weet ik van Hitler? Niets. Wat wisten de miljoenen mensen die hij liet vermoorden van hem? Niets. Wat wisten de levenden in Duitsland van deze doden? Niets. Of bijna niets. Weer kijk ik om me heen: ik lig in Frankfurt in het ziekenhuis, ze maken me hier beter, ik wil niet onrechtvaardig zijn. Maar ik vrees dat de grootvader of oom of overgrootvader van die jonge, blozende arts die mij elke dag met zijn koele blik komt onderzoeken, wel degelijk heeft geweten dat er complete bevolkingsgroepen zijn uitgemoord door Duitsers – hun zonen, hun broers, hun echtgenoten –, die in elk geval hebben geweten dat er een Pools jongetje zonder naam zou worden geboren in een kamp dat speciaal was gebouwd om hem uit de weg te ruimen, hem van de aardbodem te vagen. Dat hadden ze kunnen bedenken als ze erbij stil hadden gestaan. Maar wat ze niet wisten, was dat hij de naam Hurbinek zou krijgen. Of dat de herinnering aan hem nog zou voortduren terwijl zijzelf in grote meerderheid allang vergeten zouden zijn.

7

Ik heb de boeken van Primo Levi met overgave, met ontzetting en met bewondering gelezen. Zijn verhalen, zijn wonderbaarlijke belevenissen. En ook zijn aangrijpende biografische boeken over de lange reis naar de hel van Auschwitz, die in 1943 begon, toen de fascisten hem in het Aostadal gevangennamen. Eerst Is dit een mens, daarna Het respijt en ten slotte De verdronkenen en de geredden. Niet lang nadat hij dit laatste boek had geschreven, in april 1987, sprong hij van de trap vanaf de derde verdieping waarop zijn woning lag. Hij overleed aan de ernstige verwondingen ten gevolge van de val. Hij was toen achtenzestig jaar.

In het handschoenenvak van mijn totaal vernielde Ford, die nu wel ergens in een depot van de Frankfurter Polizei zal staan, ligt een foto van hem. Met een opdracht voor mij. Hij had net voor de tweede keer de Premio Campiello in ontvangst genomen voor Zo niet nu, wanneer dan? Het was december 1982. Ik was toen voor mijn werk in Turijn en maakte ’s avonds in de schemering een lange wandeling. Ergens op een pleintje was een zekere beroering voor een etalage. Ik liep ernaartoe en zag tot mijn verbazing binnen Primo Levi exemplaren van zijn laatste boek signeren. Ik had er geen, maar hij, vriendelijk als geen ander, pakte uit een leren portefeuille een foto van zichzelf, waarop hij zijn eigen naam, mijn naam en de datum schreef. Op mijn reis, bedoeld om het levensverhaal van een driejarig jongetje dat niets dan leed heeft meegemaakt, te kunnen vertellen als een bescheiden en persoonlijk eerbetoon aan hem, mocht deze foto niet ontbreken. De foto van Hurbineks verlosser. De foto van de man die zijn herinnering levend heeft gehouden.

Zijn mistroostige, gelaten blik is een voorbode van die zelfmoord. Onmiskenbaar. Net als bij Jean Améry. Net als bij Paul Celan. Net als bij veel andere anonieme overlevenden die het besluit hebben genomen dat ze zichzelf niet langer elke dag opnieuw willen uitvinden.

8

Hurbinek was stom. Of hij was niet in staat te praten. Zijn hele driehoekige gezichtje met de almaar dieper liggende oogkassen verkrampte wanneer hij in een uiterste krachtsinspanning iets trachtte te zeggen, maar uit zijn mond kwamen enkel ongearticuleerde klanken, flarden van lettergrepen, woorden die niemand verstond. Het kon gejammer zijn, het kon een nagebrabbeld liedje zijn dat hij ooit had gehoord, het kon het woord zijn waarin zijn ware naam besloten lag, maar altijd bleef het bij een benadering, altijd was het op de toon van een doodsbang kind dat uit alle macht wil leven. Dat was immers wat Hurbinek wilde; in zijn ogen stond het vurige verlangen om te spreken, om uit te barsten in geluid, maar ook een onbeschrijfelijke uitputting, totale krachteloosheid; soms was het alsof elke zucht zijn laatste kon zijn, alsof het laatste beetje leven uit hem wegstroomde met de gejaagde ademhaling die zijn borst liet dalen en rijzen in hetzelfde ritme waarin hij, voortdurend balancerend op het randje van de dood, naar zuurstof snakte.

Op zijn arm was ruw een zescijferig getal getatoeëerd.

