TOBY LESTER

Het vierde werelddeel

Het verhaal over de 

ontdekking van de wereld, 

de kaart die Amerika zijn naam gaf 

en het begin van de Nieuwe Tijd

VERTAALD DOOR HAN VISSERMAN

Voor de vier delen van mijn kleine wereld

Catherine, Emma, Kate en Sage

VOORWOORD

OUDE KAARTEN VOEREN je mee naar vreemde, onverwachte oorden, en niet één doet het zo onweerstaanbaar als het onderwerp van dit boek: de enorme, betoverende wereldkaart van Waldseemüller uit 1507. De kaart zuigt je op, laat zich stap voor stap kennen, en laat je niet los. Toen ik een jaar of wat geleden het plan opvatte het verhaal van de kaart te vertellen, dacht ik te weten welke kant ik op zou gaan. Maar toen nam de kaart het initiatief, en twee jaar lang heb ik zijn leiding gevolgd. Daaruit is dit ongewone boek ontstaan.

      De eerste keer dat ik van de kaart vernam was in 2003, toen ik in een persbericht las dat de Library of Congress het enige bewaard gebleven exemplaar van de kaart had gekocht voor het duizelingwekkende bedrag van tien miljoen dollar. Dat was de hoogste prijs die ooit openlijk voor een historisch document was betaald, bijna twee miljoen dollar meer dan de vorige recordhouder, een oorspronkelijk exemplaar van de Onafhankelijkheidsverklaring, en mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Wat voor kaart was dat, waarom werd hij zo kostbaar gevonden – en waarom had ik er nog nooit van gehoord?

      De kaart heeft een gedenkwaardig recht op beroemdheid: Amerika heeft zijn naam eraan te danken. Het perscommuniqué van de Library of Congress, waarin hij trots ‘de geboorteakte van Amerika’ werd genoemd, gaf het verhaal in hoofdlijnen weer. De kaart was het werk van een in de bergen van Lotharingen, in het oosten van Frankrijk, gevestigd groepje geleerden en drukkers, onder wie een Duitse cartograaf, Martin Waldseemüller, wiens naam thans aan de kaart verbonden is. Het is vreemd, maar de nu vrijwel vergeten Waldseemüller en zijn collega’s hadden geconcludeerd dat het hoog tijd was om de Nieuwe Wereld, vijftien jaar nadat Columbus hem ontdekt had, een naam te geven. Maar wat zij ‘America’ noemden, had niets te maken met wat we tegenwoordig meestal ‘Amerika’ noemen: de Verenigde Staten. Het ‘America’ van Waldseemüller was Zuid-Amerika: een omvangrijk zuidelijk deel van de Nieuwe Wereld dat pas enkele jaren eerder, dachten Waldseemüller en zijn collega’s, voor het eerst was verkend en beschreven, door de Italiaanse koopman Amerigo Vespucci, en als eerbetoon aan hem bedachten ze de nieuwe naam.

      Maar de kaart heeft meer gedaan dan alleen de naam Amerika op de wereld brengen. Voor het eerst heeft hij, brekend met de heersende opvatting dat Columbus en Vespucci een onbekend deel van Azië hadden ontdekt, de Nieuwe Wereld resoluut afgebeeld als omgeven door water. Met andere woorden, het was de allereerste kaart die het westelijk halfrond ongeveer zo heeft weergegeven als wij het nu kennen. En dat deed hij om mysterieuze, nog onvoldoende opgehelderde redenen al jaren voordat Europeanen in 1513 voor het eerst van het bestaan van de Stille Oceaan vernomen zouden hebben.

      Er waren duizend exemplaren van gedrukt, en de naam Amerika had, geholpen door de verspreiding van de kort tevoren uitgevonden drukpers, binnen een decennium in heel Europa ingang gevonden. Maar de kaart zelf was weldra verouderd, vervangen en afgedankt ten gunste van kaarten die steeds completere beelden van de Nieuwe Wereld gaven, en tegen het einde van de zestiende eeuw was hij uit het zicht verdwenen. Hij zou eeuwenlang onzichtbaar blijven, vergeten of als verloren beschouwd, tot in 1901, toen pater Joseph Fischer, een jezuïetenpriester van middelbare leeftijd, bij een bezoek aan een kasteeltje in Zuid-Duitsland in een uithoek van de kasteelbibliotheek op een exemplaar van de kaart stuitte. Fischer, een expert inzake de geschiedenis van de cartografie, herkende wat hij had gevonden en maakte weldra wereldkundig dat hij de moeder aller moderne kaarten had ontdekt: de kaart die Europa had laten kennismaken met de Nieuwe Wereld en Amerika zijn naam had verschaft.

      Het was een pakkend verhaal, en ik besloot te proberen er een boekje over te schrijven. Maar hoe meer ik naar de kaart zelf keek, hoe meer ik zag, en de aanblik ervan werd algauw caleidoscopisch: een steeds wisselend mozaïek van aardrijkskunde en geschiedenis, mensen en plaatsen, verhalen en ideeën, waarheid en verzinsel. Algauw besefte ik dat de kaart een venster biedt op iets dat veel omvangrijker, vreemder en interessanter is dan alleen het verhaal van de naamgeving van Amerika. Hij maakt op een zeldzame, fascinerende, nieuwe manier inzichtelijk en bevattelijk hoe Europeanen oude, overgeleverde ideeën over de wereld in de loop van enkele eeuwen hebben afgeschud, hun geografische en intellectuele horizon in hoog tempo hebben verbreed, en – in een gezamenlijke onderneming die haar hoogtepunt vond in het maken van de kaart – er uiteindelijk in zijn geslaagd tot een nieuwe opvatting van de wereld als geheel te komen.

      Dit boek vertelt het verhaal van de Waldseemüllerkaart op twee verschillende manieren: als microgeschiedenis die zich concentreert op het niet zo bekende, meeslepende verhaal van het maken van de kaart zelf, in de jaren tot 1507; en als macrogeschiedenis die het spoor volgt van de combinatie van ideeën, ontdekkingen en maatschappelijke krachten die tezamen de kaart hebben mogelijk gemaakt – een reeks gedeeltelijk samenvallende reizen, sommige van geografische, andere van intellectuele aard, sommige beroemd, andere vergeten, die het mogelijk hebben gemaakt dat we de wereld zo afbeelden als we thans doen.

      Het boek bestaat uit drie delen. De proloog, met de titel ‘Ontwaken’, introduceert de kaart, vertelt het verhaal van de naamgeving van Amerika, en sluit af met de opzienbarende herontdekking van de kaart in 1901. De eerste twee delen van het boek, getiteld ‘Oude Wereld’ en ‘Nieuwe Wereld’, introduceren een omvangrijke, bonte stoet personages die, in het algemeen gesproken en elk op zijn eigen bijzondere manier, hebben meegeholpen de kaart mogelijk te maken. Amerigo Vespucci speelt een voorname rol in het verhaal, evenals Christoffel Columbus, maar dat geldt ook voor legio anderen: de middeleeuwse monniken en wijzen van Europa, die antieke kennis over de aard van de wereld en de kosmos hebben bewaard; de eerste missionarissen en kooplieden die naar het oosten trokken, op zoek naar de Mongolen, naar de grootchan en naar een mythische christelijke koning die bekendstond als priester Johannes; Marco Polo en andere reizigers en schrijvers die het middeleeuwse Europa hebben laten kennismaken met de wonderen van het Verre Oosten; de geleerden en dichters van de Renaissance, die bij wijze van literaire, patriottische oefening klassieke werken over geografie nieuw leven inbliezen, en ontdekten dat ze de wereld ineens op radicaal nieuwe manieren bekeken; de kerkelijke functionarissen die droomden van de christenheid als wereldmacht en studie van de geografie maakten om zo die droom te vervullen; de zeevaarders en kooplieden die steeds verder van huis voeren en terugkwamen met nieuwe kaarten van wat ze hadden ontdekt – en te midden van dat al natuurlijk de toegewijde geografen en kaartenmakers die jarenlang, eeuwenlang, hebben getracht er een zinnig geheel van te maken.

      Wat het boek samenbindt is de Waldseemüllerkaart zelf. Net zoals de kaart is het verhaal eurocentrisch. Elk hoofdstuk begint met een klein kaartdetail en brengt dan enkele van de vele verhalen en ideeën, bekende en onbekende, die erin verborgen liggen tot leven. Vanaf de vroege dertiende eeuw in Engeland, helemaal aan de westelijke rand van de bekende wereld, schuiven de hoofdstukken geleidelijk over de kaart, in een chronologische en geografische verhaalgang. Het boek gaat eerst in oostelijke richting, wanneer Europeanen Azië beginnen te verkennen en daar andere ideeën over krijgen; dan naar het zuiden, wanneer hetzelfde gebeurt bij Afrika en de Indische Oceaan; en ten slotte naar het westen, over de Atlantische Oceaan, wanneer ze voor het eerst de Nieuwe Wereld in het oog krijgen en proberen wijs te worden uit wat ze gevonden hebben. Pas als dat hele fundament is gelegd, komt de Waldseemüllerkaart weer in beeld, in het derde en laatste deel van het boek, ‘De gehele wereld’, dat het maken van de kaart beschrijft en eindigt met een verhaal dat bijna nooit verteld wordt: hoe de kaart, niet lang na zijn verschijning in 1507, Polen heeft bereikt en de jonge Nicolaus Copernicus heeft geholpen het verrassende idee te ontwikkelen dat de aarde niet vast in het middelpunt van de kosmos stond, maar om de zon heen draaide.

      Het is een passend slot van het verhaal. De Waldseemüllerkaart verscheen ten tonele in een tijd van turbulente maatschappelijke en intellectuele veranderingen, juist toen Europeanen bezig waren met hun fameuze heroverweging van hun plaats in de kosmos. Door een onwaarschijnlijk, maar niet weg te vagen en gelukkig toeval heeft de kaart een nieuw wereldbeeld vastgelegd terwijl het in wording was – en dat wereldbeeld is natuurlijk het onze.

De aarde is in het centrale deel van de kosmos gesteld, en staat vast in het middelpunt, op gelijke afstand van alle andere hemeldelen. [...] Ze bestaat uit drie gedeelten, waarvan het ene Azië wordt genoemd, het tweede Europa, het derde Afrika. [...] Behalve deze drie delen van de wereld is er, aan de overzijde van de wereldzee, een vierde deel, dat ons onbekend is.¹

ISIDORUS VAN SEVILLA, Etymologieën (ca. 600 n.Chr.)

PROLOOG

Ontwaken

Maar waar is die Waldseemüllerkaart? [...] Ergens, in een donkere uithoek van een kloosterbibliotheek, opgeborgen in een boekwerk met eikenhouten kaften, rust wellicht een exemplaar.¹

– JOHN BOYD THACHER, gouverneur van New York (1896)

HET WAS EEN curieus boekje. Toen er in de achttiende en negentiende eeuw weer een paar exemplaren van opdoken, wist niemand er raad mee. Het honderddrie bladzijden tellende en geheel in het Latijn geschreven werk bevatte op het titelblad een inhoudsopgave

Afbeelding 1. Titelpagina, Cosmographiae introductio (1507).

INLEIDING TOT DE KOSMOGRAFIE

MET ENIGE DAARTOE BENODIGDE BEGINSELEN DER WIS- EN STERRENKUNDE

BENEVENS DE VIER ZEEREIZEN VAN AMERIGO VESPUCCI.

BESCHRIJVING VAN DE GEHELE WERELD OP ZOWEL EEN BOL ALS EEN PLAT VLAK

MET INBEGRIP VAN DE GEBIEDEN DIE PTOLEMAEUS ONBEKEND WAREN EN DOOR MENSEN UIT DE NIEUWE TIJD ZIJN ONTDEKT.

DISTICHON

DAAR GOD HET GESTERNTE BESTIERT, EN CAESAR HET AARDRIJK,

HEBBEN AARDE NOCH STERREN IETS GROTERS DAN DEZE.²

Het boek, dat tegenwoordig bekendstaat als de Cosmographiae introductio, of Inleiding tot de kosmografie, vermeldde geen schrijver. Maar wel verschafte het hier en daar wat aanwijzingen over zijn herkomst. Een drukkersmerk achterin gaf aan dat het ‘zeven jaar na het sesquimillennium’³ in ‘de Vogezen’ was verschenen, in een stad die was vernoemd naar een zekere Sint-Deodatus. Dat was eenvoudig genoeg te ontcijferen: het jaar van publicatie was 1507, en de stad was Saint-Dié, een plaatsje in het oosten van Frankrijk, zo’n tachtig kilometer ten zuidwesten van Straatsburg in de Lotharingse Vogezen. Meer aanknopingspunten verschenen in de twee opdrachten voor in het boek, die beide hulde brachten aan ene Maximilianus Caesar Augustus. Slechts één man had op dat moment in de Europese geschiedenis die titel gedragen: Maximiliaan I, een als koning der Romeinen bekendstaande Duitse vorst die weldra de keizer van het Heilige Roomse Rijk van Europa zou worden. De auteurs van die twee opdrachten waren echter minder eenvoudig thuis te brengen. Hoewel ze een rol bij het voorbereiden en drukken van het boek leken te hebben gespeeld, maakten ze zich alleen bekend als Philesius Vogesigena en Martinus Ilacomilus – lang vergeten pseudoniemen.

      Het woord kosmografie wordt tegenwoordig zelden gebruikt, maar in 1507 begrepen ontwikkelde lezers wat het inhield: de studie van de bekende wereld en de plaats ervan in de kosmos. Destijds werd, zoals al eeuwenlang, gedacht dat de kosmos uit een aantal reusachtige concentrische sferen bestond. De maan, de zon en de planeten hadden ieder een eigen sfeer, en daarbuiten was één sfeer waarin zich alle sterren bevonden: het firmament. De aarde stond onbeweeglijk in het middelpunt van die sferen, die allemaal dag in, dag uit in onophoudelijke processie statig om de aardbol draaiden. Het was het werk van de kosmograaf – die tegelijkertijd aardrijkskundige, sterrenkundige, wiskundige en zelfs filosoof was – de zichtbare inrichting van de kosmos te beschrijven en te verklaren hoe de verschillende onderdelen in elkaar pasten.

