LÉON & LOUISE

Van Alex Capus verscheen ook bij Mouria:

Een kwestie van tijd

Alex Capus

Léon & Louise

Vertaald door Gerrit Bussink

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt met steun van
The Swiss Arts Council Pro Helvetia

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© Carl Hanser Verlag München

All rights reserved

© 2011 Nederlandse vertaling

Gerrit Bussink en uitgeverij Mouria, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel: Léon und Louise

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Omslagfotografie: Hillcreek

ISBN 9789045802350

NUR 302

Ook als e-book beschikbaar

www.mouria.nl

www.watleesjijnu.nl

Il ne faut pas trop regarder
la nudité de ses parents.

Erik Orsenna

Voor Ruben

Hoofdstuk 1

We zaten in de kathedraal van de Notre-Dame op de priester te wachten. Door de vensterrozet viel kleurig zonlicht op de open kist, die versierd was met bloemen en op een rood tapijt voor het hoofdaltaar stond. In de kooromgang knielde een kapucijner monnik voor de piëta, in de linkerzijbeuk stond een metselaar op een steiger en maakte met zijn troffel schrapende geluiden, die tussen de achthonderd jaar oude muren echoden. Verder was het stil. Het was negen uur in de ochtend, de toeristen zaten nog in hun hotels te ontbijten.

Ons gezelschap was klein, de overledene had lang geleefd. De meeste mensen die hem hadden gekend, waren al gestorven. In de voorste bank zaten in het midden zijn vier zoons, zijn dochter en zijn schoondochters, daarnaast de twaalf kleinkinderen, van wie er zes nog vrijgezel waren, vier waren er getrouwd en twee gescheiden. Helemaal aan de buitenkant de vier van de in totaal drieëntwintig achterkleinkinderen die op die zestiende april van 1986 al waren geboren. In het schemerlicht achter ons stonden in de richting van de uitgang achtenvijftig lege banken – een zee van lege banken, die waarschijnlijk aan al onze voorouders tot in de twaalfde eeuw plaats zouden hebben geboden.

We vormden een belachelijk klein groepje, de kerk was veel te groot; dat we hier zaten, was een laatste geintje van mijn grootvader, die op de Quai des Orfèvres chemicus bij de technische recherche en een fervent papenhater was geweest. Mocht hij ooit sterven, had hij de laatste jaren vaak verkondigd, dan wenste hij een dodenmis in de Notre-Dame. Als je in overweging gaf dat de keuze van het godshuis hem als ongelovige toch eigenlijk koud moest laten en dat voor onze kleine familie de buurtkerk pal om de hoek een veel betere keuze zou zijn, dan antwoordde hij: ‘De Église Saint-Nicolas-du-Chardonnet? Doe me dat niet aan, kinderen, zorg dat ik in de Notre-Dame kom. Dat is een paar honderd meter verder en het kost een beetje, maar dat zal voor jullie geen probleem zijn. Ik zou trouwens graag een Latijnse mis hebben, geen Franse. Volgens de oude liturgie alsjeblieft, met veel wierook, lange recitatieven en gregoriaanse koralen.’ En je kon hem onder zijn grote snor zien glimlachen bij het idee dat zijn nakomelingen tweeënhalf uur lang op de harde banken hun knieen zouden pijnigen. Hij vond die grap zo geslaagd dat hij hem opnam in het repertoire van zijn vaste uitspraken. ‘Als ik voor die tijd tenminste geen uitstapje naar de Notre-Dame maak,’ zei hij bijvoorbeeld als hij een afspraak met de kapper maakte, of: ‘Vrolijke Pasen en tot ziens in de Notre-Dame!’ In de loop van de tijd werd zijn grap een voorspelling, en toen het laatste uur van mijn grootvader daadwerkelijk had geslagen, was ons allemaal duidelijk wat ons te doen stond.

En dus lag hij nu met een bleke neus en vol verwondering opgetrokken wenkbrauwen precies op de plek waar Napoleon Bonaparte zichzelf tot keizer van Frankrijk had gekroond, en wij zaten in dezelfde banken waar Napoleons broers, zussen en generaals honderdtweeëntachtig jaar vóór ons hadden gezeten. De tijd verstreek, de priester liet op zich wachten. De zonnestralen vielen al niet meer op de kist, maar op de zwart-witte tegels rechts ervan. De koster kwam uit de duisternis tevoorschijn, stak een paar kaarsen aan en liep de duisternis weer in. De kinderen schuifelden op de banken heen en weer, de mannen wreven in hun nek, de vrouwen rechtten hun rug. Mijn neef Nicolas haalde zijn marionetten uit zijn jaszak en produceerde voor de kinderen een voorstelling, waarin niet veel meer gebeurde dan dat de rover met zijn stoppelbaard met een knuppel op de puntmuts van Guignol mepte.

Toen ging ver achter ons naast het ingangsportaal zacht piepend een zijdeurtje open. We draaiden ons om. Door de breder wordende kier stroomden het warme licht van de lentemorgen en het lawaai van de Rue de la Cité de halfdonkere kerk binnen. Een kleine, grijze gedaante met een stralend rode foulard glipte het kerkschip binnen.

‘Wie is dat?’

‘Hoort die vrouw bij ons?’

‘Stil, ze kan jullie horen.’

‘Hoort ze bij de familie?’

‘Of is dat soms...?’

‘Denk je?’

‘Nee, dat kan niet.’

‘Heb je haar niet een keer in het trappenhuis...’

‘Ja, maar toen was het nogal donker.’

‘Zit niet zo te gapen.’

‘Waar blijft de priester toch?’

‘Kent iemand die vrouw?’

‘Is het...’

‘... misschien...’

‘Zou je denken?’

‘Willen jullie wel eens stil zijn!’

Ik had meteen gezien dat die vrouw niet bij de familie hoorde. Haar energieke pasjes en de harde hakken, die op de tegels klonken alsof iemand in zijn handen klapte; dat zwarte hoedje met de zwarte sluier en daaronder de trots naar voren gestoken spitse kin; de resolute manier waarop ze bij de wijwatersteen een kruis sloeg en de elegante lichte kniebuiging – dat kon geen Le Gall zijn. Althans niet van geboorte.

