Jordi Puntí

Verloren bagage

Vertaald door Irene van de Mheen

Voor Steffie

DEEL EEN

VERTREK

1

Foto’s

We hebben dezelfde herinnering.

      Het is heel vroeg. De zon komt net op. Alle drie – vader, moeder en zoon – gapen we van de slaap. Mama heeft thee gezet, of koffie, en die drinken we werktuiglijk, zonder nadenken. We zitten in de kamer, of in de keuken, zo rustig en stil dat we net standbeelden lijken. Onze ogen vallen dicht. Al snel horen we een vrachtwagen voor het huis stoppen en wordt er één keer getoeterd. Hoewel we erop zaten te wachten, is het zo’n vreselijk geloei dat we ons rot schrikken en meteen klaarwakker zijn. De ruiten trillen even. De buren zullen ook wel wakker zijn geworden. We gaan naar buiten om onze vader uit te zwaaien; hij klimt in de vrachtwagen, steekt zijn arm door het raampje, oefent zijn glimlach terwijl hij terugzwaait. Je kunt merken dat hij het jammer vindt om weer weg te gaan. Of niet. Hij is maar twee, hoogstens drie dagen thuis geweest. Zijn twee kameraden boven in de vrachtwagen roepen en zwaaien ook naar ons. De tijd verstrijkt in slow motion. De Pegaso start en rijdt moeizaam weg, alsof ook hij geen zin heeft. Mama heeft haar ochtendjas aan en misschien veegt ze een traan weg, misschien ook niet. Wij, de kinderen, lopen in onze pyjama en op pantoffels, onze voeten zijn ijskoud. We gaan naar binnen en kruipen weer in bed waar het nog een beetje warm is, maar slapen kunnen we niet meer door de vele gedachten die door ons hoofd spoken. We zijn drie, vier, vijf en zeven jaar oud, en we hebben dit tafereel al vaak meegemaakt. Op dat moment weten we het nog niet, maar dit is de laatste keer dat we onze vader hebben gezien.

      We hebben dezelfde herinnering.

De scène die we net beschreven hebben, vond op zijn minst twintig jaar geleden plaats en dit verhaal zou op drie verschillende plaatsen op de kaart van Europa kunnen beginnen. Of nee, vier. Het zou kunnen dat de verhuiswagen vervaagde in de ochtendmist waarin de quai de la Marne ten noorden van Parijs was gehuld en dat hij een rij huizen achter zich liet in de rue de Crimée, langs een kanaal dat in het ochtendgloren zo uit een boek van Simenon leek te komen. Of misschien verbrak de motor van de vrachtwagen de vochtige stilte van Martello Street tegenover het London Fieldspark, in Oost-Londen, en reed hij onder het treinviaduct door op zoek naar een uitvalsweg om die metropool te verlaten, waarbuiten de wegen breder zijn, en links rijden geen enkel probleem is voor een chauffeur van het vasteland. Maar we zouden ons net zo goed in Oost-Frankfurt kunnen bevinden bij een van die huizenblokken in de Jacobystrasse die na de oorlog zijn gebouwd: hier rijdt de Pegaso aarzelend in de richting van de snelweg, alsof hij ertegen opziet door het landschap van bossen en fabrieken te rijden en zich aan te sluiten bij de rij vrachtwagens die net als hij over de verkeersaders van Duitsland razen.

      Parijs, Londen, Frankfurt. Drie willekeurige, ver van elkaar gelegen plaatsen, met als enige bindende factor onze vader, die in een vrachtwagen reed en meubels vervoerde van de ene naar de andere kant van Europa. Er was nog een stad, Barcelona. Punt van aankomst en vertrek. In dit geval geen vrachtwagen of kameraden. Een van ons – Cristòfol – met zijn vader en moeder, meer niet. Drie personen in een slecht verlichte keuken van een appartement in de Carrer del Tigre. Maar het afscheid nemen gebeurde rustig zoals hij dat wilde – leek bijna ingestudeerd – met dezelfde vage bezorgdheid die al eerder in andere huizen bij andere gezinnen had geheerst. De blik die kalmte moest uitdrukken maar eigenlijk overliep van medelijden en ons daar alle vier mee besmette: uren later, de volgende dag of na een week, keken we onder het tandenpoetsen in de spiegel en zagen die blik in onze ogen. Een medelijden waarin we berustten. Daarom hebben we nu het gevoel dat ieder van ons overal was, en daarom verviervoudigt zich nu, zoveel jaar later, onze kinderlijke teleurstelling. Ook willen we graag denken dat onze moeders, onze vier moeders, een en dezelfde persoon zijn. Zonder het verdriet te delen, maar juist te verdubbelen. Niemand blijft de bittere pil bespaard. Ook ons, de vier zonen, niet.

      Wat? Is het niet te volgen? Is het te gecompliceerd?

      O, maar dit moet ook goed verteld worden. We zijn vier broers – of beter gezegd halfbroers –, zonen van dezelfde vader en vier heel verschillende moeders. Een jaar geleden kenden we elkaar nog niet. We wisten zelfs niet van het bestaan van de anderen, verspreid over Gods aarde. Papa wilde dat we Christof, Christophe, Christopher en Cristòfol – Cristóbal toen Franco nog leefde – zouden heten. Zo in één adem uitgesproken lijken deze vier namen wel een onregelmatige Latijnse verbuiging. Christof, Germaans nominatief, werd in oktober 1965 geboren als de onmogelijke erfgenaam van Europese afkomst. Christopher, Saksisch genitief, kwam bijna twee jaar later ter wereld en zijn geboorte veranderde en verbreedde opeens de betekenis van een Londens leven. De accusatief Christophe liet iets minder lang – negentien maanden – op zich wachten, in februari 1969 werd het lijdend voorwerp van een Franse alleenstaande moeder geboren. Cristòfol was de laatste die zich aankondigde: een bijwoordelijke bepaling, volkomen bepaald door plaats, ruimte en tijd, een ablatief in een taal zonder naamvallen.

      Waarom gaf onze vader ons deze naam? Waarom stond hij erop ieder van ons zo te noemen, was hij zo koppig dat onze moeders uiteindelijk wel moesten toegeven? Wilde hij misschien niet dat we uniek waren? Feit is dat geen van ons nog meer broers of zussen heeft. We hadden het er een keer over met Petroli, samen met Bundó zijn compagnon – in verhuizingen en geheimen –, en die zei van niet, dat onze vader zich nooit vergiste wanneer hij over ons vertelde en dat hij precies wist wie wie was. We zeggen tegen onszelf dat het misschien te maken had met bijgeloof: Christoffel is de beschermheilige van de chauffeurs van alle gemotoriseerde voertuigen en wij, de vier zonen, waren als kleine offerandes die hij in elk land achterliet, aangestoken kaarsjes om hem te beschermen op zijn ritten. Maar Petroli, die hem heel goed kende, zegt dat hij niet in een andere wereld geloofde en oppert een nog onwerkelijker, maar daarom niet minder geloofwaardige mogelijkheid: misschien wilde hij gewoon een winnende hand hebben bij het pokeren. ‘Vier azen,’ zegt hij, ‘van elke kleur een.’ ‘En papa dan?’ vragen wij. ‘Hij was de joker die de five of a kind completeerde.’

      ‘Life is very short, and there’s no time...’ begint Christopher ineens te zingen. We laten hem maar, want de tekst is toepasselijk en bovendien is het een liedje van de Beatles. Alle vier delen we deze voorliefde, maar nu spelen we niet wie van ons George is en wie Paul, wie Ringo en wie John. Dat soort spelletjes houden we voor onszelf, net als het onderbreken van een gesprek met een liedje. Het is de eerste en laatste keer dat we zo’n eenmansactie toestaan – een solo – zonder eerst met elkaar te hebben overlegd. We zijn hier niet in een karaokebar en moeten ons aan bepaalde regels houden, willen we elkaar kunnen verstaan. Als we alle vier door elkaar heen zouden praten, zou het een heksenketel worden. Bovendien heeft Chris gelijk: het leven is erg kort en er is geen tijd.

      Wat nog meer? Zou je kunnen zeggen dat onze vader – of liever gezegd zijn afwezigheid – ons leven op dezelfde manier heeft bepaald, ook al hadden we geen weet van elkaar? Nee, natuurlijk niet, maar het is verleidelijk daarover te fantaseren. Neem bijvoorbeeld onze beroepen. Christof werkt in de theaterwereld en zijn ‘doen alsof’, to be or not to be, doet ons denken aan het toneelspel van onze vader. Christophe is hoogleraar kwantumfysica aan de universiteit van Parijs, waar hij de wereld observeert, de werkelijkheid in twijfel trekt en parallelle universums bestudeert (waarin onze vader ons nooit verlaat). Christopher heeft een winkel in Camden Town en verdient zijn brood met het inkopen en verkopen van tweedehands lp’s: het vaak op niet geheel legale wijze verwerven van de mooiste verzamelobjecten en andere relieken lijkt een erfenis van de schelmenstreken van onze vader (blijf alsjeblieft verder lezen). Cristòfol is vertaler Frans, vooral van romans, en zijn omzettingen uit de ene in de andere taal lijken een eerbetoon aan de taalkundige inspanningen van onze vader.

      Wat nog meer, wat nog meer? Lijken we uiterlijk op elkaar? Ja, we lijken op elkaar. Je zou kunnen zeggen dat we alle vier dezelfde genetische kaart hebben en dat onze moeders – Sigrun, Mireille, Sarah, Rita – samen de evolutie vormen die ons verschillend maakt, de barbaarse grammatica die ons van het Latijn heeft verwijderd. We zouden ergens in Centraal-Europa, misschien op het kruispunt waar hun lotsbestemmingen samenkomen – in het midden van een rotonde als we walgelijk symbolisch willen zijn – een standbeeld moeten oprichten voor alles wat zij hebben doorstaan. Maar voorlopig kennen ze elkaar nog niet. Pas sinds een paar weken zijn ze op de hoogte van het bestaan van de andere vrouwen en van het feit dat we halfbroers hebben – en zij dus stiefkinderen. De grenzen liggen echter vast. Sarah zegt met een ironie die ze gemeen heeft met de andere drie, dat wij, de zonen, een soort ambassadeurs zijn die bijeenkomen om te onderhandelen over een wapenstilstand. Het zou kunnen dat we later besluiten een ontmoeting voor ze te organiseren in een hotel op neutraal terrein. Een weekend in Andorra bijvoorbeeld of Zwitserland. Maar dat zal pas later mogelijk zijn.

      Wat nog meer, wat nog meer, wat nog meer? Lijken onze moeders uiterlijk op elkaar? Ik zou zeggen van niet. I don’t think so. Je crois pas. Ich glaube nicht. Delen ze een gemeenschappelijke schoonheid of zijn ze eerder een perfecte puzzel van een zieke geest, de geest van onze vader? Geen van beide, maar toen we hun meedeelden dat we ze in de toekomst een keer bij elkaar wilden brengen, reageerden alle vier de moeders even onwillig. Mireille trekt een gezicht en zegt dat het net een bijeenkomst van Anonieme Afgewezen Vrouwen zou lijken. Sigrun eist dat de top gesubsidieerd wordt door de Europese Gemeenschap. Rita vergelijkt zo’n bijeenkomst met een zielige fanclub, ‘Elvis leeft! Elvis leeft!’ Sarah heeft een idee: ‘Als we zo nodig bij elkaar moeten komen, waarom voeren we dan niet samen het stuk De zes vrouwen van Hendrik VIII op? Ach, zijn we maar met zijn vieren? Geen nood, met een beetje zoeken vinden we er vast nog wel twee vrouwen bij!’

      De bijtende spot van de vier potentiële weduwen is vast een verdedigingsmechanisme. Het mag dan lang geleden zijn, hun liefdesrelaties lijken te veel op elkaar om er nu opeens open en bloot over te vertellen. Van een afstand is het verleidelijk je vier vrouwen voor te stellen die samen besluiten hun geheugen af te graven naar herinneringen aan de man die ze op een dag alleen liet, zonder waarschuwing vooraf, hulpbehoevend en met een baby die moest worden grootgebracht. Ze drinken en praten. Stukje bij beetje brengt een reeks verwijten ze samen. Het drama is zo ver weg dat de tijd de scherpe kantjes er heeft afgehaald en het zo ongevaarlijk heeft gemaakt als een opgezet wild dier. Meer nog dan therapie is de bijeenkomst een duivelsuitdrijving. Ze drinken en lachen. Maar van lieverlee denken ze alle vier diep in hun hart dat de anderen hem niet begrepen, en zo, zich in hun herinnering rechtvaardigend, maken ze allemaal hun liefde een beetje mooier. Die van haar was de belangrijkste, de echte. Slechts één misplaatste opmerking, een grapje dat opeens niet leuk meer is, en dit verbond lost op in verdriet. Je zou kunnen zeggen dat ze elkaar nog net niet de haren uittrekken.

      Er is namelijk iets wat het allemaal nog gecompliceerder maakt. Op dit moment kunnen we namelijk niet zeggen dat onze vader dood is. Hij is alleen verdwenen, ruim een jaar geleden.