      Daarover gingen de eerste vijfendertig pagina’s van Inleiding tot de kosmografie. Systematisch en met gezag zette het werk een traditioneel model van de kosmos uiteen. Eerst kwamen de abstracte definities: een cirkel, een lijn, een hoek, een lichaam, een bol, een as, een pool, een horizon. Daarna kwamen beschrijvingen van de ordening van de kosmos, ondersteund met praktische schetsen en citaten van klassieke autoriteiten. Ten slotte kwam de aarde zelf: haar plaats in het middelpunt van de kosmos; haar vorm, die zoals eenieder wist rond was; haar klimaatgordels; haar windstreken; en haar vele bewoonbare en onbewoonbare gebieden.

      Dat was bekende kost. Talloze andere leerboeken en verhandelingen hadden precies hetzelfde terrein bestreken. Daar ging het nu juist om: de wereld en de kosmos waren wat ze altijd al geweest waren, en de Inleiding tot de kosmografie leerde zijn lezers ze te bestuderen. Maar tegen het einde van het boek, in het hoofdstuk over de inrichting van de aarde, deed de schrijver iets uitermate ongewoons: hij drong zich naar voren op de pagina en maakte een merkwaardig persoonlijke opmerking. Dat gebeurde net nadat hij de lezers had laten kennismaken met Azië, Afrika en Europa – de drie werelddelen die al sinds de Oudheid bekend waren. ‘Deze werelddelen,’ schreef hij,

zijn thans uitgebreider verkend, en er is een vierde ontdekt door Amerigo Vespucci (zoals men hierna zal vernemen). Aangezien zowel Europa als Azië een vrouwennaam heeft gekregen, zie ik niet in waarom iemand met recht zou verhinderen dat [dit nieuwe werelddeel] Amerigen – het land van Amerigo, als het ware – of America wordt genoemd, naar de ontdekker ervan, de scherpzinnige Americus.⁴

Het was een hoogst eigenaardig moment. Tegen het einde van een onbelangrijke Latijnse verhandeling over kosmografie, gepubliceerd in de bergen van Oost-Frankrijk, was een naamloze zestiende-eeuwse schrijver zonder enige poeha even uit het verborgene getreden om Amerika zijn naam te geven.

      En daarna was hij weer verdwenen.

Alleen het eerste derde deel van de Inleiding tot de kosmografie gaf daadwerkelijk een inleiding tot de kosmografie. De rest van het boek bestond uit een lange brief van Amerigo Vespucci, gericht aan een zekere René II, hertog van Lotharingen. In kleurrijke en vaak huiveringwekkende details beschreef Vespucci, een Florentijnse koopman, vier zeereizen die hij tussen 1497 en 1504 naar de Nieuwe Wereld had gemaakt – zo beweerde hij althans. Het was in feite de zoektocht naar deze brief die de Inleiding tot de kosmografie in de achttiende eeuw weer aan het licht had gebracht. Aan de orde was een vraag waarover historici van het Tijdperk van de Ontdekkingen al eeuwenlang vinnig debatteerden: Wie had het vasteland van de Nieuwe Wereld als eerste bereikt, Christoffel Columbus of Amerigo Vespucci?

      Niemand twijfelde eraan dat Columbus eerder dan Vespucci in westelijke richting over de Atlantische Oceaan was gevaren. Het was bekend dat Columbus vier ontdekkingsreizen naar het westen had gemaakt, te beginnen in 1492 – maar tijdens de eerste twee reizen, tussen 1492 en 1496, had hij alleen maar de Caraïbische eilanden bezocht, die hij Indië noemde, omdat hij dacht dat ze tegen Azië aan lagen. Pas in 1498, tijdens zijn derde reis, had hij ten slotte voet op continentale bodem gezet, aan de kust van het huidige Venezuela. Dat was het moment, vonden aanhangers van Columbus, dat de werkelijke Europese ontdekking van de Nieuwe Wereld symboliseerde. Een van de eersten die deze opvatting op schrift stelden, ergens voor het midden van de zestiende eeuw, was de Spaanse monnik Bartolomé de Las Casas. ‘Het is duidelijk,’ brieste hij in het eerste boek van zijn Algemene geschiedenis van Indië, ‘dat admiraal don Cristóbal Colón de eerste was die door de beschikking van de Goddelijke Voorzienigheid dit ons grote continent heeft ontdekt,’ waaraan hij toevoegde: ‘Niemand kan zich aanmatigen de eer ervoor op te eisen, voor zichzelf of voor een ander, zonder onrecht en onbillijkheid jegens de admiraal, en dus zonder vergrijp jegens God.’⁵

      Wat die uitval had opgeroepen was de kleine Inleiding tot de kosmografie. Las Casas had het boekje zorgvuldig bestudeerd en was zeer verbolgen over de brief van Vespucci, met zijn suggestie dat Vespucci de kust van Zuid-Amerika in 1497 had bezocht – een jaar voor Columbus. Columbus had als eerste Indië bereikt, suggereerde het boek, maar het was Vespucci die de Nieuwe Wereld had ontdekt. De historische bronnen bevatten echter geen aanwijzingen die deze bewering ondersteunden, en Las Casas besloot dat het een onrecht was dat hij diende te herstellen. Met de Inleiding tot de kosmografie uitdrukkelijk in gedachten zette hij Vespucci weg als oplichter, en bracht hij een debat over de ontdekking van de Nieuwe Wereld op gang dat eeuwenlang internationaal zou woeden.

Het is goed hier aandacht te besteden aan de belediging en onrechtvaardigheid die deze Americo Vespucio – of zij die zijn Vier reizen gepubliceerd hebben – de admiraal lijkt te hebben aangedaan, door de ontdekking van dit werelddeel aan hem zelf toe te schrijven, zonder gewag te maken van iemand anders dan hem zelf. Daarom duiden alle buitenlanders die in het Latijn of in hun moedertaal over dit Indië schrijven, of die zee- of landkaarten maken, het werelddeel als America aan, alsof het door Americo was ontdekt. [...] Stellig beroven die Reizen de admiraal ten onrechte van de eer en het voorrecht de eerste te zijn geweest die, met zijn inspanningen, zijn ijver en het zweet zijns aanschijns, Spanje en de wereld van het bestaan van dit continent in kennis heeft gesteld.⁶

De Inleiding tot de kosmografie raakte na de dood van Las Casas, in 1566, algauw in vergetelheid. Maar de naam Amerika beklijfde, tot ontzetting van veel Spanjaarden, die het niet alleen beledigend voor Columbus, maar ook voor hun nationale reputatie vonden. Anderen zetten Las Casas’ anti-Vespucci-campagne voort, en in de negentiende eeuw waren zelfs Amerikanen gaan meedoen. ‘Iedereen kent de sluwe streken van die Florentijnse flierefluiters,’ schreef Washington Irving in 1809, ‘waardoor ze de lauweren van de onsterfelijke Colón (doorgaans Columbus genoemd) hebben gegapt en aan hun opdringerige stadgenoot Amerigo Vespucci hebben geschonken.’⁷ Iets later in de negentiende eeuw wierp Ralph Waldo Emerson zijn gewicht in de schaal met zijn beroemde overpeinzing dat het wel vreemd was dat ‘heel Amerika de naam moet dragen van een dief [...] die het in deze leugenachtige wereld heeft gepresteerd Columbus te verdringen en de helft van de wereld zijn eigen bedriegersnaam te geven.’⁸

      Maar de inwoners van Florence hadden natuurlijk een andere kijk op de zaak, die de Florentijnse sterrenkundige Stanislao Canovai in een op 15 oktober 1788 gehouden openbare lofrede op Vespucci heeft samengevat.

De wereld, die versteld stond van zijn daden, beschouwde hem als vertrouweling van de sterren, als vader van de kosmografie, als een wonder van stuurmanskunst, en heeft, na die primitieve benaming Nieuwe Wereld met algemene stemmen van alle volkeren te hebben afgeschaft, gewild dat het continent zijn naam zou ontlenen aan Americus alleen, en hem met opperste dankbaarheid en rechtvaardigheid die beloning bezorgd, alsmede eeuwigdurende roem. Maar gelooft u dit? [In sommige landen] zijn er nog lieden zo ondankbaar van hart en zo bekrompen van geest dat ze de weergaloze daden van Vespucius niet alleen met spotschriften hebben onteerd, maar, luidkeels protesterend tegen het eenstemmige besluit der volkeren, Americus ook nog hebben aangewreven dat zijn naam aldus geaccepteerd is, en hem hebben geschilderd in de zwarte kleuren van een eerzuchtige usurpator.⁹

Al met al was het een heibel van heroïsche proporties – een hele prestatie voor een obscuur geschriftje over kosmografie om dat te hebben veroorzaakt.

* * *

DE EERSTE VEELGELEZEN schrijver die de aandacht van het grote publiek op de Inleiding tot de kosmografie vestigde, was Washington Irving. Terwijl hij in de jaren twintig van de negentiende eeuw aan een biografie van Christoffel Columbus werkte, besloot hij een poging te doen het Columbus-Vespucci-debat te beslechten – ten gunste van Columbus. Bij het doorzoeken van de wetenschappelijke literatuur over Vespucci, om te proberen te bevestigen dat Vespucci’s reis uit 1497 nooit had plaatsgehad, ontdekte Irving het werk van een Italiaanse abt, genaamd Francesco Cancellieri, die enkele decennia eerder in de bibliotheek van het Vaticaan bij toeval een uitgave van de Inleiding tot de kosmografie was tegengekomen en de inhoud had samengevat – beknopt, maar gedetailleerd genoeg om duidelijk te maken dat Vespucci niets met de naamgeving van Amerika te maken had. Daarom zette Irving, toen hij in 1828 zijn Columbusbiografie publiceerde, de feiten over Vespucci op een rij. ‘Zijn naam,’ schreef hij, ‘is door anderen aan dat deel van het continent gegeven.’ Dat was gedaan, legde hij in een voetnoot uit, ‘in St. Diey, Lotharingen, in 1507.’¹⁰ Over de vraag wie die ‘anderen’ dan wel geweest konden zijn, had hij echter niets te zeggen.

      Het antwoord op die vraag werd ten slotte gevonden door baron Alexander von Humboldt, een van de grote geleerden en onderzoekers uit de negentiende eeuw. Geïntrigeerd door wat hij in Irvings biografie over de Inleiding tot de kosmografie las, raakte Humboldt geobsedeerd door het boek, en in 1839 maakte hij na veel onderzoek bekend het geheim ervan te hebben ontraadseld. ‘Dit buitengewoon zeldzame boek heeft de afgelopen jaren veel van mijn tijd in beslag genomen,’¹¹ schreef hij in zijn monumentale Kritisch onderzoek van de geschiedenis der geografie van het Nieuwe Continent, en hij voegde eraan toe: ‘Ik heb het genoegen gehad onlangs op het spoor te zijn gekomen van de naam en literaire connecties van de mysterieuze man die als eerste de naam America heeft voorgesteld als aanduiding van het Nieuwe Continent, en die zich verschool achter de gehelleniseerde naam Hylacomylus.’¹²

      Het verhaal dat Humboldt had bijeengesprokkeld, ging ongeveer als volgt. Hylacomylus – of Martinus Ilacomilus, de auteur van een der opdrachten in de Inleiding tot de kosmografie – was Martin Waldseemüller, een Duitse cartograaf uit Freiburg; Philesius Vogesigena, de auteur van de andere opdracht, was Matthias Ringmann, een jonge dichter en classicus uit een plaats in de Vogezen. De twee mannen waren vrienden, die in de beginjaren van de zestiende eeuw naar Saint-Dié waren getrokken. Daar waren ze deel gaan uitmaken van een groepje geleerden en drukkers die, met de steun van hertog René, een wetenschappelijke pers hadden gevestigd die ze het Gymnasium Vosagense noemden. Nadat de hertog zijn fameuze brief van Vespucci had ontvangen en hem aan de leden van het Gymnasium te lezen had gegeven, hadden ze besloten dat het tijd was om Vespucci’s ontdekkingen in een theoretische – kosmografische – context te plaatsen. En zo was het gekomen dat Amerika in 1507 zijn naam had gekregen, en de Inleiding tot de kosmografie tot stand was gekomen.

      Humboldts reconstructie was een huzarenstukje van literair-historisch speurwerk: haarfijn uitgezocht, sluitend van argumentatie, en elegant geschreven. Zijn bekendmaking inspireerde anderen ertoe de Inleiding tot de kosmografie te onderzoeken. Maar nu begonnen ze, in plaats van meteen door te bladeren naar de passage over de naamgeving van Amerika en de brief van Vespucci, het hele werk te lezen, en degenen die het zorgvuldig bestudeerden, realiseerden zich dat Humboldt één belangrijk aspect van het verhaal buiten beschouwing had gelaten. De Amerikaanse politicus en staatsman Charles Sumner schafte zich het boek halverwege de negentiende eeuw aan, en noteerde op het voorste schutblad een gedachte die bij steeds meer mensen opkwam: ‘Wie hij ook was,’ schreef Sumner, ‘de schrijver van deze kosmografie heeft meer gedaan dan Amerika de naam geven die het tegenwoordig draagt. Want uit verschillende passages van zijn werk blijkt dat hij al voor 1507 kaarten van de wereld had gemaakt die alles bevestigden wat er over de Nieuwe Wereld bekend was.’¹³

      De kaarten! Door al het gedoe over Vespucci en de naamgeving van Amerika waren lezers voorbijgegaan aan het laatste punt dat op het titelblad van de Inleiding tot de kosmografie vermeld stond: de kaart en de wereldbol. Lezers van het boek begrepen nu dat die kaarten de voornaamste reden waren waarom het was geschreven. De schrijver zelf verklaarde het onomwonden, in een op de achterkant van een uitvouwbare schets gedrukte alinea die gemakkelijk over het hoofd was te zien. ‘Het doel van dit boekje,’ verkondigde hij, ‘is een soort inleiding te geven tot de gehele wereld, die wij zowel op een bol als op een plat vlak hebben afgebeeld.’ In de rest van de alinea werd de kaart vrij gedetailleerd beschreven.

