De hoed van de heer Briggs

Kate Colquhoun

De hoed van de heer Briggs

Het sensationele verslag van de eerste treinmoord in Engeland

Vertaald door Paul Syrier

Copyright © Kate Colquhoun 2011
All rights reserved
© 2011 Nederlandse vertaling Paul Syrier en uitgeverij Mouria, Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
Oorspronkelijke titel: Mr Briggs’ Hat
Omslagontwerp: Zeno
Omslagfotografie: Hillcreek

ISBN 978 90 458 0262 6 (ebook)
NUR 320

www.mouria.nl

Voor hen die licht werpen in duistere hoeken

Centrum van Londen. Detail van de kaart van Londen uit Weekly Dispatches, 1862.

Wat met een schok begon groeide al snel uit tot nervositeit, angst en vervolgens destabiliserende twijfel. Van een drukkend warme juli in 1864 tot een ijskoude november raakten niet alleen Londen, destijds de grootste stad ter wereld, maar ook een groot deel van Europa en zelfs Noord-Amerika in de greep van de gebeurtenissen die door de kranten van die tijd een ‘afgrijselijk drama van het werkelijke leven’ werden genoemd.

De details van dit verslag zijn aan primaire bronnen ontleend.

PROLOOG

Een lege treincoupé

In de avond van 9 juli 1864 was Benjamin Ames, een achtendertigjarige conducteur, zeer gespannen. De trein van kwart voor tien van het kopstation Fenchurch Street in Londen naar de voorstad Chalk Farm¹ liep al vijf minuten achter op schema en door de haast was er geen tijd de coupédeuren tussen de haltes op slot te doen. De machinist haalde het uiterste uit de locomotief en bereikte snelheden van wel achtendertig kilometer per uur.² In de hoop dat ze kostbare minuten zouden terugwinnen noteerde Ames plichtsgetrouw het precieze tijdstip waarop ze van elk station vertrokken: Stepney om vijf voor tien, Bow om een over tien en Hackney Wick (ook bekend als Victoria Park) Station net vier minuten later, om vijf over tien.³

Om tien over tien waren ze op Hackney Station, halverwege de route, aangekomen, maar terwijl Ames langs de wagons rende om de coupédeuren dicht te gooien hoorde hij tot zijn ergernis kabaal uit de voorkant van de trein komen, waardoor al zijn pogingen hem weer op schema te krijgen tenietgedaan dreigden te worden. Harry Vernez en Sydney Jones, beiden employés van het bankiershuis Robarts, Curtis & Co in de City, riepen dat er iets niet in de haak was. De jonge bankbedienden hadden zich net in een lege coupé in het voorste van de eersteklasrijtuigen met hun geverniste teakhout geïnstalleerd toen Jones bloed op zijn handen en het zitvlak van zijn broek ontdekte.

Net zoals de meeste Engelse treinen in die tijd was elk rijtuig met gevernist teakhout van de North London Railway opgedeeld in ettelijke, van elkaar gescheiden compartimenten. Deuren aan weerszijden, die gewoonlijk op slot werden gedaan voordat de trein van een station vertrok, kwamen uit op het perron of de rails, maar tussen de coupés zat geen verbindingsgang of -deur. Als de trein eenmaal in beweging was waren de passagiers niet meer in staat de machinist, de conducteur of passagiers in aangrenzende gedeelten van het rijtuig te roepen.

Ieder ‘hokachtig’ vertrek bezat aan weerszijden twee zitplaatsen, van elkaar gescheiden door een armleuning. De coupé zelf was zo smal dat dames die tegenover elkaar zaten merkten dat hun volumineuze rokken tegen elkaar drukten en ze moesten moeizaam met de uiteinden van hun sjaals manoeuvreren om te voorkomen dat deze in elkaar verward raakten. De gevulde zittingen waren bekleed met een blauwe stof met knopen met daaronder solide Amerikaans leer. Op de vloer lag een strook ruwe kokosmat en boven in de ruimte zwaaiden bagagerekken van een dicht vlechtwerk van touw. Elk raam aan de zijkant was met stevige koperen staven gebarricadeerd zodat passagiers niet naar buiten konden leunen, en elke zitplaats beschikte over een leren lus, zodat de passagiers zich schrap konden zetten tegen het schokken van de locomotief. Een enkele walmende gaslamp hing in het midden van de houten scheidingswand en verspreidde een onnatuurlijke gele gloed.

Vloekend vanwege de opschudding die de bankbedienden veroorzaakten liep conducteur Ames naar zijn remmerswagen achter aan de trein om een sterke lamp te halen en liep weer terug naar de coupé van de bankemployés terwijl hij de lamp voor zich omhooghield. Het eerste wat hij zag was een omgegooid kussen.⁴

Terwijl de ogen van de conducteur zich aan het licht aanpasten werd hij zich vaag bewust van een weezoete lucht in het compartiment. Toen begon hem te dagen dat er zich een of andere hevige vechtpartij had afgespeeld. Links van hem, het dichtst bij de locomotief, stonden poeltjes bloed in de kuiltjes rond de knopen van de kussens. Het was nog vloeibaar. Een volgende grote rode plek, met ongeveer de afmetingen van een kroon, druppelde langs het glazen paneel van het ventilatieraampje aan dezelfde kant, rond een klein stukje van wat volgens hem vlees was.

Op het perron achter hem klaagde een groepje dames dat net uit het compartiment ernaast was gestapt dat hun jurken en mantels besmeurd waren met druppeltjes – ze dachten dat het bloed was – die door het openstaande raam van hun coupé naar binnen waren gevlogen toen de trein nog had gereden. Verderop op het perron stonden passagiers op weg naar de uitgang, zich niet bewust van het afgrijselijke tafereel dat zich in het felle schijnsel van de lamp van de conducteur ontvouwde, in de rij om bij het smalle poortje hun kaartje af te geven alvorens naar buiten te lopen, de leger wordende straten van Hackney in. Andere reizigers met kaartjes voor stations verder op de route namen hun plaatsen in en verwachtten dat de trein elk moment kon gaan rijden. De machinist wachtte op zijn vertreksignaal.

Ames hoorde alleen het zoemen van een vlieg terwijl hij verder de lege coupé in liep. Hij zag dat er kleine druppels bloed over de zitplaatsen aan de linkerkant waren gesproeid en op de gevulde armleuning terecht waren gekomen. Donkere vegen langs de randen van de kussens suggereerden dat er bebloede handen aan waren afgeveegd. Toen hij zich naar rechts draaide zag hij dat ook de bekleding van de armleuning aan die kant met bloed was doordrenkt.

Te oordelen naar de hoeveelheid niet-geronnen bloed was het duidelijk dat er in de coupé iemand bruut was mishandeld. Maar Ames had geen gewonde man of bebloede aanvaller gezien toen de trein op de stations van Stepney, Bow of Hackney Wick was gestopt. Niemand had hem gemeld hulpkreten te hebben gehoord. Was er eigenlijk wel om hulp geschreeuwd? Iemand buiten de coupé had onmogelijk getuige geweest kunnen zijn van wat er was gebeurd, maar het leek onbestaanbaar dat een dergelijke aanval niet door iemand in de aangrenzende coupés zou zijn gehoord. In de roerloze avond bevatte het stille rijtuig voor Ames de huiveringwekkende echo van een dreiging.

Terwijl hij registreerde dat de vloermat opzij was geschoven stapte Ames naar de andere kant van het compartiment, waarbij zijn omhooggehouden lamp stukje bij beetje liet zien dat de wanden en de ramen ook kleverig waren van het bloed. De krukken van de deur aan de kant van het spoor (die dicht maar niet afgesloten was) leken ook met stollend bloed te zijn bedekt, zowel aan de binnen- als de buitenkant. De locomotief rommelde, een geluid dat trillend door de wagons trok die op het station bleven talmen. Toen hij door het raam aan de kant van de rails tuurde zag Ames geen teken van beweging, niets vreemds. Zelfs de hemel was rustig; de vogels zaten veilig weggedoken onder de dakbalken van het perron.

Toen hij zich met de lamp in zijn hand weer omdraaide zag Ames voor het eerst dat de coupé niet zo leeg was als hij aanvankelijk had gedacht. Op de verst van hem verwijderde zitplaats links lag een achtergelaten zwarte leren tas, het koperen slot open en besmeurd met langzaam donkerder wordende rode vegen. Toen hij onder dezelfde zitplaats keek vond hij een zwarte hoed, bijna platgedrukt, met de naam van de maker: T.H. Walker, Crawford Street, Marylebone. Er dichtbij op de vloer lag een dikke wandelstok met een zware ivoren knop, een ‘levensredder’, zoals ze bekendstonden. Ook hierop zaten een paar rode spatten.