      Eigenlijk is verdwijnen niet het juiste woord, en de reden dat we vast van plan zijn hem te vinden, is om dat woord betekenis te geven, van inhoud te voorzien. Iemand kan namelijk alleen verdwijnen als hij eerst is verschenen en in het geval van onze vader is dat niet zo. Het is meer dan twintig jaar geleden dat we hem voor het laatst zagen, en de optelsom van onze herinneringen levert slechts een vaag beeld op. Hij was niet verlegen of afstandelijk, maar hij leek altijd een achterdeurtje open te houden. Ook was hij niet nerveus, onrustig of wantrouwig. Sigrun vertelt dat ze net zo verliefd was op zijn aanwezigheid als op zijn afwezigheid. Mireille vertelt dat hij er amper was of hij leek alweer weg te gaan. Dat kwam natuurlijk doordat hij altijd maar zo kort bleef. Dat vluchtige werd met de tijd erger en in plaats van plotseling te verdwijnen – hopla! als bij een goocheltruc of een buitenaardse ontvoering – denken wij eerder dat papa stukje bij beetje uiteenviel. Dat zelfs nu, op dit moment, terwijl we voor de eerste keer gezamenlijk aan hem denken, zijn langzame uiteenvallen nog steeds gaande is.

      De wens om op te lossen was zelfs merkbaar in de brieven die hij ons stuurde, geschreven op verschillende plekken in Europa waar de verhuizingen hem brachten en waarin hij verhaalde over wederwaardigheden van de reis. Soms waren het eenvoudige ansichtkaarten waarop hij langs de kant van de weg iets had gekrabbeld, met op de voorkant altijd ruiterstandbeelden, kastelen, tuinen, kerken – afschuwelijke provinciale monumenten die we ons alle vier zo haarscherp herinneren dat we er bang van worden. De kaarten waren ergens in Frankrijk of Duitsland gedateerd, maar er zat een postzegel op met het marmerachtige gezicht van Franco, omdat ze vast dagenlang in het handschoenenkastje lagen en hij er pas weer aan dacht ze op de bus te doen als hij allang weer terug was in Barcelona. Soms stuurde hij met een brief foto’s mee, waar hij alleen op stond of samen met zijn twee verhuismakkers. In de paar zinnen bij die afbeeldingen klonken oprechte tederheid en verlangen door, die onze moeders aan het huilen maakten als ze in een overgevoelige bui waren, maar de brieven waren nooit langer dan twee kantjes. Op het moment dat hij er net zin in leek te krijgen, hield het schrijven abrupt op. We zien elkaar snel, zoenen, enzovoort, zijn naam eronder en klaar. Alsof hij bang was zich helemaal bloot te geven.

      ‘Hij heeft ze nog net niet met inkt geschreven die een paar dagen na het lezen onzichtbaar wordt,’ stelt Christof.

      Wat moet er nog meer verteld worden? O ja, hoe het ons lukt om elkaar te verstaan. Vanaf de eerste dag dat we elkaar leerden kennen, nadat Cristòfol besloot zijn broers te zoeken, is Engels onze lingua franca. We praten Engels omdat we nu eenmaal een gemeenschappelijke taal nodig hebben en elkaar dan het best begrijpen, maar in werkelijkheid voeren we onze gesprekken in een ingewikkelder taal, een soort persoonlijk familie-esperanto. Voor Christof is Engels geen enkel probleem, het is tenslotte een volle neef van het Duits en bovendien heeft hij de taal als kind geleerd. Christophe praat met dat enigszins verwaande accent, de Fransen eigen, en heeft dankzij de congressen en lezingen over kwantumfysica waaraan hij veelvuldig deelneemt een grote technische woordenschat. Cristòfol heeft zich de Engelse taal pas op latere leeftijd met privélessen eigen gemaakt; op de middelbare school en de universiteit leerde hij alleen Frans. Als hij niet op een Engels woord kan komen, schakelt hij af en toe over op het Frans en dan voelt Christophe zich getroost. Je kunt het aan zijn gezicht zien. Chris en Christof lachen om die Romaanse connectie en imiteren hen met een dialoog bestaande uit keelklanken, regels uit de Marseillaise en namen van Franse voetballers.

      Op zijn beurt spreekt Chris een beetje Spaans dankzij de inspanningen van zijn moeder Sarah. Halverwege de jaren zeventig, toen het duidelijk werd dat Gabriel hen niet meer zou komen opzoeken, schreef ze haar zoon in voor een zomercursus Spaans. Misschien dat Chris zijn vader nooit meer zou terugzien, God damn it, maar ze wilde hem op zijn minst zijn Spaanse erfenis meegeven. De docente, die Rosi heette, studeerde aan de universiteit en was naar Londen gekomen om ervaring op te doen. Het eerste wat ze leerde was dat ze geen aanleg had voor lesgeven. Haar lesmethode bestond eruit de leerlingen naar een cassettebandje met Spaanse zomerhits te laten luisteren. Daarom kan Chris perfect, alsof het de gewoonste zaak van de wereld is, zinnen zeggen als: ‘Es una lata trabajar,’ ‘No me gusta que en los toros te pongas la minifalda,’ of ‘Achilipú, apú, apú,’ hoewel hij vandaag de dag allang niet meer weet wat het betekent.

      Een gemeenschappelijke jeugdherinnering die we ontdekten betreft Catalaanse liedjes. Tijdens onze eerste reünie in Barcelona zaten we in een restaurant en probeerden de informatie over papa op elkaar af te stemmen. Opeens hoorden we aan een tafel vlak bij ons een groep kinderen de melodietjes zingen die hij ons leerde toen we klein waren. Liedjes als Plou i fa sol, En Joan Petit com balla of El gegant del Pi...

      ‘Ik herinner me een verhaaltje dat papa vertelde voor het slapengaan,’ zei Christof. ‘Het ging over een jongetje dat Pàtiufet heette of zoiets, hij zat op het laatst in de buik van een stier, “het regent noch sneeuwt in dat dier, und scheint keine Sonne hinein”. Ik deed het in mijn broek van angst. Nu vertel ik het soms in het Duits aan de kinderen van mijn vrienden, vooral omdat ik het leuk vind dat Pàtiufet zich heel goed kan meten met welk personage van de gebroeders Grimm dan ook.’

      ‘Nou, ik was geobsedeerd door een liedje dat ging van Plou i fa sol... les bruixes es pentinen...’ herinnerde Chris zich en begon te zingen. ‘Want in Londen regent het vaak terwijl ook de zon schijnt. Als ik naar buiten ging om naar school te gaan of met mijn vriendjes in het park voor ons huis te spelen, keek ik vaak angstig naar de lucht en dan brak midden in die druilerige motregen altijd de zon door. Het is weer zover, dacht ik dan, ergens in een huis in de stad zitten de heksen nu hun haar te kammen om uit te gaan. Als ik het aan mijn vriendjes vertelde, was ik ervan overtuigd ze een geheim toe te vertrouwen, maar ze lachten me vierkant uit. Om ze te laten ophouden, zong ik dan dat liedje. Het hielp niets.’

      Door de taalkundige mengelmoes waarin we alle vier steeds bedrevener raken, lijken we nog meer op onze vader. Het is als een erfenis, ook hij scheen veel talen een beetje te spreken, maar geen enkele echt goed. Onze moeders vertelden dat de woorden die hij zo ongeveer in half Europa had opgepikt, in zijn geheugen geleidelijk over elkaar schoven en daar shortcuts en valse vrienden creëerden, gemakzuchtige werkwoordsvervoegingen en ogenschijnlijk logische woordafleidingen. Omdat hij vond dat er in een gesprek geen lange stiltes mochten vallen, vertaalde hij in zichzelf steeds uit de ene in de andere taal, alsof het communicerende vaten waren, en koos altijd het eerste het beste woord dat in hem opkwam.

      ‘Mijn hersenpan is een kamer vol rotzooi die tot aan het plafond opgestapeld ligt,’ zeiden ze dat hij zei. ‘Maar het mooie is dat ik altijd vind wat ik zoek.’

      Al was het maar omdat hij zo overtuigd van zichzelf was, het werkte blijkbaar en het resultaat was een uiterst praktisch idiolect. Sigrun klaagt dat een gesprek met hem altijd grappig werd, zelfs wanneer het serieus bedoeld was. Sarah herinnert zich, om maar een voorbeeld te geven, dat rode wijn bij hem ‘zwarte wijn’ werd, want dat is de kleur die wijn in Catalonië heeft (vi negre). En Mireille bevestigt dat hij een keer in een brasserie aan de avenue Jean Jaurès een vin noir en zelfs een vin tinté de la maison had besteld, vanwege het Spaanse vino tinto.

      En ook al is een afwezige vader de oorzaak, iedere keer dat we gevieren onze herinneringen samenvoegen en ze over elkaar heen leggen, ervaren we iets wat ons verrast. Meteen toen we elkaar leerden kennen, hebben we ons voorgenomen ongeveer eens in de vijf weken een weekend samen te komen. Tijdens elke nieuwe bijeenkomst vullen we een leemte of ontrafelen we een intrige uit vaders dagelijkse leven. Onze moeders helpen ons die jaren terug te geven en al zijn de details niet altijd prettig, er overvalt ons vaak een gevoel dat wel bevredigend is: het gevoel dat we misschien bezig zijn ons eenzame verleden goed te maken, dat onze kindertijd zonder broers of zussen, die vaak op een vreemde volwassen manier zwaar was – waardoor we ons onbeschermd voelden – soms ongedaan gemaakt wordt nu we een deel van papa’s geheim kennen. De onzekerheid van toen kan niemand wegnemen, zoveel is zeker, maar we willen graag geloven dat wij vier broers elkaar zonder het te weten latent gezelschap hielden en dat dit zijn leven zin gaf omdat hij graag speelde met het geheim waarvan wij de essentie vormden.

      Misschien wordt deze eenzame broederliefde wat al te abstract, daarom zullen we een praktisch voorbeeld geven om het te verduidelijken. Toen wij vier christoffels plannen maakten om elkaar voor de eerste keer te ontmoeten en we op zo’n kille en afstandelijke manier communiceerden dat we er achteraf om lachen, zo belachelijk was het, spraken we af dat we foto’s van papa zouden meenemen. We zouden er een uitkiezen, de recentste of de foto waar hij het duidelijkst op stond, voor een advertentie die we in wat kranten in onze respectievelijke landen wilden plaatsen. We zouden zijn afbeelding over het halve continent verspreiden met de vraag of iemand hem had gezien of herkende en mogelijk aanwijzingen had waar hij zich verborg, en ons dat te laten weten. Uiteindelijk, na lange discussies, hebben we het er toch bij laten zitten omdat het ons tegenstrijdig leek. Als we het erover eens waren dat zijn verdwijning stapsgewijs en vrijwillig was, en helemaal niet plotsklaps, zou toch niemand hem herkennen. Niemand zou hem de vorige dag hebben gezien, of een paar dagen terug, of vorige week. Zijn afwezigheid zou voor iedereen volkomen normaal zijn.

      Ondanks het besluit geen stappen te ondernemen, bleven we de foto’s bekijken omdat we het een leuk spel vonden. We waren in Barcelona en hadden alle foto’s op tafel gelegd. Vervolgens bekeken we ze alsof het een fotoroman van een onvoltooid leven was. Het waren zwart-witfoto’s uit de jaren zestig en zeventig, maar ook kleurenfoto’s, met van die in de loop der tijd verbleekte kleuren die het tafereel iets onwerkelijks gaven. Sommige waren met een brief meegestuurd, andere tijdens een van zijn bezoeken gemaakt. Door ze zo naast elkaar te zien, constateerden we dat zijn houding telkens hetzelfde was: de manier waarop hij naar de camera glimlachte – lluiiiiís, cheeeeese, hatschiee –, alsof het hem moeite kostte, het herhaalde gebaar waarmee hij, als wij ook op de foto stonden, ons haar aanraakte, of de manier waarop hij willekeurig welke moeder omarmde, met zijn hand op precies dezelfde plek in haar taille...

      Het was verwarrend ons alle vier precies eender afgebeeld te zien, op dezelfde manier stilstaand voor de camera alsof er geen wezenlijke onderlinge verschillen waren. Het gaf ons een vervelend gevoel. De achtergrond varieerde enigszins en wijzelf natuurlijk ook, maar het kwam voor dat papa op alle foto’s uit een bepaalde periode hetzelfde spijkerjack en dezelfde schoenen droeg. Terwijl we het over deze overeenkomsten hadden, viel ons iets eigenaardigs op waarover we aanvankelijk heel kwaad werden, maar wat ons later troostte toen we het eenmaal hadden verwerkt. Het bleek namelijk dat de bij een brief gevoegde foto’s waarop hij in zijn eentje poseerde, vaak tijdens een bezoek bij een van ons thuis waren gemaakt. Papa vertelde over de foto en vermeed daarbij alles wat onze moeders achterdochtig zou kunnen maken. Hooguit situeerde hij hem op een van zijn ritten. ‘De foto die ik hierbij stuur heeft Bundó ergens in een vergeten uithoek van Frankrijk van me gemaakt, vorige maand september tijdens een lunchpauze,’ schreef hij in een brief aan Christopher en Sarah eind 1970. De vergeten uithoek die vaag achter hem zichtbaar was, betrof de witte gevel van het huis waar Christophe en Mireille woonden, op de quai de la Marne. ‘Even pauze om benzine te tanken in Duitsland, net buiten München,’ schreef hij bij een andere foto die hij aan Christophe en Mireille stuurde, maar Christof ontwaarde op de achtergrond, achter zijn gestalte, het benzinepompstation in zijn wijk in Frankfurt. Bovendien was de foto van twee jaar eerder, van 1968, want we hadden er allemaal eentje van hetzelfde fotorolletje (dat we gelijktijdig in het binnenste van de camera hadden gezeten troostte ons ook en vonden we grappig).