De wereldbol heb ik weliswaar in schaal beperkt, maar de kaart is groter. Zoals boeren hun bedrijven gewoonlijk met grenslijnen afbakenen en opdelen, zo hebben wij ons ingespannen om de voornaamste landen van de wereld te markeren met het embleem van hun heerser. En (om bij ons eigen werelddeel te beginnen) in het midden van Europa hebben we de adelaars van het Heilige Roomse Rijk geplaatst (waar de koningen van Europa regeren), en met de sleutel (die het symbool van de Heilige Vader is) hebben we vrijwel geheel Europa ontsloten, dat de Kerk van Rome erkent. Het grote werelddeel Afrika en een gedeelte van Azië hebben we onderscheiden met halve manen, die het embleem zijn van de oppersultan van Babylonië, heerser van heel Egypte en een deel van Azië. Het gedeelte van Azië dat Klein-Azië wordt genoemd, hebben we omgeven met een saffraankleurig kruis verbonden met een brandijzer, het symbool van de sultan der Turken, die heerst over Scythië aan deze kant van de Imaus, het hoogste gebergte van Azië en Sarmatisch Scythië. Aziatisch Scythië hebben we gemarkeerd met ankers, die het embleem van de grote Tartaarse chan zijn. Een rood kruis symboliseert priester Johannes (die over het oosten en zuiden van Voor-Indië heerst, en in Biberith verblijf houdt). En tot slot, op het vierde werelddeel, ontdekt door de koningen van Castilië en Portugal, hebben we de emblemen van deze soevereinen geplaatst. Wat niet veronachtzaamd moet worden, is dat we ondiepe plaatsen in de zee waar voor schipbreuk te vrezen is met kruisen hebben aangegeven. Hiermee besluiten wij.¹⁴

Andere informatie over de kaart verscheen in Waldseemüllers opdracht aan Maximiliaan I. ‘Naar beste vermogen en met hulp van anderen,’ schreef hij, ‘heb ik de boeken van Ptolemaeus in een Griekse kopie bestudeerd, en met toevoeging van de informatie uit de vier zeereizen van Amerigo Vespucci heb ik een kaart van de hele wereld vervaardigd. [...] Dit werk heb ik besloten op te dragen aan uwe allerheiligste Majesteit, daar gij heer van de wereld zijt.’¹⁵ Aan het einde van het boek zelf vermeldde de schrijver ook nog dat hij die kaart in ‘bladen’¹⁶ had gemaakt, wat op een kaart van aanzienlijke omvang wees. Hij merkte daarbij op dat hij bij het vervaardigen van zijn kaart niet alleen het werk van de oude Griekse geograaf Ptolemaeus had geraadpleegd, maar ook kaarten van zeelieden uit de nieuwe tijd – en vlak na de alinea over de naamgeving van Amerika deed hij een opzienbarende mededeling. Dit nieuwe, vierde werelddeel, schreef hij, ‘blijkt aan alle kanten te worden omgeven door de oceaan.’¹⁷

      Dat was een verbluffende uitspraak voor 1507. Volgens de geschiedenisboeken waren Europeanen de Nieuwe Wereld pas in 1513 – nadat Vasco Núñez de Balboa voor het eerst de Grote Oceaan in het oog had gekregen toen hij vanaf een bergtop in Panama in westelijke richting keek – als een apart continent gaan beschouwen. Columbus was in 1506 gestorven met het idee dat hij in de buurt van Japan en China was gekomen, en Vespucci zelf had de streek die hij verkend had ‘een onmetelijk Aziatisch gebied’¹⁸ genoemd. Pas na 1520 – toen Magellaan eenmaal om de zuidpunt van de Nieuwe Wereld heen de Grote Oceaan was opgevaren – zouden Europeanen hebben bevestigd dat de Nieuwe Wereld een continent was.

      Waarom verklaarde de Inleiding tot de kosmografie dat de Nieuwe Wereld werd omringd door water? Was dat zomaar een geïnspireerde gok, gedaan in dezelfde dichterlijke geest van vindingrijkheid die ook de naam Amerika had voortgebracht? Of wees het erop dat Waldseemüller en zijn collega’s informatie hadden over een vergeten ontdekkingsreis waarop al voor 1507 de westkust van Zuid-Amerika was bereikt – een reis waarbij Amerigo Vespucci zelf misschien betrokken was geweest? Niemand die het kon zeggen. De enige zekerheid was dat die kaart een revolutionaire nieuwe visie presenteerde. De met zorg door een team geleerden samengestelde, op meerdere bladen gedrukte kaart, die de politieke indelingen van de wereld toonde, gaf een synthese van de kennis van de Ouden en de ontdekkingen van de mensen uit de nieuwe tijd, en bracht hen samen in een dramatisch nieuw beeld van de wereld – een beeld dat die wereld drastisch vergrootte en een nieuw continent omvatte dat de naam Amerika droeg.

      Maar helaas kwam zo’n kaart in de Inleiding tot de kosmografie niet voor.

De kaart kreeg in de loop van de negentiende eeuw een steeds legendarischer aureool. Wetenschappers zochten ernaar in bibliotheken en kaartenverzamelingen, en publiceerden uitvoerige nieuwe studies over de activiteiten van Waldseemüller, Ringmann en het Gymnasium Vosagense. Met de nadering van de vierhonderdjarige herdenking van Columbus’ eerste reis veranderde het idee de kaart te vinden in een soort zoektocht naar de heilige graal van de cartografie. ‘Sinds Humboldt de aandacht heeft gevestigd op de “Cosmographiae Introductio”,’ verklaarde de Geographical Journal rond de eeuwwisseling, ‘is naar geen verloren kaart zo naarstig gezocht als naar die van Waldseemüller. Zonder overdrijving kan men stellen dat de eer de gelukkige vinder ervan te zijn bij de onderzoekers op het gebied van de klassieke cartografie al heel lang geldt als de hoogst haalbare prijs.’¹⁹ Maar er dook geen enkel exemplaar van de kaart op – en bij de nadering van het laatste decennium van de negentiende eeuw begonnen sommige specialisten het zoeken ernaar af te doen als tijdverspilling. ‘Veel van wat er over het gymnasium van St.-Dié en Waldseemüller is geschreven,’ noteerde de prominente cartografische autoriteit baron Adolf Erik Nordenskiöld in 1889, ‘is een zinloos vertoon van geleerdheid geweest.’²⁰

      Nog geen tien jaar later, in 1897, moest de baron zijn woorden echter terugnemen. In dat jaar berichtte de Geographical Journal dat er in Duitsland enkele kleine, in 1510 met de hand getekende kaarten waren gevonden – documenten ‘van bijzonder belang’, meldde de Journal, ‘die ons enigszins helpen de verloren kaart van Waldseemüller te reconstrueren.’²¹ De kaarten waren het werk van een Zwitserse humanist, genaamd Henricus Glareanus. Op een van zijn kaarten had Glareanus genoteerd dat hij bij het tekenen ‘de Deodaatse, of liever gezegd Vogese, geograaf’²² had gevolgd – een duidelijke verwijzing naar Waldseemüller. Op een van zijn andere kaarten – een van de twee die in Glareanus’ eigen exemplaar van de Inleiding tot de kosmografie gevonden waren – had hij nog meer informatie verschaft. De oorspronkelijke Waldseemüllerkaart was veel te groot om in de Inleiding tot de kosmografie te passen, schreef hij, en om zijn exemplaar van het boek te completeren, had hij daarom besloten er een verkleinde kopie van te maken. ‘Ik heb hem in de juiste verhoudingen op kleine schaal afgebeeld: de drie werelddelen en het onlangs ontdekte vierde Amerikaanse gebied,’ schreef hij.²³ Merkwaardig genoeg leken de twee kaarten in Glareanus’ exemplaar van de Inleiding kopieën van twee verschillende kaarten: de ene stelde het westelijk halfrond voor en de andere de wereld als geheel (Afbeeldingen 2 en 3). Dat viel moeilijk te verklaren, in aanmerking genomen dat de twee kaarten zogenaamd kopieën van hetzelfde origineel waren, maar ondanks hun verschillen waren ze duidelijk verwant. Allebei plaatsten ze de woorden ‘Amerikaans gebied’ (Terra America) op het zuiderdeel van de Nieuwe Wereld dat Amerigo Vespucci beweerde te hebben bezocht – en allebei stelden ze het voor als een nieuw, geheel door water omgeven continent.

      Het was een opwindende ontdekking. Wetenschappers konden nu met enige zekerheid reconstrueren hoe de kaart er werkelijk had uitgezien. Het leek erop dat Waldseemüller het oerdocument van de cartografie van de moderne wereld had vervaardigd: de eerste kaart sinds de ontdekking van de Nieuwe Wereld die een beeld van de werelddelen en -zeeën liet zien dat in grote lijnen overeenkomt met het beeld dat we tegenwoordig kennen.

      De zoektocht naar de kaart ging door tot in het laatste decennium van de negentiende eeuw, maar leidde tot niets. In 1896 gaf de ontdekkingshistoricus John Boyd Thacher in The Continent of America: Its Discovery and Its Baptism, een bewonderenswaardige samenvatting van alles wat er over het verhaal van Waldseemüller bekend was – maar toen hij aan de behandeling van het vraagstuk van de vermiste kaart toekwam, kon hij alleen maar machteloos de handen ten hemel heffen. ‘Het mysterie van de kaart,’ schreef hij, ‘is nog altijd een mysterie.’²⁴

Afbeeldingen 2 en 3. Boven: kaart van het westelijk halfrond, Henricus Glareanus (1510). Noord- en Zuid-Amerika liggen rechts; Japan ligt in het midden; China en het Verre Oosten liggen links. Onder: kaart van de wereld, Henricus Glareanus (1510).

* * *

IN DE ZOMER van 1901 pakte pater Joseph Fischer, verlost van zijn onderwijsverplichtingen aan Stella Matutina, een jezuïeteninternaat in het Oostenrijkse Feldkirch, zijn spullen om naar Duitsland te vertrekken. De kalende, bebrilde, vierenveertigjarige Fischer was hoogleraar geschiedenis en geografie. De laatste zeven jaar had hij zijn vrije tijd grotendeels doorgebracht in de openbare en particuliere bibliotheken van Europa, in de hoop er kaarten te vinden waarop bewijzen te vinden waren van de eerste tochten die de Noormannen over de Atlantische Oceaan hadden gemaakt. Het reisje dat hij nu maakte was geen uitzondering. Eerder in het jaar had Fischer, in correspondentie met pater Hermann Hafner, een jezuïet die de zorg had voor de indrukwekkende verzameling boeken en kaarten in slot Wolfegg, in het zuiden van Duitsland, bericht ontvangen over een zeldzame vijftiende-eeuwse wereldkaart waarop Groenland op ongewone wijze stond afgebeeld.

      Vanaf Stella Matutina was het voor Fischer maar een kilometer of zeventig reizen naar Wolfegg, een plaatsje in het glooiende landschap iets ten noorden van Oostenrijk en Zwitserland, niet ver van het Bodenmeer. Hij arriveerde er op 15 juli en werd bij zijn aankomst in het kasteel opgewacht door de eigenaar, prins Franz zu Waldburg-Wolfegg und Waldsee, die hem, zoals Fischer later zou memoreren, ‘een allervriendelijkst welkom en alle hulp die hij zich maar kon wensen’²⁵ bood.

      De kaart van Groenland bleek precies te zijn wat Fischer gehoopt had. Zoals hij op zijn onderzoeksreisjes gewend was, begon hij na bestudering van de kaart de hele collectie van de prins systematisch te doorzoeken, in de hoop er andere belangwekkende stukken te vinden. Eerst werkte hij zich door de lange inventaris van kaarten en prenten heen, waarop tot zijn verrukking inderdaad enkele juweeltjes voorkwamen. Daarna verdiepte Fischer zich urenlang in de slotbibliotheek en bekeek hij veel van de zeldzame boeken. En toen, op 17 juli, zijn derde dag op het kasteel, liep hij naar de zuidelijke slottoren. Op de tweede verdieping van de toren, was hem verteld, zou hij boven aan een brede wenteltrap een zolderkamertje vinden met het weinige van de slotcollectie dat hij nog niet had gezien.

      De zolderkamer is een eenvoudig vertrek, bedoeld als opslag-, niet als expositieruimte. Drie van de wanden gaan van vloer tot zoldering schuil achter boekenkasten, en twee vensters laten een opwekkende hoeveelheid zonlicht binnen. Op de vloer liggen brede, ruwe planken, zonder vloerbedekking. Terwijl Fischer door het vertrek dwaalde en naar de ruggen van de boeken in de kasten tuurde, kwam hij algauw iets tegen dat zijn nieuwsgierigheid prikkelde: een grote foliant met rode, beukenhouten kaften, in een fijnbewerkte varkensleren band. Twee gotische koperen sloten hielden de foliant toe, en Fischer werkte ze voorzichtig open. Aan de binnenkant van de kaft vond hij een ex-libris met de datum 1515 en een kleine inscriptie, die hem de naam van de oorspronkelijke eigenaar van de foliant gaf: Johannes Schöner, een bekende zestiende-eeuwse Duitse wiskundige en geograaf. ‘Nageslacht,’ begon de inscriptie, ‘Schöner schenkt u dit als offergave.’²⁶

      Fischer begon de foliant behoedzaam door te bladeren en ontdekte tot zijn verbazing dat het boek niet alleen een zeldzame sterrenkaart uit 1515 bevatte, gegraveerd door Albrecht Dürer, een van de beroemdste en meest gezochte renaissancekunstenaars, maar ook twee reusachtige, onbekende wereldkaarten. Zoiets had Fischer nog nooit gezien. De in ongerepte staat verkerende kaarten, gedrukt van ingewikkeld besneden houtblokken, bestonden elk uit twaalf aparte bladen die, uit de foliant verwijderd en samengevoegd, kaarten zouden vormen met een formaat van ongeveer 1,40 bij 2,50 meter.

      Fischer begon de eerste kaart in de foliant te bestuderen. De titel van de kaart, die in blokletters langs de onderkant liep, luidde: DE GEHELE WERELD VOLGENS DE OVERLEVERING VAN PTOLEMAEUS EN DE REIZEN VAN AMERICUS VESPUCIUS EN ANDEREN. Dat was taal die onmiddellijk deed denken aan de Inleiding tot de kosmografie – net als wat Fischer boven aan de kaart zag. Op het tweede blad van de foliant, een van de vier vellen die de bovenkant van de kaart vormden, zag hij een fraai portret van Ptolemaeus, afgebeeld met de blik naar het oosten, uitkijkend over een klein, ingezet halfrond waarop Europa, Afrika en Azië stonden. De betekenis van dat beeld was duidelijk: dit was de Oude Wereld, zoals hij al sinds de klassieke oudheid bekend was en zoals Ptolemaeus zelf hem in kaart had gebracht.