Ames vermande zich en schoof de ramen van de coupé omhoog, liep naar buiten en deed de deuren achter zich op slot. Vastbesloten de trein weer op schema te krijgen gaf hij de stationschef in Hackney de dringende instructie de hoofdopzichter van de spoorweg in Chalk Farm een telegrafisch bericht te sturen. Vervolgens gaf hij, na in zijn remmerswagen te zijn gestapt, de machinist het signaal door te rijden.

Hoewel de tijd voor de conducteur ogenschijnlijk stil was blijven staan had de trein op Hackney Station een oponthoud van slechts vier minuten gehad. Rond kwart over tien ploegde hij weer door de warme zomeravond en maakte aanstalten bij het handjevol resterende stations langs de route zijn laatste passagiers af te leveren.

Bij het eindpunt, Chalk Farm, stond de hoofdopzichter van het station, George Greenwood, gewaarschuwd door het telegrafische bericht uit Hackney, op het perron te wachten. Greenwood draaide de laatste passagiers die langs de kaartjescontrole het station verlieten en wier stemmen steeds zachter klonken terwijl ze wegliepen de rug toe en liep met Ames naar de met bloed bespatte coupé in wagon 69.

De twee mannen pakten de gekreukte hoed, de wandelstok met de zware knop en de zwarte tas, controleerden of de ramen stevig op slot zaten en sloten de deuren weer af. Daarna brachten ze de materiële bewijzen naar het kantoor van de hoofdopzichter en borgen ze weg in een kast, die ze afsloten. George Greenwood liet de politie halen.

BOEK EEN

DE STAD

HOOFDSTUK 1

Al het menselijk leven is hier

In 1864 strekten zich over Groot-Brittannië meer dan vijftienduizend kilometer spoorweg uit die de grote steden, voorsteden en afgelegen plattelandsstadjes met elkaar verbonden. Veertig jaar daarvoor waren nuchtere lieden van mening geweest dat de trein met zijn hardleerse en wispelturige locomotief en zijn wiebelende passagierswagons bijna het stuk speelgoed van een krankzinnige was.¹ Toch had de trein, met in zijn kielzog rook en stoom, een reis die per paardenkoets uren duurde tot minuten samengeperst. Hij had de horizon van iedere Britse burger ongeacht zijn klasse verbreed, de begrippen arbeid en goederenvervoer nieuwe inhoud gegeven en was voor zowel het zakenleven als recreatie van vitaal belang geworden.² Sinds de dagen van de spoorwegkoorts eind jaren dertig en halverwege de jaren veertig had een golf van speculatie en bouwactiviteiten het landschap door een geweldig netwerk van staal grondig veranderd. Spoorlijnen liepen over rivieren, strekten zich uit over drukke straten en schaduwrijke lanen, trokken sporen door vruchtbaar grasland, kromden zich door eenzame heiden en staken zelfs brede watervlakten over met behulp van drijvende pontons of de ijzeren spanbruggen die door de grote ingenieurs van die tijd waren gebouwd.³ In Londen werd in 1863 de eerste ondergrondse spoorweg ter wereld geopend. Een jaar later werden er tegen de tweehonderdvijftig miljoen passagiersreizen door Groot-Bittannië gemaakt, tegen vijftig miljoen in 1838 en honderdelf miljoen in 1855.⁴

Stoomkracht was een duizelingwekkende aangelegenheid, en halverwege de victoriaanse tijd bezagen mensen verwonderd en vol enthousiasme de kracht, energie en gedrevenheid ervan. Treinen, de zinnebeelden van technocratisch succes, ondernemingszin, volharding, avontuur en beschaving, leverden katoen af bij schepen die op weg gingen naar China en India, brachten wol naar Yorkshire, en steenkool naar de fabrieken die de industriële revolutie voortstuwden. Ze vervoerden de post, leverden de exotische goederen die vanuit de hele wereld in Britse havens aankwamen af bij winkels in steden en dorpen en stelden ondernemingen in staat nieuwe markten voor hun producten te vinden. Ze verspreidden het nieuws over nationale en internationale gebeurtenissen tot in de verste uithoeken van het land en zorgden ervoor dat de victorianen hun leven sneller konden leiden dan ze ooit voor mogelijk hadden gehouden; ook moedigden ze recreatieve uitjes aan onder mensen die tot dan toe maar zelden de veiligheid van hun provinciegrenzen hadden overschreden.

De dienstregelingen van de spoorwegen dwongen in het hele land de standaardisering van de tijd af en heiligden snelheid als het nieuwe principe van het openbare leven:⁵ het begrip ‘spoortijd’ deed zijn intrede in de woordenschat, enorme klokken tooiden de gevels van stations en de uitspraak dat treinreizen ‘de tijd hadden vernietigd’ werd een gemeenplaats. Hoewel de Bijbel het boek was dat een centrale plaats in de victoriaanse samenleving innam, begon Bradshaw’s Railway Timetables, een vuistdik maandelijks compendium dat een steeds groeiend aantal spoorlijnen van verbijsterende complexiteit besloeg, de achterstand in te lopen. ‘Iedereen moppert op de spoorwegen,’ schreef de beroemde spoorweghistoricus John Pendleton in de jaren negentig, ‘ze zijn een bron van minachting voor de punctuelen onder ons, een bron van gêne voor hen die altijd te laat zijn en van verachting voor de licht ontvlambaren; ze onderscheiden zich echter in één belangrijk opzicht: ze hebben ons wakker geschud.’⁶

Treinen, zo schreef hij, zijn uitgegroeid tot de ‘meest onmisbare stuwende kracht in het nationale leven’.⁷ Niettemin leidden de spoorwegen in een maatschappij die gevangenzat tussen conservatisme en vooruitgang tot dubbelzinnige reacties. In het gefluit en gekrijs van elke naderende locomotief doemde het bewijs van snelle maatschappelijke en technologische veranderingen op. De stations, viaducten en taluds waren buitengewoon zichtbaar en nieuw, signalen van de investering van geweldige hoeveelheden kapitaal en de invloed van prestaties op technisch gebied. Ze veranderden bescheiden stadjes in snelgroeiende steden en schiepen ontzagwekkende nieuwe rijkdom. Ze waren een bevrijdende kracht en bezaaiden de kaart van Groot-Brittannië met mogelijkheden, maar verslonden ook plattelandsgemeenschappen en gaven blijk van een gevaarlijke achteloosheid wat menselijk leven betrof: wielen liepen uit de rails, assen braken, stoomketels ontploften en er vonden talloze botsingen plaats.

Verweven met de opwinding van het reizen per spoor had zich een corresponderende nervositeit ontwikkeld over de teloorgang van individuele controle. Het gevoel dat men gevangenzat in een doosachtig compartiment, met hoge snelheid voortgesleurd en behandeld als onderdeel van een grote stroom identiteitsloze, verplaatsbare goederen, was op zijn best desoriënterend en op zijn slechtst bedreigend. De geweldige kracht van industriële technologie sijpelde de taal binnen en bracht nieuwe metaforen voort, ‘ontsporen’, ‘uit de rails lopen’, waarin de broosheid en hulpeloosheid van het menselijk leven scherp naar voren kwamen.⁸ In 1862 werd in het medische tijdschrift The Lancet een artikel gepubliceerd waarin gewag werd gemaakt van het feit dat ‘een gevoel van onbehagen (…) uitgroeiend tot werkelijke angst (…) de overgrote meerderheid van treinreizigers in zijn greep houdt’.⁹ De schrijver geloofde dat treinreizen, rampzalige ongelukken daargelaten, de passagiers gemakkelijk heel ziek konden maken: het oorverdovende lawaai bracht het gehoor in verwarring, de snelheid trok een zware wissel op de ogen en de trillingen hadden een ongunstige uitwerking, op zowel het brein als het skelet. De mentale spanning van een dergelijk vervoer kon, zo besloot het blad, tot volledige fysieke ineenstorting leiden.