      In het licht van dit verslag is de meest voor de hand liggende conclusie te erkennen dat papa een dwangmatige leugenaar was en dan zitten we er zeker niet ver naast, maar het lijkt ons toch een al te eenvoudige conclusie. Voorlopig willen we hem niet veroordelen, maar uitvinden waar hij is. Wie hij is. Als dat ooit lukt, zullen we hem tegen die tijd wel ter verantwoording roepen. Nu willen we ons liever onbevooroordeeld in de schaduwen van zijn leven begeven, tenslotte hebben we elkaar dankzij hem – en dankzij zijn afwezigheid – ontmoet. Het is misschien niet makkelijk te begrijpen, maar we willen de verontwaardiging liever inwisselen voor een volkomen subjectief, zo je wilt fictief, enthousiasme. Dezelfde foto’s die eens zijn bedrog in stand hielden, dragen nu met terugwerkende kracht vaak bij aan onze verbroedering in het verleden. We willen er graag de aanwijzing in zien dat papa deze familiebijeenkomst jaren geleden al heeft voorzien. Zo bieden ze nog een illusie waaraan we ons vastklampen. Toegegeven: onze deductieve werkwijze is misschien niet erg wetenschappelijk, maar zo kunnen we de foto’s tenminste wat luchtiger bekijken en ze nieuw leven inblazen.

      Gezegd moet worden dat we het spel ook meespelen omdat we van één ding overtuigd zijn: op hetzelfde moment dat we in Barcelona voor het eerst bijeenkwamen en de foto’s van onze vader op tafel rangschikten om een aannemelijk verhaal te reconstrueren, beseften we dat hij ons nooit iets van zichzelf heeft laten zien. Geen flintertje. Nauwelijks gevoelens. Opeens deed die verzameling zwijgende, verouderde foto’s ons denken aan een reeks afbeeldingen uit een film, zoals de affiches die vroeger bij de ingang van een bioscoop hingen om de voorstellingen aan te kondigen. Je kon er eindeloos naar kijken, de bewegingloze acteurs en actrices bestuderen, je de scène voorstellen die ze speelden toen ze ineens werden stilgezet, maar als je van tevoren niets van het verhaal wist, was het onmogelijk eruit op te maken of het ging om een komedie, een drama of een misdaadfilm. Of ze op het punt van lachen stonden of van huilen.

      Zo is het precies. Gabriel, onze vader, onze acteur, staat altijd onbeweeglijk op de foto’s en hoe langer je naar hem kijkt, hoe meer hij je intrigeert.

2

Zulke dingen gebeuren

Onze vader heet – of heette – Gabriel Delacruz Expósito.

      Laten we hier beginnen.

      Die naam heeft hij van de moeder gekregen die hem op de wereld heeft gezet. Wie weet als herinnering aan degene die haar zwanger maakte of omdat ze een offerande dacht te brengen aan de aartsengel die hem zijn hele leven moest beschermen, of simpelweg omdat er iemand die nacht op straat een slampamper genaamd Gabriel vervloekte en haar zo op een idee bracht. Het zijn veronderstellingen die nooit getoetst kunnen worden. Hoe dan ook, de vrouw zal er haar redenen voor hebben gehad om de moeite te nemen het schepsel een naam te geven.

      Een echtpaar met een stokviskraam op El Born vond het kind tegen zes uur ’s ochtends. Zij waren die dag de eersten op de markt. Ze hadden wel een bundel lappen zien liggen bij de hoofdingang aan de Carrer Comerç, maar in de ochtendschemer gedacht dat het een verrotte bloemkool was, vergeten door de schoonmakers (als ze midden in de nacht pauzeerden, namen ze soms een nog redelijk gaaf exemplaar om er een poosje voor de ingang mee te voetballen). Opeens begon de bloemkool hartverscheurend te brullen, het gejank weergalmde onder de overkapping van de markt. De nachtwaker die met het echtpaar stond te praten, liep ernaartoe en verlichtte het bundeltje met een lantaarn. De vrouw van de stokvisverkoper pakte het voorzichtig op en ontdekte een blote zuigeling, helemaal blauw en besmeurd met bloed, wanhopig zijn handjes en lippen bewegend op zoek naar een tepel. Hij zag er zo weerloos en hongerig uit dat de vrouw met een ruk haar schort afdeed, haar wollen trui omhoogschoof en voor de ogen van haar man, de nachtwaker en een paar nieuwsgierige vroege marktbezoekers haar borst zo groot als een pompoen tevoorschijn haalde, de linker, en naar de mond van het kleintje bracht. De groep zweeg, geboeid door het spektakel van die weelderige, overvloedige borst. De nachtwaker probeerde zijn waardige houding, onontbeerlijk voor een publieke functie, niet te verliezen. De zuigeling rekte zijn nek als aangetrokken door een magneet en dronk een hele poos aan de tepel. In zijn mondhoeken verschenen, wonderbaarlijk, enkele melkbelletjes. Toen hij rustiger werd, haalde de stokvisverkoopster hem van haar borst, het deed pijn maar ze was voldaan – het was lang geleden dat ze er had bij gewerkt als min – en droeg hem over aan het bevoegde gezag. De nachtwaker pakte het pakketje met twee handen aan en voelde zich week worden door de warmte van het kleine wurm. Hij zou hem meteen naar het ziekenhuis brengen en daarvandaan zou hij als hij het overleefde, naar een of andere liefdadigheidsinstelling worden gebracht. Datzelfde moment van overleg ontdekten ze een wit briefje op de buik van het kindje, vastgeplakt aan het opgedroogde bloed dat een stukje navelstreng beschermde – als een fabrieksetiketje. Er stond ‘Gabriel’ op.

      Dit alles – Gabriels geboorte, achterlating en eerste borstvoeding – vond plaats op een ochtend in oktober 1941. Onze vader was ervan overtuigd dat hij dankzij die eerste melk een wellustige voorkeur voor stokvis had ontwikkeld, die hij at zodra hij maar de kans kreeg: op Catalaanse wijze a la llauna, op zijn Baskisch al pilpil, in gescheurde stukjes door de salade, gepaneerd, of met aardappels uit de oven. Daarentegen vond hij koeienmelk te zout en kon hij die alleen drinken met drie lepels suiker.

      Onze moeders herinneren zich dat hij de verhalen over zijn eerste uren op de wereld met fantasierijke details opsmukte, alsof hij daarmee het gemis van een moeder kon bagatelliseren en het doorstane leed in de jaren erna in het tehuis. Bovendien had hij, om het legendarische karakter ervan te benadrukken, altijd een krantenknipsel in zijn portefeuille, dat hij dan liet zien. Het bleek dat het bericht in La Vanguardia Española had gestaan. De redacteur had duidelijk plezier beleefd aan de meest saillante details en hij benadrukte de efficiëntie van de publieke hulpdiensten en het resolute optreden van de stokvisverkoopster.

      In elk geval hoorde Gabriel pas jaren later van het voorval, zeventien jaar later om precies te zijn, en dankzij een uitzonderlijk toeval. Zulke dingen gebeuren. Hij was net begonnen als sjouwer bij een verhuisbedrijf. Op een dag waren ze een appartement in Sant Gervasi aan het leeghalen van een gezin dat ging verhuizen. Hij moest een massief eikenhouten kast uit elkaar halen die zo groot en zwaar was dat niemand hem in zijn eentje kon verplaatsen. Eerst demonteerde hij de deuren en daarna besloot hij de laden eruit te halen om de kast minder zwaar te maken. Hij opende de eerste lade en trok hem uit de loper, met een krak van wormstekig hout tot gevolg. Vervolgens haalde hij de tweede lade eruit. Toen hij hem in zijn handen hield, viel zijn oog op het krantenpapier waarmee de bodem was bedekt, een dubbelgevouwen vergeelde pagina van La Vanguardia. Gabriel pakte hem er heel voorzichtig uit en vouwde hem open. De randen van het papier verpulverden in zijn vingers. Zijn oog viel op een bericht over de doorbraak van de Stalinlinie, ondertekend door het persbureau EFE in het ‘hoofdkwartier van de Führer’. Hij begreep dat het over de Tweede Wereldoorlog ging en zag toen de datum van de krant: woensdag 22 oktober 1941. Hij was een dag daarvoor geboren, op 21 oktober van datzelfde jaar! Terwijl hij dat alles op een rijtje zette en bedacht dat het om de dag na zijn geboorte ging, draaide hij de pagina om om het nieuws op de achterkant te lezen. Eerst viel hem een advertentie van een gasgenerator op, met een voorspellende tekening van een vrachtwagen, daarna bestudeerde hij de rubriek er vlak boven: ‘Berichten uit Barcelona’. Al snel ontdekte hij het bericht over zijn achterlating. Zulke dingen gebeuren.

      ‘Pasgeboren baby gevonden bij de ingang van de markt’, luidde de kop. Daaronder werd in tien zinnen verslag gedaan van de omstandigheden van die eerste ochtend in Gabriels leven, met de nadruk op de goedheid van de stokvisverkoopster, eindigend met de zin: ‘Uw redacteur kan bevestigen dat bij het sluiten van deze editie het engeltje vredig op de kraamafdeling van het ziekenhuis sliep, gered van de dood en het voorgeborchte, volkomen onwetend van de commotie die zijn eerste uren op onze aardse wereld hebben veroorzaakt.’ Gabriel had het artikel zo vaak gelezen dat hij de tekst uit zijn hoofd kende en met een onvervalste ernst citeerde. Dat stukje papier was het enige wat hem met het bestaan van zijn moeder verbond. 

      Op een vrije maandag, een paar dagen na de vondst, ging hij naar de markt en zocht de kraam van de stokvisverkopers. Terwijl hij op zijn beurt wachtte voor drie moten stokvis – het was vastentijd en de nonnen in het weeshuis waar hij nog steeds woonde, zouden de attentie waarderen – observeerde hij de matrone die hem zeventien jaar eerder had gezoogd en met een gevoel van bevreemding bewonderde hij haar. Ze had geblondeerd haar. Hoewel de tijd zijn sporen had achtergelaten, was haar figuur nog stevig en krachtig. Het vlees van haar armen was lijkbleek van de kou en leek massief als marmer. De rondheid van haar borsten duwde tegen het witte schort dat opbolde als een planetenstelsel. In een vlaag van regressie zou Gabriel ter plekke weer van die borst willen drinken, met dezelfde gulzigheid als op de eerste dag van zijn leven.

      Onze vader heeft de stokvisverkoopster nooit verteld dat hij het kind was dat ze die ochtend in oktober de borst had gegeven. Maar zo nu en dan, drie, vier keer per jaar, ging hij bij haar kraam langs.

      ‘Morgen spijbel ik een paar uurtjes om bij mijn adoptiemoeder langs te gaan,’ kondigde hij dan aan als hij met Bundó en Petroli op de terugweg was naar Barcelona, alsof hij tijdens het rijden hardop zat te denken.

      Aangezien de naam Gabriel, die zijn onbekende moeder had gekozen, katholiek was, accepteerden de nonnen van de kraamafdeling met alle plezier dat het schepsel zo heette en beperkten ze zich tot het geven van achternamen. Het waren de typische achternamen van een vondeling: Delacruz en Expósito. In de eerste jaren van Franco waren deze namen bijna een vrijgeleide en openden ze meer dan eens deuren: mensen luisterden vol medelijden naar zo’n in de steek gelaten snotneus en stelden zich er een vader bij voor die was gesneuveld aan het front, of een moeder die haar kinderrijke gezin had moeten opdelen om rond te kunnen komen. Vaak genoeg sloeg een vrome vrouw direct een kruis bij het horen van die twee achternamen.

      Wij kregen zijn achternamen niet. Onze moeders zijn nooit met hem getrouwd en daarom hebben we alleen haar familienaam. Maar soms hebben we er lol in elkaar aan te spreken met de vertaalde naam die we zouden hebben als we ook zijn achternaam hadden gekregen. Chris zou dan Christopher Cross kunnen heten, als een Amerikaanse zanger, of ook wel Christopher of the Cross, wat universeler klinkt, als een goochelaar van een casino in Las Vegas. Christof zou Von Kreutz heten, een naam voor een keizerlijke kolonel, en Christophe zou dezelfde achternaam hebben als een schilder uit het Louvre: Christophe Delacroix. Cristòfol zou het loyaalst zijn en Delacruz behouden, als de mysticus Sant Joan, of op zijn Catalaans Delacreu heten.

      De meeste weeskinderen die net als onze vader naar de kraamkliniek gingen en daarna opgroeiden in het weeshuis La Casa de la Caritat, droegen variaties van dezelfde namen. Het was alsof ze allemaal broers waren zonder dat ook echt te zijn. Terugdenkend aan zijn kindertijd beschouwde papa alleen Bundó bijna als zijn echte broer. Ze scheelden maar een paar weken, Bundó was iets ouder, en ze groeiden samen op. De vriendschap duurde hun hele leven, van de tirannie van het weeshuis tot de tirannie van de verhuiswagen, en alleen een catastrofe kon hen uit elkaar drijven. Zoals dat gaat in het leven, zal er op deze bladzijden een moment komen dat we op de bijzonderheden van de catastrofe moeten ingaan, die voor veel mensen fataal of fortuinlijk was.