      Op de volgende bladzijde stond nog een portret, bedoeld om met het eerste te worden verenigd en het aan te vullen. Het stelde Amerigo Vespucci voor, met de blik naar het westen, uitkijkend over de andere helft van de wereld, met wat we tegenwoordig kennen als Noord- en Zuid-Amerika, de Stille Oceaan en het Verre Oosten. Dit was de Nieuwe Wereld, zoals hij de voorgaande eeuwen verkend en in kaart gebracht was – en hij leek verrassend veel op een der kaarten van het westelijk halfrond van Glareanus (Afbeelding 2).

      Fischers hart ging sneller kloppen. Kon het zijn dat hij naar... dé kaart keek? Hij durfde het nauwelijks te geloven, maar de zeldzame afbeelding van de Nieuwe Wereld op het kleine halfrond, samen met de zeldzame combinatie van Ptolemaeus en Vespucci boven aan de kaart, was onweerstaanbaar veelzeggend.

      Fischer begon de kaart blad voor blad te bestuderen. Algauw stelde hij vast dat de twee middelste bladen van de kaart – met Europa, het noorden van Afrika, het Midden-Oosten en het westen van Azië – rechtstreeks waren ontleend aan het werk van Ptolemaeus, wiens oude kaarten in de vijftiende eeuw wijd en zijd gemoderniseerd en gereproduceerd waren. Verder naar het oosten, voorbij de grenzen van de wereld zoals Ptolemaeus hem gekend had, maakte de kaart gebruik van een voorstelling van het Verre Oosten die Fischer op andere kaarten uit die tijd had gezien: een hoogst speculatief beeld van het gebied, grotendeels gebaseerd op de geschriften van Marco Polo. Het viel Fischer echter dadelijk op dat het kaartbeeld van zuidelijk Afrika was ontleend aan een derde bron: zeemanskaarten waarop de zeeroutes om het continent heen naar de Indische Oceaan stonden die de Portugezen aan het einde van de vijftiende eeuw als eersten hadden beproefd.

      Het was een ongewone mix van stijlen en bronnen: net het soort synthese dat de Inleiding tot de kosmografie had beloofd, realiseerde Fischer zich. En er was meer. Verspreid over de kaartbladen stond precies de reeks politieke emblemen die in de beschrijving van de kaart in Inleiding tot de kosmografie werd vermeld: de keizerlijke adelaar, de pauselijke sleutel, het brandijzer, het anker en de diverse soorten kruisen. Maar de grootste schok van herkenning kreeg Fischer toen hij de drie westelijke bladen van de kaart opsloeg. Wat hij daar over een lengte van een meter van de boven- naar de onderkant van de kaart uit het water zag verrijzen, was een reusachtige voorstelling van de Nieuwe Wereld omringd door water, een afbeelding die een griezelige gelijkenis vertoonde met de Nieuwe Wereld zoals hij voorkwam op de ándere kaart in Glareanus’ Inleiding tot de kosmografie (Afbeelding 3).

      Het was een adembenemend gezicht. Een opschrift onder aan het blad maakte de lezers duidelijk waarnaar ze keken – en het kwam woordelijk overeen met een alinea in de Inleiding tot de kosmografie. ‘Algemene beschrijving,’ luidde de tekst, ‘van de diverse landen en eilanden, inclusief enkele waarvan de klassieken geen melding maken, recentelijk tussen 1497 en 1504 ontdekt in vier reizen over de zeeën, twee door Ferdinand van Castilië en twee door Emanuel van Portugal, allerdoorluchtigste heersers, met Amerigo Vespucci als een der stuurlieden van de vloot; en in het bijzonder een afbeelding van vele tot dusver onbekende gebieden.’²⁷

      Noord-Amerika verscheen op het bovenste blad, als een dwergversie van wat het thans is, en aan de westrand ervan stonden de woorden ONBEKEND VER LAND. Iets ten zuiden ervan lag een aantal Caraïbische eilanden, waaronder twee grote, aangeduid als Spagnolla en Isabella, begeleid door een klein bijschrift, dat luidde: ‘Deze eilanden zijn door Columbus, een admiraal uit Genua, ontdekt in opdracht van de koning van Spanje.’ Maar wat deze kant van de kaart overheerste, en twee hele bladen besloeg, was een omvangrijke, lange en smalle zuidelijke landmassa, die zich uitstrekte van boven de evenaar tot helemaal onder aan de kaart. Ook aan de noordwestkust van deze landmassa verschenen de woorden ONBEKEND VER LAND, en nog een bijschrift net onder de evenaar luidde: DIT HELE GEBIED IS ONTDEKT IN OPDRACHT VAN DE KONING VAN CASTILIË. Maar wat Fischer een schok gaf, was wat hij op het onderste blad zag. Afgedrukt op wat we tegenwoordig als Brazilië kennen, naast de kuststreek die Amerigo Vespucci in zijn brieven had beschreven, stond één woord: AMERICA (Plaat 11).

      Nu durfde Fischer te geloven dat hij inderdaad de vermiste kaart had gevonden, en rood van opwinding speurde hij hem af op een datum of een maker. Maar nergens vond hij iets – totdat hij naar de tweede kaart in de foliant ging.

      Deze kaart, gedateerd 1516, duidde zichzelf aan als Carta marina, Latijn voor ‘zeekaart’. Hij was schitterend, met bijna verbijsterend gedetailleerde illustraties en annotaties, maar afgezien van zijn formaat en opbouw uit twaalf bladen vertoonde hij niet veel gelijkenis met de eerste kaart. Hij refereerde niet aan Ptolemaeus, beeldde de Nieuwe Wereld niet af met water eromheen, en gebruikte alleen de woorden NIEUW LAND ter aanduiding van Zuid-Amerika, dat zelf veel onzekerder was afgebeeld dan op de eerste kaart. Maar onder aan de kaart vond Fischer een notitie waarvan hij moet zijn opgeveerd. ‘Samengesteld en voltooid door Martin Waldseemüller, Ilacomilus, te Saint-Dié,’ stond er. Nog mooier, toen hij het langste opschrift op de kaart begon te lezen, ontdekte hij dat het een wijdlopig bericht aan de lezer was, geschreven door Waldseemüller zelf. (‘Een groet van Waldseemüller!’²⁸ dacht Fischer, zoals hij later zou memoreren.) En daarin maakte Waldseemüller een korte toespeling op een kaart die hij eerder had ontworpen – en die zo te merken veel leek op de eerste kaart in de foliant. ‘In het verleden,’ schreef hij, ‘hebben we een afbeelding van de gehele wereld in duizend exemplaren gepubliceerd die, niet zonder noeste arbeid, in enkele jaren was voltooid, en gestoeld was op de overlevering van Ptolemaeus, wiens werken vanwege zijn buitensporige oudheid bij weinigen bekend zijn.’²⁹

      Fischer twijfelde niet langer. Het prominent naast elkaar plaatsen van Ptolemaeus en Vespucci, het gebruik van het woord America, de echo’s van de Inleiding tot de kosmografie, de gelijkenis met de kaarten van Glareanus, de Nieuwe Wereld afgebeeld met water eromheen, het steunen op zeemanskaarten, de mededelingen van Waldseemüller zelf – de bewijzen waren overstelpend. Afgezonderd in het zolderkamertje in de toren van slot Wolfegg, realiseerde pater Fischer zich dat hij de lang verloren kaart van Waldseemüller uit 1507 had ontdekt – de meest gezochte kaart aller tijden.

* * *

FISCHER GING DIRECT met het nieuws van zijn vondst naar zijn mentor en voormalige professor, de vermaarde cartografisch historicus Franz Ritter von Wieser – die toevallig degene was die de kaarten van Glareanus in de Inleiding tot de kosmografie had aangetroffen. Na een periode van intensief onderzoek traden Fischer en Von Wieser in het najaar van 1901 in de openbaarheid met het nieuws van Fischers vondst, dat met extase werd ontvangen. ‘Geografisch geïnteresseerden overal ter wereld hebben met de grootste belangstelling gewacht op bijzonderheden van deze hoogst belangrijke vondst,’ verklaarde de Geographical Journal, die het nieuws in februari 1902 in een artikel bekendmaakte, ‘maar niemand was waarschijnlijk voorbereid op het enorme cartografische monster dat prof. Fischer nu uit een eeuwenlange vredige slaap heeft gewekt.’³⁰ De New York Times volgde op 2 maart. Onder de kop LANGGEZOCHTE KAART ONTDEKT: VROEGST BEKENDE DOCUMENT MET HET WOORD ‘AMERIKA’ EINDELIJK BOVEN WATER berichtte de krant: ‘In Europa is onlangs een der opmerkelijkste vondsten in de geschiedenis van de cartografie gedaan, een vondst waarnaar voortaan in alle werken die beweren het verhaal van de Nieuwe Wereld gedetailleerd te doen, moet worden verwezen.’³¹

      Nog meer bijval kwam er het volgende jaar, toen Fischer en Von Wieser De oudste kaart met de naam Amerika uit het jaar 1507 en de Carta Marina uit het jaar 1516 publiceerden. Het boek was een kritische studie van de Waldseemüllerkaart uit 1507 en de Carta Marina, maar maakte nog een nieuwe Waldseemüllervondst bekend. Bij hun onderzoek van het boek, schreven Fischer en Von Wieser, hadden ze een klein, gedrukt wereldkaartje – eind negentiende eeuw ontdekt en volgens de aanvankelijke vermoedens daterend van ver na 1507 – kunnen identificeren als een oorspronkelijk exemplaar van de wereldbol waarvan sprake was op het titelblad van de Inleiding tot de kosmografie. De kaart bestond uit een reeks onderling verbonden ovale stroken, geren genaamd, die uitgeknipt en op een bol geplakt moesten worden, en ook hier werd de Nieuwe Wereld aangeduid als ‘Amerika’ en afgebeeld als omgeven door water. Dat was nog een primeur van Waldseemüller: de eerste in massaproductie vervaardigde globe in de geschiedenis (Afbeelding 4).

Afbeelding 4. Globegeren, Martin Waldseemüller (1507). Afrika en Europa liggen links; Azië ligt in het midden; Noord- en Zuid-Amerika liggen rechts.

      De oudste kaart bracht de grote Waldseemüllerkaart, de kleine globe en de Inleiding tot de kosmografie voor het eerst in eeuwen bij elkaar. Het was een groot, luxueus uitgevoerd boekwerk, bedoeld om aandacht te trekken – en die kreeg het. President Theodore Roosevelt schafte zich niet lang na publicatie een exemplaar aan en was er zo mee ingenomen, dat hij Fischer een handgeschreven briefje stuurde waarin hij hem met zijn vondsten feliciteerde. Ook vond het boek zijn weg naar paus Pius X, die tijdens een privé-ontmoeting met Fischer in het Vaticaan bekende dat het hem genoegen deed te vernemen dat de Nieuwe Wereld indertijd was benoemd en op de kaart gezet door Waldseemüller, een katholieke geestelijke die, zo merkte de paus met voldoening op, nog ‘vóór de zogenaamde Reformatie’³² geleefd en gewerkt had.

      De belangstelling voor de kaart bleef groeien en bereikte in 1907 een hoogtepunt toen de Londense boekverkoper Henry Newton Stevens jr., een belangrijke handelaar in americana, de rechten verwierf om de kaart uit 1507 en de Carta Marina te koop aan te bieden voor 300.000 dollar – in hedendaagse munt bijna acht miljoen dollar. Stevens besefte dat zijn vraagprijs de kaarten buiten het bereik van privéverzamelaars hield, en gaf daarom in zijn veilingcatalogus, na de aandacht te hebben gevestigd op het feit dat het in 1907 vierhonderd jaar geleden was dat Amerika zijn naam had gekregen, zijn verkooppraatje een ander doel.

Welke passender of patriottischer herdenking van die fortuinlijke gebeurtenis zou er maar denkbaar zijn dan dat unieke contemporaine memento te verwerven voor deze of gene representatieve Amerikaanse bibliotheek, waar het door geografisch geïnteresseerden gezien en bestudeerd, door kunstliefhebbers bewonderd en door historici en antiquaren voorgoed vereerd zou kunnen worden als de ware bron die, tezamen met het boek Cosmographiae Introductio, Amerika zijn doopnaam heeft gegeven!’³³

Stevens had een goed verhaal, maar vond geen kopers. Zijn vraagprijs was te hoog. De vierhonderdste gedenkdag verstreek, twee wereldoorlogen en de Koude Oorlog slokten Europa gedurende een groot deel van de twintigste eeuw op, en in zijn zolderkamertje met rust gelaten, viel de Waldseemüllerkaart opnieuw in slaap.

      Maar nu is hij uiteindelijk opnieuw gewekt – en ditmaal voorgoed. Op 30 april 2007, bijna op de kop af vijfhonderd jaar na zijn schepping, is de kaart door de Duitse bondskanselier, Angela Merkel, officieel aan de Verenigde Staten overgedragen, en in december van datzelfde jaar werd hij in een permanente publieke tentoonstelling in de Library of Congress opgesteld – in de meest geavanceerde en duurste vitrine die er ooit is gemaakt – als het centrale stuk van een vaste expositie met de titel ‘Verkenning van de vroege Amerika’s’.

      Het is een kleine expositie. Als je erdoorheen loopt, passeer je allerlei kunstvoorwerpen van onschatbare waarde uit het precolumbiaanse Amerika, en een uitgelezen selectie van oorspronkelijke teksten en kaarten uit de tijd van het eerste contact tussen de Nieuwe en de Oude Wereld. Ten slotte kom je bij het heilige der heiligen. Daar, verenigd met de Carta Marina, de foliant van Schöner en de Inleiding tot de kosmografie, hangt de Waldseemüllerkaart zelf. De ruimte is rustig, de verlichting gedempt. Om de kaart te bezichtigen, moet je vlakbij komen en aandachtig in de vitrine turen – en dan begint hij zijn verhalen te vertellen (Afbeelding 5).