Tegen de jaren zestig hadden romanschrijvers de zich verdiepende angst van het publiek voor de onvermoeibaarheid van de vooruitgang, technologie en moderniteit meer dan twintig jaar lang geëxploreerd, en het beeld van de voortrazende locomotief niet alleen als krachtig symbool van de vooruitgang van de beschaving, maar ook van meedogenloze fysieke en morele vernietiging gebruikt. Omdat de spoorweg met zo veel gemak de tijd had laten krimpen vroegen ze zich af of hij met evenveel succes de menselijke geest zou kunnen verwoesten. Dickens’ Dombey, in de greep van knagende jaloezie na de dood van zijn zoon, krijgt een duizeling van ‘de snelheid waarmee de trein voortjakkerde (…). De kracht die zich aan de ijzeren weg opdrong (…) een uitdaging aan het adres van alle paden en wegen, het hart van iedere hindernis doorborend en levende wezens van alle klassen, leeftijden en standen achter zich aan sleurend (…) was een zinnebeeld van het triomferende monster, de Dood.’¹⁰

Gebruikers van het spoor, die zich kwetsbaar voelden, verwoordden hun zorgen. Eind jaren vijftig had een commissie van het Lagerhuis de aanbeveling gedaan dat alle spoorwegmaatschappijen een communicatiemogelijkheid tussen de conducteur en zijn passagiers zouden aanbrengen, maar dit voorstel was genegeerd. De eerste jaren van het nieuwe decennium richtten dagbladen regelmatig hun aandacht op de beproevingen van kaarthouders die in afgesloten rijtuigen gevangenzaten zonder over de middelen te beschikken om hulp in te roepen mochten ze deze nodig hebben. Men hoorde beschuldigingen dat directies van spoorwegmaatschappijen nonchalant en zorgeloos waren en dat de regering apathisch was, en herhaaldelijk werd de eis gesteld dat spoorwegmaatschappijen wettelijk aansprakelijk moesten worden gesteld voor de veiligheid van hun passagiers.¹¹

In werkelijkheid waren de victoriaanse treinen behoorlijk veilig en betrouwbaar.¹² Niettemin had er zich een onderhuidse angst vastgezet in de geesten van de tweedegeneratievictorianen, die verontrust waren door krantenkoppen over ‘afgrijselijke ongelukken’. Wat nog niet bij iemand was opgekomen was dat een passagier tijdens de reis met geweld kon worden belaagd. Met de ontdekking van de sinistere, lege, met bloed bespatte coupé op Hackney Station werd duidelijk dat er wel eens iets heel belangrijks kon zijn gebeurd.

HOOFDSTUK 2

Zaterdag 9 juli 1864

Die ochtend om ongeveer acht uur verliet een welgestelde en invloedrijke bankier, met een leeftijd van negenenzestig jaar, een lengte van een meter drieënzeventig¹ en een gewicht van tussen de zeventig en eenenzeventig kilo, zijn huis op weg naar zijn werk. Hij droeg een blinkende zwartzijden ‘kachelpijp’ en een wandelstok. Weggestopt in een kleine zwarte leren tas zat een cadeau voor zijn lievelingsnicht. Niets in zijn uiterlijke verschijning deed vermoeden dat hij voorbestemd was een beroemdheid te worden.

Deze man, Thomas Briggs, was een bewijs van de victoriaanse regel dat succes de beloning was voor volhardende ijver. Nadat hij tegen zijn twintigste van Lancashire naar Londen was verhuisd trouwde hij algauw met Mary, die drie jaar ouder was dan hij en hun vier zoons en twee dochters had opgevoed terwijl hij in de City zwoegde en zich wijdde aan de waarden die in die tijd het meest werden geapprecieerd: vooruitgang en achtenswaardigheid. Binnen een handjevol jaren had hij zijn jonge gezin naar het noorden overgebracht, weg van het vuil van de hoofdstad naar de schonere lucht van de kleine voorstad Hackney.

Briggs was nu eerste secretaris bij Robarts, Curtis & Co en woonde in een aantrekkelijk, groot herenhuis in regencystijl, 5 Clapton Square. Met zijn fraaie glas-in-loodraam boven de voordeur, indrukwekkende gietijzeren balkons en zespaneelsdeuren was het een van de beste woningen in de buurt. Hij deelde het met vijf vrouwen: Mary, zijn echtgenote, haar zuster Charlotte, weduwe, een ongetrouwde dochter die ook Mary heette, een kokkin van middelbare leeftijd en een jong dienstmeisje. Het donkere meubilair glansde, schilderijen hingen in bewerkte lijsten aan de muren en een gekoesterde verzameling opgezette vogels stond roerloos onder blinkende glazen stolpen.

Het beloofde een mooie dag te worden toen Thomas Briggs van huis ging, rechts afsloeg en even later het uiteinde van het plein bereikte. Hij stak de hoofdstraat over, wandelde door de vlekkerige schaduwen van het kerkhof van de St John, liep langs de middeleeuwse witte stenen toren van de St Augustine en arriveerde ongeveer zes minuten nadat hij van huis was vertrokken bij het bescheiden houten gebouw van Hackney Station. Hoog boven hem torste het op bogen rustende bakstenen viaduct de kletterende treinen van de North London Railway. Het station, het viaduct en de spoorweg waren nog maar net tien jaar oud² en bescheiden van opzet, onlangs gebouwde rijtjeswoningen strekten zich in oostelijke richting uit naar de kleine fabrieken aan de grenzen van de voorstad. In het tijdsbestek van één enkele generatie was Hackney van een afgelegen buurtje met kerktorens en kwekerijen uitgegroeid tot een zich snel uitbreidende stad voor sociale stijgers. Nu ze niet langer afhankelijk waren van door paarden getrokken omnibussen kostte het de inwoners nog slechts twintig minuten om de City per trein te bereiken.

Hackney lag halverwege de North London Railway-lijn van Chalk Farm naar Fenchurch Street, een route die grof gezegd drie zijden van een vierkant beschreef. Briggs nam een kaartje eerste klas³ en ging zoals gebruikelijk met zijn rug naar de locomotief zitten, zodat hij het raam kon openzetten zonder te stikken van de rook en het roet die uit de schoorstenen kolkten.⁴ Terwijl de trein zich in oostelijke richting bewoog zag hij de velden waterkers⁵ en vervolgens de fabrieken waar textiel waterdicht werd gemaakt en botten werden vermorzeld, en de touwslagerijen en chemische fabrieken van Hackney Wick verdwijnen. Daarna boog de lijn naar het zuiden af, langs de bouwplaats van de enorme nieuwe luciferfabriek van Bryant & May,⁶ reed langs de oostelijke grens van de met gras begroeide omtrek van Victoria Park, het eerste openbare park van Londen, voordat hij de wijken binnenreed die volgepropt stonden met goedkoop gebouwde rijtjeswoningen voor de werkende klassen. Na zijn route door deze wijken boog de trein weer recht naar het westen en ratelde in de richting van een nevel van industrierook die overal door kerktorens en fabrieksschoorstenen werd doorboord.⁷

Het kleine eindstation in Fenchurch Street lag weggedoken in de zuidoostelijke hoek van het deel van de hoofdstad dat bekendstond als de City, en braakte lawaaierige horden passagiers van zijn vier perrons uit in de straten eromheen. Aan alle kanten tegen mensen aanbotsend, zijn stok stevig vasthoudend terwijl hij de steile trap naar de uitgang af daalde, kwam Thomas Briggs even later buiten onder een warmer wordende hemel vol wolken die door vettige smog werden besmeurd. Zijn gebruikelijke route naar zijn werk bracht hem door Fenchurch Street, langs een labyrint van zich vertakkende stegen en drukke binnenplaatsen en daarna over de hele breedte van Gracechurch Street. Beneden, links van hem, bevond zich de Theems met zijn lawaaierige verzameling van stoom- en rivierboten; recht voor hem lag Lombard Street, de toegang tot de stenen doolhof van de vierkante mijl van de City.

Briggs zocht zich een weg door de smalle, krommende doorgang van Lombard Street, langs hoge stenen gebouwen waarbij de jachtige forenzen en handelaren die over de trottoirs krioelden in het niet vielen. Aan de gevels van de statige bankgebouwen hingen geornamenteerde en vergulde klokken; ingeklemd tussen indrukwekkende bouwwerken bevonden zich eethuizen, herbergen, overhemden- en hoedenwinkels en zilversmeden, ieder hengelend naar de klandizie van de mannen in zwarte pakken die zich langs hun deuren haastten. Aan weerszijden in het noorden en zuiden liepen soortgelijke brede straten, onderling verbonden door smalle stegen waar handelaren in tweedehands kleding, textielwinkels en kroegen onderdak hadden gevonden. Dit waren de slagaderen van de City, uitmondend in de twee harten: de sombere Bank of England met zijn platte dak en de statiger Royal Exchange.

Vijftien minuten nadat hij uit zijn trein was gestapt bereikte Briggs 15 Lombard Street en het imposante gebouw van zijn bank. Elke weekdag tussen negen en zeven uur werkte hij hier, kapitaal bijeenbrengend door het uitgeven van aandelen: geld dat bestemd was voor de vestiging van nieuwe en de uitbreiding van bestaande industrieën, geld om nieuwe bruggen, fabrieken en spoorlijnen te bouwen en door de bloedvaten van het expanderende Britse imperium te pompen. Omdat het vandaag zaterdag was, was zijn werktijd korter: tegen drie uur was hij klaar.