Hij was verlamd vanaf zijn middel. Zijn heupgewrichten zaten vast en zijn beentjes waren twee stokjes zonder spieren die hem nooit zouden kunnen dragen.

9

Ik verbaas me altijd hevig over de vredige, vriendelijke gezichten die nazimoordenaars krijgen wanneer ze op leeftijd komen of als verdachte van een misdaad tegen de mensheid aan het publiek worden getoond. Ze zijn jarenlang gezocht, uiteindelijk gevonden, gearresteerd en in afwachting van hun vonnis opgesloten, maar tijdens zo’n proces maken ze een transformatie door. Ze krijgen gezichten die welwillendheid en medelijden wekken, gezichten zoals Eichmann of Barbie of Pinochet of Pol Pot die tijdens hun proces hadden (en zoals de Serviërs Karadži , Mladi en Miloševi of de Rwandezen Kabuga, Renzaho en Bizimungu die nog zullen hebben). Ze zien er onschuldig uit, alsof ze niets te maken hebben met de feiten waarvan ze worden beschuldigd. Op zulke momenten denk ik aan al die bergen tanden en kiezen die ik als kind in die documentaire zag, op zulke momenten staan de tandentrekkers me weer haarscherp voor de geest.

Dan denk ik aan de oude tandarts waar we vroeger met het hele gezin naartoe gingen. Die had net zo’n gezicht. Die tandentrekker moet een echte nazi zijn geweest, want ik weet nog dat hij tegen mij of een van mijn broertjes zei: ‘Geen gejammer! Je mag blij zijn dat je een verdoving krijgt. Denk eens aan de Joden, bij wie de tanden er zomaar uit werden getrokken.’ Mijn broertjes en ik wisten toen niet waar dat raadselachtige verhaal van die beste man met zijn grijze haar, die berustende waarschuwing van iemand die meer weet dan hij laat blijken, precies op sloeg. Nu kennen we natuurlijk de hele geschiedenis.

II
De traan aan de rand van de nagel

1

Ik doe mijn best. Mijn benen doen zeer; het verdovingsmiddel dat de verpleegster van middelbare leeftijd me heeft toegediend is al een tijdje uitgewerkt; het gips jeukt ondraaglijk. Maar wat is dit kleine leed in vergelijking met dat andere, grote leed van Primo Levi, dat van Hurbinek? vraag ik me af, hier in het ziekenhuis. Ik doe mijn best om op mijn ellebogen overeind te komen; ik rek mijn hals; door de getraliede ramen zie ik verderop de gevederde vleugels van de beelden op de Alte Oper. Alles is herbouwd, heb ik gehoord; de hele stad is nieuw, na de oorlog opgetrokken uit het puin; Frankfurt was helemaal platgebombardeerd. Vlak bij de Alte Oper, in een brede of smalle straat, dat weet ik niet, woonden in 1944 de vrouw en kinderen van Heinz Rügen, een SS-Obergruppenführer die zich vrijwillig voor een post in Auschwitz-Birkenau had aangemeld.

Op 24 december 1944 kon Heinz Rügen niet bij zijn vrouw en kinderen zijn om kerstavond te vieren, hoe graag hij dat ook had gewild. Zodoende schreef hij hun die dag een brief, de laatste van zijn leven, die bewaard is gebleven en bijzonder warm, ja zelfs ontroerend is. Hij eindigt met een prachtig beeld: ‘Terwijl ik jullie schrijf, valt er een traan op mijn vinger die doorglijdt naar het randje van mijn nagel. Zo meteen valt hij op het papier. Ik stuur hem mee, ook al bereikt hij jullie opgedroogd.’ Rügen ondertekende de brief, vouwde hem op, deed hem in een envelop met hakenkruis en stopte hem in een zak van zijn uniform, waar hij zou worden aangetroffen door de Russische soldaat die hem doodschoot toen hij een maand later op een open vrachtwagen het vernietigingskamp waarin hij de Führer had willen dienen, trachtte te ontvluchten. Eerder op de dag waarop hij de brief schreef, de dag voor kerst, had Heinz Rügen in winteruniform de wachtpost verlaten. Buiten was het snijdend koud. Hij voelde met zijn hand aan de zak met de brief. Misschien zei hij nog bij zichzelf dat hij vooral niet moest vergeten de brief af te geven bij de Kommandantur of dacht hij vertederd even aan diegenen die hem het allerdierbaarst waren. Hij liep naar barak 346, trok de deur open, stapte doelbewust op een van de stapelbedden af en duwde er een vrouw uit die nog jong kon zijn maar er oud uitzag. Haar naam, die verder niemand kent, was Ángela Pérez León, een Sefardische uit Spanje die was getrouwd met een Boheemse machinist, die ze sinds haar aankomst in het kamp niet meer had gezien. Ze hield uit alle macht een doodstil lichaampje tegen zich aan gedrukt. Rügen sleurde haar naar buiten en schoot haar, nog geen meter voor de barak, door de nek. De kogel kwam er bij haar neus weer uit. Daarna greep hij het kind bij één arm beet en slingerde het meters van zich af, alsof het een ledenpop was. Hurbinek vloog door de lucht. Rügen besloot geen tweede kogel aan hem te verspillen omdat de stijf bevroren sneeuw wel met dat mormel zou afrekenen. Zo voerde hij in zekere zin het bevel uit dat hij die ochtend zelf had gegeven en dat zijn manschappen naast zich neer schenen te leggen. Hij was het beu keer op keer geconfronteerd te worden met het lichaam van dat verlamde kind. Hoe was het mogelijk dat het nog leefde? Heinz Rügen kon niet aan zijn eigen kinderen denken als hem dat gedrocht steeds weer onder ogen kwam. Nu de Russen eraan kwamen, moest hij het aangevangen werk snel afmaken. De traan aan de rand van de nagel, dacht hij.

