IK WAS EEN VAN HEN

GIUSY VITALE

MET CAMILLA COSTANZO

IK WAS EEN VAN HEN

De eerste vrouwelijke maffiabaas vertelt

Vertaald door Philip Supèr

© 2009 Arnoldo Mondadori Editore S.p.A, Milano

All rights reserved

© 2009 Nederlandse vertaling

Philip Supèr en uitgeverij Mouria, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: Ero cosa loro

Omslagontwerp: Rudy Vrooman

Omslagfotografie: Ayal Ardon/Trevillion Images

ISBN 9789045801995

NUR 402

www.mouria.nl

www.watleesjij.nu

DE ONTMOETING

Dit boek, dit avontuur, is ontstaan, zoals dat zo vaak gebeurt, door een ontmoeting. Of eigenlijk: door een reeks ontmoetingen. En ook is het bij toeval ontstaan. Zoals dat altijd geldt voor echte avonturen.

Ik noem de ontmoeting met Giusy Vitale een avontuur, omdat ik geen deskundige ben op het gebied van de maffia. Het enige ‘contact’ – als je het zo mag noemen – dat ik met de maffia heb gehad, speelde zich af in 1992, toen ik door een aanslag bijna mijn vader Maurizio ben verloren. Het was een van de vele aanslagen in opdracht van Totò Riina, in de tijd dat Cosa Nostra had besloten in de openbaarheid te treden om zijn enorme macht te tonen en de Italiaanse staat klem te zetten.

Van beroep ben ik scenarioschrijfster. Ik vertel verhalen, en misschien is dat de reden dat ik goed naar mensen kan luisteren. Elk mens is een boek met verhalen, een levende roman, een wereld die nog helemaal ontdekt moet worden.

Een jaar geleden werd ik gebeld door Massimo Proietti, de jongen aan wie ik dit boek te danken heb. Hij vertelde me over Giusy Vitale. Giusy is één jaar ouder dan ik, vijfendertig, en heeft twee kinderen, van veertien en vijftien. Op haar vijfentwintigste, toen ik bezig was met afstuderen, stond zij aan het hoofd van maffia van het Siciliaanse dorp Partinico. Ze is de enige vrouw in de geschiedenis van Cosa Nostra die beslissingen heeft mogen nemen die altijd het exclusieve alleenrecht van de mannen, de bosses, zijn geweest. Ze is de enige vrouw die echt het commando heeft gevoerd. Toen haar broers Leonardo en Vito Vitale werden gearresteerd, hebben ze aan haar het leiderschap overgedragen. Aan haar, die zoveel jonger is dan zij, en die door hen is opgevoed alsof ze hun dochter was. Of misschien moet ik zeggen: hun zoon. Een zoon die geacht werd verantwoordelijkheid te dragen en belangrijke taken uit te voeren. Als een echte ‘man van eer’, als een echte maffioso.

Natuurlijk hebben vrouwen binnen Cosa Nostra een belangrijke, allesbepalende rol. Ze voeden hun kinderen op met de mentaliteit van de vaders, en als hun mannen moeten onderduiken of in de gevangenis zitten, smokkelen zij geheime berichtjes heen en weer, innen het afpersingsgeld en regelen andere zaken. Maar nooit is een vrouw commandant geweest. Nooit heeft een vrouw moorden hoeven te organiseren of plegen.

Met Giusy Vitale is het anders gegaan. Giusy Vitale is zo opgevoed dat ze een echte, actieve maffiosa kon worden. Ze was een nakomertje, met ouders die al behoorlijk op leeftijd waren, en drie broers en een zus die allemaal veel ouder waren dan zij. Altijd heeft ze vooral haar grote broers als haar echte ouders gezien, als de rolmodellen waarop ze zich richtte, als haar helden. Giusy Vitale heeft er nooit voor gekozen maffiosa te worden. Ze is het geworden omdat er voor haar geen keuze bestond.

Daarmee wil ik haar absoluut niet vrijpleiten, en ook zijzelf wil dat niet. Ze is zich heel goed bewust van het kwalijke van sommige daden die ze heeft verricht. Ze is tot inkeer gekomen, werkt samen met justitie, en woont nu met haar kinderen ergens ver van Sicilië, ver van dat Sicilië met zijn mentaliteit van omertà, van ‘zwijgen is goud’, waar ze geboren is en dat haar heeft gevormd. En daar heeft ze het niet makkelijk mee, want pubers zijn lastig, en pubers die zomaar uit hun vertrouwde wereld worden geplukt en op een nieuwe, onbekende plek moeten gaan wonen, die hun eigen familie niet meer mogen zien, die een plaats moeten geven aan het feit dat hun moeder toen ze klein waren steeds maar in de gevangenis zat, díé pubers worden misschien nog lastiger.

