Zwanenroof

Van Elizabeth Kostova is eerder verschenen:
De historicus

Elizabeth Kostova

Zwanenroof

Vertaald door Mariëtte van Gelder

MOURIA

© 2010 Elizabeth Kostova

All rights reserved

Published by arrangement with Little, Brown and Company, New York,

NY USA

© 2010 Nederlandse vertaling uitgeverij Mouria, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: The Swan Thieves

Vertaling: Mariëtte van Gelder

Omslagontwerp: Zeno

Omslagbeeld: Leda, 1832, Francois Eduard Picot (1786-1868) © Peter Willi/SuperStock

ISBN 9789045801858

NUR 302

www.mouria.nl

www.watleesjij.nu

Voor mijn moeder
La bonne mère

Je zou amper geloven hoe moeilijk het is een figuur alleen op het
doek te zetten, en alle aandacht op die ene, universele figuur te
concentreren en die toch levend en echt te houden.
– Édouard Manet, 1880

Aan de rand van het dorp steekt een vuurkring zwart af tegen de smeltende sneeuw, ernaast een mand die er al maanden staat en die asgrijs begint te verweren. Er staan banken waarop de oude mannen van het dorp bij elkaar kruipen om hun handen te warmen, maar zelfs daar is het nu te koud voor, zo vlak voor de schemering, te somber. Dit is Parijs niet. Het ruikt er naar rook en nachtlucht; achter de bossen verdwijnt een mistroostig amberkleurig licht, het lijkt bijna een zonsondergang. Het duister valt zo snel in dat iemand al een lantaarn heeft opgestoken achter het raam dat zich het dichtst bij het verlaten vuur bevindt. Het is januari of februari, of misschien is het wel een gure dag in maart, 1895 – het jaartal zal in grove, zwarte cijfers in de schaduw van een hoek worden gezet. De daken van het dorp zijn vlekkerig van de smeltende sneeuw, die er in pakken af glijdt. Sommige wegen zijn begrensd door muren, andere door velden en modderige tuinen. De deuren van de huizen zijn gesloten en uit de schoorstenen ontsnappen etensgeuren.

Er is maar één iemand die zich in al die troosteloosheid beweegt: een vrouw, dik ingepakt in reiskleding, die over een weg naar het laatste groepje huizen loopt. Daar steekt nog iemand een lantaarn op, een menselijke gedaante gebogen over de vlam, onduidelijk achter het verre raam. De vrouw op de weg heeft een waardige tred, en ze is niet gekleed in het sjofele schort en de houten sabots die de dorpelingen dragen. Haar mantel en lange rok steken af tegen de violette sneeuw. De kap van haar mantel is afgezet met bont dat haar hele gezicht verbergt, op de bleke ronding van haar wang na. Langs de zoom van haar rok zit een lichtblauwe strook met geometrische figuren erop. Ze houdt een bundeltje in haar armen, iets wat stevig is ingepakt, als om het te beschermen tegen de kou. De bomen richten hun takken zwijgend hemelwaarts; ze omlijsten zo de weg. Iemand heeft een rode lap stof op het bankje voor het laatste huis laten liggen; een omslagdoek misschien, of een klein tafelkleed, het enige met kleur in het tafereel. De vrouw beschermt de bundel met haar armen, met haar gehandschoende handen, en verwijdert zich zo snel ze kan van het centrum van het dorp. Haar laarzen tikken op een bevroren plas op de weg. Haar adem tekent zich lichtjes af tegen het invallende duister. Ze maakt zich klein, loopt in elkaar gedoken, beschermend, gehaast. Verlaat ze het dorp of spoedt ze zich naar een van de laatste huizen in de rij?

Zelfs die ene persoon die haar ziet, kent het antwoord niet en maalt er ook niet om. Hij heeft het grootste deel van de middag gewerkt, de muren langs de wegen ingekleurd, de kale bomen een plaats gegeven, de weg zorgvuldig opgezet, wachtend op de tien minuten durende winterse zonsondergang. De vrouw is een indringster, maar hij zet haar ook neer, snel, met oog voor de details van haar kleding, het laatste daglicht gebruikend om het silhouet van haar kap te schilderen, de manier waarop ze naar voren leunt om warm te blijven en haar bundeltje te verbergen. Ze is een prachtige verrassing, wie ze ook is. Zij is de ontbrekende toets, de beweging die hij zocht om dat middenstuk van de weg met vuile sneeuw te vullen. Hij is allang naar binnen gegaan en is nu vlak achter zijn raam aan het werk; hij is oud, en als hij langer dan een kwartier buiten in de kou schildert, gaan zijn ledematen pijn doen, dus hij kan zich haar gejaagde ademhaling, haar voetstappen op de weg en het knerpen van de sneeuw onder de hakken van haar laarsjes alleen maar indenken. Hij is oud en ziek, maar heel even zou hij willen dat ze zich omdraaide en hem recht aankeek. In zijn verbeelding heeft ze donker, zacht haar, vermiljoenrode lippen en grote, waakzame ogen.

Ze draait zich echter niet om, en hij merkt dat hij er blij om is. Ze moet blijven zoals ze is, zich van hem verwijderen in de besneeuwde tunnel van zijn doek, met haar rechte rug en haar zware rok met de elegante strook, haar arm om het ingepakte voorwerp. Ze is een echte vrouw en ze heeft haast, maar nu wordt ze ook voor eeuwig vastgelegd. Nu lijkt ze bevroren in haar haast. Ze is een echte vrouw én ze is nu een schilderij.

2

Marlow

Ik voel nu al de drang om deze geschiedenis opnieuw te beginnen met de nadrukkelijke vermelding dat deze persoonlijk van aard is. En niet alleen persoonlijk, maar ook net zo sterk berustend op mijn verbeelding als op de feiten. Het heeft me tien jaar gekost om mijn aantekeningen over dit geval te ziften, evenals mijn gedachten; ik beken dat ik aanvankelijk van plan was iets over Robert Oliver te schrijven voor een van de psychiatrische vakbladen die ik het hoogst aansla, en waarin ik eerder heb gepubliceerd, maar wie kan iets publiceren waarmee hij zich uiteindelijk beroepsmatig kan compromitteren? We leven in een tijdperk van praatprogramma’s en schaamteloze indiscretie, maar in ons vakgebied zijn we uitgesproken volhardend in ons zwijgen: zorgvuldig, volgens de wet, verantwoordelijk. In het gunstigste geval. Er zijn natuurlijk gevallen waarin de wijsheid het van de regels moet winnen; elke medicus kent die noodgevallen. Ik heb uit voorzorg alle namen in verband met dit verhaal veranderd, ook de mijne, met uitzondering van één voornaam, die zo gangbaar is, maar me nu ook zo mooi voorkomt, dat ik er geen kwaad in zie hem te handhaven.

Ik ben niet opgegroeid tussen medici; mijn ouders waren beiden predikant – mijn moeder was zelfs de eerste vrouwelijke predikant in haar kleine kerkgenootschap, en ik was elf toen ze werd bevestigd. We woonden in het oudste bouwsel van ons stadje in Connecticut, een houten huis met een laag dak en een voortuin als een Engels kerkhof, waar levens- en taxusbomen, treurwilgen en andere sombere bomen zich verdrongen rond het leistenen pad naar de voordeur.

Elke middag om kwart over drie liep ik van school naar dat huis, mijn rugzak vol boeken, kruimels, honkballen en kleurpotloden met me meezeulend. Mijn moeder deed de deur open, meestal in haar blauwe rok en trui, later ook wel in haar zwarte gewaad met witte bef als ze zieken, bejaarden, eenzamen en nieuwe bekeerlingen had bezocht. Ik was een knorrig kind, een kind met een slechte houding en het chronische gevoel dat het leven helaas niet was wat het had beloofd; zij was een strenge moeder, maar ook rechtschapen, monter en vol genegenheid. Toen ze mijn vroege talent voor tekenen en beeldhouwen opmerkte, moedigde ze me dag in, dag uit aan met een ingehouden zekerheid, zonder met complimenten te strooien, maar ook zonder me ooit toe te staan aan mijn eigen pogingen te twijfelen. We hadden niet méér van elkaar kunnen verschillen, denk ik, vanaf het moment van mijn geboorte, en we hielden zielsveel van elkaar.

Het is gek, maar hoewel, of misschien juist doordat, mijn moeder vrij jong is gestorven, begin ik nu ik de middelbare leeftijd heb bereikt steeds sterker op haar te lijken. Jarenlang was ik niet zozeer vrijgezel als wel ongetrouwd, al heb ik die situatie uiteindelijk ten goede gekeerd. De vrouwen van wie ik heb gehouden zijn (of waren) allemaal een beetje zoals ikzelf als kind: humeurig, tegendraads en boeiend. In gezelschap van die vrouwen ben ik steeds meer zo geworden als zij. Mijn vrouw is geen uitzondering op dit patroon, maar we passen bij elkaar.

Deels als reactie op die ooit beminde vrouwen en mijn echtgenote, en deels, daar twijfel ik niet aan, als reactie op een beroep waarin ik dagelijks word blootgesteld aan de krochten van de geest, met de door de omstandigheden veroorzaakte ellende en met alle genetische grillen, heb ik mezelf van jongs af aan heropgevoed in een soort vlijtige goede wil ten aanzien van het leven. Sinds een aantal jaren ben ik bevriend met het leven – het is niet het soort spannende vriendschap waar ik als kind naar verlangde, maar een kameraadschappelijke wapenstilstand, het genoegen dat ik erin schep elke dag thuis te komen in mijn appartement aan Kalorama Road. Soms, als ik een sinaasappel heb geschild en ermee van het aanrecht naar de tafel loop, voel ik bijna een scheut van voldoening, wat misschien door dat felle oranje komt.

Dat kan ik pas nu ik volwassen ben. Kinderen worden geacht van kleine dingen te genieten, maar ik herinner me dat ik als kind alleen grootse dromen had, en dat die zich beperkten tot deze of gene interesse. Al die dromen kwamen uiteindelijk samen in biologie, scheikunde en het doel geneeskunde te gaan studeren, en dat leidde uiteindelijk tot de openbaring van de allerkleinste delen van het leven, met hun neuronen, helices en wentelende atomen. Ik leerde pas echt goed tekenen door die delicate vormen en tinten die ik zag tijdens mijn biologiepractica, niet door grote dingen als bergen, mensen of fruitschalen.

Wanneer ik nu grootse dromen heb, hebben die betrekking op mijn patiënten; ik hoop dat ze uiteindelijk die alledaagse vrolijkheid van keuken en sinaasappel mogen smaken, van het met de benen omhoog naar een tv-documentaire kijken, of van de nog grotere genoegens die ik voor hen droom: het behouden van een baan, geestelijk gezond terugkeren naar hun familie, een kamer zien zoals die werkelijk is in plaats van als een angstaanjagend panorama van gezichten. Ik heb geleerd mijn dromen bescheiden te houden: een blad, een nieuw penseel, het vruchtvlees van een sinaasappel en de gedetailleerde schoonheid van mijn vrouw, een glinstering in haar ooghoeken, het zachte dons op haar armen onder het lamplicht in onze woonkamer wanneer ze zit te lezen.

Ik zei dat ik niet tussen medici ben opgegroeid, maar misschien is het niet zo vreemd dat ik die tak van wetenschap heb gekozen. Mijn vader en moeder waren totaal niet wetenschappelijk ingesteld, al is hun persoonlijke discipline, samen met de havermout en schone sokken aan mij doorgegeven, met de gedrevenheid die ouders tegenover een enig kind hebben, me goed van pas gekomen tijdens de zware studie biologie en de nog zwaardere medicijnenstudie – de beproevingen van hele nachten studeren en in het hoofd stampen, de betrekkelijke opluchting van latere jachtige, doorwaakte nachten tijdens wisseldiensten in het ziekenhuis.

Ik droomde er ook van kunstenaar te worden, maar toen het tijd was om mijn doel in het leven te kiezen, koos ik voor de geneeskunde, en ik wist van meet af aan dat het de psychiatrie zou worden, voor mij zowel een helend vakgebied als de ultieme wetenschap van de menselijke ervaring. Ik had me na de middelbare school ook ingeschreven bij kunstacademies, en tot mijn genoegen hadden twee goed aangeschreven opleidingen me aangenomen. Kon ik maar zeggen dat het een enorme tweestrijd was geweest, dat de kunstenaar in mij zich verzette, maar in werkelijkheid had ik het gevoel dat ik als schilder geen echte bijdrage kon leveren aan de maatschappij, en stiekem zag ik op tegen de chaos en de strijd om het bestaan die het kunstenaarschap met zich mee zou kunnen brengen. De psychiatrie leidde rechtstreeks naar het dienen van een wereld vol leed, terwijl ik in mijn vrije tijd kon blijven schilderen, en ik zou genoeg hebben, dacht ik, aan de wetenschap dat ik van de kunst mijn beroep had kunnen maken.

Mijn ouders dachten veel na over mijn gekozen specialisme, merkte ik wanneer ik er tijdens een van onze zaterdagse telefoongesprekken over begon. In de stilte die ze lieten vallen, lieten ze bezinken wat ik voor mezelf had uitgestippeld en waarom ik daarvoor zou kunnen hebben gekozen. Dan merkte mijn moeder bedaard op dat iederéén met iemand moet kunnen praten, wat haar manier was om heel terecht haar roeping aan de mijne te koppelen, en mijn vader zei dat er vele manieren zijn om demonen uit te drijven.