Zwarte hoedjes en zo’n resoluut geslagen kruis liggen ons niet. Wij van Le Gall zijn uit de kluiten gewassen, flegmatieke mensen van Normandische afkomst, die zich met lange, bedachtzame passen voortbewegen, en in de eerste plaats zijn we een familie van mannen. Natuurlijk zijn er ook vrouwen – de vrouwen met wie we getrouwd zijn –, maar als er een kind wordt geboren is het meestal een jongen. Zelf heb ik vier zoons, maar geen dochter, mijn vader heeft drie zoons en een dochter, en zijn vader – de overleden Léon Le Gall, die op die morgen in de kist lag – had eveneens vier jongens en een meisje verwekt. We hebben sterke handen, een breed voorhoofd en brede schouders, afgezien van een horloge en een trouwring dragen we geen sieraden en we hebben een voorkeur voor eenvoudige kleren zonder ruches en kokardes; met onze ogen dicht zouden we nauwelijks kunnen zeggen welke kleur overhemd we op dat moment aanhebben. We hebben nooit hoofd- of buikpijn, en als dat al eens het geval is, dan verzwijgen we het beschaamd, omdat in onze opvatting van mannelijkheid ons hoofd noch onze buik – en onze buik al helemaal niet! – zachte delen bevat die gevoelig zijn voor pijn.

Maar bovenal hebben we een opvallend plat achterhoofd, waarover onze aangetrouwde vrouwen graag grapjes maken. Wordt er in de familie een geboorte bekendgemaakt, dan betreft onze eerste vraag niet gewicht, lengte of kleur haar, maar het achterhoofd. ‘Hoe is het... plat? Is het een echte Le Gall?’ En als we een van de onzen ten grave dragen, troosten we ons met de gedachte dat de schedel van een Le Gall tijdens het transport nooit in de kist heen en weer rolt, maar altijd keurig plat op de bodem blijft liggen.

Ik heb dezelfde morbide humor en vrolijke melancholie als mijn broers, vaders en grootvaders, en ik ben met genoegen een Le Gall. Hoewel sommigen van ons een zwak hebben voor alcohol en tabak, maken we een gerede kans op een lang leven, en zoals veel families zijn we ervan overtuigd dat we weliswaar niets bijzonders zijn, maar toch op z’n minst uniek.

Die illusie slaat nergens op en mist elke grond, want voor zover ik kan overzien, heeft een Le Gall nog nooit iets volbracht wat de mensheid zich zou moeten herinneren. Dat ligt in de eerste plaats aan het ontbreken van uitgesproken talenten en in de tweede plaats aan het gebrek aan ijver, in de derde plaats ontwikkelen de meesten van ons tijdens hun adolescentie een hoogmoedige minachting voor de initiatierituelen van een behoorlijke opleiding, en in de vierde plaats bestaat er van vader op zoon een grote, bijna erfelijke aversie tegen kerk, politie en intellectuele autoriteiten.

Daarom eindigt onze academische carrière meestal al op het gymnasium, maar op z’n laatst ergens in het tweede studiejaar van de universiteit. Slechts om de paar decennia slaagt een Le Gall erin zijn studie op reguliere wijze tot een goed einde te brengen en zich te verzoenen met een wereldse of geestelijke autoriteit. Zo iemand wordt dan jurist, arts of priester, waarmee hij in de familie respect, maar ook het nodige wantrouwen oogst.

Enige historische reputatie verwierf mijn betoveroudoom Serge Le Gall, die kort na de Frans-Duitse Oorlog wegens het gebruik van opium van het gymnasium werd gestuurd en bewaker werd in de gevangenis van Caen. Hij veroverde een plaatsje in de geschiedenisboeken omdat hij een opstand van gevangenen vreedzaam en zonder de gebruikelijke slachting probeerde te beëindigen, waarvoor een gevangene hem als dank met een bijl zijn schedel kliefde. Een andere voorouder wist zich te onderscheiden door een postzegel te ontwerpen voor de Vietnamese post, en mijn vader legde als jongeman olieleidingen aan in de Algerijnse Sahara. Maar voor de rest verdienen wij Le Galls ons brood als duikinstructeur, heftruckchauffeur of eenvoudig ambtenaar. We verkopen palmen in Bretagne en Duitse motorfietsen aan de politie in Nigeria, en een van mijn neven speurt als detective voor de Société Générale met halve dagen naar voortvluchtige kredietnemers.

Als de meesten van ons zich desondanks heel behoorlijk door het leven weten te slaan, dan is dat voornamelijk aan onze vrouwen te danken. Al mijn schoonzussen, tantes en grootmoeders van vaderskant zijn sterke, praktisch ingestelde en hartelijke vrouwen, die een discreet, maar onaantastbaar matriarchaat uitoefenen. Vaak hebben zij in hun beroep meer succes dan hun man, ze verdienen meer, ze verzorgen de belastingaangifte en bakkeleien met onderwijsinstanties. Ze worden daarvoor door hun man beloond met betrouwbaarheid en zachtmoedigheid.

Ik geloof dat wij tamelijk vredelievende echtgenoten zijn. We liegen niet en doen ons best niet zoveel te drinken dat onze gezondheid eronder lijdt, we blijven met onze vingers van andere vrouwen af en zijn altijd bereid de handen uit de mouwen te steken, en vaststaat dat we meer dan gemiddeld van kinderen houden. Op onze familiebijeenkomsten is het goed gebruik dat de mannen zich ’s middags in de tuin met de baby’s en de kleine kinderen bezighouden, terwijl de vrouwen naar het strand gaan of gaan winkelen. Onze vrouwen weten het te waarderen dat we voor ons levensgeluk geen dure auto’s nodig hebben en niet per se naar Barbados willen vliegen om daar golf te spelen, en ze hebben er geen moeite mee dat we dwangmatig naar rommelmarkten gaan en allerlei vreemde spullen aanslepen – fotoalbums van onbekenden, mechanische appelschillers, afgedankte diaprojectoren waarvoor allang geen dia’s van passend formaat meer te koop zijn, echte verrekijkers van de marine waardoor je alles omgekeerd ziet, chirurgische zagen, roestende revolvers, wormstekige grammofoons en elektrische gitaren waarop nog maar de helft van de fretten zit – wij mogen graag vreemde spullen aanslepen, die we dan maandenlang polijsten en poetsen en aan de praat proberen te krijgen om ze vervolgens weg te geven, naar de rommelmarkt terug te brengen of bij het vuil te zetten. Wij doen dat om ons vegetatieve zenuwstelsel te ontspannen; honden eten gras, meisjes van stand luisteren naar Chopin, professoren kijken naar voetbalwedstrijden en wij sleutelen aan oude spullen. Verbazingwekkend veel Le Galls maken trouwens ’s avonds, als de kinderen naar bed zijn, in de kelder kleine olieverfschilderijen, en een van ons – dat heb ik uit de eerste hand – schrijft stiekem gedichten. Helaas van nogal inferieure kwaliteit.