Dat is de Giusy Vitale met wie ik heb gesproken. Een vrouw die ernstige fouten heeft gemaakt, en die nu probeert de schade daarvan waar mogelijk te verzachten. Een vrouw die weet dat wat gebeurd is niet kan worden uitgewist, maar die hoopt dat haar kinderen voor haar een tweede kans mogen betekenen.

Toen ik over haar hoorde vertellen, wist ik meteen dat ik haar persoonlijk moest ontmoeten. Wat mij interesseerde was namelijk niet wat er allemaal was opgeschreven in de gerechtelijke stukken, maar haar eigen verhaal, het verhaal van een vrouw als ikzelf, geboren en getogen in sociaalculturele omstandigheden die haar bepaalde keuzes hebben opgedrongen. Een verhaal dat ik koste wat het kost wilde horen. Dat is, denk ik, de reden dat ik voorafgaand aan onze eerste ontmoeting nog helemaal niets wilde lezen over de maffia. Ik wilde haar in de ogen kijken en uitsluitend afgaan op mijn intuïtie. Ik stelde het me voor als een toevallige ontmoeting, in een bar, een boekwinkel, of waar dan ook, met een onbekende van wie je niets weet. Lezen, me documenteren, onderzoek doen – die dingen heb ik bewust uitgesteld tot later. Op die ochtend in maart ben ik op weg gegaan om een vrouw te ontmoeten die een verhaal te vertellen had, en ik moest alleen maar naar haar luisteren. Een paar maanden daarvoor had ik het ministerie van Binnenlandse Zaken geschreven, om te vragen of die ontmoeting mogelijk was. Ik wist toen natuurlijk nog niet of dat gesprek een succes zou worden, en of er daarna daadwerkelijk iets uit zou volgen. Het enige wat ik wist, was dat ik bloednerveus was. Als ik nou eens niet opgewassen zou zijn tegen iets dergelijks? Een spijtoptante van de maffia spreek je tenslotte niet elke dag. En daarbij is de maffia bepaald niet iets om lichtvaardig over te denken.

Het ministerie willigt mijn verzoek in, en bepaalt datum en tijd. De ontmoeting moet plaatsvinden op een neutrale plek – niet in Rome, waar ik woon, en niet op het geheimgehouden adres waar zíj verblijft. Ik krijg alleen te horen dat ik op een bepaalde tijd met mijn auto langs de snelweg moet staan. Daar word ik opgepikt door een politieauto, die ik moet volgen.

Zo is de reis begonnen, en zo is het avontuur begonnen. En ik kan het met recht een avontuur noemen, want als, zoals ik zei, elk mens een wereld is die nog ontdekt moet worden, ging ik in dit geval een andere planeet ontdekken. Dat was het gevoel dat ik die hele autorit bij me droeg.

We komen aan op de plaats van bestemming, lopen het appartement binnen waar het gesprek zal plaatsvinden, en gaan zitten wachten. De regel is dat personen in een getuigenbeschermingsprogramma om redenen van veiligheid nooit op een afgesproken tijd ergens aankomen. Zo kan ik even tot rust komen en kennismaken met de politiemensen die Giusy in het dagelijks leven omringen, de politiemensen die een soort familie voor haar zijn geworden. Behalve haar kinderen is dat de enige familie die ze nog heeft. Politieagent Fabio, die ik niet genoeg kan bedanken voor alle hulp die hij me heeft geboden, en die me veel heeft verteld over zijn zware en drukke beroep met onregelmatige werktijden. Het is werk dat een enorme toewijding en betrokkenheid vraagt. De politiemensen houden zich bezig met letterlijk alle facetten van het leven van de personen in het beschermingsprogramma, niet alleen met praktische zaken, maar ook met puur menselijke en persoonlijke. Salvatore, die Sasà genoemd werd en bekendstond om zijn meesterlijke imitaties. Ook hij was ‘bijna familie’ geworden van Giusy. En Marco, de ladykiller, Lucia en Massimo. Allemaal heel jonge mensen, die hun leven wagen voor 1200 euro per maand. En dat doen ze met een lach op hun gezicht. Ook zij hebben allemaal genoeg verhalen te vertellen om romans mee te vullen, om een film van te maken. Dit boek dank ik ook aan hen, want het feit dat zij er steeds waren heeft het verschil gemaakt.