In feite gelooft mijn vader niet in demonen; ze spelen geen rol in zijn moderne, vooruitstrevende godsdienstbeleving. Zelfs nu hij hoogbejaard is, vindt hij het leuk om er sarcastisch aan te refereren en er hoofdschuddend over te lezen in de werken van vroege predikanten uit New England, zoals Jonathan Edwards, of in die van middeleeuwse theologen, die hem eveneens fascineren. Hij is net een lezer van horrorboeken: hij leest ze om te griezelen. Wanneer hij het heeft over ‘demonen’, ‘vagevuur’ en ‘zonde’, bedoelt hij het ironisch, met een uit weerzin geboren fascinatie; de gemeenteleden die nog naar zijn studeerkamer in ons oude huis komen (hij zal nooit helemaal met pensioen gaan) krijgen in plaats van een donderpreek een uiterst vergoelijkend beeld van hun eigen kwellingen voorgeschoteld. Hij geeft toe dat, hoewel hij met zielen werkt en ik met diagnoses, omgevingsfactoren, gedragsmetingen en DNA, we allebei hetzelfde doel nastreven: een eind maken aan het lijden.

Nadat mijn moeder ook predikant was geworden, werd het druk bij ons thuis en vond ik tijd genoeg om in mijn eentje te ontsnappen en mijn sombere periodes af te schudden door boeken te lezen en verkenningstochten te maken in het park aan het eind van onze straat, waar ik onder een boom zat te lezen of berg- en woestijnlandschappen schetste die ik zelf beslist nooit had gezien. De boeken die ik graag las, gingen over avonturen op zee of op het gebied van uitvindingen en onderzoek. Ik las alle voor kinderen geschreven biografieën die ik te pakken kon krijgen: over Thomas Edison, Alexander Graham Bell, Eli Whitney en anderen, en later ontdekte ik het avontuur van het medisch onderzoek, dat van Jonas Salk naar polio, bijvoorbeeld. Ik was geen energiek kind, maar ik droomde ervan iets moedigs te doen. Ik droomde ervan mensen te helpen, op het juiste moment voor de dag te komen met een levensreddende ontdekking. Nog steeds kan ik geen artikel in een wetenschappelijk tijdschrift lezen zonder iets dergelijks te voelen: de opwinding over de door een ander gedane ontdekking en het zweempje jaloezie ten aanzien van de ontdekker.

Ik kan niet beweren dat dit verlangen om levens te redden het grote thema van mijn jeugd was, al zou dat uiteindelijk het verhaal mooi rondmaken. Ik had eigenlijk geen roeping, en die biografieën voor kinderen waren niet meer dan een herinnering tegen de tijd dat ik naar de middelbare school ging, waar ik braaf maar niet buitensporig enthousiast mijn huiswerk maakte, met aanzienlijk meer genoegen extra boeken van Dickens en Melville las, creatieve vakken volgde, veldlopen liep zonder me te onderscheiden en in het jaar voor mijn eindexamen met een zucht van verlichting mijn maagdelijkheid verloor aan een meisje met meer ervaring dat zei dat ze tijdens de les altijd graag naar mijn achterhoofd keek.

Mijn ouders onderscheidden zich wel in ons stadje; zo verdedigden en rehabiliteerden ze een dakloze man die uit Boston aan was komen lopen en zijn toevlucht had gezocht in onze parken. Ze bezochten de plaatselijke gevangenis, waar ze samen lezingen gaven, en ze wisten te voorkomen dat een huis dat bijna net zo oud was als het onze (het stamde uit 1691; het onze was van 1686) werd gesloopt voor de aanleg van een parkeerterrein bij een supermarkt. Ze kwamen naar mijn veldlopen, chaperonneerden me op mijn schoolfeesten en nodigden mijn vrienden uit voor oecumenische pizzafeesten, en ze leidden de gedenkdiensten voor hun eigen jonggestorven vrienden. Er was in hun geloof geen sprake van teraardebestellingen, geen open kisten, geen lichamen om bij te bidden, en zodoende raakte ik mijn eerste lijk pas aan tijdens mijn studie geneeskunde en zag ik pas een dode die ik persoonlijk kende toen ik de hand van mijn moeder vasthield, haar volmaakt slappe, nog warme hand.

Maar jaren voordat mijn moeder stierf, toen ik nog studeerde, vond ik de vriend die ik al eerder heb genoemd, die me de grootste casus van mijn carrière schonk, als ik de grootmoedigheid kan opbrengen om het zo te stellen. John Garcia was een van de vrienden die ik leerde kennen toen ik in de twintig was; studievrienden met wie ik blokte voor biologietesten en geschiedenistentamens of met wie ik een balletje trapte op zaterdagmiddag, mannen die nu kalend zijn, die ik tijdens de studie geneeskunde herkende aan hun snelle tred en wapperende witte jas, in labs en bij colleges en later worstelend met lastige patiënten. In de tijd van Johns telefoontje werden we allemaal al een beetje grijs en iets dikker rond het middel, of anders heldhaftig slanker in onze pogingen een buikje te bestrijden – ik was mezelf dankbaar voor het hardlopen dat ik al mijn hele leven deed en dat me min of meer slank en zelfs sterk had gehouden. En het lot was ik dankbaar voor het feit dat mijn haar nog dik was, en deels bruin, deels grijs, en dat vrouwen op straat nog naar me keken. Maar ik was onmiskenbaar een van hen, van die schare vrienden van middelbare leeftijd.

Dus toen John me die dinsdag belde om me een gunst te vragen, zei ik natuurlijk ja. Toen hij me vertelde over Robert Oliver, was ik geïnteresseerd, maar ik was ook geïnteresseerd in mijn lunch, de kans mijn benen te strekken en de ochtend van me af te schudden. We zijn nooit echt gespitst op onze lotsbestemming, hè? Zo zou mijn vader het formuleren, in zijn studeerkamer in Connecticut. En aan het eind van de dag, toen de vergadering erop zat, de hagel was overgegaan in een fijne motregen en de eekhoorns over de muur van de achtertuin renden en over de bloempotten sprongen, dacht ik al bijna niet meer aan het gesprek met John.

Later, nadat ik snel van mijn kantoor naar huis was gelopen en mijn jas had uitgeschud in mijn hal – dit was vóór mijn huwelijk, dus niemand begroette me bij de deur en er lag geen zoet ruikende werkkleding op het voeteneind van het bed – nadat ik de druipnatte paraplu te drogen had gezet, mijn handen had gewassen, een sandwich zalm had gemaakt en naar mijn atelier was gegaan om het penseel op te pakken – toen, met het dunne, gladde hout tussen mijn vingers, herinnerde ik me mijn nieuwe patiënt, een schilder die niet met een penseel, maar met een mes had gezwaaid. Ik zette mijn lievelingsmuziek op, Francks Vioolsonate in A-majeur, en bande de nieuwe patiënt bewust uit mijn gedachten. De dag was lang en een beetje leeg geweest tot ik die zelf met kleur begon te vullen. Maar er komt altijd weer een volgende dag, tenzij we sterven, en die volgende dag ontmoette ik Robert Oliver.

3

Marlow

Hij stond bij het raam van zijn nieuwe kamer naar buiten te kijken, met zijn handen slap langs zijn zij. Toen ik binnenkwam, draaide hij zich om. Mijn nieuwe patiënt was ongeveer een meter vijfentachtig en krachtig van bouw, en wanneer hij tegenover je stond, dook hij iets ineen, als een stier die zich opmaakt voor de aanval. Zijn armen en schouders zaten vol amper beteugelde kracht en zijn gezicht stond koppig, assertief. Zijn huid was gerimpeld en gebruind; zijn haar was erg dik en donkerbruin, doorspekt met grijs. Het stond in golven van zijn hoofd af, aan de ene kant verder dan aan de andere, alsof hij er vaak doorheen woelde. Hij droeg een slobberige, olijfgroene ribbroek, een geelkatoenen overhemd en een ribjasje met elleboogstukken. Zijn voeten waren in zware, bruinleren schoenen gestoken.

Roberts kleren waren bevlekt met olieverf, vegen meekrap, azuur en okergeel die levendig afstaken tegen die bewuste kleurloosheid. Er zat verf onder zijn nagels. Hij wipte rusteloos van de ene voet op de andere of sloeg zijn armen over elkaar, waardoor de elleboogstukken zichtbaar werden. Twee vrouwen zouden me later los van elkaar vertellen dat Robert Oliver de sierlijkste man was die ze ooit hadden gezien, wat mij op de vraag brengt wat vrouwen zien dat ik niet zie. Op de vensterbank achter hem lag een pakje broos uitziende papieren; ik veronderstelde dat het de ‘oude brieven’ waren die John Garcia had genoemd. Toen ik naar hem toe liep, keek Robert me recht aan – het was niet de laatste keer dat ik zou voelen dat we tegenover elkaar in de ring stonden – en zijn diepgoudgroene en tamelijk bloeddoorlopen ogen lichtten even alert en expressief op. Toen verstrakte zijn gezicht en wendde hij zijn hoofd af.

Ik stelde me voor en reikte hem de hand. ‘Hoe voelt u zich vandaag, meneer Oliver?’

Hij wachtte even voordat hij me een stevige handdruk gaf, maar hij zei niets en leek weg te zakken in apathie en verbolgenheid. Hij sloeg zijn armen over elkaar en leunde tegen het raamkozijn.

‘Welkom op Goldengrove. Ik ben blij dat ik de gelegenheid heb u te ontmoeten.’

Hij beantwoordde mijn blik, maar bleef zwijgen.

Ik ging in de leunstoel in de hoek zitten en observeerde hem een paar minuten voordat ik weer iets zei. ‘Ik heb zojuist uw dossier van dokter Garcia gelezen. Ik begrijp dat u vorige week een bijzonder moeilijke dag hebt gehad, en dat u daarom naar het ziekenhuis bent gebracht.’

Hij glimlachte merkwaardig bij het horen van die woorden en zei toen voor het eerst iets. ‘Ja,’ zei hij. ‘Het was een moeilijke dag.’

Ik had mijn eerste doel bereikt: hij praatte. Ik hield mijn gezicht in de plooi om niets van mijn blijdschap of verbazing te laten blijken.

‘Herinnert u zich nog wat er is gebeurd?’

Hij keek me nog steeds recht aan, maar zijn gezicht verried geen emotie. Het was een vreemd gezicht, balancerend op de rand van grof en verfijnd, een gezicht met een markante botstructuur en een lange, maar ook brede neus. ‘Vaag.’

‘Wilt u me erover vertellen? Ik ben hier om u te helpen, in de eerste plaats door te luisteren.’

Hij zei niets.

‘Wilt u me er iets over vertellen?’ vroeg ik nog eens, maar hij bleef zwijgen, dus probeerde ik een andere tactiek. ‘Wist u dat uw poging van vorige week de kranten heeft gehaald? Ik heb het artikel zelf niet gezien, die dag, maar ik heb zojuist een knipsel van iemand gekregen. U hebt bladzij vier gehaald.’

Hij wendde zijn blik af.

Ik zette door. ‘De kop luidde ongeveer: “Kunstenaar belaagt schilderij in National Gallery”.’

Hij lachte plotseling, een verbazend melodieus geluid. ‘Dat klopt, in zekere zin, maar ik heb het niet aangeraakt.’

‘De suppoost had u te pakken voor het zover kon komen, hè?’

Hij knikte.

‘En u vocht terug. Maakte het u boos dat u bij het schilderij werd weggetrokken?’

Nu kreeg zijn gezicht een andere uitdrukking: het werd bars, en hij beet op zijn onderlip. ‘Ja.’

‘Er stond een vrouw op het schilderij, nietwaar? Wat voelde u toen u haar aanviel?’ vroeg ik zo plompverloren als ik kon. ‘Wat zette u ertoe aan om dat te doen?’

Zijn reactie was al net zo bruusk. Hij schudde zich uit alsof hij probeerde het lichte kalmeringsmiddel dat hij nog kreeg van zich af te werpen en rechtte zijn schouders. Op dat moment leek hij nog imposanter, en ik zag dat zijn agressie heel intimiderend zou kunnen zijn.

‘Ik deed het voor haar.’

‘Voor die vrouw zelf? Wilde u haar beschermen?’

Hij zweeg.

Ik deed nog een poging. ‘Bedoelt u dat u het gevoel had dat ze op de een of andere manier zelf aangevallen wilde worden?’

Hij keek naar beneden en zuchtte alsof zelfs uitademen hem pijn deed. ‘Nee. U begrijpt het niet. Ik viel haar niet aan. Ik deed het voor de vrouw van wie ik hou.’

‘Voor iemand anders? Uw vrouw?’

‘Denk er maar van wat u wilt.’

Ik bleef hem strak aankijken. ‘Had u het gevoel dat u het voor uw vrouw deed? Uw ex-vrouw?’

‘Ga maar met haar praten,’ zei hij op een toon alsof het hem niets uitmaakte. ‘U mag zelfs met Mary praten, als u wilt. U mag de schilderijen zien, als u wilt. Het kan me niets schelen. Praat maar met wie u wilt.’

‘Wie is Mary?’ vroeg ik. Zijn ex-vrouw heette anders. Ik wachtte, maar kreeg geen antwoord. ‘Zijn de schilderijen die u noemde van haar? Of hebt u het over het schilderij in de National Gallery?’

Hij stond in opperste stilte tegenover me, zijn blik ergens boven mijn hoofd gericht.

Ik wachtte; als het moet, heb ik een jobsgeduld. Na een minuut of drie, vier merkte ik rustig op: ‘Weet u, ik ben ook schilder.’ Ik laat natuurlijk niet vaak iets over mezelf los, en zeker niet tijdens een eerste sessie, maar het leek me de gok waard.