Het driejarige kind bleef rillend achter in de sneeuw, op de weg die midden door het kamp liep, totdat het werd opgeraapt door Henek.

2

Rügen stierf op de open vrachtwagen die hem en zijn manschappen naar de oude rijksgrens van Duitsland had moeten terugbrengen nadat ze de laatste wandelende lijken in het kamp aan hun lot hadden overgelaten. Hij was een van de laatsten die vertrokken. Anderen hadden dat al eerder gedaan, die hadden de gezonde gevangenen laten meemarcheren tot ze erbij neervielen, zodat de wegen bezaaid met lijken zouden liggen. De kogel trof hem in de borst; door de klap viel hij van de vrachtwagen. Zijn ondergeschikten lieten hem daar liggen omdat ze niets meer voor hem konden doen en de chauffeur liever vaart maakte.

De Russen vielen Auschwitz binnen, maar de chaos duurde voort. Er heerst verwarring, er wordt oorverdovend geschreeuwd en gebeden, sommigen zijn blij, anderen verontwaardigd en weer anderen kunnen zich nog niet eens ontworstelen aan hun lethargische, gedehumaniseerde toestand; ze zijn vergeten dat ze mens zijn omdat ze dat ook eigenlijk niet meer zijn; degenen die nog kunnen lopen, sjokken heen en weer door de modderbruine sneeuw. Niemand zegt iets tegen hen. Niemand bekommert zich om een ander. De Sovjetsoldaten kijken radeloos toe, alsof ze voor de poorten van de hel staan. Ze durven zich niet als bevrijders te gedragen. Ze begrijpen niet wat ze zien. Niemand geeft bevelen. Het is onduidelijk wat er in het kamp gebeurt, maar alle gevangenen – de meeste liggen op sterven – weten intussen dat de SS’ers zijn vertrokken, en dat is goed.

In een hoek van de appèlplaats werd in een barak die voorheen dienst had gedaan als wachthuis voor gevangenen op weg naar de galg, een soort geïmproviseerde ziekenafdeling ingericht. De minst zieke gevangenen moesten de andere verzorgen. Artsen waren er niet, alleen Sovjet-Russische of Poolse verpleegsters die vruchteloos slaafden en draafden, ontzet en walgend van het leed dat ze overal ontmoetten. In het wachthuis stonden twintig stapelbedden met armzalige stromatrasjes dicht opeen.

Buczko de schoenmaker, vierendertig jaar, afkomstig uit Pommeren en lijdend aan dysenterie, droeg de gevangene Primo Levi, die door de gloeiende koorts zelf niet meer kon lopen. Hij kwam uit kamp Buna-Monowitz.

Rubem Yetzev de schoolmeester uit Radzyn, vierenvijftig jaar, verpleegde ondanks de ernstige reuma in al zijn ledematen drie zieken die zich van elders naar het kamp hadden gesleept. Rubem had de mannen een voor een op zijn schouders naar de ziekenafdeling gedragen en op een brits gelegd om vervolgens zichzelf op een vierde te laten vallen. De drie zieken heetten Abraham Levine, Elias Achtzehn en Ernst Sterman, en leden respectievelijk aan difterie, vlektyfus en tuberculose. De eerste twee zullen nog in het wachthuis sterven.