      Nu, dankzij de herinnering van die twee, kunnen wij het labyrint van La Casa de la Caritat aan de vergetelheid onttrekken, de met Zotal gedesinfecteerde plavuizen en het kind dat daar liep aan de hand van een non die naar waskaarsen stonk. Of de nachtelijke hardloopwedstrijden van de weeskinderen, de avonturen en de straffen, de ruwheid van de afgedragen kleren die de armen kregen en de geslepenheid van degenen die geleerd hebben zichzelf te redden. Maar om alles meer betekenis te geven en in een perspectief te plaatsen, maken we liever eerst een sprong van veertig jaar en gaan we zonder Barcelona te verlaten, alsof de reizen van onze vader slechts een wirwar van lijnen op de kaart van Europa waren, het appartement binnen waar papa zich gedurende meer dan tien jaar verborgen hield.

      Het woord is aan Cristòfol.

      ‘Wacht even,’ protesteert Christof, ‘ik vind dat we het een titel moeten geven. Dit vraagt om de nodige plechtigheid.’

      Het woord is aan Cristòfol.

CARRER NÀPOLS

Heel goed. Op dit moment ben ik dertig en is het meer dan vijfentwintig jaar geleden dat ik papa voor het laatst heb gezien. Dit zou uit de mond van een of andere idioot die op tv zijn familiedrama uit de doeken doet, heel tragisch kunnen klinken, maar in mijn geval is het niet meer dan een voorlopige constatering. Juist omdat we, zoals eerder gezegd, zo gewend waren aan zijn afwezigheid, rekende ik even terug om de verbazing te onderstrepen – of eerder de schok – die me overviel toen ik na zo’n lange tijd het eerste levensteken van hem ontving. Ik bedoel zoiets simpels en tegelijkertijd onzekers als het kunnen nagaan van zijn stappen op de kaart van Barcelona. Het telefoontje van de politie kwam op een ochtend als alle andere. Een politieagent noemde zijn naam en vroeg of ik de heer Gabriel Delacruz Expósito kende. Ik dacht een paar seconden na en moest de naam hardop herhalen voor het tot me doordrong.

      ‘Ja, dat is mijn vader,’ antwoordde ik, ‘maar we hebben hem al heel lang niet meer gezien of van hem gehoord. We waren eigenlijk vergeten dat hij bestond.’

      ‘Ik begrijp het. In dat geval moet u weten dat we hem officieel vermist hebben verklaard. Niet dood, let wel, alleen verdwenen. Uw vader heeft al een jaar geen enkel teken van leven gegeven. Hij betaalt de huur van het appartement niet meer, evenmin als de daarbij behorende rekeningen. Het gas, water en licht is al een hele tijd geleden afgesloten. De huisbaas heeft er genoeg van dat de huur niet wordt betaald en heeft contact met ons opgenomen. Op hetzelfde moment waren er ook klachten van de buren over een sterke lijklucht die al dagenlang in het trappenhuis hing. We hebben dat serieus genomen en zijn het appartement binnengegaan, maar we hebben er niemand aangetroffen. Alles was in orde. De buren, dat begrijpt u wel, dat is een stelletje hysterische lui. Waar het om gaat is dat u, als zijnde het meest directe familielid, nu moet besluiten wat u wilt doen: of u de huur en de achterstallige rekeningen wilt betalen en hem ondertussen gaat zoeken of dat u liever zijn spullen meeneemt en het appartement opzegt.’

      Hem ondertussen gaat zoeken.

      ‘Hoe bent u uitgerekend bij mij terechtgekomen?’ was het enige wat ik uit kon brengen.

      ‘We hebben niet lang hoeven zoeken. We troffen uw naam aan op een vel papier, op het nachtkastje, alsof het een zelfmoordbrief was. Het leek daar met opzet neergelegd. Alleen was het geen brief van een zelfmoordenaar. Er stonden nog drie andere namen op, maar alleen uw naam kwam voor in het register van de burgerlijke stand.’

      Twee dagen later ging ik ’s ochtends zodra het licht werd naar het politiebureau om de sleutels van het appartement op te halen. De politie liet me het vel papier zien. De andere namen waren natuurlijk van de overige drie christoffels, ook al wist ik toen nog niet wie dat waren, zelfs niet of het bestaande namen waren. Het leek eerder een taalspelletje. Papa maakte geen enkele toespeling op onze vier moeders, niet op dat vel papier althans. De dag ervoor had ik mama de situatie uitgelegd en haar gevraagd mee te gaan, maar zij drong erop aan dat ik alleen ging.

      ‘Ben je niet nieuwsgierig?’

      ‘Nee. Ik hoor het later wel van jou.’

      In het geval van iets moeilijks of een teleurstelling deed ze liever alsof het haar niets kon schelen, zoals altijd wanneer het gesprek op papa kwam.

      Het appartement dat Gabriel had achtergelaten bevond zich op een eerste verdieping in de Carrer Nàpols, ter hoogte van de Carrer Almogàvers, vlak bij het Parc de la Ciutadella. Het was een lelijk jarenvijftiggebouw, met op de begane grond een garagebedrijf. Gabriel bleek meer dan tien jaar op dat adres te hebben gewoond, vertelde de politieagent. De keuze van de plek verbaasde me niet, als hij had willen verdwijnen. Dat deel van de stad was halverwege de jaren tachtig verloederd te midden van een omgeving die zo eenzaam en verlaten was als een industrieterrein. Het was een niemandsland geworden. Het Estació del Nord, dat toen nog niet was gerestaureerd, stond te vervallen op een braakliggend terrein waar ratten tussen de gebruikte condooms scharrelden. De rechtbank, waar het ’s ochtends een mierennest was, ging halverwege de middag dicht en sluimerde de rest van de dag in een zware schaduw. In dat deel van de Carrer Almogàvers vond je alleen maar werkplaatsen en transportbedrijven; vrachtwagens vulden de lucht met de stank van diesel. (Misschien was papa daar wel terechtgekomen omdat hij van die geur hield, bedenk ik me nu.) Alleen de travestieten brachten er een beetje leven in de brouwerij als ze aan het begin van de avond naar buiten kwamen om aan het werk te gaan en de straathoeken bevolkten. Onder het gele licht van de straatlantaarns liepen ze als zombies heen en weer, hun gezicht overdadig opgeverfd, op torenhoge hakken en in strakke kleren om de aandacht van langsrijdende klanten te trekken, en als ze werden genegeerd, riepen ze hen met een zware grafstem na dat ze moesten opsodemieteren.

      In diezelfde tijd volgde ik gedurende twee jaar Engelse les aan een taalschool aan de Passeig de Sant Joan, vlak bij de Arc de Triomf. Achteraf heb ik meer dan eens bedacht dat ik hem daar had kunnen tegenkomen, op een van die herfstnamiddagen als ik even in café Lleida zat tot het tijd was om naar de les te gaan. Twee onbekende neutrale blikken die elkaar een secondelang kruisen en weer wegkijken, ieder naar zijn eigen wereld. Het zou gekund hebben en dat vind ik geen bijzonder prettig idee.

      Met de afstandelijke houding van een notaris opende ik de deur van het appartement. Ik geef toe dat mijn bedoelingen vrij vaag waren: een kijkje nemen in de woning, aanwijzingen zoeken die erop konden wijzen waar Gabriel was – het was toen al jaren geleden dat ik hem ‘papa’ noemde – en dan alles vergeten, hoe sneller hoe beter. Ik was absoluut niet van plan hem te gaan zoeken en al helemaal niet om de huur voor hem te betalen – wat uiteindelijk wel gebeurde, dat vertel ik maar alvast. Ook al was het appartement koud en bedompt, het voelde meteen vertrouwd aan. Achteraf denk ik dat ik die gezellige sfeer zelf bij me droeg, als genetisch materiaal, en die onbewust op de muren overbracht.

      Toen ik door het appartement liep, constateerde ik dus opgelucht een gevoel van verwantschap. Alsof ik mijn hele leven niets anders gedaan had, trok ik het rolgordijn in de kamer omhoog zodat er wat meer licht binnenkwam, een schuin invallend schijnsel. Precies tegenover het raam, op een meter afstand, stond een muur die bij een garage hoorde. In het hele appartement was Gabriels afwezigheid merkbaar. De meubels waren met een dikke laag stof bedekt, wat ze iets bovenaards gaf, maar ik moet zeggen dat het me niet deprimeerde en dat het er niet treurig uitzag. Er heerste niet zo’n verlamde sfeer, eerder een bewegingloze dan een rustige, die zich van een huis meester maakt wanneer er plotseling iemand sterft; alles leek meer op een stilleven, een zorgvuldig uitgekiende compositie. Op de eettafel lag in een raffia mandje een tiental walnoten hun vonnis af te wachten, samen met de beul die ze gezelschap hield. Ernaast verlangden een doosje Franse lucifers en een half opgebrande kaars in een lege colafles naar nachten zonder licht. Een roestvrijstalen schoenlepel balanceerde al een eeuwigheid lijdzaam op de leuning van een skaileren fauteuil. De klok die op drie minuten over één stil was blijven staan, had er genoeg van om twee keer per dag de juiste tijd aan te geven, en smeekte zwijgend of iemand hem wilde opwinden.

      Ik vermeld deze alledaagse details – en ik zou er nog veel meer kunnen geven – om de lusteloosheid te beschrijven waarin het appartement was ondergedompeld. Terwijl ik zonder iets aan te raken door de kamers liep, bedacht ik dat papa’s manier van doen erdoorheen schemerde, precies zoals mama en ik hem hadden gekend. Er kwam namelijk niets belangrijks aan het licht of iets wat enige opheldering kon geven. Ook kwam het idee bij me op dat vast en zeker overdreven is, maar dat ik toch wil vermelden: ‘Levend begraven.’ Ontmoedigd stond ik op het punt weg te gaan, de deur achter me dicht te trekken en het erbij te laten zitten, tot ik op de valreep aan het vel papier dacht dat de politie op het nachtkastje had gevonden en dat ik nu als een legitimatie beschouwde of zelfs een uitnodiging om rond te snuffelen. Waarom had hij een lijst gemaakt van vier dezelfde maar toch verschillende namen? Cristòfol, Christophe, Christopher, Christof en de bijbehorende achternamen. En waarom stond ik bovenaan?

      Ik opende de laden van het nachtkastje, maar vond daar niets bijzonders. Naast het bed was een ingebouwde klerenkast met drie deuren en een grote spiegel. Achter de eerste deur gingen een paar planken met lakens, handdoeken en dekens schuil. Ik voelde met mijn hand of er iets tussen was verstopt (dat komt vaak voor), maar vond alleen twee zakjes lavendel, inmiddels zonder enige geur. De tweede deur verborg papa’s kleren. Er hing een verzameling overhemden, truien, colberts en broeken, het meeste vrij oud, die geen enkele hoop meer koesterden. Op de bodem stonden, een beetje beschroomd, een paar schoenen. Twee kale houten klerenhangers, als ontvelde sleutelbeenderen, deden vermoeden dat papa maar twee stel verschoningen had meegenomen. Ik streek met mijn hand langs de kleren alsof ik ze mijn steun wilde betuigen en ten slotte viel mijn oog op een jasje, een oud suède jasje met versleten ellebogen, en opeens herinnerde ik me dat papa het vaak droeg als hij bij ons op bezoek kwam. Ik haalde het van de klerenhanger om het nader te onderzoeken en eraan te ruiken zoals ik deed toen ik klein was, maar toen ik het bij mijn neus hield, viel er door de beweging iets op de grond. Ik bukte om het op te rapen en zag stomverbaasd dat het een speelkaart was, een klaveraas. Ik stopte hem in mijn zak en hing het jasje terug. Toen ik het tussen de andere kleren probeerde terug te hangen, maakte ik een onhandige beweging en uit een van de colbertjes viel nog een kaart, een hartenkoning. In een opwelling pakte ik met twee handen vijf, zes kledingstukken tegelijk en schudde ze uit. Er vielen meer speelkaarten op de grond. Ik raapte ze op, het waren steeds koningen en azen, vrouwen en boeren. Sommige kaarten waren dubbel. Toen kreeg ik een ingeving. Ik pakte heel voorzichtig een ander jasje van een klerenhanger en doorzocht de mouwen. De naad van de linkermouw was zorgvuldig losgetornd, en daar zat een ruitenkoning, bevreesd, maar trots als een balling tussen de voering en de stof.

      De vondst was zo fascinerend dat ik op hetzelfde moment wist dat ik mijn vader wilde vinden, tegen elke prijs. Ik begon systematisch alle kasten ondersteboven te halen, elke plank, alle lades. (Jullie zouden in mijn plaats toch hetzelfde hebben gedaan?) Ik neusde in alle hoeken en gaten van de keuken, de kamer, de badkamer. In een donkere hoek van de woning, zonder daglicht, vond ik een soort rommelkamer van zes vierkante meter, vol met schappen. Er hing een 40-wattpeertje aan het plafond. Ik drukte op de schakelaar, maar het licht ging natuurlijk niet aan, de elektriciteit was afgesloten. Ik haalde de kaars. In het schemerduister leek de kamer wel een schuilkelder. Ik voelde me net een onderzoeker. Papa had al zijn souvenirs opgeslagen in die kleine ruimte, die overladen was als een vrachtwagencabine. Je kunt niet zeggen dat hij scrupuleus of bijzonder nostalgisch was, dus moeten we deze opeenhoping eerder zien als het resultaat van zijn nomadische levensstijl. Je hoefde niet al te slim te zijn om te begrijpen dat de bezittingen die Gabriel in de loop van de jaren had bewaard, na zijn halve leven overal en nergens te hebben gewoond, een essentieel onderdeel van zijn biografie vormden.