De voorste bank in de Notre-Dame trilde van dapper onderdrukte opwinding. Was het echt mademoiselle Janvier, die daar binnen was gekomen, had ze het gewaagd? De vrouwen keken weer strak voor zich en rechtten hun rug alsof ze hun volle aandacht richtten op de kist en op de godslamp boven het hoofdaltaar, maar wij, de mannen, kenden onze vrouwen en wisten dat ze gespannen luisterden naar het klakkende staccato van de pasjes die zich van opzij in de richting van het middenpad bewogen, daar in een rechte hoek afbogen en zonder de geringste aarzeling, zonder enig ritardando of accelerando met de regelmatige maatslag van een metronoom naar voren spoedden. Daarna kon degene die naar het midden gluurde vanuit zijn ooghoeken de kleine gedaante zien, die lichtvoetig als een jong meisje over het rode tapijt de twee treetjes naar het voeteneinde van de kist op liep, haar rechterhand op de rand van de kist legde waar ze geruisloos voortschrijdend tot aan het hoofdeinde overheen streek, om vervolgens een paar seconden in een bijna soldatesk stramme houding te blijven staan. Ze tilde de sluier over haar hoed en boog voorover, ze spreidde haar armen en legde ze op de rand van de kist, zoende mijn grootvader op zijn voorhoofd en legde haar wang tegen zijn wasbleke gezicht, alsof ze even wilde rusten; daarbij draaide ze haar gezicht niet beschermend naar het hoofdaltaar, maar liet het ons in alle openheid zien. We zagen dat ze haar ogen gesloten had en dat er een glimlach op haar rood geverfde lippen verscheen, die breder en breder werd, tot haar mond een klein eindje openging en zich een geluidloos lachje vormde.

Ten slotte maakte ze zich los van de dode en nam haar kaarsrechte houding weer aan, ze pakte haar handtasje uit de kromming van haar arm, maakte het open en haalde met een snelle greep een vuistgroot, rond, matglanzend voorwerp tevoorschijn. Het was, zoals we even later zouden vaststellen, een oude fietsbel met een halfronde dop, waarvan de chroomlaag doortrokken was met haarscheurtjes en op een paar plekken was afgebladderd. Ze deed het handtasje weer dicht en hing het weer aan haar arm, waarna ze de bel twee keer liet rinkelen: rrii-rring, rrii-rring. Terwijl de fietsbel nog door het kerkschip echode, legde ze de bel in de kist, draaide zich naar ons om en keek ons een voor een recht in de ogen. Ze begon linksbuiten, waar de kleinste kinderen met hun vaders zaten, ging de hele rij af en bleef bij iedereen misschien een seconde staan, en toen ze rechtsbuiten was aangekomen, schonk ze ons een zegevierend lachje, zette zich in beweging en spoedde zich met klakkende pasjes langs de familie door het middenpad naar de uitgang.

Hoofdstuk 2

Mijn grootvader was zeventien toen hij Louise Janvier leerde kennen. Ik stel me hem graag voor als een heel jonge man die in de lente van 1918 in Cherbourg zijn stevige kartonnen koffer op de bagagedrager van zijn fiets bond en voorgoed uit het huis van zijn vader vertrok.

Wat ik over hem als jongen weet, is niet veel. Op de enige familiefoto uit die tijd is hij een uit de kluiten gewassen knaap met een hoog voorhoofd en een ruige, blonde haardos, die met een schuin hoofd spottend kijkt naar wat de studiofotograaf allemaal doet. Verder weet ik uit zijn eigen verhalen, die hij op hogere leeftijd in karige bewoordingen en met gespeelde tegenzin vertelde, dat hij in zijn gymnasiumtijd vaak spijbelde omdat hij liever met zijn beste vrienden, die Patrice en Joël heetten, over de stranden van Cherbourg zwierf.

Op een stormachtige zondag in januari 1918, toen ieder verstandig mens zo ver mogelijk uit de buurt van de oceaan bleef, hadden ze met z’n drieën in de sneeuwjacht bij het met brem begroeide talud het aangespoelde wrak van een kleine zeiljol gevonden, waar midscheeps een groot gat in zat en die over de hele lengte een beetje verschroeid was. Ze hadden de boot achter de struiken gesleept en hem in de weken daarna, omdat de rechtmatige eigenaar weigerde op te duiken, eigenhandig en met veel ijver gerepareerd, geboend en kakelbont geschilderd, tot hij er als nieuw uitzag en onherkenbaar was. Vanaf dat moment voeren ze ieder vrij moment het Nauw van Calais op om te vissen, wat te soezen en gedroogde zeewier te roken uit tabakspijpen die ze uit maïskolven hadden gesneden. Als er iets interessants op het water dobberde – een plank, de stormlamp van een in de grond geboord schip of een reddingsboei –, dan namen ze het mee. Soms voer een oorlogsschip zo rakelings langs dat hun kleine bootje op en neer sprong als een kalf op de eerste lentedag in de wei. Vaak bleven ze de hele dag op het water, voeren rond de kaap en verder naar het westen tot aan de horizon de Britse Kanaaleilanden opdoken, en pas in het laatste licht van de avondschemering gingen ze weer aan land. In het weekend brachten ze de nachten door in een vissershut, waarvan de eigenaar op de dag dat hij onder de wapenen was geroepen geen tijd meer had gehad om het raampje aan de achterkant behoorlijk te barricaderen.

De vader van Léon Le Gall – mijn overgrootvader dus – had geen weet van de zeiljol van zijn zoon, maar hij registreerde zijn zwerftochten over het strand met enige bezorgdheid. Hij was een kettingrokende, vroeg oud geworden leraar Latijn, die in zijn jonge jaren alleen maar Latijn was gaan studeren omdat zijn vader daar mordicus tegen was geweest; een genoegen waarvoor hij als straf later tientallen jaren voor de klas had moeten staan, wat hem krenterig, bekrompen en bitter had gemaakt. Om het Latijn tegenover zichzelf te rechtvaardigen en zich een mens van vlees en bloed te kunnen blijven voelen, had hij zich een encyclopedische kennis van de uitingen van de Romeinse beschaving in Bretagne eigen gemaakt, een stokpaardje dat hij met hartstocht bereed, maar dat in schril contrast stond met de onbeduidendheid van het onderwerp. Zijn eindeloze, dodelijk saaie en met veel rook gepaard gaande verhandelingen over scherven aardewerk, warmwaterbaden en heerbanen waren op het gymnasium legendarisch en gevreesd. De leerlingen compenseerden dat door zijn sigaret in de gaten te houden en te wachten tot hij ermee op het bord begon te schrijven, terwijl hij het krijtje in zijn mond stak.