Toen hij die julimiddag van zijn werk vertrok sloeg Briggs links af en stond bijna meteen aan het einde van Lombard Street. Voor hem lag Cheapside, een van de drukste straten van de hoofdstad, wemelend van een onophoudelijke stroom karren, koetsen en sleperswagens, zich ver uitstrekkend naar het westen, langs Central Criminal Court en de dreigende massa van de Newgate-gevangenis, omzoomd door chique winkels waar sjaals, zilver, veren, parfums en luxegoederen uit alle windstreken werden verkocht. Zoals gewoonlijk doken aapjeskoetsiers onder slagbomen door en verdwenen in een web van smalle straatjes; juristen, handelaren en beurslieden haastten zich voort onder beschilderde uithangborden waarop laarzen, kant, glas of verzekeringen werden aangeprezen. Mannen die hun schaapjes op het droge hadden hingen rond op de trottoirs, jongens duwden handkarren voort, haveloze kinderen renden vuile binnenplaatsen op en verarmde stukloonkleermakers droegen hun bundels naar en van ateliers van Threadneedle Street en St Swithin’s Lane. Halverwege de einder boven dit alles uit rijzend zag men de geweldige koepel van St Paul’s Cathedral, een zwart beroet bouwwerk dat de wacht hield boven het donderende getij van de City.

Cheapside was echter niet Briggs’ bestemming. Hij sloeg links af en liep naar de haltes van de fel beschilderde en door paarden getrokken omnibussen⁸ die langs de ruime King William Street stonden opgesteld⁹ en allemaal Londen Bridge overstaken alvorens uiteen te gaan om hun afzonderlijke routes te nemen. Hij betaalde sixpence¹⁰ en installeerde zich op een van de vijf zitplaatsen naast elkaar voor de reis van vijfentwintig minuten naar het Lord Nelsoncafé in Peckham. Van deze halte was het nog maar een korte wandeling naar het huis van zijn nicht Caroline Buchan, waar hij bijna precies om vijf uur aankwam.¹¹

Drie uur later, na de maaltijd, trok Briggs aan een ketting die in het knoopsgat van zijn vest was bevestigd. Eraan hingen een kleine kantelende zegelsteen met een geaderd rood steentje, een ouderwetse sleutel en een zwaar gouden horloge. Het was tijd om de terugreis naar Hackney te aanvaarden.

De zon stond laag en zwaluwen trokken kringen in de lucht toen de bankier uit zijn omnibus stapte om door de stenen doolhof van de City terug te lopen. Boven hem knipoogde de dunne sikkel van een heldere nieuwe maan tussen de wolken door. De geluiden van de metropool waren vervaagd. Hij liep onder de grote klok aan de gevel van Fenchurch Street Station door het station met zijn moderne gewelfde dak binnen en knikte naar de krantenman. De kaartjescontroleur Thomas Fishbourne, die op een kruk bij het loket zijn avondmaal zat te eten, keek op toen Briggs zijn schouder aanraakte en hem goedenavond wenste.¹² In zijn eentje beklom de oude man de trap naar de perrons, zijn lege zwarte tas in zijn ene hand en zijn wandelstok met de ivoren knop in de andere.

Ongeveer een tiental laatkomers haastte zich nu om de trein van kwart voor tien te halen, die enkele minuten te laat was¹³, terwijl Briggs zich in het voorste eersteklasrijtuig installeerde, in de hoekplaats aan de perronkant van de coupé met zijn rug naar de locomotief en zijn wandelstok en tas op de zitplaats naast hem.¹⁴ De deuren sloegen dicht.

Om tien voor tien reed de trein het station uit en begon snelheid te maken. Terwijl hij in oostelijke richting naar Stepney reed en daarna aan de wijde bocht naar het noorden, naar Bow, begon, heeft Thomas Briggs misschien zijn ogen laten dichtvallen.

HOOFDSTUK 3

De brug over Duckett’s Canal

Op ongeveer een derde van de afstand tussen Bow Station en Hackney Wick Station, dat ook bekendstond als Victoria Park, liep de lijn van de North London Railway korte tijd door een onontwikkeld, door moerassen begrensd gebied voordat het spoor weer naar het westen afboog, terug de stad in. Het was een eenzaam stuk van de route, langs de rand van de overbevolkte arbeidersbuurten Bow en Bethnal Green, zonder huizen die erop uitkeken: alleen een ijzeren spoorbrug over een traag stromend lint water dat als Duckett’s Canal bekendstond.

Om halfelf in de avond van zaterdag 9 juli denderde de trein van conducteur Ames met de met bloed bespatte, afgesloten coupé nog steeds in westelijke richting naar zijn eindpunt in Chalk Farm. Edward Dougan, Politieagent 71¹ van de afdeling Bow van de Metropolitan Police, patrouilleerde in Wick Lane, een smal, kronkelend weggetje dat van noord naar zuid, van Hackney Wick naar Old Ford, liep. Aan het vlak langs de oostelijke rand van Victoria Park lopende weggetje stonden een paar huizen die op het park uitkeken en een herberg die Mitford Castle heette.²

Het was donker en stil, afgezien van het gedempte lawaai dat uit de herberg kwam en het geluid van een trein die langzaam over het verhoogde spoor erachter reed. Toen hoorde agent Dougan iemand schreeuwen. Er klonken meer kreten. Terwijl hij in de richting van het lawaai rende bereikte de politieman net op tijd een steile, met gras begroeide helling achter de herberg om vier of vijf mannen te onderscheiden die in het donker de helling af klauterden. De mannen vloekten luid dat ze op een haar na door de passerende trein naar Londen waren gemist, en enkelen van hen droegen met veel moeite een zwaar voorwerp tussen hen in.

Een paar minuten daarvoor had de machinist van een lege trein die naar Bow terugkeerde een donkere vorm tussen het ‘heen’- en ‘terug’-spoor gezien. Nadat hij de trein tot stilstand had gebracht op het moment dat deze bij de brug over het kanaal kwam, was hij achteruitgereden en had gewacht terwijl de stoker en de conducteur op onderzoek uit gingen.

De bleke sikkel van de maan werd door wolken verduisterd toen de twee mannen van de locomotief klommen en in het donker langs de rails terugliepen. Een warme bries liet de bladeren van de bomen ritselen en fluisterde door de hoge hei en de doornstruiken die over de randen van het jaagpad langs het kanaal groeiden. Hij bracht het oppervlak van de strook zwart water in beweging en streek over het schuim dat zich langs de oevers vormde. De afkoelende lucht rook naar vochtig gras en naar de restanten rook die overdag uit de schoorstenen van de plaatselijke fabrieken opsteeg. Kleine zwarte schimmen scharrelden weg voor de voetstappen van de mannen en verdwenen in de onderbegroeiing en de bakstenen wanden van het viaduct.

De grond liep aan weerszijden van de spoorlijn steil af op de plek waar de beide mannen hun tocht langs de rand vervolgden. Het grind knarste onder hun voeten en een gedempt gemompel van stemmen bereikte hen vanuit de herberg links. Terwijl ze het voorwerp naderden dat door hun machinist was waargenomen dachten de conducteur, William Timms, en zijn metgezel dat er waarschijnlijk een grote hond gewond was geraakt toen hij de spoorbaan had willen oversteken. Terwijl ze dichterbij kwamen begonnen ze te beseffen dat ze het bij het verkeerde eind hadden. Er lag een menselijke gedaante op zijn rug op de bijna twee meter brede strook, de ruimte tussen de sporen, waarvan het hoofd naar het noorden was gericht en de voeten naar Londen. Het lichaam, gekleed in een donker pak, lag verdraaid: het rechterbeen was gestrekt en het linker opgetrokken, de rechterarm ging schuil onder het lichaam en de linker lag eroverheen. Een donker straaltje bloed druppelde ongehinderd uit het hoofd en sijpelde weg in de grond.³

De Mitford Castle lag met de achterkant zo dicht bij de spoorbaan waar deze het kanaal kruiste dat iedere keer als er een locomotief voorbijkwam de glazen op de bar rinkelden. Binnen raakte de grote gelagkamer met zijn kale plankenvloer, brede ramen, grote lege haarden, rokerige gaslampen en een lukrake verzameling tafels en stoelen gevuld met klanten. Niemand van hen was zich van de ontdekking op de spoorbaan bewust geweest tot de gesprekken werden onderbroken door de dringende klanken van William Timms’ gebrul om hulp.