Afbeelding 5. De wereldkaart van Waldseemüller uit 1507.

DEEL EEN

Oude Wereld

Britse Eilanden en noordelijk Europa

HOOFDSTUK EEN

De kaarten van Matthew

Het is de roeping van een monnik niet het aardse maar het hemelse Jeruzalem te bereiken, en dat zal hij niet doen door met zijn voeten een reis te aanvaarden, maar door voortgang te maken met zijn gevoelens.¹

– BERNARD VAN CLAIRVAUX (ca. 1150)

IN HET BEGIN van de dertiende eeuw gonsde het benedictijnenklooster te Saint Albans van de bedrijvigheid. Het klooster, maar één dag rijden ten noorden van Londen, was een van de grootste en belangrijkste van Engeland, en huisvestte wel tweehonderd monniken. In het taalgebruik van die tijd waren ze Latijnen: leden van de grote gemeenschap van rooms-katholieken in Europa die zich aan het gezag van de paus onderwierpen. Maar Saint Albans was niet alleen een oord van religieuze retraite. Het was ook een druk centrum van economisch, politiek en geestelijk leven, en was in 1213 zelfs de plaats geweest waar een vroege conceptversie van de Magna Charta was opgesteld. Het dreef ook een populair hospitium – de eerste pleisterplaats aan de Grote Noordelijke Weg die de Romeinen vanuit Londen hadden aangelegd – en had stallen die zo’n driehonderd paarden tegelijk konden herbergen. Begin dertiende eeuw bood Saint Albans voeding en slaapgelegenheid aan een gestage stroom bezoekers op weg naar en vanuit Londen: professoren uit Oxford, koninklijke raadsheren, machtige bisschoppen, pauselijke gezanten en monniken van elders in Europa, een rondreizende delegatie Armeniërs en zelfs de koning van Engeland in eigen persoon. Het was een wereldse plek.

      Na een dag reizen ontspanden gasten zich in de refter en dormitoria van het klooster. Onvermijdelijk kwamen de gesprekken uit op de vraag waar ze vandaan kwamen en wat voor nieuws en informatie ze onderweg hadden opgedaan. Altijd weer kwamen dezelfde onderwerpen aan de orde: het weer, lokale misdrijven en misdragingen, politiek, de koninklijke grillen, de pauselijke uitspraken en de klaarblijkelijk eindeloze reeks oorlogen die in het Midden-Oosten werden gevoerd: de kruistochten. Eén monnik in het bijzonder was buitengewoon geïnteresseerd in al die verhalen van buiten de kloostermuren. Het was frater Matthew Paris, een aardse, koppig eigengereide, maar al met al aimabele excentriekeling: de grootste en kleurrijkste van alle middeleeuwse kerkchroniqueurs.

      Matthew, geboren omstreeks 1200, trad in 1217 toe tot de benedictijnenorde te Saint Albans, werd er in 1237 de officiële kroniekschrijver en stierf in 1259. Het werk waaraan hij zijn grootste roem dankt, is de Chronica majora, of Grote kroniek, een uitvoerige geschiedenis van de wereld die, in typisch middeleeuwse trant, loopt van de tijd van de schepping tot Matthews eigen tijd. In ruwweg de eerste helft van de Kroniek doet Matthew weinig meer dan het overschrijven van en knoeien met de kroniek van zijn voorganger, maar vanaf 1235 zijn de notities van hemzelf – en in een veelgebruikte Engelse vertaling beslaan ze drie banden van elk vijfhonderd bladzijden.² Maar ondanks zijn omvang is de Kroniek verrukkelijke lectuur.

      Matthew schreef aan één stuk door. Hem van voldoende schrijfmateriaal blijven voorzien, was op zichzelf al een hele opgave. In de dertiende eeuw betekende het vervaardigen van een boek – dat wil zeggen, van een handschrift dat met ganzenveer en inkt op het ene vel perkament na het andere werd gekrast – een aanzienlijke investering van het kapitaal van een klooster; voor één boek konden de huiden van een hele kudde schapen verbruikt worden.³ Maar wat Matthew voortbracht was de investering waard, omdat het Saint Albans grote roem bracht, zelfs al bij Matthews leven.

      Maar Matthew was meer dan alleen schrijver. Hij was ook een begaafd tekenaar, die zijn werk met van alles illustreerde, van gedachteloos getekende poppetjes tot doorwrochte portretten. Bijbelse figuren, klassieke keizers, pausen, Europese koningen, heiligen, monniken, martelaren, veldslagen, schipbreuken, zons- en maansverduisteringen, uitheemse dieren – allemaal komen ze op Matthews bladen tot leven, en niet alleen als frivole toevoegingen aan zijn tekst. Matthew beschouwde zijn illustraties als wezenlijk onderdeel van zijn werk als chroniqueur. ‘Ik wens en verlang,’ schreef hij, ‘dat de ogen kunnen zien wat de oren horen.’⁴

      Die korte opmerking is een nuttige herinnering: in het dertiende-eeuwse Engeland was lezen, zoals al eeuwenlang, voornamelijk een mondelinge bezigheid, geen stille. Monniken lazen in kloosterbibliotheken hardop, en hedendaagse bibliothecarissen zouden zich danig hebben geërgerd aan het rumoer dat ze maakten. Matthew las zichzelf voor, en las voor aan zijn medemonniken en bijzondere gasten die het klooster bezochten, en wat hij zijn lezers en toehoorders bood was een krachtige mix van woorden en beelden. ‘De bladzijden van Matthews Chronica majora omslaan,’ heeft een hedendaagse geschiedkundige geschreven, ‘is als het openen van de deur van een grote abdijkast, waaruit een bonte reeks uiteenlopende beelden en voorwerpen stroomt, die stuk voor stuk hun eigen meeslepende verhaal uit het verleden oproepen, zodat elke gebeurtenis visueel weer “heden” wordt.’⁵

      ‘De grote abdijkast’. Dat is een essentieel beeld om te onthouden als je probeert wijs te worden uit de baaierd van ongelijksoortige ideeën en beelden die je in de werken van Matthew en andere middeleeuwse schrijvers aantreft – vooral op hun kaarten.

* * *

MATTHEW HAD EEN zwak voor kaarten. Zijn hele volwassen leven heeft hij ze getekend, naar het voorbeeld van een aantal traditionele modellen, en de nog bestaande kaarten geven een bijzonder nuttig overzicht van de verschillende manieren waarop ontwikkelde middeleeuwse Europeanen zich de wereld voorstelden en hem afbeeldden.

      Een van de voornaamste bronnen waaraan Matthew zijn geografische ideeën ontleende was het immens populaire en invloedrijke Etymologieën van de H. Isidorus van Sevilla, een omvangrijk compendium van klassieke en middeleeuwse wetenschappelijke kennis, geschreven in de zevende eeuw n.Chr. Tijdens de hele Middeleeuwen en zelfs tot in de Renaissance beschouwden Europeanen Isidorus als een van hun betrouwbare autoriteiten. Hij begon het geografische gedeelte van zijn Etymologieën met het situeren van zijn lezers in de kosmos. ‘De aarde,’ schreef hij, ‘is in het centrale deel van de kosmos gesteld, en staat vast in het middelpunt, op gelijke afstand van alle andere hemeldelen.’⁶ Deze eeuwenoude opvatting van de wereld – als een bol die onbeweeglijk in het middelpunt van het heelal stond, waar de zon, de maan, de planeten en de sterren omheen draaiden – was er een waarvan middeleeuwse schrijvers vaak schematische voorstellingen in hun werken maakten, en Matthew was geen uitzondering (Afbeelding 6).

Afbeelding 6. De middeleeuwse kosmos, van Matthew Paris (ca. 1255). De aarde (terra) staat vast in het middelpunt, omringd door de sferen van water, lucht, vuur, de maan, de zon, de planeten en het firmament.

      Nog altijd wordt er vaak geschreven dat middeleeuwse Europeanen, zelfs de geleerdste geografen onder hen, geloofden dat de wereld plat was. Maar dat is niet waar. Antieke Griekse bewijzen voor de bolvorm van de aarde waren, vooral dankzij de inspanningen van Arabische wis- en sterrenkundigen, tot in de Middeleeuwen bewaard gebleven en gingen in Europa rond – en ergens in het begin van de dertiende eeuw heeft een Engelse geleerde genaamd John of Holywood, of Sacrobosco, ze uiteengezet in een sterrenkundig traktaat met de toepasselijke titel The Sphere. Nog eeuwen later zou het op scholen en universiteiten overal in Europa voor onderwijs en studie worden gebruikt. ‘Als de aarde van het oosten tot het westen plat was,’ schreef Sacrobosco, ‘zouden de sterren voor westerlingen even snel opkomen als voor oosterlingen, hetgeen niet waar is. En als de aarde van het noorden tot het zuiden plat was, en vice versa, zouden de sterren die altijd voor iedereen zichtbaar waren dat blijven waar men maar ging, hetgeen niet waar is. Voor het menselijk gezicht lijkt de aarde echter plat doordat ze zo omvangrijk is.’⁷ Zeelieden wisten in ieder geval dat de wereld rond was: een uitkijk boven in de mast van een schip krijgt land altijd eerder in het oog dan een uitkijk onder aan de mast – ‘en daarvoor is geen andere verklaring,’ legde Sacrobosco uit, ‘dan de kromming van het water’.⁸ Uitgaven van The Sphere bevatten haast altijd een tekeningetje om dat idee te illustreren (Afbeelding 7).

Afbeelding 7. Bewijs dat de aarde rond is: een matroos boven in de mast van een schip krijgt eerder land in zicht dan een matroos aan dek. Uit een vijftiende-eeuwse editie van Sacrobosco’s The Sphere (begin dertiende eeuw).

      Een andere bron die Matthews geografische kijk waarschijnlijk mede heeft bepaald, en die hij in de bibliotheek van Saint Albans tot zijn beschikking had,⁹ was het Commentaar op de droom van Scipio, van de vijfde-eeuwse Romeinse schrijver Macrobius. Het werk, dat nog een heel millennium nadat het was geschreven overal in Europa als leerboek gebruikt zou worden, gaf een analyse van De droom van Scipio, een fantasmagorische bespiegeling over de wereld en zijn plaats in de kosmos, ongeveer vijf eeuwen eerder geschreven door de Romeinse politiek filosoof Cicero. Vanuit een waarnemingspunt hoog in de hemel had Cicero, net als Isidorus later zou doen, de aarde beschreven als verankerd in het middelpunt van het heelal, maar vervolgens was hij afgedaald om er beter naar te kijken. ‘U zult opmerken,’ schreef hij, zich de wereld voorstellend zoals die er vanuit de ruimte zou uitzien,

dat het aardoppervlak wordt omgord en omringd door een aantal verschillende zones; en dat de twee die het verst van elkaar gescheiden zijn en onder tegengestelde hemelpolen liggen stijf van de ijzige koude zijn, terwijl de middelste, breedste zone brandt van de hitte van de zon. Twee andere, tussen de warme en de koude zones in, zijn bewoonbaar. De zone die in het zuiden ligt heeft geen enkele verbinding met de uwe. [...] Wat zijn noordelijke tegenhanger betreft, waar u zelf woont, [...] het grondgebied is niets meer dan een klein eiland, smal van noord naar zuid, iets minder smal van oost naar west, en omgeven door de zee die op aarde bekendstaat als de Atlantische Oceaan, of de Grote Zee, of de Wereldzee.¹⁰

Macrobius ging in zijn Commentaar uitgebreid op die verdeling van de wereld in, en voegde ook een simpele schematische voorstelling toe. Op wat we tegenwoordig als een zonale kaart kennen, stond de wereld afgebeeld als een cirkel, verdeeld in de vijf door Cicero beschreven zones: twee koude zones, in het noorden en het zuiden; twee gematigde (of bewoonbare) zones, dichter bij het midden; en een hete zone, die zich om de evenaar wond. Zonale kaarten werden in de Middeleeuwen vaak getekend en bestudeerd, en Matthew heeft natuurlijk zijn eigen versie gemaakt (Afbeelding 8).

Afbeelding 8. Zonale kaart, met de koude, bewoonbare en hete zones van de aarde. Het zuiden ligt bovenaan. Matthew Paris (ca. 1255).

      Zoals op Matthews zonale kaart duidelijk te zien is, ligt de hele wereld zoals hij in de Oudheid was beschreven en in het middeleeuwse Europa nog gekend werd, in de noordelijke gematigde zone – die Matthew, volgens de gewoonte van Arabische geografen, onder aan zijn kaart heeft geplaatst. Isidorus van Sevilla heeft in zijn Etymologieën de opbouw van de aarde beschreven. ‘Ze is in drie delen verdeeld,’ schreef hij, ‘waarvan het ene Azië wordt genoemd, het tweede Europa, het derde Afrika.’¹¹ Ter begeleiding van deze beschrijving had Isidorus, net als Macrobius, een primitief schema getekend, en nog eeuwen na zijn dood zouden varianten van zo’n wereldkaart, die we tegenwoordig als T-O-kaart of radkaart kennen, Europese encyclopedieën, kronieken, religieuze teksten en reisverhalen opsieren (Afbeelding 9). Matthew was goed bekend met T-O-kaarten en heeft er een aantal in zijn werk getekend (Afbeelding 10).

Afbeeldingen 9 en 10. Links: een klassieke T-O-kaart. Rechts: een T-O-kaart getekend door Matthew Paris (ca. 1255).

      De standaard T-O-kaart plaatst de wereld in een cirkelvormige omlijsting (vandaar de O). Die omlijsting stelt de oceaan voor zoals Cicero hem had beschreven: een alomvattende watermassa die aan alle kusten van de bekende wereld lag. Azië, het grootste continent, beslaat de bovenste helft van de cirkel, Europa en Afrika beslaan de onderste. De drie continenten worden gescheiden door twee lijnen die elkaar in het midden van de kaart ontmoeten (vandaar de T). Die stellen drie watermassa’s voor: de Middellandse Zee, die Europa van Afrika scheidt; de rivier de Nijl, die Afrika van Azië scheidt; en de rivier de Don, in Rusland, die Europa van Azië scheidt.