Hij wierp me een blik toe die zowel belangstelling als minachting kon uitdrukken en ging toen op het bed liggen, languit op zijn rug, met zijn schoenen op de sprei en zijn handen achter zijn hoofd, en keek naar boven alsof hij daar de blauwe lucht zag.

‘Ik weet zeker dat alleen iets heel ergs u ertoe kan hebben gedreven een schilderij aan te vallen.’ Het was weer een gok, maar ook deze leek me de moeite waard.

Hij deed zijn ogen dicht en draaide zich van me af alsof hij een dutje ging doen. Ik wachtte. Toen ik begreep dat hij niets meer zou zeggen, stond ik op. ‘Meneer Oliver, ik ben er wanneer u me maar nodig hebt. En u bent hier opdat we voor u kunnen zorgen en u kunnen helpen beter te worden. Vraag gerust aan de hoofdzuster om me te laten halen. Ik kom binnenkort weer bij u langs. U kunt ook naar me vragen als u gewoon behoefte hebt aan een beetje gezelschap; we hoeven pas verder te praten als u eraan toe bent.’

Ik had niet kunnen weten hoe letterlijk hij mijn woorden zou nemen. Toen ik de volgende dag op bezoek kwam, vertelde de hoofdzuster dat hij de hele ochtend geen woord tegen haar had gezegd, al had hij wel iets gegeten en leek hij kalm. Zijn zwijgen was niet alleen voor de verpleging bestemd; tegen mij zei hij ook niets, noch die dag, noch de volgende, noch de daaropvolgende twaalf maanden. Gedurende die periode zocht zijn ex-vrouw hem niet op; hij kreeg zelfs helemaal geen bezoek. Hij bleef veel symptomen van een klinische depressie vertonen, met periodes van stille agitatie en mogelijk angsten.

Gedurende het grootste deel van de tijd dat Robert bij me verbleef, overwoog ik niet serieus hem te ontslaan, deels omdat ik er nooit helemaal zeker van kon zijn dat hij geen gevaar voor zichzelf of anderen vormde en deels vanwege een gevoel dat stukje bij beetje in me groeide en dat ik geleidelijk aan zal opbiechten; ik heb al bekend dat ik mijn redenen heb om dit als een persoonlijke geschiedenis te zien. In die eerste weken bleef ik hem behandelen met de stemmingsstabilisatoren en het antidepressivum dat John hem had voorgeschreven.

In het enige eerdere psychiatrische dossier, dat John me had gestuurd, werd melding gemaakt van een vrij ernstige, terugkerende stemmingsstoornis en experimentele toediening van lithium – Robert had na een paar maanden geweigerd het medicijn nog te slikken omdat het hem zou uitputten. Uit het dossier kwam echter ook een beeld naar voren van een patiënt die frequent goed functioneerde, al jaren docent was aan een kleine kunstacademie, zich op zijn kunst richtte en zijn best deed het contact met zijn vrienden en collega’s te onderhouden. Ik belde zijn voormalige psychiater, maar die had het druk en vertelde me weinig, al bekende hij dat hij Oliver op den duur een ongemotiveerde patiënt was gaan vinden. Robert had hem voornamelijk bezocht omdat zijn vrouw het wilde, en hij had zijn bezoeken gestaakt voordat zijn vrouw en hij uit elkaar waren gegaan, iets meer dan een jaar tevoren. Robert was nooit langdurig in psychotherapie geweest en ook nooit opgenomen. De psychiater wist niet eens dat Robert niet meer in Greenhill woonde.

Robert slikte zijn medicijnen zonder protest, op dezelfde gelaten wijze als waarop hij at – een ongewoon blijk van medewerking van een patiënt die zo opstandig was dat hij zich aan een zwijggelofte hield. Hij at weinig en zonder belangstelling voor het eten te tonen, en hij hield zich in weerwil van zijn depressie zorgvuldig schoon. Hij bemoeide zich op geen enkele manier met de andere patiënten, maar maakte wel dagelijks een begeleide wandeling binnen of buiten en zat soms in een van de grotere recreatieruimtes op een stoel in een zonnige hoek.

Tijdens zijn geagiteerde episodes, die in het begin zo ongeveer om de dag optraden, ijsbeerde hij met gebalde vuisten door zijn kamer, trillend en grimassen trekkend. Ik observeerde hem nauwlettend en liet mijn medewerkers hetzelfde doen. Op een ochtend stompte hij de spiegel in zijn badkamer stuk, al bleef hij zelf ongedeerd. Soms zat hij op de rand van zijn bed, met zijn hoofd in zijn handen, sprong om de paar minuten op om uit het raam te kijken en zakte dan weer in die wanhopige houding op het bed terug. Wanneer hij niet geagiteerd was, was hij lusteloos.

Het enige wat Robert Oliver leek te interesseren, was zijn bundeltje oude brieven, dat hij dicht bij zich hield. Hij vouwde regelmatig brieven open om ze te herlezen. Als ik hem opzocht, zat hij vaak met een brief voor zich. En gedurende de eerste weken zag ik één keer voordat hij een brief dichtvouwde en weer in de vergeelde envelop stopte dat de bladzijden beschreven waren met een regelmatig, elegant handschrift in bruine inkt. ‘Het valt me op dat u vaak hetzelfde leest, die brieven. Zijn ze heel oud?’

Hij sloot zijn hand om het bundeltje en wendde zich af. In al mijn jaren als klinisch psychiater had ik zelden zo’n verdrietig gezicht gezien. Nee, ik kon hem niet ontslaan, ook al had hij kalme periodes die dagen konden aanhouden. Soms nodigde ik hem uit met me te praten, zonder enig resultaat, en soms zat ik gewoon bij hem. Ik vroeg hem elke werkdag hoe het met hem ging en elke werkdag wendde hij zijn blik af en keek uit het raam.

Al die gedragingen riepen een levendig beeld op van een gekwelde ziel, maar hoe kon ik weten wat de aanleiding voor zijn inzinking was geweest als ik er niet met hem over kon praten? Een van de ideeën die in me opkwamen, was dat hij, naast zijn basisdiagnose, een posttraumatische stressstoornis zou kunnen hebben, maar wat was in dat geval het trauma geweest? Of konden zijn inzinking en de arrestatie in het museum op zich hem hebben getraumatiseerd? In de weinige gegevens die ik tot mijn beschikking had, werd niet van een tragedie in het verleden gerept, al zou de breuk met zijn vrouw waarschijnlijk ontwrichtend zijn geweest. Telkens wanneer het juiste moment zich leek aan te dienen, probeerde ik hem behoedzaam aan het praten te krijgen. Zijn zwijgen duurde voort, evenals zijn obsessieve, solitaire herlezen van de brieven. Op een ochtend vroeg ik hem of hij zou willen overwegen mij naar de brieven te laten kijken, in alle vertrouwelijkheid, aangezien ze duidelijk veel voor hem betekenden. ‘Ik beloof dat ik ze niet zal houden, natuurlijk, maar als ik ze mag lenen, kan ik ze kopiëren en weer veilig aan u teruggeven.’

Toen keek hij me aan, en ik zag iets van belangstelling op zijn gezicht, maar hij werd al snel weer nors en in zichzelf gekeerd. Hij raapte de brieven zorgvuldig bij elkaar, zonder me nog aan te kijken, en keerde me de rug toe op zijn bed. Voor mij zat er niets anders op dan nog even te wachten en de kamer toen maar te verlaten.

4

Marlow

Tijdens Roberts tweede week bij ons zag ik op een dag toen ik zijn kamer binnenkwam dat hij in zijn schetsboek had getekend. Het was een simpel hoofd van een vrouw, in driekwart profiel, met schetsmatig weergegeven donkere krullen. Zijn extreme vaardigheid en uitdrukkingskracht vielen me meteen op; ze spatten van het papier. Het is makkelijk te zeggen wat een tekening zwak maakt, maar moeilijker om uit te leggen welke samenhang en innerlijke kracht er een tot leven wekken. Olivers tekeningen leefden; zelfs meer dan dat. Toen ik hem vroeg of hij zomaar iemand tekende of dat het iemand was die hij kende, negeerde hij me nadrukkelijker dan ooit, sloeg het schetsboek dicht en borg het op. De volgende keer dat ik hem bezocht, liep hij door zijn kamer te ijsberen en zag ik zijn kaakspieren spannen en ontspannen.

Terwijl ik keek, voelde ik weer dat het niet veilig zou zijn hem te ontslaan, tenzij we er zeker van konden zijn dat hij niet weer gewelddadig zou worden door de prikkels in zijn dagelijkse leven. Ik wist niet eens hoe dat leven eruitzag; de secretaresse van Goldengrove had geprobeerd hem voor me na te trekken, maar we konden geen spoor van een arbeidsverleden vinden in Washington en omgeving. Beschikte hij over de middelen om de hele dag thuis te kunnen schilderen? Hij stond niet in de telefoongids, en het adres dat John Garcia van de politie had gekregen, bleek dat van Roberts ex-vrouw in North Carolina te zijn. Hij was boos, depressief, op weg naar echte roem en schijnbaar dakloos. Het zien van de schets had me hoopvol gestemd, maar de vijandigheid die erop volgde, was heviger dan anders.

Zijn vaardigheid op papier intrigeerde me, evenals het feit dat hij een echte reputatie had; hoewel ik doorgaans niet snel iets opzocht op internet, googelde ik zijn naam. Robert was afgestudeerd aan een van de beste kunstacademies van New York, waar hij korte tijd had gedoceerd, en daarna had hij lesgegeven aan Greenhill College en een kunstacademie in de staat New York. Hij was een keer tweede geworden in het jaarlijkse concours van de National Portrait Gallery, had een paar nationale beurzen en aanstellingen als gastdocent gekregen en had individuele exposities gehad in New York, Chicago en Greenhill. Zijn werk had zelfs op het omslag van diverse gerenommeerde kunsttijdschriften gestaan. Er waren een paar afbeeldingen van door de jaren heen verkochte werken, landschappen en portretten, waaronder twee portretten zonder titel van een donkerharige vrouw die leek op de vrouw die hij in zijn kamer had geschetst. Ik dacht dat ze geïnspireerd waren op de impressionistische traditie.

Ik vond geen uitspraken van of interviews met de kunstenaar; Robert zelf zweeg op internet net zo, dacht ik, als in mijn aanwezigheid. Ik dacht dat zijn werk een waardevol communicatiemiddel zou kunnen zijn en bracht goed papier, houtskool, potloden en pennen voor hem van huis mee. Hij gebruikte ze om meer vrouwenportretten te tekenen, wanneer hij zijn brieven niet zat te herlezen. Hij zette links en rechts tekeningen neer, en toen ik hem plakband gaf, hing hij ze op in een chaotische expositie. Zijn vaardigheid in het tekenen was buitengewoon, zoals ik al zei; ik zag er veel oefening en een enorm aangeboren talent in, dat ik later zou terugzien in zijn schilderijen. Hij begon de vrouw al snel en face te tekenen in plaats van en profil; nu kon ik haar fijne trekken en grote, donkere ogen zien. Soms glimlachte ze en soms leek ze boos; de woede overheerste. Ik veronderstelde natuurlijk dat het beeld een projectie kon zijn van zijn eigen ingehouden woede en vroeg me ook af of mijn patiënt niet met zijn genderidentiteit worstelde, al kon ik hem geen antwoord ontlokken op vragen over dit onderwerp, of zelfs maar een reactie.

Toen Robert Oliver meer dan twee weken op Goldengrove verbleef en nog steeds niets had gezegd, kwam ik op het idee zijn kamer als atelier in te richten. Ik moest toestemming aan het bestuur vragen voor dit experiment en een paar veiligheidsmaatregelen treffen. Ik geef toe dat het gewaagd was, maar Robert had zich verantwoordelijk gedragen bij het gebruik van zijn potloden en andere tekenspullen. Ik overwoog een hoek van de recreatieruimte als atelier in te richten, maar Robert zou vermoedelijk niet willen schilderen waar andere mensen bij waren. Ik richtte zijn kamer zelf in terwijl hij een wandeling aan het maken was en wachtte op hem om zijn reactie te zien.

Hij had een zonnige eenpersoonskamer, en ik had het bed langs een zijmuur gezet om ruimte te maken voor een grote ezel. Ik had de boekenplanken gevuld met olie- en aquarelverf, gesso om doeken te prepareren, lappen, potten met penselen, verfverdunner en terpentijn, een houten palet en paletmessen; een aantal van die zaken kwam uit mijn eigen atelier thuis, wat inhield dat ze niet nieuw waren en de sfeer konden oproepen van een atelier in bedrijf. Ik zette een stapel lege, opgespannen doeken van verschillend formaat tegen een van de muren en legde een blok aquarelpapier klaar.

Toen ik eindelijk klaar was, ging ik zoals altijd in de stoel in de hoek zitten om Robert bij zijn terugkeer te observeren. Toen hij al het materiaal zag waarvan ik hem had voorzien, bleef hij als aan de grond genageld staan, zichtbaar geschrokken. Toen kreeg zijn gezicht een woedende uitdrukking. Hij kwam met gebalde vuisten op me af, maar ik bleef zo bedaard als ik kon zitten, zonder iets te zeggen. Heel even dacht ik dat hij echt iets zou zeggen, of me misschien zelfs een stomp zou geven, maar hij leek zich te bedenken. Zijn lichaam ontspande iets; hij wendde zich af en begon de nieuwe spullen te inspecteren. Hij voelde aan het aquarelpapier, bestudeerde de constructie van de ezel en wierp een blik op de tubes olieverf. Ten slotte draaide hij zich om en keek me weer woedend aan, nu alsof hij me iets wilde vragen, maar zich er niet toe kon zetten. Ik vroeg me af, en niet voor het eerst, of hij misschien wel wílde praten, maar het op de een of andere manier niet meer kon.