Chaim Roth de ijsfabrikant, zevenenveertig jaar, geboren in Katowice, verpleegde zijn broer Ira, die zijn verstand had verloren en op zijn handen beet, tot het bittere einde.

Henek de arbeider, vijftien jaar, uit het Hongaarse deel van Transsylvanië, droeg in een achtergebleven SS-overjas het driejarige kind dat hij op kerstavond van de sneeuw had opgeraapt en sindsdien had verzorgd. Het ademde zwaar, en alleen in zijn ongedurige, niet droevige maar angstige, niet uitgebluste maar dwingende ogen zat nog leven. Het enige wat hij zei was een merkwaardig woord waarin Henek ‘Hurbinek’ verstond.

De andere zieken waren: Prosper Andlauer (Frankrijk), Franz Patzold (Bohemen), Jan Vesely (Hongarije), Ahmed Yildirim (Slowakije), Manuel Valiño (Spanje), David Bogdanowski (Polen), Joseph Grosselin (Frankrijk), Auguste Friedel (Frankrijk), Konrad Egger (Duitsland) en Berek Goldstein (Polen).

3

Zijn brits is gemaakt van oude, ongeschaafde vuren planken. Zijn armzalige stromatrasje ruikt naar rotting en naar vocht, de weeë lucht waar alles in het kamp naar ruikt, een lucht van lichaam in ontbinding. Onder een deken van aaneengenaaide lappen uit intens smerige kampjasjes ligt Hurbinek stil, weerloos, bijna onbeweeglijk; zijn blik schiet onrustig over het plafond, en af en toe opzij; zijn openstaande mond is rond als van een vis. Het rillen gaat niet over, is nooit overgegaan; zijn korte leven lang heeft Hurbinek gerild. Henek zit naast hem, streelt over zijn voorhoofd en praat tegen hem, lacht naar hem. Ze zijn al samen sinds Henek hem heimelijk, met de behendigheid die hij nog bezit en god-weet-waarvandaan heeft, van de hoofdweg door het kamp heeft opgeraapt. Hij heeft hem met zijn adem warm gehouden, heeft hem wanneer het maar kon op schoot genomen en hem bovendien verstopt totdat de SS’ers, lukraak moordend vanuit hun auto’s, op de vlucht sloegen.

Zijn lichaam was niet moeilijk te verbergen.

Hurbinek houdt hem bij een vinger vast. Henek probeert een spelletje uit; daarvoor moet Hurbinek rechtop zitten, maar hij valt steeds weer om. Zijn lichaampje, onder de deken, beslaat amper een derde van de matras. Boven de deken is zijn ruw geschoren hoofd vol wondjes te zien, maar eronder zitten alleen zijn op- en neergaande longen, verder niets, alsof zijn lichaam bij die minuscule borstkas ophoudt. Zijn spillebeentjes lijken wel geplet, afwezig, verzinsels.

Zo’n lichaam is niet moeilijk te verbergen.

4

‘Hurbinek was niets,’ schrijft Primo Levi, ‘een kind van de dood, een kind van Auschwitz.’

Als Henek werd gevraagd wie dat kind toch was, bedacht hij telkens een ander verhaal: ‘Het is mijn broertje,’ zei hij dan, of: ‘Het is het kind van iemand die pas is gestorven, die hem aan mij heeft gegeven, een Hongaar, net als ik.’

Hurbineks stem was haast niet te horen. De geluidjes die hij voortbracht, werden door zijn schurende, gejaagde ademhaling overstemd. In dat zachte, schuchtere gerochel ving Henek op een dag het woord ‘Hurbinek’ op, een paar keer achter elkaar, alsof dat het enige was wat hij kon zeggen. De lettergrepen gleden van zijn uitgedroogde lippen: hur-bi-nek. ‘Het is zijn naam,’ zei Henek, en dat herhaalde hij nog eens met grote stelligheid om zijn verhalen over de afkomst van het jongetje dat hardnekkig aan het leven vasthield en de dood trotseerde, kracht bij te zetten. ‘Hij hoort bij mij,’ zei Henek er vaak achteraan, alsof hij nog altijd bang was dat iemand hem zou willen afpakken. Hij wilde voor hem zorgen, dat was nu de reden van zijn bestaan.