Dat hij op de dag van de mobilisatie vanwege zijn astma werd afgekeurd, was voor hem aan de ene kant een meevaller, maar aan de andere kant een schande, omdat hij in de lerarenkamer de enige man was tussen allemaal jonge vrouwen. Hij was razend geweest toen hij van zijn vrouwelijke collega’s had moeten horen dat zijn enige zoon al weken nauwelijks meer op school was verschenen, en eindeloos waren de preken aan de keukentafel geweest waarmee hij de jongeman had proberen te overtuigen van de waarde van een klassieke opleiding. Zijn zoon had voor de waarde van een klassieke opleiding niet meer dan een glimlach overgehad en op zijn beurt zijn vader proberen uit te leggen waarom zijn aanwezigheid op het strand juist nu niet gemist kon worden: omdat de Duitsers er de afgelopen week toe waren overgegaan hun onderzeeërs met houten dekconstructies en bonte kleuren, met namaakzeilen en valse netten te camoufleren als vissersboten.

Daarop wilde zijn vader wel eens weten wat het causale verband was tussen Duitse onderzeeërs en Léons afwezigheid op het gymnasium.

De gecamoufleerde onderzeeërs, legde zijn zoon hem geduldig uit, zouden de Franse viskotters onopgemerkt besluipen om ze genadeloos in de grond te boren en zo de voedselvoorziening van het Franse volk te saboteren.

‘En?’ vroeg zijn vader terwijl hij hoestte en zich probeerde te beheersen. Elke opwinding kon hem een astma-aanval bezorgen.

Elke dag spoelde er waardevol strandgoed aan – teakhout, messing, staal, zeildoek, vaten petroleum...

‘En?’ vroeg zijn vader.

Die kostbare grondstoffen moesten worden geborgen voordat de zee ze weer meenam, zei Léon.

Terwijl hun woordenwisseling langzaam maar zeker haar dramaturgische hoogtepunt bereikte, zaten vader en zoon in de voor alle Le Galls karakteristieke, schijnbaar nonchalante en ontspannen houding aan de keukentafel; ze hadden hun benen languit onder de tafel gestoken en leunden tot ver over de rugleuning van hun stoel, zodat hun achterwerk nog maar net op de rand van de zitting hing. Omdat het twee grote, zware mannen waren, hadden ze een goed ontwikkeld gevoel voor zwaartekracht en wisten ze dat een horizontale positie de toestand van zweven het dichtst benadert, omdat daarin elk lichaamsdeel alleen zijn eigen gewicht draagt en bevrijd is van de massa van de rest van het lichaam, terwijl zittend of staand het ene lichaamsdeel op het andere wordt gestapeld, zodat er uiteindelijk een gewicht van honderd kilo ontstaat. Maar nu waren ze allebei kwaad en hun – sinds de zoon niet meer de baard in de keel had – nauwelijks van elkaar te onderscheiden stemmen trilden van met moeite ingehouden woede.

‘Morgen ga je weer naar school,’ zei de vader terwijl hij een hoestbui onderdrukte, die uit de diepte van zijn borst opwelde.

De nationale oorlogseconomie had dringend grondstoffen nodig, antwoordde de zoon.

‘Morgen ga je weer naar school,’ zei zijn vader.

Zijn vader moest aan de nationale oorlogseconomie denken, zei de zoon, die ongerust registreerde hoe zwaar zijn vader ademde.

‘Ze kunnen de pot op met de nationale oorlogseconomie,’ hijgde de vader. Daarop kreeg hij een hoestbui die het gesprek voor een minuut onderbrak.

En hij kon er ook een aardig zakcentje mee verdienen, zei de zoon.

‘In de eerste plaats is dat crimineel geld,’ hijgde de vader. ‘En in de tweede plaats gelden de absentieregels van het gymnasium voor iedereen, dus ook voor jou en je vrienden. Het bevalt me niet dat jullie gewoon doen waar je zin in hebt.’

Wat zijn vader erop tegen had dat ze vrij wilden zijn, vroeg de zoon, en of hij er wel eens bij stil had gestaan dat een wet alleen respect verdiende wanneer hij de uitdrukking van een zingeving was.

‘Jullie proberen alleen van elke vrijheid te profiteren omdat het een vrijheid is,’ kreunde de vader.

‘Nou en?’

‘Maar het is nu juist de essentie van een regel dat hij voor iedereen geldt, zonder aanzien des persoons – juist ook voor degene die zichzelf slimmer vindt dan anderen.’

‘Maar het valt moeilijk te ontkennen dat sommige mensen slimmer zijn dan anderen,’ wierp de zoon voorzichtig tegen.

‘In de eerste plaats doet dat niet ter zake,’ zei de vader, ‘en in de tweede plaats heb jij je, voor zover ik op de hoogte ben, op school zeker niet onderscheiden door superieure intellectuele prestaties. Morgen ga je weer naar school.’

‘Nee,’ zei de zoon.

‘Morgen ga je weer naar school!’ brulde de vader.

‘Ik ga helemaal nooit meer naar school!’ brulde de zoon terug.

‘Zolang jij je benen onder mijn tafel steekt, doe je wat ik zeg!’

‘Jij hebt niets over mij te vertellen!’

Na die uitgesproken klassieke woordenwisseling liep de confrontatie helemaal uit de hand, en dat de twee als schooljongens over de keukenvloer rollende vechtersbazen geen bloed vergoten, was alleen aan Léons moeder te danken, die vlug en doortastend ingreep.

‘Nu is het afgelopen,’ zei ze terwijl ze haar beide mannen, van wie de een huilde en de andere dreigde te stikken, aan hun oorlel overeind trok. ‘Chéri, jij neemt nu je laudanum en gaat naar bed, ik kom zo. En jij, Léon, gaat morgenvroeg naar de burgemeester om je aan te melden voor de arbeidsdienst. Dan kun je laten zien dat de nationale oorlogseconomie je ter harte gaat.’