‘Ik hoop dat je er plezier van zult hebben,’ zei ik zo kalm mogelijk.

Hij keek me ontstemd aan. Ik verliet het vertrek zonder nog een poging te ondernemen een gesprek met hem te beginnen.

Twee dagen later trof ik hem in opperste concentratie aan, werkend aan een eerste doek, dat hij die nacht kennelijk voor dat doel had geprepareerd. Hij nam geen notitie van me, maar stond me wel toe hem te observeren en het schilderij te bekijken, een portret. Ik keek er geboeid naar; zelf ben ik eerst en vooral portretschilder, al maak ik ook graag landschappen, en ik vind het heel jammer dat mijn lange werkdagen het me onmogelijk maken regelmatig naar levende modellen te schilderen. Zo nodig werk ik met foto’s, al druist dat tegen mijn puristische aard in. Het is beter dan niets, en ik steek er altijd iets van op.

Voor zover ik wist, had Robert zijn nieuwe doek echter zonder foto geschilderd, en het was verbijsterend levensecht. Het was weer dezelfde vrouw, maar nu natuurlijk in kleur, in dezelfde traditionalistische stijl als zijn tekeningen. Ze had een uitzonderlijk echt gezicht, met donkere ogen die de beschouwer recht aankeken vanaf het doek – een zelfverzekerde, maar ook peinzende blik. Haar krullende donkere haar had een paar kastanjebruine toetsen waar het licht erop viel; ze had een smalle neus, een vierkante kin met een kuiltje aan de rechterkant en een geamuseerde, sensuele mond. Haar voorhoofd was hoog en blank, en het weinige dat ik van haar kleding kon zien was groen, met gele ruches rond een diepe V-hals waaronder de huid welfde. Op dit portret leek ze bijna gelukkig, alsof het haar plezier deed dat ze eindelijk in kleur verscheen. Het komt me nu vreemd voor, maar op dat moment en nog maanden daarna had ik geen flauw idee wie ze was.

Dat was op woensdag, en toen ik de vrijdag daarop weer naar Robert ging, was de kamer verlaten; kennelijk was hij aan het wandelen. Het portret van de vrouw met het donkere haar stond op de ezel; bijna voltooid, dacht ik, schitterend. Op de stoel waarop ik meestal zat, lag een envelop die in een slordig handschrift aan mij was geadresseerd. Ik maakte hem open en vond Roberts oude brieven. Ik pakte er een en hield hem lang in mijn hand. Het papier zag er heel oud uit en de regels in een elegant handschrift die ik aan de buitenkant kon zien, waren tot mijn verbazing in het Frans. Opeens drong het tot me door hoe ver ik mogelijk zou moeten reizen om de man te leren kennen die me die brieven had toevertrouwd.

5

Marlow

Ik was niet van plan de brieven mee naar huis te nemen, maar aan het eind van de dag stopte ik ze in mijn koffertje. Op zaterdagochtend belde ik mijn vriendin Zoe, die Franse literatuur doceert aan de universiteit van Georgetown. Zoe is een van de vrouwen met wie ik een relatie heb gehad toen ik net in Washington woonde, jaren geleden, en we zijn goede vrienden gebleven, wat vooral te danken is aan het feit dat mijn gevoelens voor haar niet zo diep zaten dat ik het erg vond toen ze onze relatie beëindigde. Ze was uitstekend gezelschap wanneer ik eens naar een concert of toneelstuk wilde, en ik denk dat dat omgekeerd ook gold.

De telefoon ging twee keer over voordat ze opnam. ‘Marlow?’ Haar stem klonk zakelijk, zoals altijd, maar ik hoorde ook genegenheid. ‘Wat leuk dat je belt. Ik heb vorige week nog aan je gedacht.’

‘Waarom heb je me dan niet even gebeld?’ vroeg ik.

‘Ik moest essays nakijken,’ zei ze. ‘Ik heb niemand gebeld.’

‘In dat geval vergeef ik je,’ zei ik sarcastisch, want zo gaan we met elkaar om. ‘Ik ben blij dat je klaar bent met je essays, want ik heb misschien een klusje voor je.’

‘O, Marlow.’ Ik hoorde haar in de keuken redderen terwijl ze met me praatte; haar keuken dateert van vlak na de Burgeroorlog en is niet groter dan mijn gangkast. ‘Marlow, ik zit niet op klusjes te wachten. Ik ben een boek aan het schrijven, zoals je zou weten wanneer je de afgelopen drie jaar een beetje had opgelet.’

‘Ik weet het, lieverd,’ zei ik, ‘maar dit zul je leuk vinden, het is precies jouw tijdvak, denk ik, en ik wil het je laten zien. Kom vanmiddag langs, dan neem ik je mee uit eten.’

‘Dan moet het wel heel belangrijk voor je zijn,’ zei ze. ‘Ik kan niet met je uit eten, maar ik kom om vijf uur bij je langs. Daarna ga ik naar Dupont Circle.’

‘Je hebt een afspraakje,’ zei ik goedkeurend. Lichtelijk ontzet besefte ik hoe lang ik zelf geen romantische afspraak meer had gehad. Hoe had de tijd me zo door de vingers kunnen glippen?

‘Reken maar,’ zei Zoe.

We gingen in mijn woonkamer zitten met de brieven die Robert zelfs bij zich had gedragen toen hij in het museum probeerde een schilderij te vernielen. Zoe’s koffie werd koud; ze had er geen slok van genomen. Ze zag er iets ouder uit dan de vorige keer dat ik haar had gezien. Haar olijfkleurige huid deed vermoeid aan en haar haar was droog, maar haar ogen waren waakzame spleetjes, zoals altijd, en ik nam aan dat ik in haar ogen ook wel zou verouderen. ‘Hoe kom je hieraan?’ vroeg ze.

‘Een nicht heeft ze me gestuurd.’

‘Een Franse nicht?’ Ze keek sceptisch. ‘Heb jij Franse wortels waar ik niets van weet?’

‘Niet echt.’ Ik had me niet goed voorbereid. ‘Ik denk dat ze ze bij een antiekwinkel of zoiets had gevonden en dacht dat ik ze boeiend zou vinden vanwege mijn belangstelling voor geschiedenis.’

Zoe bekeek de eerste brief, die ze voorzichtig vasthield terwijl ze haar blik er gretig overheen liet glijden. ‘Zijn ze allemaal van tussen 1877 en 1879?’

‘Ik weet het niet. Ik heb er nog niet echt naar gekeken. Ik durfde het niet goed omdat ze zo teer zijn, en wat ik ervan heb gezien, begreep ik toch amper.’

Ze haalde nog een brief uit de envelop. ‘Het zal wat tijd kosten om ze goed te lezen, vanwege het handschrift, maar het lijkt me een briefwisseling tussen een vrouw en haar oom, zoals je zelf al had uitgeknobbeld, en er gaan er een paar over tekenen en schilderen. Misschien dacht je nicht daarom dat je ze boeiend zou vinden.’

‘Wie weet.’ Ik moest me bedwingen om niet over haar schouder te gluren.

‘Laat me er een meenemen die in betere staat is, dan kan ik die voor je vertalen. Je had gelijk; het zou leuk kunnen zijn. Als je maar niet denkt dat ik ze allemaal kan doen, want het is een ongelooflijk tijdrovend karweitje, en ik moet echt verder met mijn boek.’

‘Ik zal je ruimschoots belonen, om het bot te zeggen.’

‘O.’ Ze dacht er even over na. ‘Tja, dat zou me goed uitkomen, moet ik zeggen. Laat ik er eerst een paar op proef doen.’

We spraken een honorarium af en ik bedankte haar. ‘Maar vertaal ze nou gewoon allemaal,’ zei ik. ‘Alsjeblieft? Stuur je vertalingen maar via de post, niet per e-mail. Je kunt er telkens een paar sturen als je ze af hebt.’ Ik kon me er niet toe zetten haar te vertellen dat ik de vertalingen in de vorm van brieven wilde ontvangen, echte brieven, dus probeerde ik het niet eens. ‘En als je zonder de originelen kunt werken, kopieer ik die liever bij de winkel op de hoek, voor het geval er iets mee gebeurt. Je mag de kopieën meenemen. Heb je nog tijd?’

‘Altijd even voorzichtig, die Marlow,’ zei ze. ‘Er gebeurt niets mee, maar het is een goed idee. Laat me eerst mijn koffie opdrinken en je alles vertellen over mijn romance.’

‘Wil je niet over de mijne horen?’

‘Zeker wel, maar er valt niets te vertellen.’

‘Dat is waar,’ zei ik. ‘Barst maar los.’

Nadat we afscheid hadden genomen in de kantoorboekhandel, zij met de nog warme fotokopieën en ik met mijn brieven – Roberts brieven, beter gezegd – ging ik naar huis met het voornemen een tosti te maken, een halve fles wijn te drinken en in mijn eentje naar de film te gaan.

Ik legde de brieven op de salontafel, vouwde ze op de slijtlijnen dicht en stopte ze zo in de envelop dat ze niet met hun broze randen tegen elkaar aan konden stoten. Ik dacht aan de handen die ze hadden aangeraakt, ooit, de sierlijke handen van een vrouw en die van een man – de zijne moesten natuurlijk ouder zijn geweest, als hij haar oom was. Daarna Roberts grote, vierkante handen, gebruind en verweerd. Zoe’s korte, onderzoekende vingers. En de mijne.

Ik liep naar het raam van de woonkamer, dat me een van mijn meest geliefde uitzichten bood: de straat, met golvende en kantachtige patronen van bomen die al tientallen jaren hun schaduw wierpen, lang voordat ik hier kwam wonen; de oude stoepen van de herenhuizen aan de overkant, de barokke balustrades en balkons, gebouwd in de jaren tachtig van de negentiende eeuw. Het was een gulden avond, na dagen regen; de perelaars, die waren uitgebloeid, waren diepgroen geworden. Ik liet het idee van een film varen. Het was een ideale avond om rustig thuis te blijven. Ik was bezig met een portret naar een foto van mijn vader, dat ik hem voor zijn verjaardag wilde sturen; daar kon ik verder aan werken. Ik zette mijn vioolsonate van Franck op en ging naar de keuken om een kop soep te eten.

6

Marlow

Ik besefte met spijt dat ik al meer dan een jaar niet in de National Gallery of Art was geweest. Op het bordes krioelde het van de schoolkinderen; ze omzwermden me in hun kleurloze uniformen, van een katholieke school misschien of van zo’n openbare school die donkerblauwe plooien en saaie ruiten voorschrijft in een poging een lang vergane orde te herstellen. Ze keken vrolijk; de jongens met voornamelijk heel kort haar, sommige meisjes met plastic bolletjes aan het eind van hun vlechten, en hun huidskleuren vormden een verrukkelijk palet, van bleek en roze met sproeten tot ebbenhout. Even dacht ik: democratie. Het was dat oude idealisme dat me was bijgebracht in de lessen maatschappijleer op mijn middelbare school in Connecticut, door het lezen over George Washington Carver en Lincoln, een Amerika met de droom aan alle Amerikanen toe te behoren. We liepen samen over de voorname treden naar een museum dat gratis toegankelijk was en in theorie openstond voor iedereen, wie dan ook, waar deze kinderen onbelemmerd in contact konden komen met elkaar, de schilderijen en mij.

Toen vervaagde het droombeeld: de kinderen duwden elkaar en plakten kauwgom in elkaars haar, en hun leerkrachten probeerden de vrede te bewaren zonder meer tot hun beschikking te hebben dan diplomatie. Bovendien wist ik dat het grootste deel van de inwoners van Washington het museum nooit zou bezoeken, zich er niet welkom zou voelen. Ik hield me afzijdig en wachtte tot de kinderen naar binnen waren gegaan, want het was nu te laat om me ertussen te wagen en te proberen als eerste bij de ingang te komen. Zo had ik ook de tijd om mijn gezicht naar de middagzon te draaien, die warm was, in de volle lentegloed, en van het groen van de Mall te genieten. Mijn afspraak van drie uur (borderline persoonlijkheidsstoornis, een lange strijd) had afgezegd en bij wijze van uitzondering had ik daarna geen afspraken meer, dus had ik mijn praktijk verlaten om naar het museum te gaan, vrij, verlost; ik hoefde de rest van de dag niet meer te werken.

Achter de informatiebalie troonden twee vrouwen; de ene was jong, met een mutsje van zwart, steil haar, en de andere zag eruit als een gepensioneerde, een vrijwilligster, vermoedde ik, frêle ogend onder haar pluizige witte krullen. Ik koos de oudste voor mijn vraag. ‘Goedemiddag, ik vroeg me af of u me de weg zou kunnen wijzen naar een schilderij met de titel Leda?’

De vrouw keek op en glimlachte; ze had de grootmoeder van haar jongere collega kunnen zijn. Haar ogen waren flets, bijna doorschijnend blauw. Miriam, stond er op haar naamplaatje.

‘Zeker,’ zei ze.

De jonge vrouw schoof naar haar toe en keek toe hoe ze iets op een computerscherm zocht. ‘Klik op “titel”,’ adviseerde ze met klem.

‘O, ik was er bijna.’ Miriam slaakte een diepe zucht, alsof ze van meet af aan had geweten dat haar pogingen vruchteloos zouden zijn.