      Als geheel geeft het T-O-schema een beknopte en effectieve voorstelling van de wereld zoals middeleeuwse Europeanen hem kenden. Maar op een bepaald niveau is dat schema voor het hedendaagse oog zeer verwarrend: het plaatst het oosten boven aan de kaart. Tegenwoordig zou het noorden de normale keuze zijn, maar dat is een willekeurige conventie, en die bestond in Matthews tijd nog niet. Het oosten nam in het middeleeuwse Europa eigenlijk de eerste plaats in – daarom wordt in zoveel moderne Europese talen het woord oriëntatie gebruikt voor positiebepaling.

      Als richting vanwaar de zon opkwam, stond het oosten voor de oorsprong der dingen. (Oriens, de Latijnse wortel van Oriënt, betekent ‘opgaand’.) Het Oude Testament is op die grondslag gebaseerd. God plantte het aardse paradijs met zijn vier grote rivieren ‘in Eden, in het oosten’,¹² legt het boek Genesis uit, en die wateren voedden de wereld door van oost naar west te stromen. ‘De heerlijkheid van de God van Israël,’ staat er in het boek Ezechiël, ‘kwam uit oostelijke richting.’¹³ Het Nieuwe Testament werkt dat thema uit: een ster in het oosten vormt de aankondiging van de geboorte van Christus, die later aan het kruis sterft met zijn gezicht naar het westen. (Occidens, de Latijnse wortel van Occident, betekent ‘vallend’ of ‘stervend’ en kan betrekking hebben op de ondergaande zon.) De betekenis van oost en west in de vroegchristelijke theologie komt duidelijk tot uiting in de geschriften van de vierde-eeuwse kerkvader Lactantius. God, schreef hij,

heeft de beide delen der aarde zelf gevestigd, tegenover elkander gelegen en verschillend van aard – te weten het oosten en het westen; en van deze is het oosten toegekend aan God, omdat Hijzelf de bron van het licht is, en de verlichter aller dingen, en omdat Hijzelf ons doet opgaan tot het eeuwige leven. Maar het westen is aan de verwarde en verworden geest toegewezen, omdat het het licht verbergt, omdat het altijd duisternis brengt, en omdat het mensen doet sterven en in hun zonden ten onder doet gaan.¹⁴

* * *

De oudste bewaard gebleven T-O-kaarten, die voorkomen in achtste-eeuwse kopieën van Isidorus’ Etymologieën, zijn niet met zulke christelijke symboliek omgeven. Het zijn simpele schematische schetsen die gebaseerd lijken op een model dat minstens uit de Romeinse keizertijd dateert (al zijn daar geen voorbeelden van bewaard gebleven). Ze waren een manier om duidelijk te maken hoe omvangrijk niet alleen de bekende wereld was, maar ook de wereld waarover de Romeinen heerschappij nastreefden: een wereld die de eerste Romeinse keizer, Augustus, heeft beschreven als ‘een mondiaal rijk waarmee alle volkeren, vorsten en naties [...] instemmen’.¹⁵

      Nadat het christendom de officiële godsdienst van Rome was geworden, ontstond het idee van de christenheid: een wereldwijd christenrijk met Rome als hoofdstad. In de daaropvolgende eeuwen gingen christelijke kaartenmakers in Europa hun simpele T-O-kaarten steeds complexere lagen symboliek meegeven. Zo gingen ze de christelijke heersers van Europa zittend op een troon en met een T-O-globe in hun hand weergeven – een keizerlijke pose die algauw een christelijk archetype zou worden, dat eeuwenlang gebruikt zou worden om niet alleen politieke leiders, maar ook Christus zelf af te beelden. Matthew heeft vele verschillende heersers, klassieke en eigentijdse, in die pose getekend (Afbeelding 11).

Afbeelding 11. De Heilige Roomse Keizer Frederik II met een T-O-globe. Matthew Paris (ca. 1255).

      De vorm van de T-O-kaart zelf leende zich ook gemakkelijk voor een specifiek christelijk soort symboliek: de O deed denken aan een bijbelse beschrijving van God die ‘troont boven het rond der aarde’,¹⁶ en de T deed denken aan de tau, een mystieke Griekse letter die volgens Isidorus symbool stond voor het kruis.¹⁷ Gezien die associaties was het onvermijdelijk dat christelijke kaartenmakers de T in hun T-O-kaarten niet alleen gingen beschouwen als een voorstelling van de watermassa’s die de drie continenten van elkaar scheidden, maar ook van het kruis waaraan Christus was gestorven om ze bijeen te brengen (Plaat 2). De symboliek was onweerstaanbaar. Hoe kon het idee van de Drie-eenheid – een op zichzelf staand geheel dat in drieën was verdeeld – beter worden overgebracht dan met een T-O-kaart? ‘Hoogst toepasselijk is deze driedeling van de aarde,’ schreef de negende-eeuwse aartsbisschop van Mainz, over wiens werk Matthew in Saint Albans ook beschikte, ‘want ze getuigt van geloof in de Heilige Drie-eenheid en is ingegeven door de Evangeliën.’¹⁸

      Ook de topografie van de wereld kreeg op middeleeuwse wereldkaarten een duidelijk christelijk aanzien. ‘Het paradijs is een oord in de oostelijke contreien,’¹⁹ deelde Isidorus zijn lezers mee. De meeste geografische autoriteiten gaven het aardse paradijs in Matthews tijd al een echte plaats in de wereld; als het aards was, moest het tenslotte érgens liggen. Meestal lokaliseerden ze het aan de oostelijkste grens van het Oosten, helemaal aan de rand van hun kaarten, het deel van de wereld waar de zon opging en waar de tijd was begonnen. Jeruzalem werd allengs niet alleen het geestelijk maar ook het meetkundig middelpunt van de wereld, zoals gedicteerd door de Bijbel. ‘Dit is Jeruzalem,’ verklaart God in het boek Ezechiël. ‘Midden onder de volken heb Ik het gesteld, met landen er omheen.’²⁰ De stad werd zelfs in verband gebracht met het Griekse woord omphalos, of ‘navel’: het geografische punt op aarde waar de goden contact met de wereld maakten om de mensheid van geestelijk voedsel te voorzien. Dat idee vond in de vijfde eeuw ingang in de hoofdstroom van het christelijk denken toen een invloedrijke bijbelvertaling, die bekendstaat als de Vulgata, het centrum van de wereld in het boek Ezechiël beschreef als de umbilicus terrae: de navel van de aarde.

      Middeleeuwse geografen begonnen hun T-O-kaarten ook met topografische en historische informatie te vullen, en in Matthews tijd was er al een minutieus uitgewerkt en hoogst gestileerd soort wereldkaart ontstaan. Die kaarten worden gezamenlijk vaak aangeduid als mappae mundi (Latijn voor ‘kaarten van de wereld’) – en, onnodig te zeggen, er is er een van Matthews hand bewaard gebleven (Afbeelding 12).

Afbeelding 12. Wereldkaart van Matthew Paris (ca. 1255). Het oosten ligt bovenaan. De donkere delen van de kaart stellen water voor. Azië is met tekst overdekt; Europa wordt gedomineerd door een gedrongen versie van het Italiaanse schiereiland; en aan de rechtermarge verschijnt een afgeknot Noord-Afrika.

      Overeenkomstig het T-O-model heeft Matthew het oosten boven aan zijn kaart gesitueerd. De westkust van het Europese vasteland ligt links onder aan de kaart, en erboven liggen, van west naar oost, Duitsland (‘Alemania’), de Alpen, en vervolgens een dik, gedrongen Italië. Ten oosten en zuiden (boven en rechts) van Italië liggen Cyprus en Sicilië, in de Middellandse Zee. Aan de overkant van de Middellandse Zee ligt in het zuiden Afrika, en in het oosten Azië – en aan de westkust daarvan, op een eenzame positie aan de rand van het onbekende Oosten, ligt Jeruzalem. De hele bovenkant van de kaart wordt in beslag genomen door Azië, dat Matthew nietszeggend genoeg vond om het vol te schrijven met aantekeningen voor zichzelf.

      Qua geografische nauwkeurigheid is Matthews kaart een prul. Zelfs de basisomtrek van Europa klopt niet, hij zet legendarische, bijbelse en eigentijdse plaatsen naast elkaar, en doet geen enkele poging om Afrika en Azië behoorlijk af te beelden. Maar Matthew beoogde bij het tekenen van deze kaart geen geografische nauwkeurigheid, althans niet wat we daar tegenwoordig onder verstaan.

      Vergeet niet dat Matthew zijn tekeningen maakte opdat ‘de ogen kunnen zien wat de oren horen.’ Zijn kaarten waren geen uitzondering. Zoals veel religieuze schrijvers van zijn tijd was hij zich ten volle bewust van de kracht van het beeld als aanvulling op het Woord. ‘Bedenk,’ schreef Johannes di Genoa in een populair dertiende-eeuws religieus naslagwerk dat bekendstaat als het Catholicon, ‘dat er drie redenen zijn om afbeeldingen in kerken aan te brengen. Ten eerste, om eenvoudige lieden te onderrichten, daar zij erdoor onderwezen worden als ware het uit boeken. Ten tweede, om het mysterie van de vleeswording en het voorbeeld der heiligen levendiger te onthouden doordat zij zich dagelijks voordoen aan onze ogen. Ten derde, om gevoelens van devotie op te wekken, daar deze doeltreffender worden opgeroepen door wat gezien dan door wat gehoord wordt.’²¹

      Deze beschrijving past ook goed bij de functie van de mappae mundi, die eveneens bedoeld waren voor geestelijk onderricht en contemplatie. Het waren devotionalia, gidsen voor de goddelijke kosmische orde der dingen, en hun beeld van de wereld diende als achtergrond waarop de diverse historische, religieuze en symbolische coördinaten van de menselijke geschiedenis konden worden uitgezet: Adam en Eva in de Hof van Eden, Noach en de ark op de berg Ararat, de Joden die worden weggevoerd naar Babylon, Alexander de Grote die zich in Voor-Indië waagt, de Romeinen die Europa veroveren, Christus die naar Jeruzalem terugkeert, de apostelen die het evangelie tot in de uithoeken van de aarde verbreiden, en nog veel meer. Dat wil zeggen, om nauwkeurig te zijn moest een goede wereldkaart degenen die hem bekeken niet alleen in de ruimte, maar ook in de tijd oriënteren.

      Tegenwoordig wordt de term mappa mundi alleen in verband met kaarten gebruikt. Maar Matthew en zijn tijdgenoten pasten hem ruimer toe. Hij kon niet alleen betrekking hebben op een visuele voorstelling van de wereld, maar ook op een schriftelijke beschrijving ervan – met andere woorden, op net zo’n tekst als Matthews Kroniek. Daarin werd de gang van de menselijke geschiedenis – door God bij de aanvang der tijden vooraf uitgeschreven – gevolgd vanaf haar oorsprong in het Oosten tot haar huidige toestand in het Westen. Een kaart was een visuele geschiedenis; een geschiedenis was een tekstuele kaart; en elke kaart was, net als die grote abdijkast, volgestouwd met uiteenlopende tekens en symbolen waardoor gelovigen, bij gemeenschappelijke beschouwing, zich konden voorstellen dat ze hun plaats in de geschiedenis en de wereld zagen zoals God hen kon zien.

* * *

IN EEN VAN de aantekeningen die Matthew op het Aziatische deel van zijn wereldkaart maakte, staat dat de kaart eigenlijk maar ‘een verkleinde kopie’ was van een mappa mundi die hij elders had gezien. Hij vermeldde niet welke kaart dat was, maar ongetwijfeld leek die op enkele van de schitterende dertiende-eeuwse christelijke mappae mundi die wel bewaard zijn gebleven. Een ervan is de zogenaamde Psalterkaart, die in 1265 in Engeland is getekend (Plaat 1).

      De Psalterkaart heeft alles. Hij vermengt het beeld van een keizerlijke Christus met veel van de typische elementen van de middeleeuwse cartografie; Christus zweeft boven de aarde met een T-O-globe in zijn hand, en beneden hem ligt de drieledige aarde in haar geheel, die zelf is vormgegeven volgens het T-O-model. Aan de bovenkant van de kaart, bij de oostelijke grens van Azië, ligt het aardse paradijs, net onder de opgaande zon, met de gezichten van Adam en Eva duidelijk zichtbaar binnen de ommuring. Europa is links onder aan de kaart, aan de westelijke rand van de wereld te zien – en in het middelpunt van alles ligt de heilige stad Jeruzalem, als een roos waarop christenen hun vizier konden richten. Een andere mappa mundi uit die tijd, bekend als de Lambeth Palace-kaart, stelt precies hetzelfde wereldbeeld voor, maar gaat één stap verder in zijn symboliek (Afbeelding 13). Hier overziet en omvat Christus de wereld niet alleen, maar belichaamt hij hem ook werkelijk. Zijn hoofd verschijnt boven aan de kaart, waar het Oosten begint, naast het aardse paradijs. Zijn handen vertonen zich aan de noord- en de zuidkant en verbeelden een omarming van de hele wereld, van het noorden tot het zuiden. Bijna in het midden van de kaart, waar de navel van Christus zou zitten, ligt Jeruzalem: de omphalos, de navel van de wereld. Tot slot zijn aan de onderkant van de kaart, in het westen, zijn voeten te zien, die naar het westen in de oceaan uitsteken en het einde van de geschiedenis en de geografie voorstellen.

Afbeelding 13. De Lambeth Palace-kaart (ca. 1300). Het oosten ligt bovenaan. De halve cirkel net onder Christus is het aardse paradijs; de grote cirkel in het midden is Jeruzalem. Elke andere cirkel stelt een streek of stad voor.

      De Psalterkaart heeft nog andere kenmerken die typerend zijn voor de gedetailleerde mappae mundi die in Matthews tijd vervaardigd werden. Zo zijn aan de zuidelijke rand, bij de grenzen van Afrika, de monsterrassen te zien. Van de monsterrassen, deels mens, deels beest, was in de eerste eeuw een beroemde catalogus gemaakt door de Romeinse autoriteit Plinius de Oudere, in een omvangrijk, veelomvattend werk met de titel Natuurlijke historie. Dat was zo’n twee eeuwen later door een andere Romein, Julius Solinus, verfraaid en gepopulariseerd in diens Verzameling van merkwaardigheden. Beide werken waren in de Middeleeuwen wijd en zijd verspreid en hebben grote invloed gehad op de voorstellingen die Europeanen zich maakten van de afgelegen delen van de wereld en hun bewoners.