De volgende morgen bleek de nationale oorlogseconomie de gymnasiast Le Gall uit Cherbourg inderdaad te kunnen gebruiken – maar niet op het strand, zoals hij had gehoopt. Integendeel, de burgemeester dreigde hem voor drie maanden in de gevangenis te laten gooien als hij zich nog eens wederrechtelijk strandgoed toe-eigende, en hij ondervroeg hem diepgaand over zijn andere voor de oorlogseconomie relevante kennis en kwaliteiten.

Bij die gelegenheid bleek dat Léon weliswaar stevig gebouwd was, maar geenszins de neiging voelde daadwerkelijk de handen uit de mouwen te steken. Hij wilde geen boerenknecht zijn en ook niet aan de lopende band werken, en hulpje van een smid of een timmerman wilde hij ook niet worden. Met zijn intellectuele vermogens was het al niet veel beter gesteld: weliswaar was hij niet echt dom, maar op het gymnasium had hij niet veel gepresteerd, in welk vak dan ook, en hij had nooit ergens echt zijn best op gedaan, zodat hij ook wat zijn toekomstige beroep betrof geen vaste plannen of wensen had. Natuurlijk zou hij in dienst van het vaderland graag met zijn zeiljol voor een spionagetocht de Noordzee op zijn gevaren om aan de Duitse kust valse rijksmarken in omloop te brengen teneinde de vijandelijke valuta te destabiliseren, maar omdat dat geen realistisch beroepsperspectief was, haalde hij alleen zijn schouders op toen de burgemeester van hem wilde weten wat zijn plannen waren. Van zijn belangstelling voor de nationale oorlogseconomie was intussen niets meer over. Een extra moeilijkheid was dat de burgemeester een hals als een kalkoen en een van roodblauwe adertjes doortrokken neus had. Net als de meeste jonge mensen had Léon een sterk ontwikkeld esthetisch gevoel en kon hij zich niet voorstellen dat je iemand met zo’n hals en zo’n neus serieus nam. De burgemeester liep nors de lijst met vacatures door die hem door de minister van Oorlog was toegestuurd.

‘Laten we maar eens kijken. Ah, hier. Kun je tractor rijden?’

‘Nee, monsieur.’

‘En hier... booglasser gezocht. Kun je lassen?’

‘Nee, monsieur.’

‘Ik snap het. Optische lenzen slijpen kun je zeker ook niet, hè?’

‘Nee, monsieur.’

‘En spoelen wikkelen voor elektromotoren? Een tram besturen? Pistoollopen draaien?’ De burgemeester moest een beetje lachen, hij begon er plezier in te krijgen.

‘Nee, monsieur.’

‘Ben je misschien internist? Expert in internationaal handelsrecht? Elektrotechnisch ingenieur? Bouwkundig tekenaar? Zadelmaker of rijtuigmaker?’

‘Nee, monsieur.’

‘Dat vermoedde ik al. Van leerlooien en dubbele boekhouding heb je zeker ook geen verstand. En Swahili – spreek je Swahili? Kun je stepdansen? In morse seinen? De trekkracht van de stalen kabels van hangbruggen berekenen?’

‘Jawel, monsieur.’

‘Pardon... Swahili? De stalen kabels van hangbruggen?’

‘In morse seinen, monsieur. Ik ken het morsealfabet.’

Inderdaad had het jeugdblad Le Petit Inventeur, waar Léon een abonnement op had, een paar weken daarvoor het morsealfabet afgedrukt en Léon had het voor de grap op een regenachtige zondagmiddag uit zijn hoofd geleerd.

‘Weet je dat wel zeker, jochie? Probeer je me iets wijs te maken?’

‘Nee, monsieur.’

‘Dan heb ik iets voor je! Het station van Saint-Luc-sur-Marne zoekt een morseassistent ter vervanging van de huidige functionaris. Vrachtbrieven opstellen, aankomst en vertrek van de treinen noteren, als het nodig is helpen bij de kaartjesverkoop. Denk je dat je dat kunt?’

‘Jawel, monsieur.’

‘Minimumleeftijd zestien jaar, mannelijk, homoseksuelen, communisten en mensen met een geslachtsziekte ongewenst. Je bent toch zeker geen... communist?’

‘Nee, monsieur.’

‘Zo, sein me dan maar eens iets in het morsealfabet. Sein maar eens, even kijken, eh: Uit de diepte roep ik tot U, o Heer. Vooruit, hier, op het bureau!’

Léon hield zijn adem in, keek even naar het plafond en begon met de middelvinger van zijn rechterhand te trommelen. Kort-kort-lang, kort-lang-kort, kort-kort-kort...

‘Dat is voldoende,’ zei de burgemeester, die het morsealfabet niet beheerste en niet in staat was de vingervlugheid van Léon te beoordelen.

‘Ik kan in morse seinen, monsieur. Waar ligt Saint-Luc-sur-Marne?’

‘Aan de Marne, sukkel, ergens tussen bieslook en boerenbonen. Maar je hoeft niet bang te zijn, het front ligt nu ergens anders. Ze hebben dringend iemand nodig, je kunt meteen beginnen. Je krijgt zelfs loon, honderdtwintig frank. We kunnen het proberen.’

Zo kwam het dat Léon Le Gall op een lentedag van het jaar 1918 zijn kartonnen koffer op zijn fiets bond, zijn moeder innig kuste en na enige aarzeling ook zijn vader omhelsde, opstapte en wegfietste. Hij fietste steeds harder, alsof hij aan het einde van de Rue de Fossés het luchtruim wilde kiezen, net als Louis Blériot, die onlangs met zijn zelfgemaakte vliegtuig van essenhout en fietswielen het Nauw van Calais was overgestoken. Hij stoof langs de armzalige, dapper gekleurde, kleinburgerlijke huizen, waar zijn vrienden Patrice en Joël juist met zaagsel vermengd oorlogsbrood van de vorige dag in hun café au lait doopten, langs de bakkerij waar bijna elke hap brood vandaan kwam die hij in zijn leven had gegeten, en langs het gymnasium, waar zijn vader nog veertien jaar, drie maanden en twee weken zijn dagelijks brood zou verdienen.