Opgeschrikt door het geschreeuw waren de herbergier, James Hudson, en ettelijke van zijn klanten naar de achterdeur gerend en hadden zonder iets te kunnen zien in het donker rondgetast terwijl ze het plaatsje overstaken en het talud op klommen in de richting van het lawaai. Agent Dougan was gearriveerd op het moment dat ze weer omlaag kwamen, het in het zwart geklede lichaam tussen zich in sjouwend.

Toen hij hoorde dat de spoorwegmensen tussen de rails een bewusteloze en bloedende man hadden gevonden, nam de jonge Edward Dougan snel de leiding over. Terwijl de groep de lawaaierige ruimte betrad gaf hij opdracht het slappe lichaam op een tafel in een klein vertrek met donkere lambrisering achter de ruimte voor het publiek te leggen. Neerkijkend op het asgrauwe gezicht van de man zag Dougan dat er bloed uit verschillende hoofdwonden op zijn voorhoofd was gelopen en begon te stollen; de volle, witte baard zat onder de klonters bloed en was nat van bloederig schuim. Het gekreun van de gewonde man was niet te verstaan. Hij was nog maar nauwelijks in leven.

Terwijl hij de deur dichtdeed om de bezoekers van de herberg op een afstand te houden liet Dougan onmiddellijk een plaatselijke arts halen en begon daarna, bijgestaan door conducteur William Timms, voorzichtig en geduldig het lichaam te onderzoeken.⁴ Ten eerste merkte hij op dat de toestand van de kleding van de man eerder op een worsteling dan op een ongeluk wees. Eén enkele zwarte knoop was alles wat zijn gekreukte overhemd dichthield; de boord van het hemd zat los en de verfomfaaide kleren waren hier en daar met bloed bespat. Dougan verwijderde wat kleingeld uit de zakken van de gewonde, samen met een bos sleutels en de helft van een eersteklasretourtje voor die dag.⁵ Aan de pink zat een ring met een diamant, in de jaszak zaten een zilveren snuifdoos en een pakje brieven en papieren. In het derde knoopsgat van zijn vest zat een gouden musketonsluitinkje voor een horlogeketting, maar de ketting en het horloge zelf ontbraken.⁶

Voorzichtig verwijderde agent Dougan al deze bezittingen, hoewel het sluitinkje dat nog aan het vest vastzat te ingewikkeld bleek om los te maken. De politieman richtte nu zijn aandacht op de brieven, vond het adres van een bank in de City en gaf een koerier opdracht op zoek te gaan naar iemand die de gewonde man zou kunnen identificeren en zijn familie kon waarschuwen.

Om ongeveer elf uur baande Alfred Brereton, een net afgestudeerd arts uit de dichtbevolkte wijk Old Ford in het district Bow, zich een weg naar de achterkamer van de herberg. Op zijn aanwijzing werd de gewonde man overgebracht naar een meer afgeschermde kamer boven en op een matras op een tafel gelegd. Daarna probeerde de arts hem, zonder succes, weer bij bewustzijn te brengen.

Terwijl hij de man goed in ogenschouw nam werd dokter Breretons aandacht getrokken door schaafwonden op de huid van de onderarm en kneuzingen op de handen. Daarna onderzocht hij een gekartelde wond boven en voor het linkeroor, zo diep dat het kraakbeen bijna van het hoofd was gescheiden. Blauwige, gekneusde zwellingen liepen over het voorhoofd en daarnaast zaten er nog verschillende wonden op de bovenkant van het hoofd. Uitgaande van de veronderstelling dat sommige kneuzingen op de linkerkant misschien door de val uit de rijdende trein waren veroorzaakt, deelde Brereton agent Dougan mee dat de diepere wonden boven op het hoofd het gevolg leken te zijn van slagen met een stomp voorwerp. Het wapen was met zo’n kracht gebruikt dat de schedel was verbrijzeld.

Tegen middernacht waren er nog twee artsen uit de buurt in de herberg aangekomen. Beiden uitten hun verbazing dat een man met zulke ernstige verwondingen nog leefde, maar net zoals Brereton lukte het hun niet hem bij bewustzijn te brengen. Terwijl de drie medici, de conducteur en de jonge agent in de kamer op de eerste verdieping zaten te wachten hoorden ze, zonder te beseffen hoe belangrijk het was, de ratelende wielen van een lege trein die naar Bow Station terugreed. Langs de herberg aan de achterkant⁷ en de plek waar de gewonde man was ontdekt werd rijtuig 69, in Chalk Farm losgekoppeld van de rest van de trein,⁸ teruggereden naar Bow, waar het maandenlang in een loods zou blijven staan.

Ten noordwesten van de Mitford Castle, in Hackney, hadden de oudere echtgenote van Thomas Briggs en haar ongetrouwde dochter zijn terugkeer tegen halfelf die avond verwacht. Terwijl iedere kwartierslag van de klokken van de nabijgelegen kerk van St John benadrukte dat Briggs maar niet thuiskwam, was hun ongerustheid gegroeid. Toen werd er, in de kleine uurtjes van zondag 10 juli, op de voordeur geklopt. Nadat ze de zware grendels had weggetrokken opende de huishoudster de voordeur voor een onbekende.

Mevrouw Briggs vernam al snel dat er een afgrijselijk gewonde man was gevonden van wie men geloofde dat het haar echtgenoot was, en ze stuurde de huishoudster eropuit om Thomas James te wekken, haar op een na oudste zoon, in zijn huis daar vlak in de buurt. Om twee uur, drieënhalf uur na William Timms’ ontdekking, kwamen deze bediende en Thomas James (accountant bij een maatschappij voor scheepsverzekeringen) in de Mitford Castle aan en renden naar boven. Kennelijk als reactie op de klank van hun vertrouwde stemmen en de hand van de huishoudster in de zijne, kreunde Thomas Briggs erbarmelijk. Het leek alsof hij iets probeerde te zeggen.

Terwijl het nieuws van de wandaad zich verspreidde begon de herberg vol te lopen met mensen uit de buurt die gespitst waren op de laatste informatie en die geruime tijd na het tijdstip waarop het café volgens de voorschriften moest sluiten⁹ bleven hangen in de hoop het laatste nieuws te horen. Het duurde langer voordat de huisarts van het gezin Briggs aankwam; hij duwde de menigte opzij om zich bij het groepje artsen boven te voegen. Briggs was vrijwel dood. Het enige wat Toulmin kon doen was het hem zo comfortabel mogelijk maken en regelingen treffen zodat zijn patiënt op een draagbaar naar zijn huis in Hackney vervoerd kon worden.

Tegen deze tijd hing dokter Alfred Brereton al ettelijke uren in de herberg rond. Hij liet de zorg voor Briggs over aan Toulmin en vroeg conducteur Timms de precieze plek aan te wijzen waar deze het lichaam had aangetroffen. Het was drie uur in de ochtend toen ze de drukke kamer boven verlieten. Ze wapenden zich met lantarens en klauterden weer het talud op naar de plek waar het spoor bij de brug over het kanaal uitkwam. Neerhurkend bij de plek die hem door Timms werd aangewezen haalde Brereton een envelop uit zijn zak en wreef ermee over een donkergekleurd stuk grond van ongeveer dertig centimeter breed. Het papier zoog het nog vochtige bloed op. Toen hij om zich heen keek zag Brereton een grote, gladde steen vlakbij. Aan de stollende vegen bloed op het oppervlak zaten verschillende grijze en witte haren gekleefd.

Tegen de tijd dat Brereton in de herberg terugkeerde was het nieuws dat een met bloed besmeurde wagon naar de loods in Bow was gebracht een bron van opwinding voor de menigte die daar rondhing om de gebeurtenissen van die avond te bespreken. De dokter besloot de wagon onmiddellijk te gaan bekijken. In de loods vond hij het rijtuig, de kussens besmeurd met bloed, een deel ervan nog niet gestold, en aan de ramen kleefden stukjes vlees en hersenen.

Brereton ging systematisch te werk. Hij richtte zijn aandacht op de buitenkant van het rijtuig, de kant die zich het verst van het perron bevond en het dichtst bij de ruimte tussen de twee sporen toen de trein zich in noordelijke richting had bewogen, en ontdekte bloed aan de binnenkant van de deur. Toen hij uit de coupé klom om de buitenkant te bekijken vond hij meer bloed op de treeplank, de ijzeren trede, het achterwiel en de laagste panelen van de wagon. Het leek hem duidelijk dat Thomas Briggs met zijn hoofd omlaag was gevallen, waarna dit de treeplank had geraakt en langs het wiel was geschampt dat zich het dichtst bij de deur bevond voordat zijn lichaam in de strook tussen de sporen was beland.¹⁰

Nadat hij weer in de coupé was geklommen werd de arts getroffen door een glinstering in de vezels van de vloermat aan zijn kant en ontdekte toen hij zich vooroverboog een gouden open ringetje, bedoeld om een musketon aan een ketting te bevestigen en in geval van een beschadiging het zwakke punt te vormen, dat in de vloerbedekking was getrapt. Hij stak het in zijn zak, verliet Bow Works, liep rechtstreeks naar het politiebureau in het nabijgelegen Bromley en gaf het ringetje aan de brigadier van dienst.