‘Ja, je hebt het,’ zei het meisje, maar ze moest nog een paar toetsen aanslaan voordat Miriam glimlachte.

‘Ja, Leda. Het is van Gilbert Thomas, Frans. In de negentiendeeeuwse vleugel, vlak voor de impressionisten.’

Het meisje keek me voor het eerst aan. ‘Dat is het schilderij dat die vent vorige maand kapot wilde snijden. Er hebben veel mensen naar gevraagd. Ik bedoel...’ Ze zweeg en streek een gitzwarte lok op zijn plaats; pas toen zag ik dat haar haar zwart was geverfd, waardoor het op een beeldhouwwerk leek, Aziatisch blauwzwart rond haar bleke gezicht en groenige ogen. ‘Nou ja, zoveel nou ook weer niet, maar er hebben mensen naar gevraagd.’

Ik merkte dat ik haar aanstaarde, onverwacht opgewonden. Ze keek me veelbetekenend aan van achter de balie. Ze had een slank, buigzaam lijf onder een strak dichtgeritst jasje, dat een klein stukje ronde heup bloot liet boven haar zwarte rok – meer buik mocht je niet laten zien in dit museum vol naakten, vermoedde ik. Ze zou een kunstacademiestudente kunnen zijn die hier in haar vrije tijd werkte om haar studie te bekostigen, een begaafd lithografe of sieradenmaakster, met die lange, bleke vingers. Ik stelde me haar voor tegen de balie, na sluitingstijd, zonder slipje onder die te korte rok. Ze was nog maar een meisje; ik wendde mijn blik af. Ze was een meisje, en ik was geen goede vangst, wist ik; geen casanova op leeftijd.

‘Ik ben er erg van geschrokken toen ik het hoorde,’ zei Miriam hoofdschuddend. ‘Maar ik wist niet dat het dat schilderij was.’

‘Tja,’ zei ik, ‘ik heb er ook over gelezen. Vreemd dat iemand een schilderij aanvalt, vindt u ook niet?’

‘Ik weet het niet.’ Het meisje wreef met een hand langs de rand van de informatiebalie. Ze droeg een brede, zilveren duimring. ‘We krijgen hier allerlei soorten gekken.’

‘Sally...’ zei Miriam zacht.

‘Nou, het is toch zo?’ zei het meisje opstandig. Ze keek me recht aan, alsof ze me uitdaagde toe te geven dat ik een van die gekken was. Ik stelde me voor dat ik uit een teken van haar zou opmaken dat ze me aantrekkelijk vond en dat ik haar zou uitnodigen een kop koffie met me te drinken, de aanzet tot een flirt, waarbij ze dingen zou zeggen als: We krijgen hier allerlei soorten gekken. Ik zag de vrouw van Robert Olivers tekeningen voor me; die was ook jong, maar tegelijk leeftijdloos, met een gezicht vol subtiele kennis en leven. ‘Maar de man die dat schilderij aanviel, schijnt met de politie te hebben meegewerkt nadat hij eenmaal was gearresteerd,’ merkte ik omzichtig op. ‘Dus zó gek was hij misschien niet.’

De blik van het meisje was hard en nuchter. ‘Wie wil er nou een kunstwerk beschadigen? De suppoost heeft me naderhand verteld dat Leda er bijna was geweest.’

‘Dank u,’ zei ik, weer een oudere, fatsoenlijke man met een plattegrond van het museum in zijn hand.

Miriam pakte de plattegrond even terug om de zaal waar ik moest zijn met blauwe pen te omcirkelen. Sally lette al niet meer op; de aangename rilling was niet wederzijds geweest.

Maar ik had wel de hele middag voor mezelf; met een gevoel van lichtheid beklom ik de trap naar de immense ronde marmeren hal bovenin, dwaalde een paar minuten tussen de glanzende, bont geschakeerde zuilen, ging in het midden staan en haalde diep adem.

Toen gebeurde er iets vreemds, en het zou zich nog vaak herhalen. Ik vroeg me af of Robert hier ook had gestaan, en ik voelde zijn aanwezigheid, of misschien probeerde ik domweg te gissen wat hij hier had ervaren – hier, waar hij me was voorgegaan. Had hij geweten dat hij in een schilderij ging snijden, en had hij geweten welk schilderij? Dan zou hij de luisterrijke hal gehaast achter zich hebben gelaten, met zijn hand al om het mes in zijn zak. Maar als hij het niet van tevoren had geweten, als iets hem er pas toe had aangezet toen hij voor het schilderij stond, had hij ook heel goed kunnen dralen in dit woud van marmeren stammen, zoals iedereen met besef van zijn omgeving en liefde voor traditionele vormen zou doen.

Trouwens – ik stopte mijn handen in mijn eigen zakken – zelfs al was de aanslag beraamd en had hij er vertrouwen in gehad, of genietend gedacht aan het moment waarop hij zijn mes zou pakken, openknippen en in zijn hand leggen, dan was hij hier mogelijk nog gebleven om zich er langer op te kunnen verheugen. Ik kon me natuurlijk moeilijk voorstellen dat ik een schilderij zou willen vernielen, maar ik leefde me in in Roberts drijfveren, niet de mijne. Ik bleef nog even staan en liep toen door, blij dat ik die verheven, schemerige plek kon verlaten en me weer tussen de schilderijen kon begeven, in de eerste, lange zalen met de collectie negentiende-eeuwse kunst.

Tot mijn opluchting waren er geen bezoekers in de zaal, al was het aantal suppoosten uitgebreid tot twee, alsof het museumbestuur elk moment een nieuwe aanslag op hetzelfde schilderij verwachtte. Leda trok me meteen naar zich toe. Ik had de verleiding weerstaan er voorafgaand aan mijn bezoek naar te zoeken in naslagwerken of op internet, en daar was ik nu blij om. Ik kon later altijd nog over de geschiedenis van het schilderij lezen, maar het beeld was nieuw voor me, verbazend en echt.

Het was een groot doek, op het impressionistische af, al waren de details iets fijner uitgewerkt dan een Monet, Pissarro of Sisley had kunnen doen, en het was ongeveer anderhalve meter hoog en tweeënhalve meter breed. Het doek werd overheerst door twee figuren. In het midden lag een grotendeels naakte vrouw op prachtig echt gras. Ze lag languit, op haar rug, in een klassieke houding van wanhoop en verlatenheid – of was het overgave? – het hoofd met een weelde aan goudblond haar achterovergeknakt op de grond, een draperie om haar middel en van haar ene been af glijdend, de kleine borsten bloot en de armen gespreid. Haar huid stak lichtend af tegen de echtheid van dat gras; te bleek, doorschijnend, als de loot van een plant die in de schaduw van een boom is opgeschoten. Ik dacht prompt aan Manets Déjeuner sur l’herbe, al was de figuur van Leda vol strijd, geschrokken, episch, en niet bedaard naakt, zoals Manets prostituee, de huid koeler van toon en de penseelvoering losser.

De andere figuur op het doek was niet menselijk, al had hij onmiskenbaar een dominant karakter; het was een reusachtige zwaan die boven haar zweefde alsof hij op het punt stond op het water neer te strijken, met de vleugels naar achteren wiekend om de snelheid van de aanval te vertragen, de lange vleugelveren naar binnen gekruld als klauwen, met grijze zwemvliezen die de tere huid van Leda’s buik bijna raakten en met zwart omcirkelde ogen, zo vurig als die van een hengst. De kracht waarmee hij op haar afkwam, op het doek gevangen, was verbijsterend, en bood een visuele en psychologische verklaring voor de paniek van de vrouw in het gras. De zwaan hield zijn staart onder zich opgekruld, met een bekkenstoot, als om zijn impulsieve vertraging te bevorderen. Je voelde dat de vogel nog maar net over die vage struiken was gewiekt, dat hij de slapende gestalte plotseling had gezien en net zo plotseling was gezwenkt om in een aanval van begeerte op haar neer te strijken.

Of had de zwaan haar gezocht? Ik probeerde me het verhaal te herinneren. De snelheid van het grote wezen zou haar kunnen hebben omgegooid, op haar rug, maar misschien werd ze net wakker na een dutje in de openlucht. De zwaan had geen genitaliën nodig om er mannelijk uit te zien; het beschaduwde deel onder de staart was meer dan genoeg, samen met de krachtige kop en snavel aan het eind van zijn lange, naar haar overgebogen nek.

Ik wilde haar zelf ook aanraken, haar daar slapend aantreffen, het andere wezen met kracht wegduwen. Toen ik achteruitstapte om het doek in zijn geheel te zien, voelde ik Leda’s angst, hoe ze was opgeschrokken en achterovergevallen, de angst tot in haar handen, die in de aarde wroetten – het had allemaal niets van het voluptueuze slachtofferschap op de klassieke schilderijen die in andere zalen in dit museum hingen, de softpornoachtige Sabines en Heilige Catharines. Ik dacht aan het gedicht van Yeats dat ik door de jaren heen een aantal keren had gelezen, maar zijn Leda was ook een willig slachtoffer – ‘wijkende dijen’ – met weinig eigen reacties; ik zou het voor de zekerheid nog eens moeten opzoeken. De Leda van Gilbert Thomas was een echte vrouw, en ze was echt bang. Als ik haar begeerde, dacht ik, was het omdat ze echt was, en niet omdat ze al was overmeesterd.

De plaquette bij het schilderij was veel te beknopt: ‘Leda (Léda vaincue par le Cygne), 1879, aangekocht 1967. Gilbert Thomas, 1840-1890.’ Monsieur Thomas moest niet alleen een buitengewoon schilder zijn geweest, dacht ik, maar ook een uiterst sensitief man, om zo’n authentieke emotie vast te leggen in een afbeelding van een enkel moment. De snel gepenseelde veren en de wazigheid van Leda’s draperieën waren een voorbode van het impressionisme, al was het niet echt een impressionistisch schilderij; om te beginnen hadden de impressionisten klassieke mythen als te academisch verworpen. Wat had Robert Oliver ertoe aangezet een mes te trekken met het voornemen het in dit tafereel te steken? Leed hij, vroeg ik me weer af, aan een antiseksuele afwijking, of veroordeelde hij zijn eigen seksualiteit? Of was zijn daad, die deze geschilderde figuren onherstelbaar had kunnen beschadigen als hij niet op tijd was betrapt, een gestoorde poging geweest om het meisje te verdedigen dat hulpeloos achteruitdeinsde voor de zwaan? Was het een verwrongen vorm van ridderlijkheid geweest, ingegeven door wanen? Misschien had de erotiek van het werk hem gewoon tegengestaan. Maar was het eigenlijk wel een erotisch schilderij?

Hoe langer ik voor het tafereel stond, hoe meer het me over macht en agressie leek te gaan. Starend naar Leda wilde ik haar niet zozeer zelf aanraken of onteren als wel de reusachtige gevederde borst van de zwaan wegduwen voordat die haar weer raakte. Was dat wat Robert Oliver had gevoeld toen hij het mes uit zijn jaszak pakte? Of had hij haar domweg uit de lijst willen bevrijden? Ik peinsde er een tijdje over terwijl ik naar Leda’s hand keek, die in het gras wroette, en toen liep ik naar het volgende schilderij, dat ook van Gilbert Thomas was. Hier zou ik mijn groeiende nieuwsgierigheid misschien kunnen bevredigen, een nieuwsgierigheid die verder ging dan Robert Oliver en zijn mes: wat voor iemand was Thomas geweest? Ik las de titel, Zelfportret met munten, 1884, en had net een indruk gekregen van een met ferme penseelstreken ingevulde zwarte jas, een zwarte baard en een glad, wit overhemd, toen ik een hand op mijn elleboog voelde.

Ik keek om, niet echt verbaasd – ik woonde toen al meer dan twintig jaar in Washington, en het wordt met recht een dorp genoemd – maar zag dat ik me had vergist. Er stond geen bekende; iemand was gewoon per ongeluk langs me gestreken. Er waren nu zelfs meer dan een paar mensen in de zaal: een echtpaar op leeftijd dat elkaar fluisterend een schilderij aanwees, een man in een donker pak met een glimmend voorhoofd en lang haar, en wat toeristen die een taal spraken die vermoedelijk Italiaans was.

Degene het dichtst bij me, die ik tegen mijn elleboog had gevoeld, was een jonge vrouw, of jeugdig, in elk geval. Ze keek naar Leda en had zich recht voor het doek geposteerd, alsof ze van plan was een paar minuten te blijven staan. Ze was lang en slank, bijna net zo lang als ik, en ze had haar armen over elkaar geslagen. Ze droeg een spijkerbroek, een witte katoenen blouse en bruine laarzen. Haar vrij lange haar, dat een onnatuurlijke, donkerrode kleur had, hing steil op haar rug; haar profiel – een wang, driekwart – was zuiver en glad, met een lichtbruine wenkbrauw, lange wimpers en geen make-up. Toen ze haar hoofd boog, zag ik de blonde uitgroei in haar haar; ze had de gebruikelijke procedure omgekeerd.

Even later stak ze haar handen in haar kontzakken, als een jongen, en helde naar het schilderij over om iets te bestuderen. Ik zag aan de manier waarop ze reikhalzend naar de penseelstreken keek – is het mogelijk dat ik dit er achteraf bij verzin? – dat ze zelf schilderde. Alleen een schilder zou de verfhuid vanuit die hoek bekijken, dacht ik terwijl ik haar zag draaien en bukken om de textuur in strijklicht te zien. Ik was getroffen door haar concentratie en bleef haar zo discreet mogelijk observeren. Ze stapte achteruit om het geheel nog eens te overzien.

