CARSTEN JENSEN

WIJ, DE VERDRONKENEN

Vertaald door Kor de Vries

Mouria

++

=’=

==

==

==

Voor mijn vader en moeder

++

DEEL I

De laarzen

Laurids Madsen was in de Hemel geweest, maar kwam dankzij zijn laarzen ook weer beneden.

Hij kwam niet zo hoog als de masttop, ongeveer zo hoog als de grote ra van een volschip. Hij had voor de poort van het Paradijs gestaan en de heilige Petrus gezien, ook al toonde de bewaker van de poort naar het hiernamaals hem alleen zijn achterste.

Laurids Madsen had dood moeten zijn. Maar de dood had hem niet willen hebben, en toen werd hij een ander mens.

Voordat Laurids Madsen beroemd werd door zijn bezoek aan de Hemel, was hij berucht om het feit dat hij eigenhandig een oorlog was begonnen. Toen hij zes jaar oud was, had hij zijn vader verloren aan de zee, en toen hij veertien was, was hij met de Anna uit Marstal naar zee gegaan. Al na drie maanden verging de Anna op de Oostzee. De bemanning werd gered door een Amerikaanse brik, en vanaf dat moment droomde Laurids Madsen van Amerika.

Toen hij achttien was, had hij in Flensburg zijn stuurmansdiploma gehaald, en hetzelfde jaar had hij voor de tweede keer schipbreuk geleden, voor de Noorse kust bij Mandal. Daar stond hij op een koude oktobernacht op een rots die werd overspoeld door de golven, terwijl hij over zee naar redding uitkeek. Vijf jaar later bevoer hij de wereldzeeën. Hij was rond Kaap Hoorn gevaren en had in de pikdonkere nacht de pinguïns horen schreeuwen. Hij had Valparaiso gezien, de westkust van de Verenigde Staten en Sydney, waar de bomen ’s winters hun bast verliezen in plaats van hun bladeren en waar kangoeroes rondhuppen. Hij had een meisje ontmoet, met ogen als druiven, dat Sally Brown heette en vertelde over Foretop Street, La Boca, Barbary Coast en Tiger Bay. Hij was de evenaar gepasseerd, had koning Neptunus begroet en de schok gevoeld die je ervaart als je de Lijn kruist. Bij die gebeurtenis had hij zeewater, visolie en azijn gedronken. Hij was gedoopt in teer, lampzwart en lijm, was geschoren met een roestig mes met een schaardig snijvlak, waarna zijn snijwonden met zout en kalk waren verzorgd. Hij had de okerkleurige wang van de pokdalige Amphitrite gekust en zijn neus in haar flesje reukzout gestoken, dat met afgeknipte nagels gevuld was.

Laurids Madsen had veel van de wereld gezien.

Dat hadden vele anderen ook. Maar hij kwam als enige terug met de dwangvoorstelling dat alles in Marstal te klein was, en om dat te bewijzen sprak hij voortdurend een taal die hij Amerikaans noemde. Hij had een jaar met het oorlogsfregat Neversink gevaren en had zich de vreemde taal eigen gemaakt.

‘Givin nem belong mi Laurids Madsen,’ zei hij.

Hij had, samen met Karoline Grube uit de Nygade, drie zonen en een dochter. Rasmus, genoemd naar Laurids’ vader, Esben en Albert. Het meisje heette Else en was de oudste. Rasmus, Esben en Else leken op hun moeder, ze waren net als zij klein van stuk en zeiden niet zoveel. Albert leek op zijn vader. Als vierjarige was hij al net zo groot als de drie jaar oudere Esben. Hij rolde altijd een Engelse kanonskogel van gietijzer over de grond en probeerde die voortdurend op te tillen. Hij ging door zijn knieën en keek koppig en stijf voor zich uit, maar het ding was nog steeds te zwaar voor hem.

‘Heave away, my jolly boys! Heave away my bullies!’ riep Laurids aanmoedigend als hij de oefeningen van zijn jongste zoon zag.

Tijdens de Engelse belegering van Marstal in 1807 was de kogel door het dak van het huis in de Korsgade gevlogen. Grootmoeder was zo geschrokken dat ze Laurids midden op de keukenvloer ter wereld bracht. Als kleine Albert niet met de kanonskogel op pad ging, lag die nog steeds op zijn plek in de keuken, waar Karoline hem gebruikte als stamper om de mosterd mee fijn te malen.

‘Ja, voor hetzelfde geld had jij je komst op die manier kunnen aankondigen,’ had Rasmus een keer tegen Laurids gezegd. ‘Toen jij werd geboren was je net zo groot. Als de ooievaar je had laten vallen, was je als een Engelse kanonskogel door het dak gevlogen.’

‘Finggu,’ zei Laurids terwijl hij zijn vinger in de lucht stak.

Hij wilde de kinderen de Amerikaanse taal leren.