En ze maken het verschil ook voor Giusy, elke dag weer.

Het appartement waarin we zitten te wachten is koud en onpersoonlijk. Ze leggen me uit dat dit een van de appartementen is die de politie speciaal gebruikt voor dit soort ontmoetingen. Ik heb een opnameapparaatje bij me en een kleine videocamera, al weet ik nog niet wat ik daarmee ga doen, en of ze wel van nut zullen zijn. Eigenlijk heb ik helemaal geen voorbereidingen getroffen, omdat ik er rekening mee houd dat kan blijken dat Giusy en ik elkaar niet erg liggen, en er na deze ontmoeting dus geen tweede zal volgen. Dan krijgt Fabio een telefoontje en begrijp ik dat het moment is aangebroken. Ze komt eraan.

Ik zou niet kunnen zeggen wat voor persoon ik precies verwachtte te zien verschijnen. Maar zeker is dat de vrouw die ik binnen zie komen lichtjaren verwijderd is van het beeld dat ik me van haar had gevormd. Op slag ben ik mijn nervositeit kwijt. Ze lacht me toe, ik lach haar toe. We geven elkaar een hand, stellen ons aan elkaar voor. Allebei hebben we lang moeten wachten op dit moment. We voelen ons een beetje verlegen met de situatie, en omdat we allebei willen roken gaan we meteen naar het balkon en steken we een sigaret op. Ik voel de behoefte om haar direct te zeggen hoe de zaken ervoor staan. ‘Ik ben geen deskundige op het gebied van de maffia, ik wil alleen maar graag met je praten. Ik ben hier niet om te oordelen, maar om te luisteren, om te bezien of er uit deze ontmoeting misschien iets kan groeien. Laten we ons proberen voor te stellen,’ zeg ik tegen haar, ‘dat we in een treincoupé in gesprek raken. Twee vrouwen die elkaar helemaal niet kennen, maar die een praatje maken om de tijd door te komen. Als we eenmaal op ons station zijn, hoeven we elkaar alleen maar even kort gedag te zeggen, omdat we weten dat we elkaar toch nooit meer zullen zien.’ Dat vindt ze een goed idee. We gaan op de bank zitten en beginnen te kletsen.

We hebben het vooral over haar huidige situatie, over hoe het haar vergaat als spijtoptante in een beschermingsprogramma. Ze vertelt me over haar kinderen. Ik probeer te begrijpen hoe ze die wil opvoeden en hoe ze zich voorstelt om te gaan met de dubbele last van een huishouden met pubers én de problemen die voortkomen uit de bijzondere situatie waarin zij met haar kinderen moet leven. Ze maakt op mij de indruk van een zorgzame moeder die staat voor haar verantwoordelijkheden. In de periode van de vele verhoren heeft haar zoon haar voortdurend gesteund. Toen ze er een keer enorm tegen opzag om weer naar een zitting te gaan, zei hij tegen haar: ‘Mama, je hebt een besluit genomen, en nu moet je ook tot het einde toe doorgaan.’ Het is deze zelfde jongen die, toen hij nog klein was en zijn moeder onder zwaar regime in de gevangenis zat, een keer aan haar vroeg: ‘Mama, wat betekent “georganiseerde misdaad”?’ Giusy heeft me verteld dat zij, als hij die vraag niet gesteld had, misschien wel nooit zou hebben ingezien hoe verkeerd ze leefde. Op dat moment legde haar moederschap haar een keuze op, en terwijl ze hem in haar armen trok en hem uitlegde dat een maffioso een man is die de baas speelt over andere mannen, begreep ze hoe verkeerd dat allemaal was. ‘Het is iets slechts… Meer kan ik je er niet over zeggen. Als je later groot bent, snap je het wel.’