Hij fietste langs het grote havenbekken, waar een Amerikaanse graantanker vredig naast Britse en Franse oorlogsschepen lag, stak de brug over en sloeg rechts af de Avenue de Paris in, gelukkig en zonder ook maar een moment te denken aan de mogelijkheid dat hij dit alles nooit terug zou zien, hij fietste langs pakhuizen, hijskranen en droogdoks de stad uit en op weg naar de eindeloze weilanden en wilgen van Normandië. Na tien minuten werd hem de weg versperd door een kudde koeien, hij moest stoppen, daarna fietste hij langzamer.

De nacht daarvoor had het geregend, de weg was aangenaam vochtig en stofvrij. In dampende weilanden stonden bloeiende appelbomen en grazende koeien. Léon fietste de zon tegemoet. Met een lichte westelijke wind in de rug schoot hij flink op. Na een uur trok hij zijn jas uit en bond hem op de koffer. Hij haalde een door een ezel getrokken kar in. Daarna kruiste hij het pad van een boerin met een kruiwagen en passeerde een vrachtwagen die met rokende motor langs de weg stond. Paarden zag hij niet; Léon had in Le Petit Inventeur gelezen dat vrijwel alle paarden van Frankrijk dienstdeden aan het front.

Tussen de middag at hij de boterham met ham die zijn moeder voor hem had ingepakt en dronk hij water uit een dorpsput. ’s Middags ging hij onder een appelboom liggen, knipperde met zijn ogen naar de wit-roze bloesems en de zachtgroene bladeren boven hem en stelde vast dat de boom al in geen jaren meer was gesnoeid.

’s Avonds kwam hij aan in Caen, waar hij bij tante Simone zou overnachten. Zij was de jongste zus van die Serge Le Gall, wiens schedel door een medegevangene met een bijl was gekliefd. Het was al een paar jaar geleden dat Léon haar voor het laatst had gezien; hij herinnerde zich de volle borsten onder haar blouse, haar lach en haar grote rode mond, en dat haar vlieger op het strand hoger had gestaan dan alle andere. Maar toen waren vlak na elkaar haar man en haar beide zoons naar het front gestuurd en sindsdien schreef tante Simone, bijna gek van verdriet en zorgen, elke dag drie brieven naar Verdun.

‘Daar ben je,’ zei ze en ze liet hem binnen. Het huis rook naar kamfer en dode vliegen. Haar haar was in de war, haar lippen flets en gesprongen. In haar rechterhand had ze een rozenkrans.

Léon zoende haar op beide wangen en deed de groeten van zijn ouders.

‘In de keuken staat brood en kaas op tafel,’ zei ze. ‘En een fles cider als je wilt.’

Hij overhandigde haar de gebrande amandelen die zijn moeder voor haar had meegegeven.

‘Dank je. Ga nu maar naar de keuken en eet wat. Je slaapt vannacht naast mij, het bed is breed genoeg.’

Léon zette grote ogen op.

‘In de kamer van de jongens kun je niet terecht, die heb ik samen met de slaapkamer moeten verhuren aan vluchtelingen uit het noorden. En de bank in de salon heb ik verkocht omdat ik plaats nodig had voor het bed.’

Léon deed zijn mond open en wilde iets zeggen.

‘Het bed is breed genoeg, stel je niet zo aan,’ zei ze terwijl ze met haar hand door haar doffe haar streek. ‘Ik ben moe van de lange dag en heb geen fut meer om met je in discussie te gaan.’

Zonder nog iets te zeggen liep ze naar de salon en schoot met rok, blouse, slipje en kousen en al onder het dekbed, draaide zich naar de muur en verroerde zich niet meer.

Léon ging naar de keuken. Hij at brood en kaas, keek door het raam naar de weg en terwijl hij wachtte op de duisternis dronk hij de hele fles cider leeg. Pas toen hij tante Simone hoorde snurken, liep hij naar de salon en ging naast haar liggen, hij ademde de zoetzure lucht van haar vrouwelijke zweet in en wachtte op het moment dat de toverkracht van de cider hem naar het rijk der dromen voerde.

Toen hij de volgende ochtend zijn ogen opendeed, lag tante Simone nog in dezelfde houding naast hem, maar ze snurkte niet meer. Léon voelde dat ze deed alsof ze sliep en wachtte tot hij uit haar huis verdween. Hij nam zijn schoenen in zijn rechter- en de koffer in zijn linkerhand en sloop zacht de trap af.

Het was een windstille, zonnige ochtend. Léon nam de kustweg via Houlgate en Honfleur. Omdat het eb was, tilde hij zijn fiets over de muur het strand op en fietste een paar kilometer over het natte, harde zand langs de waterlijn. Het zand was geel, de zee was groen en werd naar de horizon toe steeds blauwer; de paar in het zand spelende kinderen droegen rode badpakken, hun moeders witte rokken; hier en daar stonden oude mannen in zwarte colbertjes in het zand met hun stokken in hopen verdroogd wier te prikken.

Omdat zijn vader en de burgemeester van Cherbourg ver weg waren en hem onmogelijk konden zien, zochten Léons ogen zo nu en dan het strand af naar strandgoed. Hij vond een flink, niet erg gerafeld stuk touw, een paar flessen, een vensterkruis met sluitstangen en een halfvolle jerrycan petroleum.

’s Middags was hij in Deauville en ’s avonds kwam hij aan in Rouen, waar hij bij tante Sophie zou overnachten, maar daarvoor – dat had zijn vader hem dringend verzocht – moest hij de kathedraal bezichtigen, omdat die een van de mooiste uitingen van gotische bouwkunst was. Léon overwoog zowel zijn tante als de uiting van gotische bouwkunst te laten voor wat ze waren en ergens onder de blote hemel te overnachten. Toen bedacht hij dat de dagen in juni weliswaar lang, maar de nachten nog altijd vochtig en koel waren en dat tante Sophie geen man of zoons in Verdun kon hebben, omdat ze haar leven lang ongetrouwd was gebleven; bovendien was ze beroemd om haar appeltaart. Bij zijn aankomst stond ze in haar witte gesteven schort in de voortuin naar hem te zwaaien.

Toen hij op de derde dag opstond, constateerde hij dat hij vreselijke spierpijn had. Hij kwam nauwelijks de trap op en het eerste uur op de fiets was een kwelling, daarna ging het beter. De wind was naar het noorden gedraaid, het begon te motregenen. Vanuit het zuiden kruisten lange colonnes legervrachtwagens zijn pad; onder het zeildoek zaten nors kijkende soldaten met het geweer tussen hun knieën te roken. ’s Middags kwam hij langs een afgebrande boerderij. Groene wikke slingerde zich langs de zwarte balken omhoog, in het varkenshok groeiden jonge berken, uit de zwarte gaten van de ramen kwam de geur van vochtige kolen, in de mestvaalt stak een roestige mestvork zonder steel. Hij pakte hem en deed hem bij de andere gevonden spullen op zijn bagagedrager.