Ik wil alles tot in de kleinste details beschrijven, ik zou niets willen weglaten nu ik heb besloten Hurbinek, dat kleine kind, een leven te schenken. Vanuit mijn bed in Frankfurt zie ik zijn bleke, verschrikte gezichtje, die as- of moddergrauwe kleur die men in Auschwitz kreeg. Ik zie het voor me, ja. Ik hoef mijn ogen maar te sluiten en onder de dekens, in deze ziekenzaal, mijn eigen lichaam te voelen om me het volume van zijn lichaam voor te stellen. Mijn knie volstaat al. Hoe zou de knie van Hurbinek eruit hebben gezien? Die vraag, hoe de knieën van Hurbinek eruitzagen, laat me niet meer los. Een traan aan de rand van de nagel.

5

Hurbinek heeft denk ik precies die eerste jaren meegemaakt waarvan niemand zich iets kan herinneren, de jaren waarvan niemand kan zeggen: toen deed ik dit, was ik daar, had ik dit of dat gevoel. Onze herinneringen beginnen, zeldzame uitzonderingen daargelaten, bij ons derde levensjaar en niet eerder. Om die reden vind ik het zo schrijnend dat Hurbinek, ondanks al zijn kracht en levenslust, alleen een voorstadium van het leven heeft gekend, een verlengd foetusbestaan buiten de baarmoeder. En toch was alles wat hij in die tijd die geen herinneringen nalaat, meemaakte één lange lijdensweg. Pijn en angst waren zijn voeding, zijn speelgoed, zijn zuurstof.

Henek gaf zijn dagelijkse poging om weer leven in Hurbineks verschrompelde beentjes te krijgen, spoedig op. Het was geen kwestie van een geblokkeerde bloedsomloop of bevroren ledematen, en dus had al dat wrijven van Henek geen zin. Hurbinek kreeg het er hoogstens een beetje warmer van. Zijn benen groeiden gewoon niet, dat was alles; of het nu door een aangeboren afwijking of door foltering kwam, zijn benen bleven zoals ze waren: ziekelijke staakjes die in een ander tempo groeiden, als dat wat Hurbinek deed al groeien mocht worden genoemd. Dunne stokjes waren het, door weke weefsels zonder bot verbonden met zijn heupen, alsof ze alleen met vlees aan zijn romp zaten geplakt en niet in een gewricht waren verankerd; ze bungelden aan zijn lijf als de benen van een ledenpop. Ze herinnerden Henek, die in Boedapest vaak naar het circus van de zomerjaarmarkt was geweest, aan marionetten die aan touwtjes hingen en door een poppenspeler werden bewogen. Zijn benen waren altijd ijzig koud en zijn voeten prachtige bevroren kleinoden.

Soms strekte hij zijn armpjes tergend langzaam uit naar het gezicht van Henek, en als hij bijna zover was dat hij het kon vastpakken – daar ging veel tijd overheen – dan verried zijn ingevallen gezicht een zekere pijn. En als hij Henek dan eindelijk omhelsde of leek te omhelzen, zodat die op zijn wang een liefkozing of een kusje of iets dergelijks voelde, haastte Henek, die net als Primo Levi en andere patiënten op de afdeling symptomen van dysenterie begon te vertonen, zich veeleer op een lafhartig drafje dan echt rennend naar buiten om te huilen, en dat terwijl in Auschwitz geen mens nog huilde. De traan aan de rand van de nagel.

6

Hurbineks ogen zijn groot en donker.

Of ze lijken zo groot omdat hij ingevallen wangen heeft. Je zou zeggen dat het vlees zich langzaam uit het gezicht van Hurbinek terugtrekt.

Maar zijn ogen groeien.

De ogen van Hurbinek staan geen seconde stil. Ze zoeken of verlangen. Al zijn reflexen op prikkels zijn pijnlijk, alles wat zijn zintuigen opzuigen doet pijn: al wat hij hoort, wat er op zijn tong wordt gelegd, wat hij aanraakt, wat hij ruikt, alles is onbekend, onverklaard, en op alles moet hij reageren terwijl hij nauwelijks de kracht heeft om de volgende minuut te halen. Hij wil weten, maar weet niet wat hij weten moet. Zijn ogen zeggen alles, zitten vol vragen. Primo Levi komt vaak bij hem staan. Dan kijken ze elkaar aan, maar niet op dezelfde manier. De Italiaan streelt het kind over zijn wang. Terwijl Henek hem verzorgt, veegt Primo het kwijl uit zijn mondhoeken. Hij geeft hem water, maar Hurbinek eet niet en drinkt niet: hij spuugt alles uit.

Hurbineks gezicht is hoekig, ingezonken, zit vol holtes, lijkt wel transparant. Volgens Primo Levi spreekt uit de ogen in dat gezicht ‘een tomeloze begeerte om de muur van stomheid te doorbreken’.

De ogen van Hurbinek zijn een taal op zich.

7