Ik had het gevoel dat ze iets te lang voor Leda bleef staan, en toen nog iets langer, en dat het om de een of andere reden niets met kunst te maken had. Ze leek mijn blik te voelen, maar zich er weinig van aan te trekken. Toen liep ze zomaar weg, zonder me een blik waardig te keuren, zonder enige belangstelling. Ze schudde het van zich af: een knappe, lange meid die eraan gewend was dat mannen naar haar keken. Misschien, dacht ik, is ze geen schilder, maar artiest of lerares, gehard tegen de blikken van anderen of er mogelijk zelfs van genietend. Ik wachtte om een glimp van haar handen op te vangen, die nu langs haar zij hingen terwijl ze haar aandacht op de Manet aan de tegenoverliggende wand richtte; ze leek minder geconcentreerd naar zijn lumineuze wijnglazen te kijken, zijn pruimen en druiven. Ik zie nog scherp, maar niet meer zo scherp als vroeger; ik kon niet zien of ze verf onder haar nagels had, en ik had geen zin om dichter naar haar en haar onverschilligheid toe te lopen om erachter te komen.

Opeens verraste ze me door zich helemaal om te draaien en naar me te glimlachen. Het was een verwonderde, vrijblijvende glimlach, maar toch een glimlach, en eentje die zelfs een zekere erkenning behelsde van een mede-van-dichtbijkijker, nog iemand die lang voor een doek bleef staan kijken. Haar open gezicht leek nog alerter door het ontbreken van make-up. Ze had bleke lippen en ogen waarvan ik de kleur niet goed kon bepalen, een lichte huid die toch rozig afstak bij het donkerrode haar; tussen haar sleutelbeentjes hing een halssnoer van geknoopt leer met lange, aardewerken kralen die eruitzagen alsof er perkamentrollen met gebeden in konden zitten. Haar witte katoenen blouse bedekte mogelijk volle borsten op een hoekig lichaam. Ze stond rechtop, maar niet sierlijk, niet zozeer als een ballerina, maar eerder als een amazone, met een elegantie die deels voortkwam uit waakzaamheid. Het stel op leeftijd naderde haar zo dicht dat ze opzij moest stappen: vaarwel Thomas, Manet en malle middelbare man.

7

Marlow

Ze ging echt weg, de jonge vrouw met de mooie glimlach, en ik vroeg me af of ik onopzettelijk iets naar haar had geseind; ik had haar graag gevraagd of mijn vermoeden dat ze ook schilderde klopte. Aan de volgende muur hing een Renoir, waar ze zonder te kijken – onverschillig – langs beende, de zaal uit. Het deed me genoegen; ik hou ook niet van Renoir, met uitzondering van het doek in de collectie Phillips, Lunch van de roeiers, waarop de mensen bijna worden overschaduwd door de zonverlichte druiven, flessen en glazen. Ik volgde haar niet; op één dag twee jonge vrouwen opmerken leek me vermoeiend, zinloos en vreugdeloos in die zin dat het geen doel of toekomst had.

Het had allemaal maar een paar seconden geduurd, en ik richtte me meteen weer op het zelfportret van Thomas, waar de man met het vettig glimmende voorhoofd nu voor stond. Toen hij opzij ging, stapte ik naar voren om het zelf van dichtbij te bekijken. Weer een schilderij op het randje van het impressionisme, vooral in de schetsmatige weergave van een deel van de achtergrond, donkere gordijnen, maar heel anders dan de gedurfde, sierlijke Leda. Een schilder met verschillende gaven, dacht ik, maar misschien had Thomas in de jaren tachtig van de negentiende eeuw zijn stijl veranderd, was hij een nieuwe weg ingeslagen. Dit schilderij was schatplichtig aan Rembrandt: de sombere gezichtsuitdrukking en het donkere palet, wellicht ook de genadeloze weergave van de rode neus en vlezige wangen van de kunstenaar, de neergang van een voorheen aantrekkelijke man op weg naar een minder flatteuze leeftijd, en zelfs de donkere fluwelen baret en het jasje – een smokingjasje, werd het misschien genoemd: de schilder als oude meester en aristocraat tegelijk.

De titel van het zelfportret was ontleend aan de voorgrond, waarop Thomas zijn over elkaar geslagen armen liet rusten op een kale houten tafel waarop stapels munten lagen, groot en sleets, van brons, goud en zwart uitgeslagen zilver; antieke munten die zo vaardig waren geschilderd dat je ze bijna een voor een tussen duim en wijsvinger had kunnen pakken. Ik zag zelfs het schitterende schrift, de lettertekens van vreemde alfabetten, de vierkante gaten en de bewerkte randen. Die munten waren aanzienlijk beter weergegeven dan Thomas zelf; vergeleken met de vruchten en bloemen van Manet was het een nogal klungelig schilderij. Misschien had Thomas geld veel belangrijker gevonden dan zijn eigen gezicht. Hij had hoe dan ook gestreefd naar de stijl van de zeventiende eeuw, zijn blik op tweehonderd jaar geleden gericht, en ik keek naar het negentiende-eeuwse resultaat, bijna honderdtwintig jaar later.

Er was één persoonlijk trekje dat Thomas niet van al die donkere Rembrandts had afgekeken, dacht ik: oprechtheid. Hij was zo te zien hardvochtig, ijdel of verdwaasd genoeg geweest om een leep besef van de indruk die hij moest wekken rond zijn eigen ogen te schilderen. Die leepheid was waarschijnlijk bedoeld om de beschouwer in verlegenheid te brengen, zeker in combinatie met de munten op de voorgrond. Het was in elk geval een boeiend gezicht. Had Thomas veel geld verdiend met zijn schilderijen, vroeg ik me af, of had hij dat alleen gewild? Had hij nog een ander bedrijf gehad, of een reusachtige erfenis?

Ik kende de antwoorden natuurlijk niet, dus liep ik door naar een stilleven van Manet en bewonderde, waarschijnlijk net als het meisje dat me een paar minuten tevoren was opgevallen, het glas met de plens witte wijn erin, het licht dat op de donkerblauwe pruimen viel, de hoek van een spiegel. Ik herinnerde me een klein doek van Pissarro dat ik ook mooi vond; ik liep door naar de volgende zaal om hem en zijn me-de-impressionisten te bekijken, nu ik er toch was.

Ik had in geen jaren echt intens naar een impressionistisch schilderij gekeken; door die eindeloze overzichtstentoonstellingen met hun begeleidende tassen, koffiebekers en postpapier was de hele stroming me tegen gaan staan. Ik herinnerde me iets van wat ik ooit had gelezen: het groepje oorspronkelijke impressionisten, onder wie een vrouw, Berthe Morisot, dat zich in 1874 had verenigd om werken te exposeren in een stijl die de Parijse Salon te experimenteel vond om op te nemen. Wij postmodernen vinden die schilderijen vanzelfsprekend, kijken erop neer of vinden ze te makkelijk mooi, maar de impressionisten waren de radicalen van hun tijdperk, die een bom legden onder de tradities van de penseelvoering, het dagelijkse leven tot onderwerp verhieven en de schilderkunst van het atelier naar de tuinen, weilanden en stranden van Frankrijk brachten.

Na al die tijd kon ik de natuurlijke lichtval en het zachte, subtiele coloriet van een tafereel van Sisley weer met nieuwe ogen bewonderen. Het doek toonde een vrouw in een lange jurk die in de besneeuwde tunnel van een dorpsweg verdwijnt. De somberheid van de bomen langs het weggetje, waarvan er een paar boven een hoge muur uittorenden, had iets ontroerends en echts, of misschien was het ontroerend omdát het echt was. Ik dacht aan wat een vriend van me ooit had gezegd: dat een goed schilderij iets raadselachtigs moet hebben. Ik vond de glimp die ik opving van de vrouw die me in de schemering haar smalle rug toekeerde mooier en boeiender dan de eindeloze hooibergen van Monet – ik liep langs een rij van drie schilderijen die verschillende stadia van de ochtendstond op roze en gele hellingen weergaven. Ik schoot in mijn jasje en maakte aanstalten om te vertrekken. Ik vind dat je een museum moet verlaten voordat de schilderijen die je hebt gezien door elkaar heen beginnen te lopen. Hoe kun je anders de herinnering aan beelden meenemen?

Toen ik beneden in de hal kwam, was het meisje met het zwarte haar verdwenen. Miriam was druk in gesprek met een man van haar eigen leeftijd die moeite leek te hebben met de museumplattegrondjes. Ik liep langs de balie, klaar om te glimlachen als ze opkeek, maar ze zag me niet, zodat ik moest afzien van mijn begroeting. Toen ik de deuren openduwde, voelde ik die mengeling van opluchting en teleurstelling die je overvalt bij het verlaten van een groots museum: opluchting omdat je weer terugkeert in de gewone, minder intense, beter hanteerbare wereld en teleurstelling vanwege het gebrek aan mysterie van die wereld. Daar was de gewone straat, zonder penseelstreken of de diepte van olieverf op doek. Het verkeer raasde voorbij, chaotisch als altijd in Washington; een bestuurder probeerde in te halen, een bijnabotsing, claxons die kort of langdurig protesteerden. Maar de bomen waren mooi, zwaar van bloesem of vers groen; hun schoonheid treft me telkens weer na de non-descripte winter die het beste lijkt te zijn wat deze omgeving te bieden heeft.

Net toen ik liep te denken over een combinatie van kleuren waarmee die heldergroene en roodbruine bladeren naast elkaar konden worden weergegeven, zag ik haar weer: de jonge vrouw die vóór mij naar Leda had gekeken. Ze stond bij een bushalte. Ze zag er nu heel anders uit; niet in gedachten verzonken of geconcentreerd, maar opstandig, lang en recht, met een linnen tas over haar schouder. Haar haar glansde in de zon; het was me in het museum niet opgevallen hoeveel donker goud er in het rood school. Ze had haar armen over elkaar geslagen op haar witte blouse en klemde haar lippen strak op elkaar. Ik zag haar profiel weer, dat ik nu al uit duizenden zou herkennen. Ja, ze kon voor zichzelf zorgen en kwam bijna vijandig over, maar om de een of andere reden welde het woord ‘mistroostig’ in me op. Misschien kwam het gewoon doordat ze helemaal alleen leek, alsof het opzet was, terwijl ze daar gezien haar leeftijd met een knappe jonge echtgenoot had moeten staan. Ik voelde een steek, alsof ik in de verte een kennis zag, maar geen tijd had voor een praatje; ik had het gevoel dat ik me uit de voeten maakte voor ze me in de gaten kon krijgen.

Ik liep snel de treden af en net toen ik beneden aankwam, draaide ze zich om. Ze zag me, herkende me half (die onopvallende man met die donkerblauwe blazer, geen stropdas). Waarom kwam ik haar bekend voor? Was dat wat ze zich afvroeg, zonder zich te herinneren dat we elkaar binnen hadden gezien? Toen glimlachte ze, net als in het museum; een vertrouwelijke, bijna verlegen glimlach. Even was ze van mij, toch een oude vriendin. Ik stak mijn hand op in een half wuivend, vermoedelijk bespottelijk gebaar. Vreemden zijn elkaar vreemd, dacht ik. Goed, ik was vreemder geweest dan zij. Ik zag de kraaienpootjes rond haar ogen toen ze glimlachte; ze zou toch boven de dertig kunnen zijn. Toen ik wegliep, probeerde ik mijn rug net zo lang en recht te maken als de hare.

8

Marlow

De volgende ochtend stond ik nog vroeger op dan anders, maar niet om te schilderen; om zeven uur was ik op Goldengrove om mijn kantoorcomputer te gebruiken en een kop koffie te drinken voordat de dagdienst begon. Mijn kunstencyclopedie thuis had weinig meer over Gilbert Thomas onthuld dan ik al wist, en mijn Klassiek handboek had me het verhaal van Leda verteld: ze was een stervelinge, die was misbruikt door Zeus, die haar in de gedaante van een zwaan had bezocht. Ze had diezelfde nacht geslapen met haar echtgenoot Tyndareos, de koning van Sparta, wat verklaarde dat ze twee tweelingen tegelijk baarde, twee onsterfelijke kinderen en twee sterfelijke: Castor en Poludeukes (Pollux in de Romeinse versie), en Clytaemnestra en Helena, die later verantwoordelijk werd gehouden voor de problemen in Troje. In sommige versies van de mythe, kwam ik aan de weet, kwamen Leda’s kinderen uit eieren, al leken ze in de schaal al door elkaar gehaald te zijn, want Helena en Poludeukes, de kinderen van Zeus, waren goddelijk, terwijl Castor en Clytaemnestra tot sterfelijkheid waren gedoemd.

Omdat ik toch bezig was, zocht ik meer schilderijen op van Leda en de zwaan, en ik ontdekte een complete traditie, met onder meer een kopie naar een hoogst erotische Michelangelo, een Correggio, een kopie naar Leonardo, waarin de zwaan op een soort huisdier leek, en een Cézanne waarop de zwaan een op het oog onbekommerde Leda bij de pols pakt alsof hij haar smeekt een wandelingetje met hem te maken. Gilbert Thomas was niet in dit verheven gezelschap opgenomen, maar ik hoopte meer op internet te vinden.