Léon wist dat hij zijn doel nu bijna had bereikt; achter de volgende of daaropvolgende heuvel moest de kerktoren van Saint-Luc-sur-Marne verschijnen. En inderdaad lag achter de volgende heuvel een dorp met een kerk, maar het was niet Saint-Luc. Léon fietste door het dorp en beklom de volgende heuvel, reed de helling af het volgende dorp in en de volgende heuvel weer op, waarachter opnieuw een dorp lag met daarachter opnieuw een heuvel. Hij boog diep over het stuur, probeerde de pijn te negeren en stelde zich voor dat hij een vast met de fiets verbonden machine was, die zich er niets van aantrok hoeveel heuvels er na de volgende heuvel nog zouden komen.

Het was laat in de middag toen hij de heuvels eindelijk achter zich liet. Voor Léon lag een lange laan die kaarsrecht door een eindeloze vlakte liep. De tocht over de vlakke weg was een weldaad, bovendien had hij het gevoel dat de platanen een beetje beschutting boden tegen de zijwind. Op dat moment hoorde hij achter zich een kort, piepend geluid, dat zich in snel tempo gelijkmatig herhaalde en steeds luider werd. Léon draaide zich om.

Wat hij zag, was een jonge vrouw op een oude, nogal roestige herenfiets, die ontspannen recht op het zadel zat en vlug dichterbij kwam; het gepiep werd kennelijk veroorzaakt door het rechterpedaal, dat bij elke omwenteling langs de kettingkast schuurde. Ze kwam heel vlug dichterbij, nog even en ze had hem ingehaald; om dat te voorkomen ging hij op de trappers staan. Maar al na een paar seconden had ze hem bereikt, ze zwaaide naar hem, riep ‘Bonjour!’ en fietste hem soepel voorbij alsof hij langs de weg stilstond.

Léon keek haar na terwijl ze met steeds zachter wordende piepgeluiden op de uitgestrekte vlakte kleiner en kleiner werd, tot ze ten slotte verdween op het punt waar de dubbele rij platanen de horizon raakte. Het was een eigenaardig meisje geweest. Sproeten en dik, donker haar, dat ze, misschien wel eigenhandig, van achteren in een rechte lijn slordig van het ene oorlelletje tot het andere had afgeknipt. Ze was ongeveer van zijn leeftijd, misschien iets jonger of ouder, dat viel moeilijk te zeggen. Een grote mond en een fijne kin. Een aardige glimlach. Kleine witte tanden en een vrolijke spleet tussen de twee bovenste snijtanden. Haar ogen... groen? Een witte blouse met rode stippen, die haar tien jaar ouder zou hebben gemaakt als haar blauwe schoolrok haar niet weer tien jaar jonger had gemaakt. Mooie benen, voor zover hij dat in de gauwigheid had kunnen beoordelen. En ze had keihard gefietst.

Léon voelde geen vermoeidheid meer, zijn benen functioneerden weer volop. Wat een fantastisch meisje was dat geweest. Hij probeerde haar beeld vast te houden en verbaasde zich erover dat hem dat nu al niet meer wilde lukken. Wel zag hij haar gestippelde blouse, haar trappende benen, haar versleten rijgschoenen en haar glimlach, die in zijn mengeling van vriendelijkheid, schranderheid, spot en verlegenheid niet alleen aardig, maar verrukkelijk, overweldigend, gelukkigmakend, adembenemend, hartverscheurend was geweest. Maar hoe hij ook zijn best deed om de afzonderlijke delen tot één geheel samen te voegen, hij zag steeds alleen delen, kleuren, vormen – de verschijning als geheel wilde gewoon niet tot stand komen.

Wel herinnerde hij zich duidelijk het piepende geluid van het pedaal langs de kettingkast en ook haar heldere ‘Bonjour!’ – waarop hem te binnen schoot dat hij haar groet niet had beantwoord. Geïrriteerd sloeg hij met zijn rechterhand op het stuur, waardoor de fiets begon te slingeren en hij bijna was gevallen. ‘Bonjour, mademoiselle!’ zei hij zacht, alsof hij oefende, daarna krachtiger, vastberadener: ‘Bonjour!’ en vervolgens nog een nuance mannelijker, zelfbewuster: ‘Bonjour!’

Net als voor zijn vertrek nam Léon zich voor om in Saint-Luc een nieuw leven te beginnen. Hij zou met ingang van onmiddellijk zijn koffie niet meer thuis, maar in de bistro drinken en altijd vijftien procent fooi op de bar leggen, en hij zou niet meer de Petit Inventeur lezen, maar de Figaro en de Parisien, en hij zou op het trottoir niet meer rennen, maar slenteren. En als een jonge vrouw hem groette, zou hij haar niet met open mond aangapen, maar haar een korte, scherpe blik toewerpen en haar groet vervolgens nonchalant beantwoorden.

Loodzwaar was de vermoeidheid in zijn benen teruggekeerd. Nu verwenste hij de eindeloze vlakte. Het heuvellandschap van daarvoor had tenminste nog de afwisseling van hoop en teleurstelling geboden, nu restte alleen nog de illusieloze duidelijkheid dat het doel nog lang niet bereikt was. Om de verte niet meer te hoeven zien, legde hij zijn onderarmen op het stuur en liet hij zijn hoofd tussen zijn schouders zakken, hij keek naar zijn op en neer gaande voeten en om niet van de weg te raken hield hij de greppel langs de weg in het oog.

Daardoor merkte hij niet dat ver voor hem het wolkendek openbrak en er een bundel schuine zonnestralen op de groene tarwevelden viel en dat er aan de horizon tussen de platanen een snel groter wordende stip verscheen, die een witrood gestippelde blouse droeg. Léon merkte ook niet dat de jonge vrouw deze keer met losse handen fietste, en toen hij het vertrouwde gepiep hoorde was ze al vlakbij, ze liet hem haar tanden met het aantrekkelijke spleetje zien, zwaaide naar hem en fietste door.