Giusy vertelt me over haar leven nu, maar toch leer ik zo ook veel van haar verleden te begrijpen. Ik realiseer me dat ik er geen idee van heb wat het betekent als je op bevel van iemand anders je eigen persoonlijkheid moet opgeven. De gevangenis, haar kinderen en het beschermingsprogramma hebben haar een tweede kans gegeven, de kans om zich een mens te voelen. Dat lijkt iets volkomen vanzelfsprekends, maar voor haar is het dat nooit geweest. Ze vertelt me dat ze zich in de gevangenis voor het eerst in haar leven echt vrij heeft gevoeld. In deze vreemde tegenstrijdigheid toont zich haar hele verleden, toen niets van wat ze deed door haarzelf werd bepaald. In de gevangenis mocht ze lezen, mocht ze een wat kortere rok dragen en haar ogen opmaken als ze daar zin in had. De tijd die daarbinnen verstreek, was van háár, en niet van haar eveneens gedetineerde broer, van haar ondergedoken broer, van advocaten of van haar man. Van haar, háár tijd. Een onderbreking van het dagelijks leven die haar de mogelijkheid heeft gegeven afstand te scheppen tussen haar en haar vroegere bestaan. Alsof ze zichzelf plotseling vanuit de lucht kon zien, en zo kon begrijpen wie ze eigenlijk was: Giuseppina Vitale, en niet langer Giuseppì, het kleine zusje van Leonardo en Vito, hun woordvoerster, hun rechterhand, hun geest, hun hart.

Terwijl ze vertelt, begin ik in te zien hoe belangrijk het soms kan zijn of je in Rome dan wel in Partinico wordt geboren. Vooral als je een vrouw bent. Maar ook zie ik in dat er altijd een keuze is, ook al lijkt dat niet zo, ook al lijkt zo’n keuze onmogelijk. Ik vraag haar of ze ooit heeft gedacht dat er voor haar een andere keuze bestond. Haar antwoord is nee. Voordat ze in de gevangenis terechtkwam, heeft het idee dat er alternatieven zouden bestaan voor het leven dat ze leidde zich nooit aan haar voorgedaan. Ik stel vast dat wat me het meest interesseert in haar verhaal dit gebrek aan alternatieven is. Als je op de ene plaats wordt geboren en niet op de andere, in de ene familie en niet in de andere, is je levenslot onvermijdelijk. Maar ook boeit me het gegeven dat zo’n levenslot te wijzigen is, want iedereen die weet te overleven, kan een tweede kans krijgen. Maar doden kunnen die niet meer krijgen, en hun nabestaanden rest niets dan verdriet, woede, berusting.

We praten en zijn ons nauwelijks bewust van het verstrijken van de tijd. In de asbak kan er geen peuk meer bij en buiten is het al donker. De tijd die we tot onze beschikking hadden is verstreken. We hebben alleen gepraat over haar situatie van nu, over haar en mijn moederschap, over dromen en verwachtingen, over deze tweede kans die ze heeft gekregen. Nog steeds weet ik niets over hoe en waarom ze maffiacommandant is geworden. Of over wat ze voelde toen ze over iemands leven kon beslissen, of toen ze met gedoofde lichten over het land moest rijden om de schuilplaats van haar ondergedoken broer te bereiken. Wat ze voelde toen ze hem rugdekking moest geven, liggend in het gras met een pistool in haar hand, terwijl haar kinderen zonder iets te beseffen thuis lagen te slapen.

We nemen afscheid in de wetenschap dat we elkaar snel opnieuw zullen spreken. We begrijpen dat deze reis nog maar net is begonnen.

Omdat dat kletsen van ons iets volkomen natuurlijks had.

We waren gewoon twee vrouwen van dezelfde leeftijd in een treincoupé, tijdens een fictieve reis.

In de loop der tijd is tussen ons de vertrouwensband gegroeid waarvan dit boek het resultaat is, een band die altijd is blijven bestaan.

Het is geen boek over de maffia.

Het is gewoon het verhaal van een vrouw.

Camilla Costanzo

WAT ZE OVER ME ZEGGEN…

Over mij zeggen ze dat ik de eerste ‘vrouw van eer’ ben… de eerste maffiavrouw die is gaan samenwerken met justitie. De kranten schreeuwden het uit: ‘Vrouwelijke boss betuigt spijt. Giusy Vitale is de zus van twee beruchte maffiosi en leidde de machtige en meedogenloze bende van Partinico… Lady Maffia die machtiger wilde zijn dan de mannen… De boss met een rokje aan… Vrouw aan de leiding bij Cosa Nostra… Haar broer Leonardo, vanuit de gevangenis: “Ik heb gehoord dat een ex-bloedverwante van mij nu samenwerkt met justitie. Wij verstoten haar, of ze nu leeft of dood is, en we hopen dat dat laatste snel het geval zal zijn. Het is een giftig insect!”’