      Ik nam een paar kartonnen dozen mee naar de kamer waar daglicht was en maakte ze een voor een open. Ik werd zo in beslag genomen door de vondsten dat de tijd voorbijvloog en het inmiddels donker begon te worden. Telkens als ik een belangrijk bewijsstuk vond of een met herinneringen beladen voorwerp, legde ik het op tafel voor nadere inspectie. Zo kwamen er langzaam maar zeker steeds meer aanwijzingen tevoorschijn en groeide de intrige die door papa leek te zijn opgebouwd. In een zwarte map met het opschrift van het Spaanse consulaat in Frankfurt zaten bijvoorbeeld al zijn verlopen rijbewijzen en paspoorten met douanestempels uit half Europa. In een cacaoblik met van die plaatjes van Afrikaanse kinderen zat een twintigtal brieven van Petroli, met wie hij een tijdje had geschreven nadat ze allebei met de verhuizingen waren gestopt en elkaar niet meer zagen. Daaronder lag een stapel vergeeld papier van een ander soort correspondentie: de erotische verhalen die Bundó en hij voor elkaar hadden geschreven toen ze in La Casa de la Caritat woonden.

      Een andere map – deze, deze, deze! – bevatte een heleboel informatie over ons vieren. Namen, adressen, kopieën van geboorteaktes, foto’s van onze moeders en van ons, tekeningen die we hadden gemaakt toen we klein waren en die hij had meegenomen als onderpand... Ik moet zeggen dat het de meest versleten map was (en als zoon constateer ik dat zonder te willen opscheppen). Verbijsterd bladerde ik door de map en ik kon er niet meer mee ophouden. Al snel zag ik ook de andere drie namen voorbijkomen van de lijst die ik van de politie had gekregen. Christof, Christophe, Christopher... Het leek wel een grap. Ik zocht pen en papier en schreef alle bijzonderheden op die de ontdekking zouden kunnen verklaren. Hoe meer ik te weten kwam, des te groter het raadsel werd rondom Gabriel.

      Toen ik aan het einde van de middag in de metro zat, op weg naar mijn moeder, verbouwereerd en onthutst omdat ik die middag had ontdekt dat ik verspreid over Europa drie halfbroers had, schoot er opeens een herinnering door mijn hoofd – als een geweerschot – van toen ik klein was. Het beeld van een man, mijn vader, die ondanks zijn ogenschijnlijke kalmte af en toe met de linkerhand zijn linkermanchet vastpakt. Een snel en automatisch gebaar, abnormaal, als een tic.

3

Onvolledige wezen

‘Zijn wij wezen?’

      ‘We zijn alle vier enig kind van een vader die enig kind is en van moeders die ook enig kind zijn. Je zou kunnen zeggen dat toen we nog niet van elkaars bestaan af wisten, we halfwees met moeder maar zonder broers waren, als zoiets bestaat.’

      ‘Onvolledige wezen.’

      ‘Na het telefoongesprek met Cristòfol, toen ik van het bestaan van de drie halfbroers hoorde, stelde ik me voor dat we een geboortevlek zouden hebben die ons met elkaar verbond. Een geheim teken om elkaar te herkennen, door papa in de wieg op ons aangebracht, zoals bij sprookjesprinsen die te vondeling worden gelegd. Ik heb zo’n vlek, een soort litteken, op mijn rechterschouder. Het lijkt op het silhouet van een rennende hazewindhond, met heel dunne poten. Hebben jullie toevallig ook zoiets?’

      ‘Nee.’

      ‘Nee.’

      ‘Ik wel, maar op mijn linkerbil, en het is geen litteken, maar een moedervlek, en ook niet in de vorm van een hond. Als mama me vroeger in bad deed, zei ze dat het op het zeil van een boot leek, en mijn sproeten waren spetters water, maar zelf zie ik er een vleermuis met gespreide vleugels in.’

      ‘O, als we het over moedervlekken hebben, die heb ik ook, maar dan op mijn borst, in de vorm van een komeetstaart die een omwenteling rond mijn rechtertepel beschrijft.’

      ‘Trouwens, wat voor cadeautjes nam hij voor jullie mee als hij op bezoek kwam? Hij gaf mij een keer een speelgoedukelele.’

      ‘Ik kreeg een plastic drumstel. Er ontbrak één trommel, daar nam ik een zeepton voor.’

      ‘Bofkont! Ik wilde ontzettend graag een drumstel toen ik klein was. Maar ik kreeg een piano, zo’n simpel ding met maar acht toetsen. Ik had er al snel genoeg van.’

      ‘En voor mij waren de restjes, als je dat zo kunt zeggen. Toen ik geboren werd, woonde papa permanent in Barcelona en kwam hij al niet meer bij jullie. Als hij bij ons langskwam, nam hij af en toe iets mee van de prullen die hij had opgeslagen. Hij gaf me een microfoon die het niet deed, de batterijen waren leeggelopen en zaten vastgekoekt in de behuizing, maar ik speelde er evengoed mee. Als ik van de buurjongens niet mee mocht doen met voetballen omdat ik niet goed genoeg was, versloeg ik de wedstrijden met mijn microfoon.’

      ‘Voel je maar niet tekortgedaan, Cristòfol. Uiteindelijk was jij nog samen met papa toen wij hem al moesten missen. Trouwens nu ik erover nadenk, alle vier de muziekinstrumenten kwamen vast uit dezelfde partij. Van vier rijke broertjes.’

      ‘O, en dan nog iets anders: op school schepten alle kinderen op over hun vader. Als we ruzie hadden, dan zou hun vader wel even komen en mijn hoofd eraf zagen (timmerman) of een schoffel in mijn borst steken (boer) of mijn oor eraf trekken met een Engelse sleutel (automonteur). Als ze vroegen wat mijn vader deed, zei ik eerst dat ik er niet over mocht praten om vervolgens op fluistertoon het geheim te onthullen: mijn vader was een spion. Dat rondrijden door Europa in een verhuiswagen was alleen maar een dekmantel. Die leugen gaf me aanzien.’

      ‘Ik zei altijd dat mijn vader van de ene op de andere dag verdwenen was en dat hij werd gezocht door Scotland Yard. Hij was namelijk een van de overvallers op de posttrein van Glasgow en op een dag zou hij beladen met juwelen terugkomen. Ik was daardoor ook populair, maar mama gaf me op mijn kop als ik dat verhaal rondbazuinde, want de ouders van de andere kinderen klaagden erover.’

      Enzovoort. Enzovoort. Enzovoort.

      Zijn we vaderloos? Nee, we zijn niet vaderloos. Nog niet. Bovendien zouden we ons gedragen als verwende kinderen wanneer we onszelf die status verleenden. Alsof we ons op die manier de lotgevallen konden toe-eigenen die onze vader als klein jongetje meemaakte, maar zonder het gevoel van hulpeloosheid dat hem in die jaren moet hebben achtervolgd. Als we het er samen over hebben, komen we soms tot de conclusie dat alles wat erna kwam – het leven op de vrachtwagen, constant onderweg zijn, en de ziekelijke drang zich van alles en iedereen af te sluiten toen hij de snelweg had verlaten – het resultaat is van een ontwrichte kindertijd. Toch was hij, als hij herinneringen ophaalde aan die jaren, ondanks alles nooit fatalistisch of wrokkig, maar ook niet toegeeflijk. Hij schikte zich gewoon in zijn lot.

      Laten we ons bijvoorbeeld dat bange zwijgzame kind voorstellen dat in 1945 in La Casa de la Caritat belandde. Hij was bijna vier en nog steeds gestigmatiseerd als oorlogskind, ook al wist hij dat zelf niet. Wie weet waar al die achtergelaten kinderen vandaan komen, zeiden de mensen tegen elkaar. Vrouwen van lichte zeden, alleenstaande moeders, naïeve of schaamteloze dienstmeisjes die zich hadden laten bezwangeren... Sterker nog, het zouden kinderen kunnen zijn van linkse onafhankelijkheidsstrijders die aan het front waren gesneuveld en dan stroomde het bloed van de duivel door hun aderen. Zo bezien moet je bedenken dat het kindertehuis zo slecht nog niet was.

      De nonnen hadden de leiding over het dagelijks leven in het weeshuis en een onderwijzer gaf de oudere kinderen les. Kleintjes als Gabriel groeiden op in een vrome katholieke sfeer. Het schijnt dat de maaltijden bijvoorbeeld haast religieuze lessen werden. De nonnen schepten de melkpap op met behulp van de complete heiligenkalender: ‘Deze voor Sint-Pelayo, martelaar van de kuisheid... Deze voor Sint-Stefanus, de eerste martelaar die gestenigd werd... Deze voor Sint-Cosme en Sint-Damiaan, de tweelingbroers die werden onthoofd... Deze voor Sint-Engratia, de beschermheilige van Zaragoza die achter een paard de hele stad door werd gesleurd...’

      Papa was dat gezanik nooit vergeten, evenmin als het vreemde verband dat zo ontstond tussen de gerechten die hij te eten kreeg en de afschuwelijke, bloederige wijze waarop al die heiligen de dood vonden.

      ’s Middags las een zuster fragmenten voor uit de catechismus, die ze uit hun hoofd moesten leren. Hoewel de nonnen een moederlijke genegenheid voor hen koesterden, vooral als ze heel klein in het kindertehuis waren gekomen, waren ze streng wat discipline betreft. Ze waren niet zuinig met straffen of bedreigingen, verwijten of moralistische lessen. Toch vonden de kinderen altijd wel een uitlaatklep voor hun energie. Achteraf voelde het in Gabriels herinnering als een vagevuur, een mild vagevuur, want voor de kinderen was het tehuis Duran pas echt de hel. Als ze werden betrapt op het beramen van kattenkwaad – of een dwaasheid zoals de nonnen het noemden – hoefde het heropvoedinggesticht, dat ten noorden van de stad lag, alleen maar te worden genoemd. Er deden allerlei verhalen de ronde over dat tehuis. In de hel van Duran, zo ging het gerucht, werden de kinderen ’s nachts in hun bed vastgebonden, zodat ze niet konden ontsnappen, en hun hoofd was altijd kaalgeschoren tegen de luizen. Een van de tuinmannen die in de moestuin van het weeshuis werkte, wist altijd de meest afschuwelijke verhalen in omloop te brengen. Als een groepje jongens tijdens het verstoppertje spelen zijn groenten vertrapte, nam hij ze apart en joeg ze de stuipen op het lijf door te vertellen dat kinderen die de moestuin van tehuis Duran vernielden – en daar zouden ze terechtkomen als ze zich misdroegen – voor straf elke dag ratten en kakkerlakken te eten kregen die ze eerst zelf moesten vangen in de kelders en het riool van het gebouw.

      Het verstrijken van de tijd vervormt altijd de werkelijkheid. In zijn hoedanigheid van hoogleraar in de kwantumfysica dringt Christophe er bij ons op aan dat we die zin opschrijven. ‘Het verstrijken van de tijd vervormt altijd de werkelijkheid.’ De acht jaar die Gabriel in het weeshuis doorbracht, lagen nauwelijks gecamoufleerd in een hoekje van zijn geheugen opgestapeld, alsof ze liever onopgemerkt bleven, maar tegelijkertijd niet vergeten wilden worden. Het werd steeds moeilijker zich de herinneringen of beelden levendig voor de geest te halen. Zoals de spanning op zijn tiende verjaardag toen de oudere jongens hem midden in de nacht voor het eerst meenamen naar het kleine museum van het instituut, om de fluorescerende botten van een menselijk skelet te bekijken. (‘En of hij bewoog! Als je goed kijkt zie je dat hij lacht.’) De geforceerde gezelligheid rond Kerstmis als er een hoge pief cadeautjes kwam brengen. Het was dan alsof de nonnen en onderwijzers, en zelfs de tuinman probeerden iets verdrietigs voor ze verborgen te houden en hun tranen moesten bedwingen.

      Dit soort herinneringen, die toen hij nog jong was soms zomaar kwamen bovendrijven, ook als hij het niet wilde, hadden met de tijd geleerd hem niet meer lastig te vallen. Slechts enkele voorvallen bleven hem bij. Dat waren de herinneringen die Gabriel en Bundó samen ophaalden – en dat was vast het belangrijkste – tijdens hun ritten op de vrachtwagen. Om de zoveel tijd herhaalden ze die verhalen, wie weet met welke aanleiding (een liedje op de radio, de naam van een dorp, een reclamebord langs de snelweg) en ze waren gewend het voorval om de beurt te vertellen. Nu eens vulde de een, dan weer de ander de lacunes aan met nieuwe, aannemelijke bijzonderheden, kleine variaties op hetzelfde verhaal. Het waren onvermoeibare reconstructies die Petroli tot wanhoop dreven. Hij had een beter geheugen dan beide mannen bij elkaar en herinnerde zich de feiten van de vorige keer tot in het kleinste detail, maar als hij zich ermee bemoeide en ze wilde verbeteren, werd hij meteen afgekapt. Wat wist hij er nou van, hij was immers nooit in het weeshuis geweest.Welwillend als hij was liet Petroli ze dan maar met hun geklets. Van alle verhalen die ze nu niet meer samen kunnen ophalen, was het geheim van de manke non favoriet.