Toen het de politie begon te dagen dat er iets was gebeurd wat nog nooit eerder was vertoond nam de hoogste officier van de afdeling Bow,¹¹ inspecteur Walter Kerressey, de leiding op zich. De vijfenveertigjarige Kerressey, een forse Ierse ex-soldaat, zat al vijfentwintig jaar bij de politie en had elf brigadiers eerste klasse en driehonderd agenten onder zich.¹² Tegen tien uur die zondagochtend zat hij op de hielen van Brereton, en onderzocht nauwkeurig wagon 69. Hij had agent Dougan, die doodmoe was vanwege slaapgebrek, er al op uit gestuurd om de precieze afstanden te meten tussen de plek waar het lichaam was ontdekt en de stations bij Hackney Wick en Bow aan weerszijden ervan. Andere agenten liepen over de spoorbaan en zochten de oevers bij de brug over Duckett’s Canal af naar een wapen, een voetafdruk of iets anders wat men misschien over het hoofd had gezien. De normaal verlaten plek wemelde nu van de plaatselijke politiemensen.

Terwijl hij de details van het met bloed besmeurde compartiment in zich opnam giste inspecteur Kerressey dat de donkere vlekken die zichtbaar waren op de rechterarmleuning waren ontstaan toen een bloedend lichaam eroverheen was getrokken naar de deur tegenover hem. Daarna begaf hij zich van de loods in Bow naar 5 Clapton Square in Hackney, waar hij om elf uur aankwam. Nadat hij naar de bewusteloze man was gebracht zag hij dat er geen bloed aan Briggs’ gekneusde handen zat,¹³ wat de suggestie wekte dat de oude man niet degene was geweest die de deur van de coupé had geopend. Na intensieve ondervraging van de familieleden noteerde Kerressey gedetailleerde beschrijvingen van de ontbrekende gouden ketting (een korte zware ketting in Albert-stijl, bevestigd aan een kantelende zegelsteen en een grote gouden sleutel met een dierenfiguur erop) en van de kleding die Briggs had gedragen toen hij naar zijn werk was vertrokken.

Kerressey ging vervolgens op bezoek bij Briggs’ horloger in Hackney, die hem aan de hand van zijn archief een precieze beschrijving van het uurwerk gaf: een zware ouderwetse chronometer met een wijzerplaat zonder deksel, het uurwerk met nummer 1487 en de gouden kast met een eigen nummer, 2974. De inspecteur begon de rudimentaire feiten van de zaak op een rijtje te zetten. Door de verklaringen die de vorige avond door de stationschef van Chalk Farm waren afgelegd wist hij dat er drie voorwerpen uit het rijtuig waren verwijderd, en hij stuurde een ander lid van zijn ploeg, agent Lewis Lambert, eropuit om ze op te halen. Lambert moest met de tas, de wandelstok en de gekreukte hoed naar Clapton Square voor identificatie door de familie alvorens ze naar Kerressey op het politiebureau in Bow te brengen.

Het huis aan Clapton Square zat vol verbijsterde familie en bezoekers toen op zondagmiddag om ongeveer twee uur de tweede politieman van die dag arriveerde. Nadat hij in de zitkamer was binnengelaten verwachtte agent Lambert dat de identificatie van de voorwerpen een eenvoudige maar noodzakelijke routinekwestie zou zijn. Hij had ongelijk. De familie herkende weliswaar de tas en de stok maar niemand had de platgedrukte hoed eerder gezien. Ze zwoeren allemaal dat deze geen gelijkenis vertoonde met de hoed van Thomas Briggs, een zwarte hoge hoed van de beste kwaliteit geborstelde Parijse zijde, gevoerd met witte zijde en gemaakt door zijn vaste hoedenmaker, Daniel Digance & Co, 18 Royal Exchange. Er was geen twijfel mogelijk: de hoed die in de trein was gevonden was geen eigendom van de man die boven lag.

Om kwart voor twaalf ’s nachts, iets meer dan vierentwintig uur nadat hij op Fenchurch Street Station in de trein was gestapt, stierf Thomas Briggs. Hij was niet meer bij bewustzijn gekomen.

HOOFDSTUK 4

Speuren naar details

De dood van Thomas Briggs betekende dat er voor het eerst sinds de komst van de spoorwegen op een Britse trein een moord had plaatsgevonden. Toen het nieuws zijn kamer aan de andere kant van Londen aan 4 Whitehall Place bereikte, onderkende hoofdcommissaris Sir Richard Mayne dat van zijn mannen snel en doortastend handelen werd verwacht en dat ze anders met de gramschap van het publiek te maken zouden krijgen. Hij geloofde dat hij precies de man voor deze klus had.

In 1842, slechts dertien jaar na de oprichting van de eerste vijf afdelingen van de Metropolitain Police door Sir Robert Peel, hadden Mayne en zijn collega Charles Rowan van de regering toestemming gekregen een nieuw type politie-inspecteur in het leven te roepen. Deze mannen, die zich niet meer voornamelijk bezig zouden houden met het voorkomen van misdaden en niet beschikten over het zichtbare gezag van een uniform, waren de eerste rechercheurs: er werden acht gewetensvolle mannen geselecteerd, onder wie Stephen Thornton en Jack Whicher. Aangemoedigd door de lofprijzingen van schrijvers als Dickens hadden brede kringen in Groot-Brittannië zich laten verleiden in deze scherpzinnige, koppige rechercheurs in burger te geloven. Er groeide echter scepsis, en de bewondering werd getemperd door wantrouwen, nu traagheid en besluiteloosheid van deze elite van onderzoekers de vinger op hun feilbaarheid legden. Nu deze spoorwegmoord moest worden opgelost stond hun reputatie nogmaals op het spel.

Hoofdcommissaris Mayne was eind zestig, maar het leiden van de Metropolitan Police was nog steeds zijn roeping. Hij was mager, had opvallend scherpe jukbeenderen, stevig op elkaar geklemde lippen en arendsogen, en was dictatoriaal, had een afkeer van delegeren en was geneigd tot kwetsend optreden.¹ Met een monomane vastbeslotenheid die zijn afdeling ontzag inboezemde bracht Mayne zijn dagen door met het blaffen van bevelen: van dictaten over onkosten en het toezicht op koffietentjes tot instructies hoe de nieuwe ‘Romeinse’ helmen en kinbanden dienden te worden gedragen. Omdat hij verantwoordelijk was voor pensioneringen, promoties, boetes, ontslagen en beloningen was hij ook fanatiek wat details betrof,² inclusief die van paardenrennen, bordelen, kroegen en huurrijtuigen; iedere dag bedekten zijn hanenpoten ettelijke pagina’s interne memoranda die bedoeld waren om zijn mannen scherp te houden.

Mayne koos een man die hij als ‘briljant’³ beschouwde om het onderzoek naar de dood van Thomas Briggs te leiden: rechercheur-inspecteur Richard Tanner. Net zoals de beste leden van de dienst vertrouwde Tanner minder op superieur intellect dan op ervaring, tips en de platvloerse beoordelingsfouten van de meeste mensen die zijn prooi vormden. Hij mat een meter zevenenzestig,⁴ had bruin haar, priemende blauwe ogen, een lichte huidskleur en een open gezicht, en hij was in maart 1851, op slechts negentienjarige leeftijd, vanuit zijn ouderlijk huis in het landelijke Surrey als gewoon agent bij de stedelijke politie gegaan. Nog geen drie jaar later was hij overgeplaatst naar het hoofdbureau van de Metropolitan Police aan Whitehall Place,⁵ dat aan de achterkant aan Scotland Yard grensde, en was algauw bezig met het oppakken van zakkenrollers, valsemunters, oplichters en ‘vechtjassen’.