‘Bonjour!’ riep Léon en hij ergerde zich dat hij opnieuw te laat was geweest. Het ontbrak er nog maar aan dat ze hem, omdat ze nu weer achter hem fietste, nog een keer zou inhalen; die vernedering wilde hij zichzelf besparen. Hij boog over het stuur, probeerde te versnellen en keek al na een paar honderd meter bezorgd achterom of ze opnieuw aan de horizon verscheen, maar algauw richtte hij zich op en dwong hij zichzelf langzamer te gaan fietsen. Tenslotte was het erg onwaarschijnlijk dat de rappe fietster binnen een paar minuten voor de derde keer over dezelfde weg zou komen. En mocht dat wel het geval zijn, dan zou hij de wedstrijd – die dat voor haar helemaal niet was – toch verliezen. Hij stapte af en legde zijn fiets in het grind, sprong over de greppel en ging languit in het gras liggen. Nu kon ze wat hem betreft komen. Hij zou in het gras op een grasspriet liggen kauwen als iemand die gewoon zin heeft om even uit te rusten, en hij zou met zijn wijsvinger tegen de klep van zijn pet tikken en luid en duidelijk ‘Bonjour!’ roepen.

Léon at de laatste van de drie boterhammen met kaas, die tante Sophie hem had meegegeven. Hij trok zijn schoenen uit en wreef over zijn brandende voeten, en zo nu en dan gluurde hij naar links over de eenzame weg. Hij voelde een windstoot en het begon weer even te motregenen, maar het hield vrijwel meteen ook alweer op. Er passeerde een nachtblauwe vrachtwagen met op de zijkanten in gouden letters L’ESPOIR, even later draafde er een zwart-witte hond over de velden. Opeens besefte hij dat hij daar met zijn grasspriet en zijn ostentatief ontspannen houding voor aap stond; als het meisje nog een keer langskwam, zou ze zijn komedie natuurlijk onmiddellijk doorzien. Hij spuugde de grasspriet uit, trok zijn schoenen weer aan, sprong over de greppel de weg op en stapte op zijn fiets.

Hoofdstuk 3

Het station van Saint-Luc-sur-Marne lag een halve kilometer voor de stad tussen tarwevelden en aardappelakkers aan een zijlijn van de Chemins de Fer du Nord. Het stationsgebouw was van rode baksteen, de opslagloods van verweerd dennenhout. Léon kreeg een zwart uniform met sergeantsstrepen op de mouwen, dat tot zijn verbazing als gegoten zat. Hij was de enige ondergeschikte van zijn enige meerdere: stationschef Antoine Barthélemy. Zijn chef was een mager, verdraagzaam mannetje met een tabakspijp en een snor à la Vercingetorix, dat zwijgzaam en zorgvuldig zijn werk deed. Dag in dag uit zat hij uren kleine geometrische patronen op zijn blocnote te tekenen, terwijl hij geduldig het moment afwachtte dat hij terug mocht keren naar de verdieping boven de lokettenhal. Daar werd hij al tientallen jaren vierentwintig uur per dag vol verlangen opgewacht door zijn goedlachse vrouw Josianne, die roze wangen en ronde heupen had en uitstekend kon koken.

Er was niet veel te doen op het station van Saint-Luc-sur-Marne. ’s Morgens en ’s middags stopten er stipt op tijd drie regionale treinen uit beide richtingen; de sneltreinen reden met hoge snelheid voorbij en veroorzaakten zoveel wind dat je op het perron bijna geen adem meer kon halen. ’s Nachts, om 2.27 uur, passeerde de nachttrein Calais-Parijs met zijn donkere slaapwagens, waarvan een enkel raam verlicht was omdat een rijke reiziger in zijn zachte bed de slaap niet kon vatten.

Tot Léon Le Galls eigen verrassing kon hij zijn werk als morseassistent vanaf de eerste dag redelijk goed aan. Zijn dienst begon ’s morgens om acht uur en eindigde ’s avonds om acht uur, met tussen de middag een uur pauze. Op zondag was hij vrij. Een van zijn taken was om bij het binnenkomen van een trein het perron op te lopen en met een kleine rode vlag naar de machinist te zwaaien. ’s Morgens moest hij de postzak en de zak met Parijse kranten verruilen voor de lege zakken van de vorige dag. Als een boer een kist met prei of lente-uitjes als stukgoed wilde laten transporteren, moest hij de waren wegen en een vrachtbrief opstellen. En als het morsetoestel tikte, moest hij de reep papier afscheuren en het bericht overschrijven op een telegramformulier. Het waren altijd dienstmededelingen, het morsetoestel werd uitsluitend door de Spoorwegen gebruikt.

Natuurlijk was het een brutale leugen van Léon geweest toen hij beweerde dat hij het morsealfabet beheerste, en hij had de praktische toets op het bureau alleen maar overleefd omdat de burgemeester nog minder verstand van de materie had dan hijzelf. Maar gelukkig was het station van Saint-Luc een afgelegen plaats, waar hoogstens vier of vijf telegrammen per dag binnenkwamen; op die manier had Léon alle tijd van de wereld om ze met behulp van de Petit Inventeur, die hij uit voorzorg bij zich had gestoken, te ontcijferen.

Iets ingewikkelder werd het als hij zelf een bericht moest versturen, wat ongeveer om de andere dag voorkwam. Voordat hij naar het morsetoestel liep, sloot hij zich dan met potlood en papier op de wc op en vertaalde de Latijnse letters in punten en streepjes. Dat ging goed zolang de telegrammen uit niet meer dan een paar woorden bestonden. Op de maandag van de derde week drukte de chef hem echter het maandelijkse rapport in de hand met de opdracht het in zijn volle omvang en letterlijk aan de regionale directie in Reims te sturen.

‘Per post?’ vroeg Léon terwijl hij het rapport doorbladerde, dat bestond uit vier nogal dichtbeschreven kantjes.

‘Telegrafisch,’ zei zijn chef. ‘Voorschrift.’

‘Waarom?’

‘Geen idee. Gewoon voorschrift. Dat is altijd al zo geweest.’

Léon knikte en vroeg zich af wat hem te doen stond. Toen zijn chef zoals vrijwel altijd stipt om halftien bij zijn Josianne koffie ging drinken, pakte hij de telefoon, liet zich doorverbinden met de regionale directie in Reims en begon het rapport te dicteren alsof dat al tientallen jaren volgens goed gebruik zo en niet anders ging. Toen de telefoniste bezwaar maakte tegen het ongewone extra werk, zei hij tegen haar dat de afgelopen nacht de bliksem was ingeslagen en het morsetoestel onklaar was geraakt.