      Papa vertelde het verhaal alsof het een verhaaltje voor het slapengaan was. We waren nog te klein om het allemaal te begrijpen, maar dan zette hij een gekke stem op, waarmee hij ons betoverde. Zelfs nu nog kunnen we in gedachten horen hoe langzaam en geheimzinnig hij elk woord uitsprak – en hoe de betovering vaak werd verbroken door een vreemde vertaling of een onbegrijpelijke uitspraak. Wij als kinderen snakten naar aandacht, en zorgden zelf in gedachten dat de onsamenhangende elementen klopten. Zuster Elisa, zo begon papa, was heel lang en droeg haar zwarte habijt met trots. Door haar schommelende, kreupele loop leek ze net een gewonde raaf. De kleintjes die nog maar kort in het weeshuis waren, begonnen meestal direct te huilen als ze haar voor het eerst zagen. Niet dat ze iets deed om ze aan het schrikken te maken, maar glimlachen deed ze ook nooit. Haar ronde gezicht werd omlijst door de witte kap van de habijt die als een hoorn van een fabeldier op haar hoofd prijkte, en ’s nachts, of als het schemerig was, lichtte haar gezicht op als een bleke maan aan de hemel. Vanwege het verdriet dat ze mank was, verkrampte haar mond, die daardoor een beetje scheef stond en haar gezicht vervormde tot een permanente grimas van ellende. Ze zweeg vrijwel voortdurend en leek in het voorbijgaan stilte te zaaien: gesprekken stokten abrupt en iedereen verstomde. Vreemd misschien, maar de non had een houten been. Het ritmische ‘tok tok’ van haar stappen versterkte de stilte om haar heen. (Op dat punt aangekomen stopte papa altijd even en klopte onverwacht vier, vijf keer met zijn knokkels op een houten nachtkastje, klerenkast, stoel of wat hij maar in de buurt had. Ons hart kromp ineen en ging langzamer slaan, op de maat van dat kloppen, en bleef bijkans stilstaan.)

      Het geheim van de manke non was dat niemand ooit haar houten been had gezien. Dat onder de wijde habijt verborgen orthopedische been wakkerde de fantasieën aan van alle weesjongens. Geobsedeerd door dat mysterie groeiden ze op, en zagen ze het geleidelijk steeds meer als iets wat een eigen leven leidde. Als zuster Elisa door de gang liep, de klas binnenkwam met een bericht voor de onderwijzer of als ze de leerlingen naar de kerk begeleidde, konden de kinderen het niet laten naar haar habijt te gluren, daar waar het houten been zou moeten zitten. Soms, als de non per ongeluk een te grote stap zette of even stilstond om te rusten, tekende zich onder de zwarte stof een vreemde hoek af, alsof er een botsplinter uit een ongelukkig gebroken dijbeen stak. Als ze ’s nachts de ronde langs de slaapzalen deed, werd de nacht nog donkerder door de trage klop van haar been op de plavuizen. De lakens bevroren. Bloed werd stroperig. Nachtmerries kwamen telkens terug.

      Het verhaal ging van groot op klein en zodoende leefde de mythe onverminderd voort. Er deden nogal vergezochte verhalen de ronde over de oorsprong van het kunstbeen. Een van de favoriete versies was dat toen zuster Elisa op een stormachtige avond alleen en in gedachten verzonken door de tuin dwaalde, de bliksem in haar voet was geslagen, waardoor haar been tot aan haar dij verkoolde. Het scheen gerookt te hebben als een slecht gedoofde fakkel. Door dezelfde bliksemschicht was de dikste tak van de eikenboom waaronder ze schuilde, afgebroken en vlak naast haar neergevallen. De tuinman die de harde donderklap had gehoord, was komen aanrennen om te zien wat er met zijn lievelingsboom was gebeurd, hij redde de non van de dood en deed aan de voet van de boom een belofte: als bij de gratie Gods de zuster en de boom het overleefden, dan zou hij uit de eiken tak een been voor de non snijden zodat ze weer kon lopen. Volgens deze versie was de tuinman dus de enige die wist hoe het houten been eruitzag, maar hij sprak er nooit met iemand over. Vanaf hier werd het verhaal verfijnd en volgens de fantasierijkste versie was er in de eiken tak een noest gaan uitbotten en zou het been van de non binnenkort bladeren krijgen. Er werd ook gezegd dat het orthopedische been afkomstig was van een oude paspop uit het warenhuis Can Jorba, en vanbinnen hol was, en daarom zo’n onheilspellend klopgeluid maakte. Een stelletje nieuwsgierige jongens, dat Schateiland al gelezen had, fantaseerde onder de habijt een piratenbeen aan te treffen zoals van Long John Silver: dun als een bezemsteel met erbovenop een kom waarin het stompje van de verminkte knie paste. Als ze bij de non in de buurt waren en ernaar wilden verwijzen – want dat was stoer – neurieden ze: ‘Jo-ho-ho en een grote fles rum.’

      Wij vier christoffels, ieder in zijn eigen huis en op verschillende nachten, luisterden naar het leed van de non zonder het echt te begrijpen. Papa, die niet helemaal kon inschatten in hoeverre hij ons bang kon maken, vertelde het voor het slapengaan. Misschien waren we er nog te jong voor, want terwijl we langzaam in slaap vielen, kwamen we door de koude angstrillingen in de slaapzalen van het weeshuis terecht. We lagen te draaien in ons bed, zweetten van angst en woelden de lakens los, en als we verward tussen droom en werkelijkheid half wakker schrokken, werden we rustig als we bedachten dat papa in diezelfde slaapzaal sliep en ons zou beschermen als de manke non naar ons bed kwam.

      Toen papa definitief uit ons leven verdween, bleef het houten been van de non – tot op de dag van vandaag – in onze verbeelding een rol spelen, minder bedreigend maar nog even imponerend, met de symbolische kracht van een ex voto. En dat geldt ook voor ons alle vier. Een paar jaar geleden verklaarde paus Johannes Paulus II een groep martelaren heilig tijdens een van die massale Vaticaanse plechtigheden. Ook zuster Elisa stond op de lijst en ineens werd een deel van het mysterie opgehelderd. De non was haar been kwijtgeraakt tijdens de brand in het Jerònimesklooster in Barcelona, toen ze had geprobeerd te voorkomen dat een Christusbeeld door een groep anarchisten werd meegenomen om er heiligschennis mee te plegen. In de allesoverheersende rook en vlammen was er een houten balk op de non gevallen die haar been had verbrijzeld. De anarchisten lieten haar voor dood achter, maar toen ze bijkwam wist ze zich dankzij een goddelijke kracht enkele meters voort te slepen en om hulp te roepen.

      We weten niet of het bericht van de heiligverklaring onze vader heeft bereikt, maar honderden oud-leerlingen van het weeshuis moeten toen ze het nieuws lazen of op televisie zagen – met enige gewetenswroeging – onmiddellijk hebben teruggedacht aan de huiver en de vele speculaties die de treurige en zwijgzame manke vrouw indertijd had opgeroepen. We weten ook zeker dat onze vader, waar hij ook is, nog steeds een uit die tijd stammende gewoonte heeft: midden in een gesprek zei hij vaak ‘even afkloppen’ – zoals iedereen – als hij een ongeluksgedachte wilde verdrijven. Maar hij klopte dan onwillekeurig drie keer op zijn rechterbeen.

Op dagen dat papa iets spraakzamer was, liet hij zich gaan en vertelde onze moeders nog veel meer herinneringen aan het kindertehuis. Meestal waren het anekdotes over een opstandig jongetje, avonturen in het weeshuis die meestal eindigden met een pak slaag of een lepel wonderolie. Onze moeders luisterden een beetje meewarig, en als ze een argwanend gezicht trokken, vroeg hij: ‘Geloof je het niet? Nou, vraag het anders maar aan Bundó, want die was er ook bij.’

      Als Bundó en Petroli papa kwamen ophalen om terug te gaan (een enkele keer bleven ze zelfs ontbijten, of eten, naargelang het tijdstip), maakten onze moeders van de gelegenheid gebruik zijn bondgenoot uit te horen over die kwajongensstreken. Ze vroegen dan of het hem wel eens gelukt was het houten been van de non te zien, of naar zijn versie van de ontsnapping uit het weeshuis via een lege septic tank van de school, toen ze urenlang door de rioolgangen van Barcelona liepen om ten slotte bij de schuilkelder in de Carrer Fraternitat uit te komen. ‘Wie gelooft nou dat er sinds de burgeroorlog tientallen mensen verborgen onder de grond leefden, blind als mollen omdat ze nooit daglicht zagen?’ vroegen ze. Bundó glimlachte terwijl hij ze aanhoorde, met een steelse blik op Gabriel – misschien had hij het niet goed verstaan – maar beaamde vervolgens de waarachtigheid van die belevenissen, met een bijna wetenschappelijke houding, als dokter Watson die de avonturen van Sherlock Holmes bevestigt.

      Misschien kwam het doordat hij een paar maanden later dan Gabriel in het weeshuis was gekomen, maar Bundó had onze vader altijd als zijn oudere broer beschouwd. Zijn volledige naam was Serafí Bundó Ventosa. Hij kwam uit een dorp in de Penedès en ook van hem zou je kunnen zeggen dat hij een onvolledige wees was. Op de dag dat Bundó geboren werd, had Franco’s bewind zijn vader uit de weg geruimd. Een niet geheel toevallige samenloop van omstandigheden: de man zat al zeven maanden in de Modelo-gevangenis te wachten op die ongeluksdag, beschuldigd van landsverraad en poging tot grensoverschrijding, en juist op die dag moest het bij dageraad gebeuren. (Als hij sarcastisch werd, zei Bundó dat zijn eerste gehuil op deze wereld samenviel met zijn vaders laatste schreeuw voor het vuurpeloton.) De verpleegsters van de kraamafdeling in El Vendrell hielden het nieuws een week voor de kraamvrouw verborgen om haar moedermelkproductie niet te verstoren, maar moesten het haar ten slotte, onder dwang van de autoriteiten wel vertellen. Het meisje luisterde naar het nieuws over de dood van haar man met de baby in haar armen en ze huilde niet. Ze bleef alleen maar vastberaden haar kindje wiegen. Maanden tevoren hadden zij en haar man toen ze hem in de gevangenis bezocht, elkaar proberen te troosten door een naam voor het kindje te kiezen, om zo een soort toekomst voor hen samen uit te stippelen, hoe onwaarschijnlijk die ook was. In het ziekenhuis dacht ze er nog eens goed over na en besloot toen dat hij Serafí moest heten, naar zijn vader.

      Toen werd ze krankzinnig.

      Eenmaal thuis begon ze na een paar dagen tegen het kindje te praten alsof het een volwassene was, en draaide helemaal door. Ze was ervan overtuigd, als was het leven een perpetuum mobile, een vicieuze cirkel, dat het kleintje de reïncarnatie van haar vermoorde echtgenoot was. ‘Kom Serafí, eet alles lekker op want als de zon opkomt, moet je in de wijngaard aan het werk,’ zei ze tegen hem als ze hem midden in de nacht de borst gaf. Daarna stopte ze hem in de wieg in en legde zijn kleren en het gereedschap voor de volgende ochtend klaar: espadrilles, schoffel, sulfaatspuit.

      Haar ouders waren jong gestorven en aangezien ze verder geen familie had die voor haar kon zorgen, twijfelden de artsen geen moment en sloten haar op in het psychiatrisch ziekenhuis Pere de Mata in Reus. Tien jaar later overleed ze, magertjes en moederziel alleen. Ondertussen was Bundó de weg van alle arme wezen gegaan, van het ziekenhuis naar La Casa de la Caritat. De herinnering aan zijn moeder was slechts een vage flard in zijn onderbewuste, een starende blik in een dof gezicht die hem plotseling als een bliksemschicht overviel wanneer hij erg verdrietig was (maar de herinnering kan ook verzonnen zijn).

      We zeiden het al eerder: we beschouwen Bundó als papa’s broer. Weeshuizen uit die tijd waren bevorderlijk voor het ontstaan van hechte bondgenootschappen en irrationele aversies. De kinderen kwamen er hulpeloos binnen en om te overleven verzonnen ze clandestiene genootschappen, geheime verbonden die met bloed werden bezegeld. De beweegredenen voor een kindervriendschap waren vaak instinctief en wreed. Jou vind ik leuk, jou vind ik niet leuk. Zodoende waren Bundó en Gabriel vanwege een toevallige eensgezindheid die ze zelf ook niet konden verklaren, vanaf de eerste dag in het weeshuis als twee handen op een buik. Hand in glove. Comme les doigts de la main. Wie Pech und Schwefel. Door de foto’s die we hebben en de herinneringen van Petroli en onze moeders weten we dat Bundó groot en een beetje onhandig was. Hij was niet dik, met het laden en lossen van meubels kreeg hij voldoende lichaamsbeweging, maar hij hield van lekker eten en zijn broeken zaten altijd strak. Het middagdutje was heilig voor hem, of dat nou in het pension was of in de vrachtwagen. Als kind al was hij minder stug en nonchalanter dan Gabriel, en ook avontuurlijker en minder precies, daarin vulden ze elkaar waarschijnlijk aan.

      Naarmate ze ouder werden, leerden de twee vrienden elkaar zo nodig de ruimte te geven, ook al ging dat niet vanzelf en kostte het behoorlijk wat moeite. Ze woonden bijna altijd samen, eerst binnen vier muren en daarna boven de vier wielen van de verhuiswagen, maar gaandeweg leerden ze dat ieders intieme momenten zich afspeelden in andere kamers, die ze niet deelden. Bovendien hadden ze wat de liefde betreft bijna tegenstrijdige voorkeuren. Door de jaren heen had onze vader op een gegeven moment maar liefst vier vrouwen in evenzoveel landen, een verzameling gezinnen die almaar uitdijde tot er plotseling een einde aan kwam (maar dat vertellen we nog wel). Bundó daarentegen hield meer van snelle ontmoetingen, in de loop van de tijd bezocht hij zo’n dertig, veertig, vijftig vrouwen, altijd in verschillende bordelen langs de snelwegen van Frankrijk, Duitsland, Spanje – hij kende alle verborgen plekjes – totdat hij op een goede dag deze gewoonte doorbrak en zich op één meisje concentreerde, dat hij maar niet uit zijn hoofd kreeg (ja, dat vertellen we ook nog).