Allemaal… zij allemaal die me het liefst dood willen zien, zeggen dat Giusy Vitale nu ‘niemand vermengd met niks’ voor ze is. Maar dat ‘niks’ heeft ze wél op de knieën gekregen, en dat heeft ze gedaan omdat ze niet wilde dat haar kinderen moesten leven zoals zij, dat ze een bestaan zouden hebben zoals het hare, waarin de liefde voor eigen huis en haard, de liefde voor je familie, een dodelijke val blijkt te zijn geworden.

In 1998 ben ik gearresteerd. Toen ik gedetineerd was, brachten ze in de gevangenis mijn toen zesjarige zoontje bij me. Hij vroeg me hoe ik daar terecht was gekomen. En ook vroeg hij: ‘Mama, wat is “georganiseerde misdaad”?’ Ik wist hem geen antwoord te geven. Ik trok hem naar me toe, liet hem bij me zitten en probeerde toen toch iets te zeggen. Dat de maffia iets slechts is, en dat als hij later groot zou zijn, ik hem alles zou uitleggen. Maar zijn vraag heeft me wel aan het denken gezet over mijn leven, over de keuzes die ik had gemaakt, die eigenlijk nooit echte keuzes waren, en over wat ik voor mijn kinderen wilde. Voor mijn twee kinderen Francesco en Rita heb ik alle banden met het verleden doorgesneden.

PASTASAUS EN ANGST

Er waren avonden dat de tijd stil kwam te staan.

Ik was nog maar zes jaar, maar van het gezicht van mijn moeder kon ik alles aflezen: nervositeit, spanning, duisternis, vragen… en angst, een angst die ze amper onder controle wist te houden en die haar gelaatstrekken vervormde. Maar alles moest gewoon lijken.

Mijn zus Nina liep telkens maar achter haar aan en deed allerlei vertrouwde huishoudelijke klusjes. Zo probeerde ze ons allemaal gerust te stellen. We hadden net gegeten. Op het gasstel stonden de lege pannen, op tafel de gebruikte borden, broodkruimels overal… En dan die drie lege plaatsen, waar wel was gedekt, maar niemand had gegeten. De lucht in de eetkeuken was doordrongen van de geur van pastasaus, waarbij zich langzaam een ander scherp geurtje voegde, dat ik overal rook, maar waarvan ik nog niet wist wat het was: de geur van de angst.

Mijn vader Giovanni deed van de zenuwen zomaar vrouwenwerk. Hij hielp met afruimen, waarbij hij zich bewoog als een robot. In zijn blauwe ogen zag ik een grote leegte. We durfden elkaar niet eens aan te kijken. We zaten maar te wachten, zonder dat we zeker wisten of ze ook echt zouden terugkomen.

Zachtjes met elkaar pratend waren ze de deur uit gegaan. Telkens wierpen ze elkaar ernstige blikken van verstandhouding toe. De spanning die ze maar met moeite in bedwang wisten te houden, maakte dat ze zich schokkerig en nerveus bewogen. Nooit zeiden ze waar ze heen gingen, en wij vroegen er ook niet naar. Zo ging het altijd.

Buiten, in het dorp, klonk geen enkele stem, geen enkel geluid. Door de buitendeur, die een klein stukje openstond, kwam alleen maar duisternis naar binnen.

Opeens vloog de deur helemaal open: mijn broers waren terug. Leonardo, Michele en Vito stormden naar binnen als wildemannen, bezweet, en met uitpuilende ogen. Ze roken naar iets zoetigs, maar ook naar iets krachtigs: bloed en adrenaline. Zonder naar ons te kijken, brulden ze bevelen naar ons. De nachtmerrie waar ze net middenin hadden gezeten, hing nog om hen heen, en ze hadden grote haast die af te schudden.

Kleren en schoenen vlogen door de gang.

‘Mama, je moet meteen die kleren allemaal uitkoken! Alles heel goed wassen, ook die schoenen! Schiet op!’

En mama gehoorzaamde zonder iets te vragen. Eigenlijk hadden ze niet tegen haar hoeven te schreeuwen: ze wist zelf wel wat haar te doen stond. En altijd deed ze dat zonder een woord te zeggen.

DE FAMILIE FARDAZZA EN DE VLIEGER

Ik heb altijd heel goed geweten wie en wat ik was, ook al op mijn zesde. In een dorp als Partinico wordt niets je uitgelegd, maar als je op straat loopt hoor je de mensen kletsen en opmerkingen maken… Wij werden de familie Fardazza genoemd, wat in het Siciliaans zoiets als ‘de modderkluiten’ betekent. Zo noemde iedereen ons: de Fardazza’s. Mijn moeder haatte die bijnaam, omdat hij zo viezig en grof was. Die naam hebben we gekregen toen mijn vader ooit een Lamborghini-tractor had gekocht, een groot, blinkend rood ding, waar hij heel trots op was. Toen hij hem ging uitproberen op zijn land, kwamen een paar buren kijken hoe hij met de eg de aarde omwoelde. Ze merkten op dat de kluiten die hij met zijn nieuwe tractor maakte veel groter werden dan ze gewend waren.