Waarschijnlijk zou ik nogmaals moeten zeggen dat ik niet graag mijn toevlucht neem tot internet, nog steeds niet, en dat ik er toen nog minder verdraagzaam tegenover stond dan nu – wat moeten we uiteindelijk beginnen, vraag ik me altijd af, zonder het genoegen van een boek doorbladeren en op dingen stuiten die we helemaal niet zochten? Dat gebeurt bij het zoeken op internet natuurlijk ook wel, maar naar mijn idee op een beperktere manier. En hoe kan iemand vrijwillig afstand doen van de geur van een opengeslagen boek, oud of nieuw? Terwijl ik tussen mijn boeken naar de mythe van Leda zocht, bijvoorbeeld, was ik op een paar andere klassieke figuren gestuit die niet in dit verhaal voorkomen, maar aan wie ik van tijd tot tijd nog denk. Mijn vrouw zegt dat die neiging om een boek door te bladeren in plaats van efficiënt te zoeken een van de dingen is waaruit het duidelijkst blijkt hoe oud ik ben, maar het is me niet ontgaan dat zij boeken soms op dezelfde manier gebruikt; ze kan met een enorm, doelloos plezier in biografieën en museumcatalogi snuffelen.

Hoe het ook zij, ik beweer niet dat ik een deskundige ben op het gebied van research op internet, maar die ochtend vond ik meer over Gilbert Thomas in de krochten van mijn kantoorcomputer. Hij was in het gunstigste geval veelbelovend geweest, in de beginjaren van zijn carrière, en had eigenlijk alleen naam gemaakt met de Leda die Robert een doorn in het oog was geweest en het zelfportret dat ik ernaast had zien hangen. Hij was ook bevriend geweest met veel Franse kunstenaars uit zijn tijd, onder wie Manet; zijn broer Armand en hij hadden samen een van de eerste verkoopgaleries in Parijs gehad, die bijna net zo belangrijk was geweest als die van de grote Paul Durand-Ruel. Een boeiende figuur, die Thomas; zijn bedrijf was uiteindelijk te gronde gegaan; bij zijn dood, in 1890, had hij alleen schulden nagelaten, waarop zijn broer het grootste deel van de resterende voorraad had verkocht en met pensioen was gegaan. Gilbert had het landschap voor Leda buiten geschilderd, rond 1879, bij zijn tweede huis in de omgeving van Fécamp in Normandië, en hij had het werk in een atelier in Parijs voltooid. Het schilderij had lof geoogst op de Salon van 1880, maar ook kritiek gekregen vanwege de erotische aard. Het was het eerste schilderij van zijn hand dat door de Salon werd geaccepteerd, maar niet het laatste; de andere waren verloren gegaan of onbeduidend, en zijn reputatie was vooral te danken aan dit meesterwerk, dat nu was opgenomen in de permanente collectie van de National Gallery.

Toen ik wist dat de patiënten hadden ontbeten, liep ik door de gang naar Roberts kamer en klopte op zijn deur, die dicht was. Robert gaf uiteraard nooit antwoord, dus moest ik de deur altijd stukje bij beetje openduwen en naar binnen roepen om hem niet op een mogelijk intiem moment te verrassen. Het was een van de dingen die ik het lastigst vond, gênant zelfs, aan zijn zwijgen. Die ochtend was daarop geen uitzondering, en ik klopte, riep en duwde de deur een aantal malen verder open voordat ik over de drempel stapte.

Hij zat te tekenen aan het werkblad dat als bureau fungeerde, met zijn rug naar me toe. De ezel was leeg. ‘Goedemorgen, Robert.’ Ik was de afgelopen weken zijn voornaam gaan gebruiken, maar beleefd, alsof hij me zelf had gevraagd hem te tutoyeren. ‘Mag ik even binnenkomen?’

Ik liet de deur op een kier staan, zoals altijd, en stapte de kamer in. Hij keek niet om, al bewoog zijn hand minder snel over het papier en zag ik dat hij zijn potlood steviger omklemde; bij hem moest ik gespitst zijn op elk mogelijk teken dat het gesproken woord kon vervangen.

‘Heel erg bedankt voor het lenen van de brieven. Ik kom je de originelen terugbrengen.’ Ik legde de envelop behoedzaam op de stoel waarop hij ze voor me had neergelegd, maar hij keek nog steeds niet om.

‘Ik wil je alleen even snel een vraag stellen,’ begon ik opgewekt. ‘Hoe doe jij onderzoek? Zoek je op internet of ga je liever naar de bibliotheek?’

Het potlood stopte een fractie van een seconde, en toen ging hij verder met arceren. Ik weerhield mezelf ervan dichter naar hem toe te lopen om te zien wat hij zat te tekenen. Zijn schouders, in het oude overhemd, wezen me af. Ik zag het begin van een kale plek op zijn kruin; het had iets aandoenlijks, die plek die al door de tijd was afgesleten, terwijl hij verder nog zo vitaal leek. ‘Robert,’ probeerde ik nog eens, ‘doe jij wel eens onderzoek op internet voor je schilderijen?’

Deze keer haperde het potlood niet. Heel even wilde ik dat hij zich zou omdraaien en me zou aankijken. Ik stelde me voor dat zijn gezicht somber stond, met waakzame ogen. Uiteindelijk was ik blij dat hij het niet deed; ik moest tegen zijn rug kunnen praten, zonder zelf gezien te worden. ‘Ik doe het zelf soms, al gebruik ik liever boeken.’

Robert verroerde zich niet, maar ik voelde meer dan ik zag dat er iets in hem opwelde. Woede? Nieuwsgierigheid?

‘Nou, dat was het wel, denk ik.’ Ik wachtte even. ‘Prettige dag. Laat het me weten als ik iets voor je kan doen.’ Ik besloot hem niet te vertellen dat ik zijn brieven liet vertalen; als hij kon zwijgen, kon ik het ook eens proberen.

Toen ik de kamer uit liep, wierp ik een blik op de wand boven zijn bed. Hij had een nieuwe tekening opgehangen, iets groter dan de andere: de vrouw met het donkere haar, ernstig, verwijtend, zodat ze zelfs als hij sliep over hem kon waken.

De maandag daarop lag er een envelop van Zoe in mijn brievenbus. Ik dwong mezelf eerst te eten voordat ik hem openmaakte; ik waste mijn handen, zette thee en ging in de woonkamer onder een sterke lamp zitten. De brieven zouden waarschijnlijk alleen maar over huishoudelijke aangelegenheden gaan, zoals de meeste oude brieven, maar Zoe had me passages over de schilderkunst in het vooruitzicht gesteld, en ze had de Franse aanhef laten staan in de wetenschap dat ik dat op prijs zou stellen.

6 oktober 1877

Cher Monsieur,

Dank u voor uw vriendelijke briefje, dat ik nu dien te beantwoorden. We waren zeer verheugd u gisteravond te zien. Uw gezelschap vrolijkte in elk geval mijn schoonvader op, en sinds hij bij ons woont, is het moeilijk hem aan het lachen te krijgen. Ik denk dat hij zijn eigen huis mist, al kon zijn liefdevolle echtgenote hem daar al enige jaren geen gezelschap meer houden. Hij zegt altijd dat u zo’n goede broer voor hem bent. Yves laat u de groeten doen; het is een opluchting voor hem dat u weer in Parijs woont (het leven gaat er stukken op vooruit met een oom in de buurt, zegt hij). Ik ben blij dat ik u eindelijk zelf heb ontmoet. Vergeef me dat ik u niet uitgebreid schrijf, maar ik heb vanochtend veel te doen. Ik wens u een behouden reis naar de Loire en een aangenaam verblijf daar, en ik vertrouw erop dat al uw werk daar voorspoedig zal verlopen. Ik benijd u om de landschappen die u er vast zult schilderen. En ik zal mijn schoonvader de verhandelingen voorlezen die u ons hebt gegeven.

Hoogachtend,

Béatrice Vignot-de Clerval

Toen ik de brief had gelezen, probeerde ik te begrijpen wat Robert erin zag, wat hem ertoe aanzette deze brief, samen met de andere, telkens opnieuw alleen in zijn kamer te lezen. En waarom hij ze me eigenlijk had laten zien, als ze hem zo dierbaar waren.

9

Marlow

Het is niet gebruikelijk de ex-echtgenotes van patiënten om informatie te vragen, maar het zien hoe dat markante gezicht week in, week uit vorm kreeg op Robert Olivers doeken zonder dat ik hem een verklaring kon ontlokken, bezorgde me een gevoel van morele verslagenheid, en bovendien had hij zelf gezegd dat ik met Kate mocht praten.

Roberts ex-vrouw woonde nog in Greenhill, en ik had haar een keer eerder gesproken, tijdens zijn eerste dagen bij ons. Aan de telefoon had ze een zachte, vermoeide stem gehad, die nog vermoeider klonk toen ik haar vertelde dat Robert was opgenomen in Goldengrove, en ik hoorde kinderen op de achtergrond, een lach. Tijdens het gesprek had ze bevestigd dat ze op de hoogte was van de diagnose die hij destijds had gekregen en dat hun scheiding meer dan een jaar geleden was uitgesproken. Hij had gedurende een groot deel van dat jaar in Washington gewoond, zei ze en ze voegde eraan toe dat ze het pijnlijk vond om erover te praten. Als haar man, haar ex-man, geen direct gevaar liep en ik de gegevens had van zijn psychiater in Greenhill, konden we het hier dan alstublieft bij laten?

Toen ik haar een tweede keer belde, druiste dat dus niet alleen tegen mijn gebruikelijke beleid in, maar ook tegen haar verzoek. Ik zocht haar nummer met tegenzin op in Roberts dossier. Deed ik hier wel goed aan? Maar zou ik er goed aan doen het na te laten? Tijdens mijn bezoek aan het begin van de ochtend had Robert me nog depressiever geleken, en toen ik hem vroeg of hij ooit aan het schilderij Leda dacht, had hij me alleen maar aangestaard, alsof hij zelfs te moe was om aanstoot te nemen aan mijn absurde vraag. Op sommige dagen schilderde of schetste hij, altijd het levendige gezicht van de vrouw, en op andere dagen, zoals deze, lag hij met zijn kaken op elkaar geklemd in bed of zat hij met zijn brieven in de hand in de leunstoel, waar ik zelf doorgaans in zat tijdens mijn bezoeken, somber naar buiten te kijken. Op een keer toen ik zijn kamer binnenkwam, deed hij zijn ogen open, glimlachte even naar me en mompelde iets, alsof hij een dierbare zag, en toen sprong hij van het bed en hief zijn vuist naar me. Zijn vrouw zou me in elk geval kunnen vertellen hoe hij op zijn eerdere medicijnen had gereageerd, en welke het best hadden gewerkt.

Om halfzes toetste ik het nummer in – Greenhill, in de westelijke bergen van North Carolina; ik had erover gehoord van vrienden die er een zomerhuis hadden. Toen diezelfde zachte stem opnam, nu alsof ze net met iemand om iets had gelachen, werd mijn verwondering gewekt. Ik dacht aan de andere kant van de lijn het lieflijke gezicht te horen dat Robert dag in, dag uit tekende. Haar stem trilde even van vrolijkheid. ‘Ja, hallo?’ zei ze.

‘Mevrouw Oliver, u spreekt met dokter Marlow van Goldengrove Residential Center in Washington,’ zei ik. ‘We hebben een paar weken geleden over Robert gepraat.’

Toen ze weer iets zei, was de vrolijkheid weg, en er was een doffe angst voor in de plaats gekomen. ‘Wat is er? Is er iets met Robert?’

‘Er is niets bijzonders om u zorgen om te maken, mevrouw Oliver. Het gaat nog ongeveer hetzelfde met hem.’ Nu hoorde ik een kind lachen, en een kreet op de achtergrond, en toen een bons, alsof er iets was gevallen. ‘Dat is nu net het probleem. Hij lijkt nog steeds flink depressief en tamelijk labiel. Ik wil hem pas ontslaan als hij er een stuk beter aan toe is. Het grootste probleem is dat hij niet met me wil praten, met niemand.’

‘Aha,’ zei ze, en ik hoorde even een ironie die bij die stralende donkere ogen kon horen, bij die geamuseerde of boze mond die Robert aanhoudend schetste. ‘Tja, tegen mij zei hij ook niet veel, zeker niet in de laatste paar jaar dat we samen waren. Wacht even... Neem me niet kwalijk.’ Zo te horen legde ze de telefoon even neer, en ik hoorde haar zeggen: ‘Oscar? Jongens? Even naar de andere kamer, alsjeblieft.’

‘Toen Robert nog praatte, op zijn eerste dag hier, heeft hij me toestemming gegeven zijn geval met u te bespreken,’ zei ik. Ze zweeg, maar ik hield vol. ‘Ik zou er veel aan hebben als u me kon vertellen hoe zijn toestand zich uitte – hoe hij op de eerdere medicatie reageerde, bijvoorbeeld, en nog een paar andere dingen.’

‘Dokter... Marlow?’ zei ze langzaam, en ik hoorde boven haar bevende stem uit weer het geluid van kinderen, gelach en een bonkend, dreunend geluid. ‘Ik heb mijn handen vol, zacht gezegd. Ik heb al met de politie en twee psychiaters gepraat. Ik heb twee kinderen en geen man. Roberts moeder en ik willen een deel van zijn opnamekosten betalen wanneer zijn verzekering ophoudt – het geld komt uit zijn erfenis en de mijne, voornamelijk de zijne, maar ik spring een beetje bij. Zoals u waarschijnlijk weet.’ Ik wist het niet. Ze leek diep adem te halen. ‘Als u wilt dat ik tijd besteed aan praten over het grootste fiasco van mijn leven, zult u zelf hierheen moeten komen. En nu probeer ik eten te koken. Het spijt me.’ Het beven van haar stem was het geluid van een vrouw die er niet aan is gewend tegen mensen te zeggen dat ze de pot op kunnen, een vrouw die meestal beleefd is, maar nu door de omstandigheden in het nauw werd gedreven.