      Eigenlijk was het niet vreemd dat deze neiging tot rokkenjagen – sorry, moeders – al in hun puberteit ontstond. Het samenzweren van Bundó en Gabriel gedurende hun kindertijd in het weeshuis – door elkaar te helpen om bij de oudere jongens respect af te dwingen of elkaar in te dekken als ze van kattekwaad werden verdacht – wierp omstreeks hun dertiende jaar, zodra de eerste seksuele gevoelens zich aandienden, ook andere, nog fantasierijkere vruchten af.

      ‘Deze week ben jij aan de beurt,’ zei Bundó.

      ‘Dat weet ik wel. Je krijgt het morgen, aan het eind van de middag. Ik ga het tijdens het huiswerkuur schrijven. Met wie wil je deze keer?’

      ‘Maakt niet uit, ik wil het liever niet van tevoren weten. Of toch, met Sofia Loren.’

      ‘Wie?’

      ‘Sofia Loren of hoe heet ze, die we op de affiches bij de bioscoop zagen. De Italiaanse met die tieten als waterkruiken. Doe maar niet net of je het niet meer weet. Of nee, weet je wat? Stop Carmen Sevilla erin. Of alle twee tegelijk, dat kan leuk worden. Maar kijk alsjeblieft uit dat je niet al te opgewonden raakt, want dan schrijf je ontzettend slordig en is het niet meer te lezen.’

      Gabriel was iemand die langzaam schreef en ervoor zorgde dat de zinnen recht liepen, maar hij protesteerde niet. Uit eigen ervaring wist hij hoe cruciaal een goed handschrift was. Een verkeerd geschreven woord, een vlek die de bladzijde verpestte, en in één klap was je onherroepelijk de draad van het verhaal kwijt. Het vertrouwen tussen de twee vrienden had geresulteerd in een afspraak die hun fantasie prikkelde en meer dan dat: elke week schreven ze een erotisch verhaal voor elkaar met de ander in de hoofdrol. Twee kantjes met wat marge was voldoende. Gabriel, die met beide benen op de grond stond, had graag dat Bundó’s verhalen over de meisjes uit het weeshuis gingen. Aangezien meisjes en jongens strikt gescheiden moesten blijven, zaten de meisjes in een ander gedeelte van het gebouw en zagen ze hen bijna nooit. Maar samenwonen op afstand kon heel opwindend zijn. Gabriel wilde graag dat de namen en details makkelijk te onthouden waren, waardoor ze iets vertrouwds kregen. Bundó daarentegen was meer een dromer en had liever filmactrices in fantasievolle decors. Geleidelijk aan stemden beide jongens hun verhalen af op de smaak van hun enige lezer.

      In het begin klaagde Gabriel dat de verhalen van Bundó niet hartstochtelijk genoeg waren en veel te beschrijvend. Het maakte hem niet uit of er op het nachtkastje naast het bed van een blond meisje met blauwe ogen en een lelieblanke huid, een misboek of een zakdoek met geborduurde initialen lag, of een gekantklost kleedje met daarop een foto van haar overleden ouders. Ongeduldig als hij was wilde hij vooral weten wat er onder de lakens van dat bed gebeurde. Op zijn beurt vond Bundó het eerste verhaal dat Gabriel schreef langdradig, met veel saus en weinig vlees, bovendien was de hoofdpersoon een zekere Serafín. Bundó las het op de wc en werd gegrepen door een onbekende begeerte die hem vreselijk deed beven. De seksuele prestaties die hem op nogal grove toon werden toebedeeld, wonden hem direct op, maar toch kon Bundó zich niet echt met de hoofdpersoon vereenzelvigen. Misschien omdat een van de onderwijzers op school ook Serafín heette, wat ten koste van de identificatie ging. De volgende morgen zei hij tegen zijn scribent dat de hoofdpersoon voortaan Bundó moest heten, gewoon alleen zijn achternaam. Toen Gabriel dat deed, voelde Bundó zich daarmee zo goed beschreven en beschermd dat hij de naam Serafí voorgoed uit zijn leven bande (behalve voor de nonnen natuurlijk, die hem Serafín noemden en vanuit een gefrustreerd moederinstinct af en toe zelfs Serafijntje).

      Na vier of vijf probeersels lukten de verhalen steeds beter. Ze kregen de slag te pakken. Ze schreven in het Spaans, die taal vonden ze stoerder en perverser. Stiekem gaven ze elkaar de verhalen, en het gevaar te worden ontdekt, al was het maar door hun schoolkameraadjes, maakte het heerlijk spannend en verboden, een doodzonde – zoals de kapelaan die godsdienstles gaf, beweerde – waardoor ze zich ruwer voelden en mannelijker. In die rol en in de beslotenheid van de wc of het tentje van de lakens ’s nachts, werd het dan makkelijker zich in de hoofdpersonen te verplaatsen.

Enkele minuten na het innemen van het bijzondere drankje, dat hij tijdens de scheikundeles zelf gemaakt had toen meneer Marcelino even niet oplette, keek Bundó in de badkamerspiegel en constateerde dat hij zichzelf niet zag. Het was gelukt! Hij was onzichtbaar en zijn plan zou slagen! Hoewel hij hem niet kon zien, merkte hij dat zijn enorme pik zich oprichtte als hij alleen al dacht aan het genot dat hem in de toekomst wachtte. [...] Voorbij de draaideur, eenmaal in het Ritz Hotel, was het makkelijk om de schoonheid uit het Noorden uit Siam, die een dochter van een steenrijke Radja was, naar haar kamer te volgen. Omdat hij heel ongeduldig was probeerde hij haar grote, ronde borsten door de stof van haar kleren heen te voelen. Ze glimlachte omdat het kietelde, en zich alleen wanend – want Bundó, weet je nog, was onzichtbaar – stak ze haar vinger onder haar rok. [...] Dat beloofde wat, maar toen hij met haar de kamer binnenliep, dicht tegen haar aan gedrukt om geen argwaan te wekken, ontdekte hij dat daar de moeder en de zus van de dochter van de Radja op hem wachtten, de een nog mooier en ondeugender dan de ander. Allebei waren ze naakt na hun gezamenlijke bad, en klaar voor de spelletjes waarvan oosterse vrouwen zo schijnen te houden. Bundó, nog steeds onzichtbaar voor menselijke ogen, liep naar het ondeugende parmantige achterwerk kontje van de moeder en betastte het vol overgave...

Ziehier een fragment. Aan het eind van het verhaal werkte Bundó’s drankje niet meer en werd hij ontdekt door de drie Aziatische schoonheden, maar die waren zo van hem onder de indruk dat ze hem niet verraadden, maar voor altijd bij zich wilden houden als privédekhengst. Bundó vond dit een van Gabriels meest geslaagde verhalen. Soms riep de onderwijzer hem in de klas tot de orde omdat hij dromerig voor zich uit zat te staren.

      ‘Bundó, u bent zeker in dromenland,’ bulderde de man om hem uit zijn gedachten los te rukken.

      ‘Pardon, meneer,’ antwoordde hij onmiddellijk en probeerde wakker te lijken, maar bij zichzelf dacht hij: Nee, meneer, niet in dromenland, o nee. Ik ben in een paleis in Siam en ik zou er voor altijd willen blijven.

      Gabriel was bedeesder en had het zwaarder dan Bundó. Soms zag hij als hij zich zat af te trekken, met in zijn linkerhand het vel papier terwijl hij zijn rechter op en neer bewoog, midden in de opwinding de schim van zuster Mercedes voor zich – de jongste van de zusters – die hem een standje gaf met een gespannen trek om haar mond, streng, maar niet boos. Hij probeerde haar te laten verdwijnen door zijn ogen te sluiten, maar als ten slotte die kostbare seconden genot naar boven kwamen, werd alles meteen weggespoeld door een golf van schuldgevoel. Op een bijzonder moeilijke dag vertelde Gabriel het geheim aan Bundó en zijn vriend beloofde hem er iets op te vinden. De volgende dag toen ze tijdens het huiswerkuur in de bibliotheek van het instituut zaten, schreef hij een speciaal verhaal. Hier volgt het hoogtepunt:

Zuster Mercedes, in haar zwarte habijt, hoorde verdacht gekreun in de wc’s. Ze liep ernaartoe en maakte met haar loper een voor een alle wc-deuren open. In de laatste zat Gabriel zich af te trekken. Hij had zijn ogen dicht, maar toen het hoogtepunt naderde, deed hij ze ineens open en zag tot zijn grote schrik de non voor zich, maar die deed: sst! om duidelijk te maken dat ze alle twee stil moesten zijn. Ten antwoord stak Gabriel zijn armen uit en schoof zorgvuldig haar nonnenkleed omhoog, waaronder hij een jarretelgordel en een klein roze slipje ontdekte, zoals revuemeisjes van de Paralelo die dragen, en daarboven een paar ongelooflijke blote tieten, zoiets had hij nog nooit gezien. Zuster Mercedes pakte hem bij de hand en nam hem mee naar haar kamer waar ze hem haar grote geheim onthulde: ze leidde een dubbelleven en ’s nachts werkte ze als meisje van plezier in de Calle Conde del Asalto...

Nog diezelfde nacht las Gabriel vol verbijstering het verhaal en naarmate de vunzigheden zich voor zijn ogen ontvouwden, raakte hij opgewondener, en groeide zijn angst voor wat er zou gebeuren als hij door de nonnen werd betrapt. De volgende dag aan het ontbijt liep hij naar Bundó toe en greep hem bij zijn nek.

      ‘Ben je soms gek geworden?’ fluisterde hij in zijn oor. Zijn vriend keek hem tevreden glimlachend aan. ‘Ik ga die tekst van je beslist verbranden. Vanmiddag nog, zo snel als ik kan.’

      Maar toen de avond viel, sloot Gabriel zich weer op in het toilet, las het verhaal nogmaals, angstvallig, als iemand die naar een voor hem nadelig testament luistert, en verbrandde het uiteindelijk niet. Hij heeft het nooit verbrand. Het bewijs ervan is dat we het nu nog steeds kunnen lezen. Hoe vaak zal deze puber, verscheurd door zondebesef en schuldgevoel, die twee vellen papier op het laatste moment gratie hebben verleend, met de brandende lucifer al in zijn hand? Een windvlaag. De vlam dooft. Opluchting.

      In werkelijkheid bewaarde Gabriel het verhaal zijn hele weeshuistijd als een schat, het kroonjuweel van zijn verzameling. Omdat ze nog jong was, wijdde zuster Mercedes zich gelukkig aan werkzaamheden voor de congregatie en was ze niet zo betrokken bij de leerlingen in het weeshuis. Gelukkig, want telkens als Gabriel met haar moest praten, raakte hij de kluts kwijt en werd hij zo rood als een biet. Ze merkte het en probeerde dat verlegen kind gerust te stellen door hem aan te halen en te liefkozen, maar de remedie was erger dan de kwaal. Er was een tijd dat Gabriel het verhaal zo vaak las dat hij ervan overtuigd raakte dat de non het spel meespeelde en ze in het geheim verliefd op elkaar waren. Toen Bundó deze Don Quichot-achtige bevlieging opmerkte, zette hij Gabriel weer met beide benen op de grond door nieuwe verhalen te schrijven, die zich heel ver van het kindertehuis afspeelden en in een minder hygiënische omgeving, zoals de wijk Somorrostro, het strandzwembad Sant Sebastià of een zigeunerkrotwoning aan de voet van de Montjuïc.

      We schatten dat het pornografische verbond tussen de twee vrienden bijna anderhalf jaar heeft geduurd. Allebei schreven ze uiteindelijk zo’n veertig verhalen, alhoewel de personages op het laatst meerdere keren voorkwamen en de plots zich herhaalden. De blaadjes werden smoezelig van het vele gebruik en misbruik. Hoe ongerijmd het ook lijkt, zowel Gabriel als Bundó besloten dat ze de verhalen het beste konden verstoppen tussen hun godsdienstschriften. Ze gaven de teksten zodoende titels die geen achterdocht zouden wekken, mochten de nonnen ze vinden, zoals ‘De bloemen van de maagd Maria’, ‘De lijdensweg van pater Salustio’ of ‘Het mysterie van de spijkers van Christus’.

      Toen ze in de verhuizingen terechtkwamen, werden door het leven buiten het weeshuis de woorden en fantasieën langzaam maar zeker vervangen voor de veel banalere werkelijkheid van hongerige seks. Wij christoffels zijn er evenwel van overtuigd dat die erotische bibliotheek een bron van inspiratie vormde voor hun relaties met vrouwen van vlees en bloed. Hoe het ook zij, zelfs jaren later nog, toen ze Europa doorkruisten, liet de valstrik van het geheugen hen geregeld die verwevenheid van religie en seks voelen, het een kon niet zonder het ander, als twee kanten van dezelfde munt. Zoals bijna alle truckers hadden ook Gabriel, Bundó en Petroli het interieur van hun cabine volhangen met blotevrouwenkalenders, uit 1967, 1968, 1969, die ze elke jaarwisseling kregen van de benzinepomphouders in Duitsland en Frankrijk: een galerij vol dragonders en schaamteloze stoeipoezen, poserend boven op Pirellibanden of op de glimmende motorkap van een auto, die altijd rood was. De drie kameraden hadden ze al zo vaak gezien dat ze gewend waren geraakt aan hun papieren harem. Maar op de terugweg naar huis moesten de kalenders in de buurt van de grensovergang van La Jonquera altijd worden omgedraaid zodat je de plaatjes te zien kreeg die ze op de achterkant hadden geplakt om de kalenders te camoufleren. Dan wezen de vrome prenten van paus Paulus VI of van Onze-Lieve-Vrouw van Montserrat hun het rechte pad over de slecht onderhouden wegen van het Spanje onder Franco.