‘Kijk ’ns, Gianni, wat een kluiten je maakt!’

Vanaf dat moment was mijn vader ‘oom Giannino van de kluiten’ geworden: zu Giannino Fardazza. En later werden wij ‘de Fardazza-bende’. Maar die laatste aanduiding durfde niemand uit te spreken waar wij bij waren.

Wat mijn broers allemaal uithaalden, hoorde ik via de radio en televisie, en via het roddelcircuit. In het dorp werden ze nooit openlijk van iets beschuldigd. De mensen scholden alleen maar op ‘het tuig’ dat een gezinsvader had vermoord of een magazijn in brand had gestoken. Woedend werden de mensen dan, ze vloekten en ze leken uit hun vel te springen. Ook al was ik nog maar klein, ik begreep heel goed dat ze eigenlijk kwaad waren op mijn broers. Ik haatte die mensen. Ik was zo dol op Nardo (we noemen Leonardo nog steeds zo), Michele en Vito dat ik me niet kon voorstellen dat zij de ‘slechteriken’ waren. Voor mij waren de slechteriken de mensen die kwaad over hen spraken, die raasden en tierden. Meer dan dat durfden die mensen trouwens niet te doen.

Nee, niemand durfde ook maar iets te ondernemen. Partinico, dat op veertig kilometer van de hoofdstad Palermo ligt, behoorde in de tijd dat ik zes was nog echt tot het diepe Sicilië: bewegingloos en zwijgzaam. Misschien nog wel meer dan Palermo zelf. De omgeving is er prachtig: akkervelden, wijngaarden, citrusplantages. Regisseur Damiano Damiani heeft er een paar scènes opgenomen voor zijn film Il giorno della civetta, die gebaseerd is op een roman van Leonardo Sciascia. De hoofdrolpelers waren Franco Nero en een ontembare Claudia Cardinale, die in de film zo mooi is dat je je er bijna ongemakkelijk bij voelt. Voor mij was dat toen de hele wereld: het dorp, de velden en de Jato-dijk, die ons in staat stelde ons land in Baronia, dicht bij Partinico, van water te voorzien. Maar als je zes bent, heb je natuurlijk ook nauwelijks belangstelling voor wat er in de echte wereld gebeurt. En je weet er ook vrijwel niets van.

Het was 1978, en de Italiaanse staat had wel iets anders aan zijn hoofd dan de toestand op Sicilië. Op 16 maart hadden de Rode Brigades Aldo Moro ontvoerd, de leider van de grote christendemocratische partij Democrazia Cristiana. Na vijfenvijftig dagen gevangenschap werd op 9 mei zijn dode lichaam gevonden in het centrum van Rome.

Het waren de jaren van ‘de strategie van de spanning’, van het terrorisme van extreem-links en het terrorisme van extreem-rechts. Op diezelfde 9 mei kwam er op Sicilië ook een einde aan het leven van Peppino Impastato, een jonge, militante activist van de linkse beweging Democrazia Proletaria. En onmiddellijk werd ook zíjn dood op het conto van het terrorisme geschreven. Hij werd gevonden op de rails van de spoorlijn Palermo-Trapani, ter hoogte van zijn woonplaats Cinisi. Er werd gezegd dat hij om het leven was gekomen door een vergissing met de bom die hij zelf had gemaakt, en waarmee hij daar een aanslag had willen plegen. De krant Corriere della Sera kopte: ‘Linkse extremist aan stukken gescheurd op spoorbaan door eigen bom’. Het was maar een klein berichtje, dat al snel volkomen werd ondergesneeuwd door het verdriet over de dood van Moro.

Maar in werkelijkheid was Peppino Impastato ‘aan stukken gescheurd’ door de maffia van don Tano Badalamenti, die in Cinisi de macht had, en tegen wie Peppino dag na dag tekeerging via zijn lokale radiostation Radio Aut. ‘Opperhoofd Tano’ noemde hij Badalamenti, met een soort naïeve moedigheid.