      Middeleeuwse kunstenaars hebben de monsterrassen vaak getekend, en hun fantasierijke afbeeldingen zijn verrukkelijk om te zien (Afbeelding 14). Volgens de beschrijvingen van Plinius, Solinus en anderen waren het onder meer de Amazonen (vrouwelijke krijgers die hun rechterborst afsneden om de pijlen op hun boog beter naar achteren te kunnen trekken), de Antropofagi (kannibalen), de Astomi (mondloze wezens die zich voornamelijk in leven hielden door aan appels te ruiken), de Blemmyae (wezens zonder hoofd of hals, met het gezicht op de borstkas), de Cyclopen (het eenogige ras dat beroemd is gemaakt door Homerus), de Cynocefali (wezens met een hondenkop die via geblaf met elkaar communiceerden), Ethiopiërs (wier gezicht door de zonnehitte zwart verbrand was), de Panoti (die zulke grote oren hadden dat hun bezitters ze in hun handen moesten houden, en ermee konden vliegen), en de Skiapoden (een eenbenig ras met een voet die groot genoeg was om als parasol te kunnen dienen).

Afbeelding 14. Enkele van de monsterrassen die volgens middeleeuwse Europeanen in de afgelegen gebieden van de wereld woonden.

      Door over de monsterrassen te lezen en ze in illustraties en op kaarten te zien, konden middeleeuwse lezers genieten van een vorm van volks vermaak dat te vergelijken is met hedendaagse berichten in de populaire pers over menselijke monstruositeiten. Maar christelijke denkers maakten zich er serieuze theologische zorgen over. Wat was hun aard? Moesten ze worden beschouwd als mensen? Dat was geen zinloze vraag. Als de monsterrassen menselijk waren, zouden ze opgezocht en bekeerd moeten worden voordat het einde der tijden kon aanbreken. ‘En dit evangelie van het Koninkrijk,’ verklaarde het evangelie van Mattheüs, ‘zal in de gehele wereld gepredikt worden tot een getuigenis voor alle volken, en dan zal het einde gekomen zijn.’²²

      De Psalterkaart heeft nog een ander typisch kenmerk van laatmiddeleeuwse mappae mundi. Aan de noordoostelijke grenzen van Azië, achter een grote muur, ligt het rijk van Gog en Magog: een volk van duivelse krijgers, soms gelijkgesteld met een van de oorspronkelijke Joodse stammen. In het boek Openbaring stond dat de strijdkrachten van Gog en Magog eens door de antichrist zouden worden verenigd en op een apocalyptische plundertocht tegen de christenen gevoerd zouden worden. Volgens de populaire middeleeuwse legende was Alexander de Grote tijdens zijn grote oosterse veldtocht op Gog en Magog gestuit en had hij hen ingesloten achter een afgelegen bergketen ten noorden van de Kaspische Zee – een verhaal dat bijvoorbeeld werd verteld in de veelgelezen middeleeuwse Alexanderroman. Maar iedereen wist dat Alexanders inspanningen alleen maar voor uitstel van het onvermijdelijke hadden gezorgd. Vroeg of laat zouden Gog en Magog, of de ‘buitengesloten Joden’, zoals ze soms werden genoemd, uit hun gevangenschap losbreken en verwoesting over de wereld brengen.

      Het idee van de Apocalyps obsedeerde Matthew, die net als veel van zijn tijdgenoten geloofde dat de komst van de antichrist en het einde van de wereld nabij waren. De mappae mundi vertelden het hem, in woord en beeld. Vanaf het beginpunt in het oosten – boven aan de kaart en bij de aanvang der tijden – had de menselijke geschiedenis zich gestaag naar het westen bewogen: via de barbaarse woestenijen van Azië, via de steeds hoger ontwikkelde Griekse en Romeinse gebieden, via het Heilige Land en uiteindelijk naar Europa. Alle tekenen wezen er voor Matthew nu op dat deze lange opmars zijn einde naderde – zoals de twaalfde-eeuwse chroniqueur bisschop Otto van Freising niet lang voor Matthews geboorte had verklaard.

Wat een geleerdheid bestond er niet in Egypte en onder de Chaldeeërs, aan wie Abraham zijn kennis heeft ontleend! Maar wat is heden Babylon, eens vermaard om zijn wetenschap en macht? [...] En Egypte is thans grotendeels een woestijn zonder wegen, waarvandaan wetenschap is overgedragen op de Grieken, vervolgens op de Romeinen en ten slotte op de Galliërs en de Spanjaarden. En het zij opgemerkt dat, aangezien alle menselijke kennis in het morgenland is ontstaan en in het avondland zal eindigen, er is aangetoond dat alles veranderlijk is en zal verdwijnen.²³

In Saint Albans, riskant gelegen aan de westelijkste rand van de wereld, in Engeland, voelde Matthew de druk van de geschiedenis en de geografie. De wereld zou in 1250 eindigen, besloot hij, en hij zou de komst van Gog en Magog nog best kunnen meemaken.

* * *

ZOALS BIJ DE meeste Latijnse christenen, stond bij Matthew Jeruzalem in het brandpunt van zijn geografische verbeelding. Maar in de jaren dat hij zijn Kroniek schreef en zijn kaarten maakte, waren Jeruzalem en het grootste deel van het Heilige Land in mohammedaanse handen, hoewel kruisvaarders al meer dan een eeuw lang probeerden ze terug te veroveren.

      De Eerste Kruistocht was een succes geweest. Deze in 1095 ondernomen tocht was het antwoord van het Latijnse Westen op een roep om hulp van de christenen in het Byzantijnse Rijk, die door de mohammedaanse legers van de Seltsjoekse Turken werden bedreigd. Eerder die eeuw hadden de Turken Armenië en een groot deel van het Heilige Land, inclusief Jeruzalem, veroverd en nu leken ze klaar om op te trekken naar Constantinopel, de hoofdstad van Byzantium. Een tijdlang hielp de Eerste Kruistocht – met de verovering van Jeruzalem in 1099 als hoogtepunt – het tij te keren, en de Latijnen waren in een overwinningsstemming. Ze vestigden een reeks buitenposten verspreid over het Heilige Land en noemden die nieuwe kruisvaardersstaat Outremer (een Franse benaming die ‘over de [Middellandse] zee’ betekent). Christenen maakten al heel lang pelgrimstochten naar Jeruzalem, maar nu begonnen strijders en pelgrims en reizigers er in ongekende aantallen naartoe te stromen. De twaalfde-eeuwse Britse chroniqueur William of Malmesbury heeft het gebeuren gedenkwaardig vastgelegd. ‘De Welshman verliet zijn jachtpartij,’ schreef hij, ‘de Schot zijn luizengezelschap, de Deen zijn drankgelag, de Noor zijn oorlogsschip. Akkers werden door hun landlieden verlaten, huizen door hun bewoners, zelfs hele steden trokken weg.’²⁴

      Het waren onstuimige tijden. Maar de aanwezigheid van de kruisvaarders in het Heilige Land tartte mohammedanen in het hele Midden-Oosten veel van hun regionale verschillen opzij te zetten en terug te vechten. In de loop van de twaalfde eeuw heroverden mohammedaanse legers geleidelijk aan veel van de strategisch belangrijke steden van het Heilige Land, en in 1187 namen de Egyptische legers, aangevoerd door Saladin, Jeruzalem weer in.

      Voor de Latijnen was het een pijnlijke nederlaag. In de eeuwen daarna droomden ze ervan Jeruzalem opnieuw in bezit te nemen en zouden ze de ene kruistocht na de andere naar het Heilige Land sturen. Maar nooit zouden ze de stad meer in handen krijgen.

      Omdat Saladin en veel van zijn opvolgers inzagen dat christelijke pelgrims de voornaamste bron van inkomsten van Jeruzalem vormden, lieten ze hen de stad vrijelijk bezoeken. Daardoor waren er in Matthews tijd al meerdere vaste bedevaartroutes van Europa naar Jeruzalem ontstaan, en kaartenmakers waren begonnen die in hun kaarten op te nemen en belangrijke pleisterplaatsen onderweg speciaal aan te geven. Matthew zelf heeft een aantal van die kaarten getekend en in zijn Kroniek opgenomen (Afbeelding 15). Ze zijn een waardevolle weergave van de manier waarop middeleeuwse pelgrims van Europa naar het Heilige Land trokken, maar ook zijn het frustrerende documenten, omdat ze zoveel weglaten. Matthew tekende zijn kaarten als een reeks stedelijke reisbestemmingen voor pelgrims, vaak van elkaar gescheiden door het Franse woord journée – wat ‘dag’ betekent, zoals in ‘dagreis’; een gebruik waaruit het Engelse woord voor reis, journey, is ontstaan –, maar ze laten nauwelijks zien op wat voor plekken reizigers elkaar tussen die steden in plachten te ontmoeten, en doen geen poging Europa als geheel realistisch af te beelden.

Afbeelding 15. Bedevaartroute door Frankrijk. Parijs ligt linksonder. Elk kasteel stelt een stad voor, en elke stad wordt door een dagreis – een ‘journée’, de bron van het Engelse woord ‘journey’ – gescheiden van de volgende. Matthew Paris (ca. 1255).

      Waarom niet? Omdat Matthew, nogmaals, niet bezig was met geografische nauwkeurigheid. Hij tekende zijn reiskaarten in de eerste plaats als contemplatieve gidsen voor zijn medemonniken – een klasse van gelovigen wier orde hun vaak uitdrukkelijk had verboden een echte reis naar het Heilige Land te maken. ‘Een gang naar Jeruzalem,’ verklaarde een kloosterautoriteit in de twaalfde eeuw, ‘is voor leken geboden, maar voor monniken verboden.’²⁵

      Dat lijkt een vreemd verbod. Monniken waren vrome christenen, dus waarom zouden ze niet op bedevaart naar Jeruzalem mogen gaan? Daarvoor waren redenen te over. Een klooster werd zelf als een religieus eindpunt beschouwd: als een tuin van geestelijke lusten, liefdevol onderhouden door mannen die de fysieke wereld vaarwel hadden gezegd. ‘Dit is een evenbeeld van het paradijs,’ schreef een monnik in de twaalfde eeuw over de aard en functie van een klooster, ‘dat al doet denken aan de hemel.’²⁶ Een lange, moeizame reis ondernemen op zoek naar wat men thuis al had, was gewoon onzin.

      Een ander probleem was het reizen, dat aanzienlijke praktische gevaren opleverde. De wereld buiten het klooster was onguur en gevaarlijk. ‘Och Heer,’ schreef een monnik uit Canterbury in 1188 nadat hij op weg naar Rome over de Alpen was getrokken, ‘breng me terug bij mijn broeders, dat ik hun kan raden niet naar dit oord van foltering te komen.’²⁷ Erger nog, door de route naar Jeruzalem af te leggen, zouden monniken een vuurproef van wereldse ondeugden – drank, begeerte, twijfel – moeten doorstaan, waardoor ze van hun gekozen pad konden worden weggelokt. Dat alles hadden ze op hun weg naar het klooster al achter zich gelaten, dus waarom die lijdensweg nogmaals afgelegd? Zelfs Jeruzalem zelf kon men het beste mijden. Het was een stad, schreef de H. Anselmus, ‘niet van vrede maar van beproeving’.28 

      Matthew tekende zijn reiskaarten voor mentale reizigers, niet voor echte. Ze verschaften monniken een gids van de ene pleisterplaats naar de andere voor gebruik op een meditatieve reis – van een aardse werkelijkheid in Europa naar een spiritueel hoogtepunt in Jeruzalem. ‘Wie zal ons vleugels geven als die van de duif,’ schreef een anonieme benedictijn in de twaalfde eeuw, ‘zodat we over alle koninkrijken van de wereld vliegen en doordringen tot in de diepten van de oostelijke hemel? Wie zal ons dan geleiden naar de stad van de grote Koning?’²⁹

      Matthews kaarten symboliseerden allemaal het streven een antwoord op die oproep te bieden. Ze beeldden de wereld uit zoals God hem had geschapen, en zoals alleen God hem kon zien als hij de aarde van bovenaf overzag of hem in zijn hand hield. De menselijke geschiedenis had de lange mars van Oost naar West gemaakt, en zo het God behaagde zou Jeruzalem in een kruistocht worden terugveroverd als centrum van de wereld. De loop der gebeurtenissen zoals Matthew hem op zijn kaarten en in zijn Kroniek had geschetst, leek duidelijk.

      Toen kwamen de Mongolen.

Centraal-Azië

HOOFDSTUK TWEE

De gesel Gods

Opdat menselijke vreugden niet lang zouden aanhouden en de vreugden van deze wereld niet lang zouden duren zonder te worden vermengd met gejammer, is in dit jaar een immense horde van dat verachtelijke satansvolk, de Tartaren, uit hun streken tussen de bergen losgebroken. [...] Al plunderend hebben zij de oosterse landen onder de voet gelopen en het aangezicht der aarde als sprinkhanen bedekt.¹

– MATTHEW PARIS (1240)

DE EERSTE KEER dat Matthew meldde dat er iets aan de hand was, was in 1238.

      Kooplieden uit het noorden van Europa plachten ieder jaar naar Yarmouth, een vissersplaats aan de Engelse oostkust, te varen om haring te kopen – maar in 1238, merkte Matthew op, kwamen ze niet opdagen en lagen er hopen rottende vis op de markten van het havenstadje. Datzelfde jaar arriveerden er afgezanten van de assassijnen – een alom gevreesde mohammedaanse sekte uit Iran en Syrië – in Engeland en Frankrijk om, zo schreef Matthew, ‘namens het hele volk van het Oosten’² om hulp te smeken.