Om verder te gaan zoals het hoort, moeten we terugkeren naar de Carrer Nàpols. De eerste keer dat we met alle vier de broers in Barcelona bij elkaar kwamen, nog verbluft, ongelovig en wantrouwend door de nieuwe ontwikkelingen, liet Cristòfol papa’s appartement zien.

      Het was een zaterdag in mei en er straalde een lentezonnetje, voor de drie broers die van over de Pyreneeën kwamen een goddelijk voorrecht. We hadden om twee uur afgesproken in het restaurant van een hotel in het centrum, waar Cristòfol een kamer voor ons had gereserveerd. We stelden ons aan elkaar voor en gingen samen lunchen. De eerste uren waren een vriendelijk aftasten, maar we waren alle vier zo gespannen en afwachtend, en zo onzeker over de taal, dat tijdens die lunch het ijs nog niet echt werd gebroken. Het enige wat ons met elkaar verbond was onze vader, maar we praatten over hem alsof hij een vreemde was (dat was ook zo), een onberekenbare gastheer die ons bij verrassing had samengebracht. Nu moesten we erachter zien te komen waarom. Halverwege de middag maakten we een wandeling door de buurt die Ribera heet, bleven staan bij de markt van El Born – vandaag de dag definitief gesloten – om de eerste kreten van onze vader te herdenken en liepen via het park naar de Carrer Nàpols.

      Meteen toen we ons zwijgend en bedachtzaam in het donkere trappenhuis bevonden die naar de woning leidde – het leek wel of we naar een begrafenis gingen – meteen toen we het huis van Gabriel Delacruz Expósito binnentraden (zijn naam stond trouwens niet op de brievenbus in de hal), hadden we ons gemeenschappelijke verleden terug. Probeer daar vooral geen spoor van esoterie in te zien, want daar gaat het niet om. Het is alleen zo dat door alle voorwerpen die Gabriel had bewaard en die door Cristòfol op tafel waren uitgestald, onze herinneringen op gang werden gebracht en de afstand tussen ons kleiner werd. Als vier kinderen deelden we opnieuw anekdotes, gewoontes, woorden, leed, gevoelens. Na drie uur leek het of we elkaar al ons hele leven kenden. Ieder van ons zocht naar sporen van oude gemeenschappelijke ervaringen, in de gelukkige zekerheid dat alleen al het onder woorden brengen ervan meteen op instemming van de anderen kon rekenen. We hadden er veel lol om. Aangezien er geen licht was, verlieten we toen het donker werd de woning en zochten een café om nog meer herinneringen op te halen. Van het een kwamen we op het ander. Om drie uur ’s nachts werden we door de vermoeide ober uit de hotelbar gezet.

      Na het eerste gezamenlijke bezoek aan het appartement in de Carrer Nàpols spraken we af papa’s achterstallige rekeningen te voldoen. Een eerste stap. Zo werd de woning een soort hoofdkantoor, het kantoor voor ons onderzoek. Rita, die nog steeds weigert er een stap te zetten, lacht ons uit en zegt dat we het wel ‘Club Christoffel’ kunnen noemen. ‘Een museumhuis met een suppoost, stoffige vitrines en een rood koord om de toegang tot de echtelijke slaapkamer te beletten’.

      Dat is een beetje overdreven. Het is niet zo dat we idolaat zijn van onze vader. Het is best mogelijk dat de samenwerking om hem op te sporen eerder dient om onze nieuwsgierigheid te bevredigen dan dat we zo met hem begaan zijn. Op dit moment kunnen we als we zouden willen net zo makkelijk als het ineenvlechten van onze jeugdherinneringen, een gezamenlijke klachtenlijst opstellen. Het spreekt vanzelf dat we alle vier, onafhankelijk van elkaar en zonder het erover te hebben gehad, soms de neiging voelen uit het project te stappen. Het zou op dit ogenblik geen enkele moeite kosten te doen alsof Gabriel er niet meer is. Daar oefenen we al jaren in.

      ‘He’s a real nowhere man, sitting in his nowhere land,’ begint Chris, alsof hij daarmee onze gedachten zou kunnen vastleggen.

      Wat is dan de reden dat we hem met alle geweld willen zoeken? Misschien het verlangen een onmogelijke familiefoto compleet te maken. Toen we Gabriels spullen tijdens ons eerste bezoek aan het appartement uitgebreid bekeken, raakten we geïntrigeerd door een aantal absurde aanwijzingen die we niet naast ons neer konden leggen. Tussen de spullen ontdekten we tien ongebruikte spellen pokerkaarten, met het plastic er nog omheen. Drie netjes opgestapelde dozen zaten vol onvoorstelbare prullaria, zo zorgvuldig ingepakt dat de ruimte volledig werd benut: een hoornen kam, een beeld van keramiek dat Acteon en zijn honden voorstelde, een presse-papier van teakhout, een schildpaddenschild, een radiocassetterecorder, een cassettebandje van Maria Dolores Pradera en een van Xavier Cugat en zijn orkest, een boekje met ansichtkaarten uit Londen dat je als een accordeon kon uitvouwen, een speelgoedfototoestel, een nagelknipper van een Zwitsers merk, een verzameling pokerfiches uit het Casino van Monte Carlo...

      Het enige wat deze prullen ogenschijnlijk met elkaar verbond, waren natuurlijk de lotgevallen van onze vader. Gedurende een paar jaar – dat vertellen we maar alvast – namen Bundó, Gabriel en Petroli van elke verhuisklus iets mee als beloning. Een toevallig zoekgeraakte doos, tas of koffer, die ze eerlijk met zijn drieën deelden. In het besef dat zoiets een delict was, wisten ze het met een beroep op ‘sociale rechtvaardigheid’ goed te praten. Het was een welverdiende fooi voor hun slaafse geploeter. Trouwens, wie is er tijdens een verhuizing nooit een doos kwijtgeraakt? Zo gaan die dingen.

      Als een Robin Hood had Gabriel onze moeders over de diefstallen verteld, en ons zelfs het nodige toegestopt. Dankzij een vondst van Cristòfol konden we de trajecten van die jaren beter volgen. Uit een schoenendoos, tussen kaartjes van restaurants, stadsplattegronden en wegenkaarten, kwam een schrift tevoorschijn. Het had een zwarte wasdoeken kaft en zag er clandestien en een beetje beduimeld uit. Gabriel noteerde daarin de inhoud van de achterovergedrukte koffers, dozen en kisten, en ijverig als hij was, ontbrak er niets in het boekje. De route, datum van de gebeurtenis en een volledige opsomming van de buit die de piraten eerlijk deelden, alles stond erin.

      Dit roversleven op de snelweg, als je dat met enige overdrijving kunt stellen, werd een idyllische levensstijl voor Gabriel en Bundó. Idyllisch, omdat het de verloren jaren van hun jeugd goedmaakte en tegelijkertijd een soort ambulant paradijs werd. Maar voordat het zover was, moesten ze eerst nog door een leerperiode heen, die de dimensie en duisternis aannam van een vagevuur.

      Het was begin 1958, Bundó en Gabriel waren allebei net zestien. Het kindertehuis was uiteindelijk verplaatst naar de instelling Llars Mundet, zoals al jaren eerder was besloten, een verandering die hen uit hun evenwicht bracht. Het nieuwe instituut dat in Vall d’Hebron lag, was een ver van alles verwijderde mastodont, bijna een stad op zichzelf, die hen dwong met de rug naar Barcelona te leven. Ze woonden amper vier weken in het nieuwe gebouw of ze misten de labyrintische sfeer al van La Casa de la Caritat. Nu ze er zo ver vandaan woonden, was het opeens schrijnend te weten dat er zich achter de dikke muren van het oude weeshuis een nog geheimzinniger en tegelijk aantrekkelijker labyrint ontvouwde: een wirwar van rumoerige straten vol verdorvenheid. Maar wat hadden ze nou te zoeken in die heuvelachtige halfverlaten contreien waar Llars Mundet lag? De oudjes van de instelling gingen naar buiten om van de schone lucht in de tuinen te genieten en de kleintjes hadden meer ruimte om buiten te spelen, maar zij? ‘Dit is het Verre Westen,’ zeiden ze tegen elkaar en ze brachten hun vrije tijd door met hagedissen vangen, schieten op conservenblikjes, of het beramen van heldhaftige ontsnappingspogingen.

      De nonnen hadden een hekel aan die verveelde houding en het duurde niet lang voor ze met een oplossing kwamen. Aangezien ze toch geen uitmuntende leerlingen waren, maar vooral omdat er geen familie was om ze in huis te nemen, besloot de moeder-overste dat ze oud genoeg waren om te gaan werken.

      Gabriel kon vrijwel foutloos Spaans schrijven en begon als leerling-letterzetter bij de drukkerij van La Casa de la Caritat. Hij kwam er al snel achter dat het niets voor hem was. Zijn voornaamste taak bestond uit het verwijderen van inktresten bij de loden letters die voor het zetten waren gebruikt. Soms moest hij de houten letters van de koppen opbergen in de daarvoor bestemde kasten. In het begin leek het een aardig klusje, zoals het leggen van een puzzel – de f bij de f’s, de b bij de b’s – maar je moest je aandacht er wel bij houden en vaak schreeuwde de patroon dat hij moest opschieten. Vlug, vlug! Slechts af en toe lieten ze hem als troostprijs een halve kolom kleine berichtjes zetten, of een paar advertenties, maar doordat hij zo mager was en slecht te eten kreeg, en er bovendien geen frisse lucht was in dat hol, werd hij duizelig van het spiegelende effect van de omgekeerde letters. Elke dag bracht hij twaalf uur in de drukkerij door, van zeven tot zeven, en twee keer per maand moest hij ook op zaterdag en zondag werken, dan werd de krant Hoja del Lunes in La Casa de la Caritat gedrukt.

      Hij zou wel zin hebben om na het werk wat afleiding te zoeken in zijn oude vertrouwde buurt, zich in de omgeving van de Rambla te wagen nu hij iets meer vrijheid kreeg, of nog verder, voorbij de Plaça de la Universitat, de Carrer Aribau omhoog. Maar in plaats daarvan moest hij rennen om de tram en daarna de bus te halen, en heel Barcelona te doorkruisen naar het nieuwe weeshuis. De nonnen waren heel streng en als hij te laat kwam kreeg hij geen avondeten en ook nog eens op zijn kop.

      Op een avond, terwijl de tram de Carrer Dos de Maig in reed en de roetzwarte gevels van de huizen oplichtten door de flikkering van de elektrische vonken, merkte hij dat er twee meisjes naar hem wezen en lachten. Onwillekeurig keek hij in de spiegeling van de ruit, zonder zichzelf te herkennen in het gezicht dat hij zag. Hij had een streep, een inktsnorretje onder zijn neus, en achter die geverfde gelaatstrekken zag hij een lugubere gehavende man. Opeens zag hij zichzelf, twintig jaar ouder, nog steeds hetzelfde traject afleggen en hij voelde zich ongelukkiger dan ooit. ‘Zo zal het wel zijn als je volwassen bent,’ zei hij gelaten tegen zichzelf. Een schok van de tram haalde hem uit zijn gemijmer en het spiegelbeeld in het raam verdween.

      Bundó had meer geluk. Daarbij werkte zijn flinke postuur en het vastberaden gedrag waarmee hij hindernissen het hoofd bood zeker in zijn voordeel. De moeder-overste, zuster Elvira, kwam van een welgestelde familie uit La Bonanova. Hoewel zijzelf nog wel wat schuldgevoelens koesterde, hadden haar vader en broers zich met verbluffend gemak over de ontsteltenis van de oorlog heen gezet. Vanaf het moment dat hun mensen aan de macht waren, hadden ze zich gehaast om de oude gang van zaken, die in hun voordeel was, te herstellen. Na twee lange jaren van ontberingen in hun buitenhuis bij Barcelona, ondergedoken en het in hun broek doend van angst, waar ze het zonder dienstmeisjes moesten stellen en tegen hun zin de koffie voor het ontbijt op rantsoen ging, waren ze in januari 1939 vanzelfsprekend de eersten geweest die een witte vlag aan het balkon hingen en tot aan de Avinguda Diagonal liepen om de overwinnaars met een stoet te begroeten. De broer van zuster Elvira, Robert Casellas, had het familiebedrijf geërfd en van de grond af opnieuw opgebouwd. Elk jaar op 18 juli vierde hij zijn voorspoed met een gulle gift aan het weeshuis. We hebben het dan over een flinke smak geld, in zijn ogen de beste manier om een bevoorrechte plaats in de hemel te verwerven. In ruil voor deze gunst vroeg hij zijn zuster af en toe een sjouwer te sturen voor zijn verhuisbedrijf. Hij wilde sterke jongens, zonder onhebbelijkheden en bij voorkeur wees, want die zeurden niet over familiefeestjes. Dit lot viel op een goede dag in mei 1957 de jonge Bundó ten deel.