Tanner, Dick voor zijn vrienden en collega’s, had geleerd zijn voordeel te doen met knikjes en knipoogjes uit onwaarschijnlijke hoeken, inlichtingen snel te evalueren en kwaadaardige roddel van bruikbare informatie te onderscheiden. Hij had de methoden bekeken van de mannen die de leiding hadden en zo geleerd hoe hij de rapporten en verklaringen moest verzamelen die nodig waren om een zaak ‘rond te krijgen’ en af te sluiten. Hij had ervaring opgedaan door als getuige bij rechtszaken op te treden en had in zijn geheugen een portrettengalerij opgeslagen van helers, provocateurs en criminelen, samen met de plekken waar ze regelmatig verbleven, hun rotgenoten en hun aliassen. Na de voltooiing van elk onderzoek werd zijn inkomen aangevuld met beloningen uit het politiefonds en cadeaus en schenkingen van dankbare slachtoffers of hun familie: het was niet ongebruikelijk vijf pond of zelfs twintig pond extra (zes maanden salaris voor een gewone handarbeider) te ontvangen voor een goed afgerond karwei.

Vier jaar voor de aanslag op Thomas Briggs was Richard Tanner een beginnend lid van de ploeg van rechercheur-inspecteur Stephen Thornton geweest, die toen onderzoek had gedaan naar de beruchte moord op Mary Emsley in Stepney. De jonge politieman was erg op zijn hoede geweest toen hun verdachte, James Mullins, bij hem thuis was langsgekomen met ‘informatie’ over een andere man. Daarna had hij bovendien opgemerkt dat plakband op de schoorsteenmantel van de verdachte identiek was aan het plakband dat voor een verdacht pakje was gebruikt, en nadat hij een bloedige voetafdruk uit de planken van de houten vloer van Emsley had laten zagen had Tanner cruciale bewijzen verzameld die uiteindelijk het lot van de man in de rechtszaal hadden bezegeld. Walter Kerressey was ook lid van die onderzoeksploeg geweest en door deze zaak hadden beide mannen hun eerste diepgaande ervaring opgedaan met een moordzaak die erg veel publiciteit had gekegen.

Tanner was nu eenendertig en net die lente tot inspecteur van de recherche-afdeling van Scotland Yard gepromoveerd. Hj was getrouwd met Emma en woonde met haar en hun twee kleine kinderen in het nabijgelegen Westminster. Hij was een energiek man die grondig te werk ging, maar de moord op Thomas Briggs was een ongewoon belangrijke zaak: het kon hem maken of breken.

Tanner liet de zaak de revue passeren in de wetenschap dat vooruitgang tijdens de eerste paar dagen van cruciaal belang was voor het moreel, de steun en het vertrouwen van het publiek. Bij de afdeling Bow was zijn oude vriend inspecteur Kerressey, samen met hoofdinspecteur Daniel Howie en de agenten Lewis Lambert en Edward Dougan, al op de voor de hand liggende plaatsen naar details op jacht geweest. Nu overdacht Tanner de naakte feiten die al bekend waren, op zoek naar aanwijzingen.

Allereerst dacht hij na over het tijdstip van de aanslag. Dougan had de spoorlijn opgemeten. Van Bow Station tot het punt waar het lichaam was gevonden bedroeg de totale afstand 1310 meter. Van die plek naar het volgende station, Hackney Wick ofwel Victoria Park, was het 676 meter.⁶ Thomas Briggs was ongeveer op twee derde van de route tussen de twee stations uit de trein gevallen, en aangezien conducteur Ames had gemeld dat ze die afstand zaterdagavond in vier tot vijf minuten hadden afgelegd kon Tanner schatten dat de aanval had plaatsgevonden tijdens de drieënhalve minuut vanaf een over tien, toen de trein uit Bow Station was vertrokken.⁷

Ten tweede liet Tanner zijn gedachten gaan over het motief. De verdwijning van Briggs’ gouden horloge en ketting suggereerde een beroving, maar de ring met de diamant en de zilveren snuifdoos van het slachtoffer waren niet aangeraakt en het losse geld in zijn verschillende zakken was bij elkaar bijna vijf pond,⁸ net zoveel als een maandinkomen voor een geschoolde arbeider. Dit wees erop dat de dader alleen had gewerkt en haast had gehad. Deze veronderstelling verklaarde echter niet dat de misdaad met een dergelijke snelheid was gepleegd, en bovendien zonder de aandacht te hebben getrokken. Ondanks de kostbaarheden die waren achtergelaten moest de rechercheur het idee aanvaarden dat er misschien meer dan één man bij betrokken was geweest.

Tanner nam vervolgens de rapporten over de ontdekking van het gewonde slachtoffer door. Briggs had slechts twintig minuten onopgemerkt tussen de twee sporen gelegen. Had zijn aanvaller hem van de trein in het donkere kanaal willen gooien toen de trein over de brug reed, zodat zijn lichaam urenlang onopgemerkt had kunnen blijven liggen? Zo ja, had hij dan eenvoudigweg de verkeerde deur gekozen? Of was het zijn bedóéling geweest dat het lichaam op de spoorbaan terechtkwam, omdat hij had gehoopt dat de volgende passerende trein het aan stukken zou rijten, zodat men misschien zelfmoord zou veronderstellen?

De jonge rechercheur vroeg zich af of er een voor de hand liggende verdachte was. De kaartjescontroleur die zaterdagavond op Hackney Wick Station dienst had gedaan had melding gemaakt van gedrang onder de rumoerige menigte passagiers die daar was uitgestapt. Hij had er een beschreven, een lange man in een donkere jas die haast gehad leek te hebben, die stampij had gemaakt over oponthoud bij de kaartjescontrole. Het gedrag van deze man zou verdacht kunnen zijn. Aan de andere kant was, toen de locomotief aan het perron van Hackney Wick op het vertreksignaal stond te wachten, de toestand in de lege coupé onopgemerkt gebleven. Niemand scheen een bebloede man, of mannen, te hebben gezien, maar iemand had het talud bij het station af kunnen klauteren in plaats van de trap te gebruiken, of aan de verkeerde kant uit het niet-afgesloten compartiment kunnen springen, neerkomen op de één meter tachtig brede tussenruimte en vandaar het andere spoor over kunnen steken.⁹ Het was ook mogelijk dat de aanvaller, of aanvallers, tussen twee stations van de rijdende trein was gesprongen, zich van de steile helling langs Duckett’s Canal had laten glijden en in de moerassen of de drukke achterbuurten van Old Ford was verdwenen.

Eén ding was zeker: de geplette hoed die in de coupé was achtergelaten was niet van Thomas Briggs. Had een vorige passagier die in alle onschuld laten liggen? Tanner geloofde van niet. Hij achtte het waarschijnlijker dat de hoed eigendom was van de moordenaar, die bij zijn gejaagde aftocht de hoed van Briggs voor zijn eigen hoed had aangezien. Als hij de persoon kon achterhalen die deze hoed zaterdagavond had gedragen zou hij de moordenaar hebben, daarvan was Tanner overtuigd. De vraag was nu hoe hij te werk moest gaan om tussen de miljoenen mannen in de krioelende hoofdstad van Engeland de eigenaar te vinden.

Het eerste wat hij deed was het in omloop brengen van beschrijvingen van het ontbrekende horloge en de ontbrekende ketting van Thomas Briggs bij politiebureaus, pandjesbazen en juweliers in heel Londen. Intussen probeerden inspecteur Kerresseys mannen de gangen van de bankier de vorige dag te reconstrueren door de leden van de familie Briggs en hun relaties te ondervragen. Er waren al verklaringen afgenomen van Thomas Fishbourne (de kaartjescontroleur van Fenchurch Street Station) en David Buchan, de echtgenoot van de nicht van Briggs.

Hierna begon Tanner een aanplakbiljet op te stellen met details van de moord en een beschrijving van het gestolen horloge, de ketting en de verwisselde hoeden. Eerder die middag had Henry Lubbock, senior partner van Robarts, Curtis & Co, een bezoek aan de minister van Binnenlandse Zaken gebracht met de belofte een beloning van honderd pond uit te loven voor informatie die tot arrestatie en een veroordeling zou leiden.¹⁰ De regering had eenzelfde beloning uitgeloofd, zodat Tanner tweehonderd pond voor informatie kon bieden. Er werden haastig tweehonderd aanplakbiljetten gedrukt en over alle politiebureaus in de hoofdstad en de rest van het land verspreid. Maandagochtend zouden deze aan borden en muren van politiebureaus, omnibushaltes, kiosken en stations hangen. De beloning, vier- of vijfmaal het bedrag dat een arbeider in een jaar als loon kon verwachten, was precies wat Tanner nodig had om de moordenaar boven water te krijgen.

HOOFDSTUK 5

Ziekelijk, afgrijselijk en verrukkelijk

De nieuwe week werd ingeluid door schreeuwende krantenkoppen die kond deden van een ‘Verwilderde moord op de North London Railway’.¹ Elk bekend feit werd gemeld: de inhoud van Briggs’ zakken, de hoed, de stok en de tas, die nu bij de politie in bewaring lagen, de kapotte schakel die nog in het knoopsgat van het vest zat, de afstanden en tijdstippen van de reis tussen de stations, het serienummer van het horloge, de beschrijving van de ontbrekende ketting en de namen van alle aanwezige artsen in herberg Mitford Castle. Thomas Briggs werd als ‘heer’ aangeduid. De ‘buitensporige’ daad, daaraan werden de lezers herinnerd, was begaan in een ‘eersteklasrijtuig’.