In 1966 had Peppino een artikel geschreven met de titel: ‘Maffia, een grote hoop stront’, wat zijn vader, een maffioso, ertoe bracht hem uit huis te zetten. Zijn familieleden, ook allemaal maffiosi, hadden meteen hun vonnis klaar: ‘Als het mijn zoon was, zou ik een graf graven en hem erin gooien.’

Gaetano (Tano) Badalamenti was in de jaren zestig een belangrijk kopstuk binnen de maffia geweest, maar in 1977 was zijn ster al aan het dalen. Hij was buitenspel gezet door de hoogste leiding van Cosa Nostra en was geen lid meer van de Commissie, ook al was hij nog wel gehouden aan al zijn verplichtingen. In dat jaar waren namelijk de ‘boeren met modder aan hun poten’ aan de horizon verschenen, de bende van Corleone, die onder leiding stond van Luciano Liggio, Salvatore Riina en Bernardo Provenzano. Deze mannen hadden het vaste voornemen om, op welke manier dan ook, de ‘Palermitanen’ uit te schakelen, en met hen de hele oude garde van Cosa Nostra. Die oude garde, bestaande uit maffiosi met dure merkkleding en protserige pinkringen, zou, om zijn belangen niet te schaden, nooit een frontale aanval op de Italiaanse staat hebben aangedurfd.

In die jaren had Cosa Nostra de heroïne ontdekt en begrepen dat, via handel met Amerika, daarmee bergen geld te verdienen waren. De Corleonezen hadden geen plaats in deze handel omdat ze geen familie hadden in Amerika, zoals de Palermitanen. Vooral Tano Badalamenti en Salvatore Inzerillo sponnen garen bij deze handel. Inzerillo was een neef van Carlo Gambino, die tot zijn dood in 1976 de machtigste clan van New York heeft aangevoerd. Als die ‘boeren’ uit Corleone Amerika wilden veroveren, moesten ze dus eerst Sicilië veroveren.

Inmiddels was het hun wel gelukt om Michele Greco, een vertegenwoordiger van de ‘aristocratische maffia’, aan hun kant te krijgen. Vanwege zijn elegante en achtenswaardige verschijning werd hij ‘de paus’ genoemd. Hij was leider van de clan van Ciaculli, maar bovenal hoofd van de Commissie, de hoogste leiding van Cosa Nostra.

‘Paus’ Michele Greco had eigenlijk de plicht om alle clans met elkaar te verzoenen, maar tegen de andere leden van de Commissie verzweeg hij wat de Corleonezen aan het bekokstoven waren. Die andere leden waren: Tano Badalamenti, Stefano Bontade van de bende van Santa Mari del Gesù uit Palermo, Salvatore Inzerillo, Giuseppe Di Cristina, hoofd van de clan van Riesi en Pippo Calderone, van de clan van Catania.

In 1978 gingen de aartsvijanden van de Corleonezen voor de bijl, de concurrende maffiosi die hadden begrepen wat de ‘boeren’ van plan waren, en er zelfs, zoals Di Cristina, de carabinieri over hadden ingelicht. Op 30 mei werd Giuseppe Di Cristina in de Via Leonardo da Vinci in Palermo doodgeschoten. Hij was de eerste geweest die een beveiligde auto aanschafte, maar hij heeft er niets aan gehad. Hij werd beschoten op het moment dat hij ín zijn auto wilde stappen. Een paar maanden later, op 12 september, werd zijn vriend Pippo Calderone vermoord.

1978 was ook het jaar dat maffiabestrijder Giovanni Falcone zijn intrek nam in het Palermitaanse paleis van justitie. Maar voor Cosa Nostra was hij toen niet meer dan een doodgewone onderzoeksrechter, gewoon nog een smeris erbij. Voor de Siciliaanse maffiosi zijn politieagenten, carabinieri, en rechters namelijk allemaal ‘smerissen’.

Palermo lag voor ons op enige afstand, maar op maar een paar kilometer van mijn dorp Partinico lag San Giuseppe Jato, waar de clan van de familie Brusca zich had verbonden aan die van Corleonees Luciano Liggio. In 1976 was niemand minder dan Corleonees Salvatore of Totò Riina, bijgenaamd ‘de Korte’, zelfs peetvader geworden van de nog jonge Giovanni Brusca, bijgenaamd ‘de Mensenslachter’ en ‘het Varken’, de man die op de knop zou hebben gedrukt bij de aanslag in Capaci, die op 23 mei 1992 het leven kostte aan onderzoeksrechter Giovanni Falcone. Brusca zou een van de beste vrienden van mijn broer Vito worden.