      Dat was, in het licht van de toenmalige verhoudingen tussen christenen en mohammedanen, een bijzondere toenadering, die dan ook voortkwam uit bijzondere omstandigheden. ‘Een monsterlijke, onmenselijke volksstam is losgebroken vanuit de noordelijke bergen,’ berichtten de gezanten, ‘en heeft zich meester gemaakt van het uitgestrekte, vruchtbare grondgebied van het Oosten.’ De indringers heetten Tartaren en kwamen, zo meldde Matthew, ‘uit de Kaspische bergen of de aangrenzende gebieden’ – de noordoostelijke grenzen van de wereld zoals hij op de mappae mundi werd afgebeeld. Aangevoerd door ‘een woesteling genaamd Chan’, hadden de Tartaren grote delen van het mohammedaanse grondgebied onder de voet gelopen en al een ravage aangericht in Groot-Hongarije – landstreken aan de bekende grenzen van Europa, ten zuidwesten van de Oeral, in het huidige Rusland. Als christenen en mohammedanen hun verschillen niet onmiddellijk opzij zetten en samenwerkten om de plunderaars uit mohammedaans gebied te verjagen, beweerden de gezanten, zou heel Europa zelf weldra worden aangevallen.

      Een van degenen aan het Engelse hof die de smeekbede van de assassijnen aanhoorden, was de bisschop van Winchester. Volgens Matthews relaas reageerde hij met minachting. ‘Laat die honden elkaar maar verslinden,’ hoonde hij, ‘zodat ze allen creperen en ten onder gaan, en als wij tegen de overgebleven vijanden van Christus optreden, zullen wij hen doden en het aardoppervlak zuiveren, opdat heel de wereld onderworpen zal zijn aan de enige Katholieke Kerk, en er één herder en één kudde zal zijn.’3 Maar zo laatdunkend was Matthew niet. ‘Waar hebben zulke mensen, die zo groot in aantal zijn, zich tot dusver schuilgehouden?’⁴ schreef hij. Wie waren die Tartaren eigenlijk?

      Worstelend met dergelijke vragen gingen Matthew en anderen bij de Bijbel en de mappae mundi te rade om hulp. Wat ze daar zagen, deed al snel apocalyptische alarmbellen in hun hoofd rinkelen. Een volk van duivelse krijgers uit een berggebied ver weg in het noordoosten, dat uit was op vernietiging van het christelijke Westen?

      Dat had wel heel veel weg van Gog en Magog.

* * *

MATTHEW WIJDDE IN zijn Kroniek lange stukken aan de Tartaren. Veel van wat hij schreef was ontleend aan een bericht van een Hongaarse monnik, Julianus,⁵ die de indringers als een der eerste Europeanen wat uitgebreider had beschreven. Halverwege de jaren dertig van de dertiende eeuw had Julianus zijn vaderland verlaten en was hij op zoek naar christelijke bekeerlingen oostwaarts gereisd, en in 1237 had hij een bij de Oeral wonende gemeenschap van heidense etnische Hongaren gelokaliseerd. Tot zijn grote blijdschap had hij ontdekt dat ze zijn taal spraken. Maar ze hadden onrustbarend nieuws gemeld. Een onheilspellende strijdmacht van Tartaren – vervaarlijke ruiters en boogschutters, zou Julianus later schrijven, ‘met zo’n groot hoofd, dat het niet op hun lichaam leek te passen’ – had zich zo’n vijftien dagreizen naar het oosten verzameld, en ze waren van plan, zoals Julianus later zou stellen, ‘alle gebieden die ze zouden onderwerpen te verwoesten’.⁶

      Julianus wist het niet, maar de indringers noemden zich Mongolen, en ze maakten zich op om naar West-Europa te komen. Zijn informanten hebben de Mongolen vrijwel zeker niet als Tartaren aangeduid, maar als Tataren, de naam van een der vele stammen die deel uitmaakten van het grotere Mongoolse Rijk. Maar Julianus en andere ontwikkelde Europeanen associeerden die naam al snel met Tartarus, een Latijnse benaming voor de onderwereld, en gingen de naam Tartaren weldra algemeen gebruiken: een toepasselijke benaming voor een krijgersvolk dat leek te zijn losgebroken uit de hel.⁷

      De Mongolen waren oorspronkelijk een stam uit het gebied van het Bajkalmeer, ten noorden van Mongolië in het huidige Rusland, maar in de tijd dat Julianus van hen hoorde, waren ze inmiddels een multi-etnische federatie van nomadenstammen geworden die werd bestuurd vanaf de Mongoolse hoogvlakte: een streek van ijskoude winters, gloeiend hete zomers, en uitgestrekte, open stukken verlaten gebied. De stammen werden aan het einde van de twaalfde eeuw verenigd door een voorman die oorspronkelijk Temüjin heette, en in 1206 werd uitgeroepen tot hun onbetwiste leider. Vervolgens hield Temüjin een verbluffende reeks militaire veldtochten, zodat hij ten tijde van zijn dood, in 1227, de heerschappij voerde over het grootste aaneengesloten landrijk in de geschiedenis: een rijk dat zich uitstrekte van China in het oosten tot de Kaspische Zee in het westen, en van Siberië in het noorden tot het noordwesten van India in het zuiden. Naar de mening van Temüjin en de Mongolen waren hun veroveringstochten verordonneerd door de opperste hemelgod, Tengri, en ze geloofden dat de hele wereld een Mongools wereldrijk in wording was. ‘Door de macht van God,’ zou grootchan Güyük het Westen in 1246 meedelen, ‘zijn alle rijken van morgenland tot avondland aan ons gegeven, en ze behoren ons toe.’⁸ Zij die weigerden zich aan het Mongoolse bewind te onderwerpen, rebelleerden tegen het goddelijke plan, en de straf voor die weigering was vaak het regelrecht uitmoorden van complete steden en volkeren.⁹

      De veroveringen onder aanvoering van Temüjin waren legendarisch, en als eerbetoon eraan verleenden de Mongolen hun leider postuum de titel Krachtige Heerser, of Tsjingis Chan.¹⁰ Door een gebrekkige Arabische transliteratie van die naam staat hij nu wijd en zijd bekend als Djengis Khan.

      Tsjingis Chan besefte dat zijn volk, sterke, flexibele ruiters, gewend aan een leven van ongemak, ontbering en voortdurende verplaatsing, geboren krijgers waren. Ze trokken rond met enorme aantallen reservepaarden, en door deze afwisselend te gebruiken, speelden ze het klaar om meer dan honderdvijftig kilometer per dag af te leggen – een veel grotere afstand dan enig ander leger uit die tijd aankon. Als nomaden wisten ze van het land en de volkeren die ze overwonnen te leven, maar in tijden van gebrek en zware tochten konden ze zich in leven houden door het bloed van hun eigen paarden te drinken – en ze zo nodig op te eten. Dergelijke praktijken gaven, in combinatie met de gewelddadigheid die de Mongolen in de strijd tentoonspreidden, voedsel aan de geruchten in Europa dat ze barbaren en kannibalen waren. ‘Deze lieden zijn onmenselijk en beestachtig van aard,’ berichtte Matthew Paris, ‘die eerder monsters genoemd moeten worden dan mensen, want ze dorsten naar bloed en drinken het, en verscheuren en verslinden het vlees van honden en mensen’¹¹ (Afbeelding 16).

Afbeelding 16. De Mongolen door westerse ogen, bezig hun gevangenen af te slachten en er een feestmaal van aan te richten. Matthew Paris (ca. 1255).

      Maar de wreedheid van de Mongolen was gepland. Ze wilden dat hun reputatie hen vooruitging. Vaak stuurden ze hun vijanden aan de vooravond van een invasie bericht van hun veroveringsmissie en eisten ze onderwerping zonder één gevecht. Onvermijdelijk schikten veel tegenstanders zich, omdat ze al angstaanjagende geruchten hadden gehoord over wat er anders zou gebeuren – waardoor de gelederen van de Mongolen al vol krijgsgevangenen zaten wanneer de aangekondigde inval werkelijk plaatshad. Sommigen werden gedwongen als voetsoldaat in de frontlinie te vechten. Anderen werden in dienst genomen als gids, tolk, constructeur en spion.

De meeste Europeanen hadden nog nooit van de Mongolen gehoord voordat Julianus hen ontmoette, maar de Mongolen hadden zich al eerder in het oosten van Europa gewaagd. In 1223, tegen het einde van een rooftocht die een spoor van verwoesting om het zuiden van de Kaspische Zee heen tot in de Kaukasus had getrokken, had een der veldlegers van Tsjingis Chan een verkenningsmissie uitgevoerd in wat tegenwoordig het zuiden van Rusland is. Dat was staande praktijk: de Mongolen verkenden regelmatig stukken land buiten hun machtsgebied om informatie over zwakke streken te verzamelen die bij latere veldtochten misschien van pas kon komen. Hun invasie van Rusland overrompelde de lokale bevolking totaal. ‘Er kwamen onbekende stammen,’ schreef een Russische kroniekschrijver. ‘Niemand weet wie ze zijn of waar ze vandaan kwamen, noch welke taal ze spreken of welk geloof ze hebben.’¹² De Mongolen eisten overgave, de Russen weigerden, en op 31 maart 1223 brak er een grote veldslag uit bij de rivier de Kalka. Achttienduizend Mongolen en zo’n vijfduizend geallieerde soldaten bonden de strijd aan met een leger van veertigduizend Russen – en de Mongolen behaalden een beslissende overwinning. Om die te vieren legden ze een stel houten planken over zes krijgsgevangen gemaakte Russische prinsen heen, maakten een provisorische tafel en tuigden die op met een copieuze feestmaaltijd. Vervolgens stouwden ze zich vol terwijl hun gevangenen onder het gewicht van de maaltijd langzaam verstikten.

      Net zo snel als ze gekomen waren, verdwenen de Mongolen. ‘We weten niet waar ze zich weer verscholen hebben,’¹³ schreef de Russische chroniqueur. In de onbehaaglijke stilte na hun vertrek begonnen er verhalen op te borrelen over wat er in andere delen van de Kaukasus was gebeurd, en die bereikten ook plaatsen verder naar het westen. ‘De Tartaren kwamen het kruis voor zich uit dragend ons land binnen,’ verklaarde een Georgische schrijver tegenover de paus, ‘en zo hebben ze ons, door zich als christenen voor te doen, bedrogen.’¹⁴ Koningin Roesoedan van Georgië heeft een vergelijkbare opmerking gemaakt. ‘We hebben geen voorzorgsmaatregelen tegen hen genomen,’ schreef ze, ‘omdat we geloofden dat ze christenen waren.’¹⁵ Sommige streekbewoners, zo meldde een Armeense chroniqueur, hadden de kruisdragende Mongoolse legers aangezien voor legers van de Wijzen, de legendarische bijbelse koningen uit het Oosten, en ze met open armen begroet. De streekbewoners waren ter plekke afgeslacht.¹⁶

      De Mongolen hadden goed naar hun gevangengenomen informanten geluisterd. Al tientallen jaren hadden christenen in dat gebied een religieuze fantasie, en daar lijken de Mongolen handig op in te hebben gespeeld. Die fantasie hield in dat er een rijke, machtige christelijke priester-koning uit het Oosten al enige tijd op weg was naar het Westen. Deze rechtstreekse afstammeling van de Wijzen stond bekend als priester Johannes en hij had een missie: de christenen van het Oosten en het Westen te verenigen, mohammedaanse legers te verslaan waar hij ze maar tegenkwam en Jeruzalem voorgoed terug te veroveren.

      Ook al bleken de legers die in 1223 in de Kaukasus opdoken niet die van priester Johannes te zijn, toch leefde zijn legende voort. In de volgende eeuwen zouden geruchten over de grote koning een eigen leven gaan leiden, en het verlangen hem en zijn afgelegen oosterse koninkrijk te lokaliseren zou een cruciale rol spelen in de motivatie van Europeanen om Azië en Afrika te gaan verkennen.

* * *

DE EERSTE BEWAARD gebleven vermelding van priester Johannes dateert uit 1145 en is afkomstig van een Syrische prelaat genaamd Hugo, die dat jaar naar Europa was afgereisd om op te roepen tot een nieuwe kruistocht. Christelijke strijdkrachten hadden zich rond de eeuwwisseling met succes in het Heilige Land gevestigd, maar verloren nu snel terrein aan oprukkende mohammedaanse legers, en de Latijnen van Outremer hadden dringend hulp nodig. Hugo deed op 18 november 1145 zijn oproep aan paus Eugenius III persoonlijk, en ontmoette tijdens zijn bezoek ook nog een bisschop genaamd Otto van Freising, die later een verslag van zijn gesprek met Hugo op schrift heeft gesteld. Het is in het verslag van dit gesprek dat priester Johannes voor het eerst ten tonele verschijnt.

      Hugo zei tegen Otto dat de situatie van christenen in het Heilige Land erbarmelijk was, maar kwam vervolgens met nieuws over een veelbelovende ontwikkeling in het Oosten. ‘Hij vertelde dat niet vele jaren eerder,’ zo noteerde Otto,

een zekere Johannes, een koning en priester die voorbij Perzië en Armenië, in het uiterste oosten woont en die samen met zijn gehele volk christen is, maar wel nestoriaans, oorlog voerde tegen de broederkoningen der Perzen. [...] Priester Johannes – want zo plegen ze hem te noemen – joeg de Perzen met een vreselijk bloedbad op de vlucht en kwam ten slotte als overwinnaar uit de strijd. [Hugo] zei dat voornoemde Johannes na deze overwinning met zijn leger de Kerk in Jeruzalem te hulp was gekomen, maar dat hij, toen hij de Tigris had bereikt en zijn leger niet over die rivier kon krijgen [...] noodgedwongen weer huiswaarts was gekeerd. Men zegt dat hij rechtstreeks afstamt van de Wijzen, die in het Evangelie worden genoemd, en dat hij als heerser over dezelfde volkeren die ook zij bestuurden zo’n grote faam en rijkdom geniet, dat hij geen andere scepter gebruikt dan een van smaragd. In vuur en vlam geraakt door het voorbeeld van zijn vaderen die Christus in zijn kribbe waren komen aanbidden, had hij zich voorgenomen naar Jeruzalem te gaan, maar hij was er door voornoemde oorzaak van weerhouden – zo wordt gezegd.¹⁷

Als het waar was, was het zeer hoopgevend nieuws.

      Het verhaal van priester Johannes zou in de daaropvolgende decennia keer op keer worden verteld, maar had heel goed in vergetelheid kunnen raken als er in 1165 niet een merkwaardige brief – een van de grootste literaire mystificaties aller tijden –, naar men zei geschreven door priester Johannes zelf, in Europa was gaan circuleren.