De krantenverslagen bevatten de gebruikelijke mengeling van verlekkerde opwinding en morele verontwaardiging en verwijlden langdurig bij macabere beschrijvingen van de poelen en spetters bloed en de achtenswaardigheid van het slachtoffer. De bliksemsnelheid van de aanval leek verbazingwekkend. Het feit dat niemand hem had kunnen redden als het geschreeuw om hulp van Briggs was gehoord leidde tot ongerustheid. In elk verslag werd melding gemaakt van de verdwijning van het horloge en de ketting van de bankier, maar in de chaos van details werden ook fouten gemaakt: zowel The Times als de Daily News schreef dat Briggs’ hoofd met een scherp voorwerp was toegetakeld, dat zijn bril was verdwenen en dat zijn linkeroor van zijn hoofd was gerukt. Bovendien werd gesuggereerd dat hij uit het raam van de trein was gewerkt.

Er werden gissingen gedaan naar het aantal aanvallers en of de moord eigenlijk geen zelfmoord was geweest. Artsen, die er snel bij waren om hun pen te pakken en naar de kranten te schrijven, stelden dat het bloed dat door de ramen van aangrenzende coupés was gesproeid het gevolg was geweest van een slagaderlijke bloeding toen het slachtoffer uit de trein was gesmeten. Sommigen vroegen zich af of, toen Briggs naar het raam was gegaan om om hulp te roepen, de deur misschien was opengevlogen, waardoor hij op het spoor was gevallen.² Anderen opperden dat Briggs de treindeur zelf had geopend en naar buiten was gesprongen om aan roof te ontkomen, een gissing waarop slim werd geriposteerd door een andere briefschrijver, die erop wees dat íémand de deur dan weer achter hem had gesloten.

De meeste kranten aarzelden niet om hun lezers te herinneren aan een beroving die enkele jaren daarvoor op dezelfde plek had plaatsgevonden, waarna de dief van de trein was gesprongen met de bedoeling via de moerassen te ontkomen en gewoon was opgepakt en tot dwangarbeid veroordeeld.³ Het leek buitengewoon toevallig. Bovendien leek het op zijn minst ‘merkwaardig’ dat de mannen die beweerden de bebloede coupé te hebben gevonden collega’s van Briggs bij dezelfde bank waren. Om welke speculaties het ook ging, deze verhalen werden afgedrukt vóór de aankondiging dat inspecteur Tanner de leiding van het onderzoek had, en er werd allerwegen de nadruk gelegd op hun geloof dat de politieploeg van Bow onder leiding van inspecteur Kerressey ‘ieder mogelijk onderzoek instelde teneinde de schuldigen te ontmaskeren’.⁴ Misschien ontging het belang hun, maar de intrigerende informatie dat er in het rijtuig een kapotte hoed was aangetroffen waarvan werd aangenomen dat hij eigendom van de moordenaar was, ‘die per vergissing de hoed van de heer Briggs had meegenomen’,⁵ kwam bijna als een postscriptum.

Als enkele leden van de middenklassen bij het lezen van hun krant een huivering van angst voelden zou dat niet een geheel onbekend gevoel zijn geweest. Er was in het begin van de jaren zestig een nieuw genre buitengewoon populaire literatuur opgekomen, dat al snel het etiket ‘sensationeel’ had verworven. Onder deze romans vond men het beruchte Lady Audley’s Secret van Elizabeth Braddon (1862) en Wilkie Collins’ The Woman in White (1860), en alle waren in de regel bedoeld om hun lezers te verontrusten met ingewikkelde plots die draaiden om gestolen erfenissen, gifmoorden, gevangenschap, overspel, bastaardkinderen en door de nacht verhulde schurkenstreken. In ‘sensatieromans’ werd het decor niet gevormd door de stedelijke criminele onderwereld die de voorkeur van Dickens had, maar door de ogenschijnlijk veilige huiselijkheid van landhuizen, en ze kregen vat op de fantasie van het publiek en domineerden het literaire milieu met hun verhalen over mysteriën, spanning en gevaar.

De plots van deze boeken, die soms ‘krantenromans’ werden genoemd, hadden rechtstreeks ontleend kunnen zijn aan de Newgate Calendar, een jaarlijks compendium over gewelddadige criminaliteit, en weerspiegelden de opwindende behandeling in de pers van extreme wandaden, waarmee de victoriaanse voorliefde voor het lezen over misdaad en wreedheid werd gevoed. Ze waren bedoeld om de zenuwen te prikkelen en duidden zichzelf aan als (zoals mevrouw Braddon het formuleerde) ‘ziekelijk, afgrijselijk en verrukkelijk’.⁶ Met andere woorden: angst was een aspect van hun aantrekkingskracht.

Maar hoewel het opwindend was over moorden te lezen in het comfort van een al te zeer gevulde leunstoel, verwezen sensatieromans, omdat ze de misdaad pal midden in bourgeoishuizen lokaliseerden, ook ongemakkelijk naar scheuren in het victoriaanse ideaal en insinueerden ze dat zelfs de respectabele samenleving een duistere en misdadige onderkant aan het oog onttrok.⁷ Critici waren gealarmeerd door zowel hun gebrek aan terughoudendheid als door hun neiging ‘ons denken en onze rede te verdoven’;⁸ ze beschouwden ze als een inferieure vorm van fictie en hekelden ze als de ‘gruwel van deze tijd’.⁹ Ondanks het feit dat ze ‘gevaarlijk en dwaas’ werden genoemd, werden de boeken krachtig onder de aandacht gebracht in de nieuwe boekenstalletjes die in het kielzog van de spoorwegrevolutie door W.H. Smith in stationshallen werden ingericht, en ze hadden verbluffend veel succes, werden met tienduizenden verkocht.

De moord op Thomas Briggs in een eersteklastreinwagon zo dicht bij het centrum van de metropool, met de bijbehorende walm van ondoordringbaar mysterie, was suprasensationeel. Er ging een suggestie uit van een sluipende bedreiging van de alledaagse veiligheid van de maatschappij als geheel, alsof de plot van een roman buiten zijn oevers trad en de werkelijkheid in stroomde. De criticus Richard Holt Hutton had in 1861 geschreven dat ‘ieder jaar [sensatieromans] verder weg dwalen op zoek naar nieuwigheden; en steeds begerender blikken werpen op de onuitputtelijke voorraad van het afgrijselijke, uitzonderlijke of ziekelijke incident’.¹⁰ Deze moord, begaan in een openbare, zij het effectief afgesloten ruimte, doorbrak alle bekende regels. Hij speelde in op de afgrijselijke angst dat iemands gewone, normale bestaan niet alleen op de bladzijden van een roman maar ook in werkelijkheid in een chaotische hel kon worden gestort. En waar sensatieromans altijd eindigden met de ontdekking van boosaardige geheimen en het herstel van de orde, was de moordenaar (of waren de moordenaars) van Thomas Briggs niet geïdentificeerd en op vrije voeten. Het was een realiteit die iedereen die met de trein reisde uit zijn evenwicht bracht, die het vertrouwen in de veiligheid van hun dagelijkse reilen en zeilen vernietigde.

De misdaad speelde ook in op een niet goed omschreven maar alles doordringend gevoel van latent gevaar dat in de jaren zestig van de negentiende eeuw tot ontwikkeling was gekomen. Victorianen van de tweede generatie voelden zich steeds onbehaaglijker terwijl ze alle moeite deden om iets te begrijpen van de snelheid van de ontwikkelingen in de wereld om hen heen. Het bleek dat al die zeer bewonderde en steeds maar versnellende vooruitgang ook veel van de orthodoxieën ondermijnde die ooit de samenleving hadden gestut. Nieuwe en controversiële theorieën, gepresenteerd door mannen als Charles Darwin – On the Origin of Species was pas vijf jaar daarvoor, in 1859, gepubliceerd – bevestigden dat de mensen zich niet meer op eeuwenoude geologische, Bijbelse en wetenschappelijke zekerheden konden verlaten. Nieuwe rijkdom destabiliseerde oude hiërarchieën en klassenstructuren. De moderniteit veranderde alles, en over de voor- en nadelen ervan werd heftig gedebatteerd. Loerend onder dit alles lag een groeiende onzekerheid over de vraag naar de plaats van het individu in dit nieuwe morele en fysieke universum.