Foet betekende voet. Hij wees naar zijn laars. Maus betekende mond.

Als hij aan tafel ging, wreef hij over zijn buik en liet hij zijn tanden zien.

‘Hanggre.’

Zo begreep iedereen dat hij honger had.

Moeder was missis, vader papa tru. Als Laurids er niet was, zeiden ze net als alle andere kinderen ‘moeder’ en ‘vader’, behalve Albert. Hij was zijn vaders speciale vriend.

Kinderen waren verschillende dingen. Pikinini, bullies en hearties.

‘Laikim toemas,’ zei Laurids tegen Karoline en hij tuitte zijn lippen, alsof hij haar een kus wilde geven.

Ze begon verlegen te gniffelen en werd daarna boos.

‘Doe niet zo gek, Laurids,’ zei ze.

Het werd oorlog met de Duitsers in Sleeswijk-Holstein, aan de andere kant van de Oostzee. Dat was in 1848, en de oude douanebeambte De la Porte werd de eerste die het te horen kreeg, omdat de provisorische rebellenregering hem de Proclamatie stuurde, plus het verzoek om hun de douanekas te overhandigen.

Heel Marstal kwam in opstand, en we werden het onmiddellijk eens om een landstorm te vormen. Aan het hoofd stond een jonge onderwijzer, die we vanaf dat moment de Generaal noemden. Op alle hoge punten op het eiland werden bakens getimmerd. Dat waren wippen die bevestigd waren op een hoge stang, met een ton die gevuld was met oud touw en teer aan het eind. Als de vijand kwam, ging de brandende ton omhoog om het teken te geven dat de oorlog van zee kwam.

Er stonden bakens op de Knasterbjerg en op de duinen bij Vejsnæs, en overal liepen strandwachten die de zee afspeurden.

Die oorlogsdrukte werd Laurids, die toch al nergens respect voor had, te veel. Op een avond, toen hij vanuit de Eckernförde Fjord op weg naar huis langs Vejsnæs voer, zeilde hij dicht langs het strand en riep galmend over het water: ‘De mof zit me achterna!’

Een paar minuten later brandde de ton op de top van het duin. Daarna werden de bakens op de Knasterbjerg gehesen, en nu sprong het vuur verder het eiland over, helemaal tot aan Synneshøj, bijna twintig kilometer verderop, totdat Ærø in brand stond alsof het Sint-Johannesavond was.

Laurids was op zee, terwijl de vuren brandden, en hij lachte hard om de ravage die hij had aangericht. Maar toen hij in Marstal aanlegde, zag hij overal licht, en op straat was het een drukte van belang, hoewel het laat op de avond was. Sommigen riepen onverstaanbare bevelen, anderen huilden, of begonnen te bidden en te smeken. Een groep gevechtsklare mannen stormde al door de Markgade, gewapend met zeisen, hooivorken en een paar geweren. Jonge moeders liepen met hun schreiende baby’s op de arm door de straten, ervan overtuigd dat de mof hun spruiten aan zijn bajonet zou rijgen. Bij de waterput op de hoek van de Markgade en de Vestergade stond een schippersvrouw met een dienstmeisje te ruziën. De vrouw was op het idee gekomen om zich in de waterput voor de mof te verstoppen en ze gaf het meisje de opdracht als eerste in de zwarte diepte te springen.

‘Na u,’ zei het meisje.

Wij mannen gaven elkaar ook bevelen. Er zijn te veel schippers in onze stad, waardoor niemand zin heeft iemand anders te gehoorzamen, en het enige waarover we het eens konden worden was dat we, onder het uitspreken van een heleboel krachttermen, hoogdravend verklaarden dat we onze levens zo duur mogelijk zouden verkopen.

Toen het tumult doordrong tot pastor Zachariassen in de pastorie in de Kirkestræde, waar diezelfde avond onbekende gasten op bezoek waren, viel een dame van ontroering flauw, maar de twaalfjarige zoon Ludvig greep een pook om het vaderland tegen de binnenvallende vijand te verdedigen. Thuis bij onderwijzer Isager, die ook als koster dienstdeed, bereidde het gezin zich voor op de ophanden zijnde aanval. Alle twaalf zonen, die thuis waren om de verjaardag van de corpulente mevrouw Isager te vieren, werden door hun moeder uitgerust met aardewerken potten gevuld met as en kregen het bevel om de as over de mof heen te gooien, mocht die het in zijn kop krijgen de kosterswoning te bestormen.

Aan het hoofd van de groep, die via de Markgade op weg was naar de Reberban, liep oude Jeppe, die zwaaiend met een vork en luid schreeuwend de Duitsers uitdaagde om zich te vertonen als ze durfden. De kleine kleermaker, Laves Petersen, moest terug naar huis. Hij droeg trots zijn geweer op zijn schouder en zijn zakken stonden bol van de kogels, maar tijdens de geforceerde mars kwam hij tot de ontdekking dat hij het kruit thuis had laten liggen.