De maffia? Daar werd in ons dorp nooit over gesproken. Maar Partinico is altijd een maffiadorp geweest. Toen ik klein was kende iedereen Frank Coppola, die Frank-met-de-drievingers werd genoemd, en in Partinico was geboren. In Amerika was hij een machtig man geworden, en met Lucky Luciano en de hele maffia van New York had hij het Amerikaanse leger geholpen bij de landing op Sicilië in 1943, waarna heel Italië werd bevrijd.

Maar in de buurthuizen en de bars vertelden – of fluisterden – de oudjes van het dorp liever een ander verhaal: dat van ’u zu Santu en Salvatore Giuliano.

Giuliano stond bekend als ‘de koning van Montelepre’, een dorp bij Palermo. In de jaren na de oorlog zagen de mensen hem als een soort Siciliaanse Robin Hood, als een held die stal van de rijken en schonk aan de armen. Hij streed voor de onafhankelijkheid van Sicilië, voor een eigen staat, en is uiteindelijk op 5 juli 1950 doodgeschoten in Castelvetrano, naar wordt gezegd door zijn eigen plaatsvervanger Gaspare Pisciotta, die later in de gevangenis op zijn beurt van het leven is beroofd door vergiftiging. Het is een nogal onfris verhaal, waarvan de ware toedracht nooit is vastgesteld. Maar in ons dorp werd verteld dat toen Giuliano niet meer was dan een onbelangrijk smokkelaartje, hij onder de bescherming stond van ’u zu Santu, oftewel Santo Flores, de maffiabaas van Partinico.

Santo Flores had begrepen dat Salvatore Giuliano op den duur gevaarlijk zou kunnen worden voor de maffia. Hij werkte voor té veel opdrachtgevers. In elk geval is Santo Flores eerder om het leven gekomen dan Giuliano. Op 17 juli 1948 werd hij op de Piazza Duomo in Partinico geraakt door een mitrailleursalvo, en de mensen zeiden dat Giuliano daarachter had gezeten.

Maar toen ik klein was, waren dit allemaal al heel oude verhalen. Het dorp leek nu anders; er was minder armoede, er waren nieuwe huizen. Maar wás het echt wel zo anders?

Nog steeds is er in Partinico niet meer dan één bioscoop en zijn er geen discotheken. Jongeren die iets leuks willen doen en niet de hele dag op het dorpsplein willen rondhangen, móéten wel ergens anders naartoe. Nog maar weinigen weten dat Danilo Dolci aan het eind van de jaren vijftig in Partinico zijn Studiecentrum voor de Vrede heeft opgericht. Met dit centrum en zijn werk onder jongeren wilde hij zich teweerstellen tegen de maffia en de maffiamentaliteit.

Wij woonden in de Via Nullo, in de wijk Casa Santa, aan de rand van het dorp.

Mijn moeder Maria heeft vijf kinderen op de wereld gezet: in 1955 Leonardo, in 1957 Michele, in 1959 Vito en in 1962 Antonina, die we Nina noemen. Toen ik op 25 februari 1972 werd geboren, was mijn moeder negenendertig en mijn vader Giovanni negenenveertig. Toen ik klein was, zag ik hen meer als een oma en opa dan als ouders. Ik vond ze erg oud en moe. Maar mijn broers, die ik als idolen aanbad, waren een en al levenslust. Overal liep ik hen achterna, altijd wilde ik bij hen zijn. Ik was er zelfs bij als ze met hun meisjes uitgingen.

Mijn broers leerden me alles, en maakten dat ik me beschermd voelde. Wat me ook maar overkwam, altijd waren Nardo, Michele en Vito er om voor me te zorgen. En dat deden ze dan ook, op hun eigen manier, soms teder, soms onstuimig – en soms gewelddadig. Die tederheid voelde ik vooral op avonden dat ze moe van het werk op het land waren thuisgekomen en bij me op de bank kwamen liggen om televisie te kijken, met hun hoofd op mijn benen. Of als ik in hun bed kroop om bij ze te slapen. Dan gebeurden er wel eens ongelukjes waar ik nu om moet lachen, maar die me toen in grote verlegenheid brachten. Het is wel eens gebeurd dat ik in Nardo’s bed had geplast en de volgende ochtend beweerde dat het zweet was, dat ik het heel erg warm had gehad. Hij lachte dan alleen maar naar me.

Gewelddadig werden ze als iemand me iets naars had aangedaan, ook al was het dan buiten diens schuld.