‘Neem me niet kwalijk,’ zei ik. ‘Uw situatie is vast heel lastig, maar ik moet als het enigszins mogelijk is uw man helpen, uw ex-man. Ik ben zijn arts en ik ben momenteel verantwoordelijk voor zijn veiligheid en welbevinden. Ik zal u een andere keer terugbellen om te zien of het u dan beter schikt.’

‘Als het moet,’ zei ze, maar toen voegde ze er ‘Tot ziens’ aan toe en hing geluidloos op.

Toen ik die avond thuiskwam, ging ik op de bank in mijn groen met gouden woonkamer liggen. Het was een uitputtende dag geweest, te beginnen met Robert Oliver en zijn gebruikelijke weigering tegen me te praten. Hij had bloeddoorlopen, bijna radeloze ogen gehad, en ik vroeg me af of ik hem die nacht in de gaten moest laten houden. Zou ik op een ochtend bij binnenkomst horen dat hij al zijn olieverf, mijn cadeau aan hem, had opgegeten of zijn polsen had doorgesneden met een paletmes? Moest ik hem weer door John Garcia in het ziekenhuis laten opnemen, waar het veiliger was? Ik zou John kunnen bellen om te zeggen dat dit geval bij nader inzien toch niet geschikt voor me was; ik besteedde er te veel tijd aan, zonder echte hoop op resultaat. Robert liep geen acuut gevaar meer, maar ik bleef me zorgen maken. Ik vroeg me af of ik John ook zou kunnen vertellen dat iets aan mijn eigen gedrag me een onbehaaglijk gevoel gaf: de manier waarop mijn hart was opgesprongen bij het horen van Kate Olivers stem aan de telefoon. Had ik haar met tegenzin gebeld of juist gretig?

Ik was te moe om mijn bidon te vullen en een stuk te gaan hardlopen, wat ik normaal op dit uur deed. Ik bleef dus met mijn ogen halfdicht naar het schilderij kijken dat ik voor boven de haard had gemaakt. Je moet natuurlijk geen olieverfschilderijen boven een haard hangen, maar ik maakte zelden vuur en toen ik hier kwam wonen, had de lege plek geschreeuwd om opvulling. Mogelijk voelde het zo om Robert Oliver te zijn, of wie dan ook die de uitputting nabij is door een depressie; ik kneep mijn ogen bijna dicht en rolde lusteloos met mijn hoofd over de armleuning van de bank, om te voelen hoe het was.

Toen ik mijn ogen opende, zag ik het schilderij weer. Ik maak graag portretten, zoals ik al heb gezegd, maar boven de haard hangt een landschap, gezien door een raam. Ik schilder landschappen gewoonlijk naar het leven, vooral in het noorden van Virginia, met die verleidelijke blauwe heuvels in de verte. Dit landschap was anders, een fantasie geinspireerd op een paar doeken van Vuillard, maar ook op herinneringen aan het uitzicht dat ik als kind vanuit mijn slaapkamerraam in Connecticut had: de groene vensterbank en raamkozijnen langs de randen, de zware boomkruinen, de daken van de oude huizen, de hoge, witte toren van de Congregatiekerk boven de bomen, het lavendelblauw en goud van de voorjaarszonsondergang – ik had er alles in verwerkt wat ik me herinnerde, met grove penseelstreken, alles, behalve de jongen die uit het raam hangt en het allemaal in zich opneemt.

Terwijl ik op de bank lag, vroeg ik me af, niet voor het eerst, of ik de kerktoren niet iets verder naar rechts had moeten zetten; in het echt had hij exact in het midden van mijn uitzicht vanuit dat raam uit mijn kindertijd gestaan, precies zoals ik hem had weergegeven, maar het maakte de compositie te uitgebalanceerd, onbehaaglijk symmetrisch. Die verdomde Robert Oliver, en bovenal zijn weigering om te spreken, waarmee hij zichzelf dwarsboomde. Waarom zou iemand ervoor kiezen een nog erger slachtoffer te zijn terwijl hij al genoeg last had van zijn eigen hersenchemie? Dat was altijd de vraag: het probleem hoe onze chemie onze wil vormt. Hij had ooit twee kinderen en een vrouw met een zachte stem gehad. Hij was nog steeds een man met een vaardige blik en vaardige vingers, die het penseel zo behendig hanteerden dat iets in mijn hoofd er pijn van deed. Waarom wilde hij niet tegen me praten?

Toen ik te veel honger had gekregen om nog langer te blijven liggen, stond ik op, trok mijn pyjama aan, draaide een blik tomatensoep open, garneerde de soep met peterselie en zure room en sneed er een dikke boterham bij af. Ik las de krant en een stuk in een detective, een P.D. James, die echt goed was. Ik ging niet naar mijn atelier.

De volgende middag belde ik vlak voordat ik naar huis ging mevrouw Oliver nog een keer. Deze keer nam ze met een ernstige stem op.

‘Mevrouw Oliver, u spreekt met dokter Marlow uit Washington. Neem me niet kwalijk dat ik u weer stoor.’ Ze zweeg, dus vervolgde ik: ‘Ik weet dat het ongebruikelijk is, maar ik heb de indruk dat we ons allebei ongerust maken om de toestand van uw man en ik vroeg me af of ik van uw aanbod gebruik zou mogen maken.’ Ze bleef zwijgen. ‘Ik zou graag naar North Carolina komen om met u over hem te praten.’

Ik hoorde haar inademen; ze leek overrompeld te zijn en er diep over na te denken.

‘Ik beloof u dat ik niet lang zal blijven,’ voegde ik er haastig aan toe. ‘Ik zal maar een paar uur van uw tijd in beslag nemen. Ik kan bij oude vrienden logeren die daar een huis hebben, en ik zal u zo min mogelijk storen. Ons gesprek zou volledig vertrouwelijk zijn, en ik wil er alleen gebruik van maken voor de behandeling van uw man.’

Toen zei ze eindelijk weer iets. ‘Ik weet niet goed wat u denkt ermee te winnen,’ zei ze bijna vriendelijk, ‘maar als u zo begaan bent met Robert, vind ik het goed. Ik werk elke dag tot vier uur en dan moet ik de kinderen van school halen, dus ik weet eigenlijk niet wanneer we zouden kunnen praten.’ Ze zweeg even. ‘Ik kan wel iets regelen, denk ik. Ik heb u al gezegd dat het me niet altijd makkelijk valt om over hem te praten, dus verwacht er alstublieft niet te veel van.’

‘Ik begrijp het,’ zei ik. Mijn hart sprong op; het was een belachelijk gevoel, maar alleen al het feit dat ze had ingestemd, vervulde me met een merkwaardige blijdschap.

‘Gaat u aan Robert vertellen dat u hierheen komt?’ vroeg ze alsof het haar net was ingevallen. ‘Krijgt hij te horen dat ik over hem praat?’

‘Meestal vertel ik zulke dingen aan mijn patiënten. Misschien vertel ik het hem later. Als er dingen zijn waarvan u niet wilt dat ik ze ooit aan hem vertel, blijven die uiteraard onder ons. We kunnen het zorgvuldig overleggen.’

‘Wanneer wilt u komen?’ Haar stem klonk nu een beetje koel, alsof ze al spijt had van haar toezegging.

‘Begin volgende week, misschien. Hebt u maandag of dinsdag tijd voor me?’

‘Ik zal mijn best doen om iets te regelen,’ zei ze weer. ‘Bel me morgen terug, dan laat ik het u weten.’

Ik had al bijna twee jaar geen vrije dagen opgenomen, behalve dan voor de gebruikelijke feestdagen – de laatste keer was voor een schilderreis naar Ierland geweest, georganiseerd door een plaatselijke kunstacademie, waarvan ik was teruggekeerd met doeken die zo overheersend knalgroen waren dat ik het achteraf bijna niet kon geloven. Nu pakte ik mijn verzameling wegenkaarten en laadde flessen water, opnames van Mozart en mijn vioolsonate van Franck in mijn auto. Het was ongeveer negen uur rijden, had ik uitgerekend. Mijn medewerkers waren lichtelijk verbaasd over mijn plotselinge vertrek. Waarschijnlijk stelden ze juist daarom geen vragen: die arme dokter Marlow, het is overwerk. Ik gaf opdracht Robert Oliver gedurende mijn afwezigheid extra in de gaten te houden en ging op vrijdag naar zijn kamer om afscheid te nemen. Hij had getekend, weer dezelfde vrouw met de krullen, maar ook iets nieuws: een soort tuinbank met een hoge, krullerige rugleuning, omringd door bomen. Hij had een opmerkelijk tekentalent, dacht ik, zoals zo vaak. Zijn schetsboek en potlood lagen op het bed, en hij lag met zijn hoofd achterover naar het plafond te staren. Zijn voorhoofd en kaken trokken en zijn haar piekte. Toen ik binnenkwam, richtte hij zijn rode ogen op me.

‘Robert, hoe gaat het vandaag?’ vroeg ik terwijl ik in de stoel ging zitten. ‘Je ziet er moe uit.’ Hij richtte zijn blik weer op het plafond. ‘Ik neem een paar dagen vrij,’ zei ik. ‘Ik kom donderdag of vrijdag weer terug. Ik ga met de auto op pad. Als je iets nodig hebt, kun je bij een van de medewerkers terecht. En dokter Crown neemt voor me waar. Ik heb gezegd dat ze voor je moeten klaarstaan als je iemand nodig hebt. Nog één vraag: zul je je medicijnen trouw slikken?’

Hij wierp me een veelzeggende, bijna verwijtende blik toe, en ik schaamde me even. Hij slikte zijn medicijnen; in dat opzicht had hij nooit blijk gegeven van weerstand.

‘Nou, tot ziens dan maar,’ zei ik. ‘Ik verheug me erop je werk te zien als ik terug ben.’ Ik stond op, ging in de deuropening staan en stak een hand op ten afscheid. Soms is niets moeilijker dan praten tegen iemand die geheel de macht van het zwijgen heeft. Deze keer kreeg ik ook even een gevoel van macht, dat ik prompt onderdrukte: tot ziens, ik ga naar je vrouw toe.

Toen ik ’s avonds thuiskwam, vond ik een pakketje vertalingen van Zoe in mijn brievenbus; ze had kennelijk vorderingen gemaakt. Ik stopte de brieven in mijn bagage om ze in Greenhill te lezen. Het zou een deel van mijn vakantie zijn.

10

Marlow

Ik ben dol op Virginia, waar ik heb gestudeerd, vaak doorheen ben gekomen op weg naar andere bestemmingen, waar ik ben uitgestapt in het blauw en groen om uit te rusten, om schilderuitstapjes en soms zelfs een wandeling te maken. Ik hou van het lange stuk van de I-66 waarmee je de uitgestrektheid van de stad achter je laat, hoewel de tentakels van Washington nu ik dit schrijf helemaal tot Front Royal reiken; trossen slaapstadjes schieten als paddenstoelen uit de grond langs de snelweg en de wegen eromheen. Tijdens deze rit, halverwege de ochtend, was het rustig op de weg, en ik merkte dat ik mijn werk vóór ik bij Manassas was al begon te vergeten.

Ik heb onderweg wel eens spontaan de afslag genomen naar het slagveld van Manassas, in mijn eentje en kortgeleden een keer met mijn vrouw. Op een spookachtige septemberochtend ver voordat ik haar leerde kennen kocht ik een toegangskaartje bij het bezoekerscentrum en liep over het veld naar de plek waar een paar van de hevigste gevechten hadden plaatsgevonden; het landschap, dat glooiend afliep naar een oude stenen boerderij, was nevelig. Halverwege stond een eenzame boom, die me leek te smeken naar hem toe te lopen en de wacht te houden tussen zijn takken, of hem te schilderen vanaf de plek waar ik stond. Ik keek naar de optrekkende mist en vroeg me af waarom mensen elkaar vermoorden. Er was geen levende ziel te bekennen. Dat is het soort momenten dat ik mis nu ik getrouwd ben, maar dat me ook de rillingen bezorgt als ik eraan denk.

Ik sloeg af bij Roanoke en ontbeet in een cafetaria. Ik had het bord vanaf de snelweg gezien, maar toen ik de treurige voorgevel zag, waar vier of vijf vrachtwagens voor geparkeerd stonden, besefte ik dat ik er al eens was geweest, tijdens een eerder uitstapje, mogelijk een schilder-excursie in een ver verleden; ik had de naam gewoon niet herkend. De serveerster, die ongegeneerd moe was, zette zwijgend mijn koffie voor me neer, maar glimlachte toen ze de eieren bracht, en ze maakte me attent op de hete saus die op mijn tafel stond. In een hoek zaten twee mannen met vlezige armen over werk te praten, werk dat ze niet hadden of niet hadden kunnen krijgen, en twee vrouwen die zich hadden opgedoft, niet geslaagd, stonden af te rekenen. ‘Ik weet niet wat hij denkt te willen,’ besloot de een met luide stem tegen de ander.

In een moment van bijna-hallucinatie te midden van de dampende koffie, de stank van sigarettenrook en het vale zonlicht dat door het raam naast mijn elleboog viel, dacht ik dat ze het over míj had. Ik herinnerde me hoe ik voor het ochtendgloren traag uit bed was gerold voor deze reis, het gevoel dat ik niet alleen mijn werkschema met voeten trad maar ook mijn beroepscode, het sprankje begeerte toen ik me bij het ontwaken de vrouw op de doeken van Robert Oliver herinnerde.