Bij de molen van Marstal stond de stevige molenaarsvrouw, vrouw Weber, klaar met een riek en eiste mee te mogen doen aan de strijd, en in de algehele verwarring, en misschien ook omdat ze er indrukwekkender uitzag dan de meesten van ons mannen, openden we onmiddellijk onze strijdlustige rijen voor haar.

Laurids, die een impulsieve natuur bezat, werd zo gegrepen door de algehele strijdlust dat hij ook naar huis rende om een wapen te zoeken. Karoline en de vier kinderen hadden zich angstig onder de eettafel in de salon verstopt toen hij kwam binnenstormen en opgewekt riep: ‘Kom, kinderen, nu trekken we ten strijde.’

Er klonk een hol geluid toen Karoline met haar hoofd tegen de onderkant van de tafel stootte, terwijl ze opgewonden tegen hem schreeuwde: ‘Ben je helemaal gek geworden, Madsen? Kinderen stuur je niet de oorlog in!’

Rasmus en Esben begonnen te springen.

‘Wij willen mee! Wij willen mee!’ riepen ze in koor. ‘Ach, toe nou, mag het?’

Kleine Albert kwam al met de kanonskogel aanrollen.

‘Zijn jullie soms gek geworden?’ riep hun moeder, en ze gaf degene die het dichtstbij stond een draai om zijn oren. ‘En nu als de donder weer onder de tafel, jullie!’

Laurids rende naar de keuken om een passend wapen te zoeken, maar vond niets bruikbaars.

‘Waar is de koekenpan?’ riep hij de kamer in.

‘Die niet,’ riep Karoline. ‘Je blijft met je vingers van mijn koekenpan af.’

Laurids keek om zich heen.

‘Nou, dan pak ik de bezem,’ deelde hij mee, en hij rende terug naar de keuken. ‘Nou zal de mof ervan lusten.’

Ze hoorden de voordeur achter hem dichtslaan.

‘Hoorde je dat?’ fluisterde Rasmus, de oudste, tegen Albert. ‘Papa praatte niet eens Amerikaans.’

‘Die idioot,’ zei hun moeder terwijl ze haar hoofd schudde in het donker onder de tafel, waar ze weer haar toevlucht had gezocht. ‘Ten strijde trekken met een bezem.’

Het wekte groot gejubel toen Laurids zich bij de gevechtsklare groep aansloot. Hij had dan wel de naam een verwaande kwast te zijn, maar hij was groot en sterk, en het was goed hem aan jouw zijde te hebben. Toen zagen ze de bezem.

‘Heb jij geen ander wapen?’

‘Voor de mof is deze goed genoeg,’ antwoordde hij terwijl hij de bezem omhoogstak. ‘Hiermee vegen we hem het land uit.’

Wij waren hooghartig en lachten om zijn grap.

‘Laat een paar hooivorken achter,’ zei Lars Bødker, ‘dan kunnen we de Duitsers opstapelen als ze allemaal dood zijn.’

We kwamen in het open veld. Het was een halfuur lopen naar Vejsnæs, maar we liepen met snelle pas, nog steeds strijdlustig. We waren bij de heuvels bij Drejet gekomen en konden de vuren over het hele eiland zien branden, een aanblik die onze oorlogszuchtigheid nog verder aanwakkerde. Toen hoorden we hoefgetrappel in het donker en we verstijfden. Daar kwam de vijand aan!

We hadden gehoopt de Duitsers op het strand te verrassen, maar het terrein was nog steeds in ons voordeel. Laurids ging met zijn bezem in gevechtshouding staan en wij anderen volgden hem.

‘Wacht op mij!’ klonk het achter ons.

Het was het kleermakertje, dat terugkeerde nadat hij thuis zijn kruit had opgehaald.

‘Sst!’ susten wij hem. ‘De mof is heel dichtbij.’

Het hoefgeklepper kwam dichterbij, maar we hoorden nu dat het maar een paard was. Toen dook er een ruiter op uit het donker. Laves Petersen hief zijn geweer en richtte. Laurids legde een hand op de geweerloop.

‘Het is controleur Bülow,’ zei hij.

De douanecontroleur zat schrijlings op een bezweet paard, waarvan de zwarte flanken na de snelle rit zwoegden. Hij hief zijn hand.

‘Ga terug naar huis. Er zijn geen Duitsers bij Vejsnæs.’

‘Ja, maar de tonnen branden!’ riep Laves.

‘Ik heb met de strandwachter gesproken,’ zei Bülow. ‘Het was vals alarm.’

‘Daar staan we dan, uit onze warme bedden gejaagd. En waarvoor? Voor niks!’

Mevrouw Weber sloeg haar armen over elkaar en keek ontstemd om zich heen naar ons, alsof ze iemand zocht op wie ze zich kon storten nu de vijand het had laten afweten.

De douanecontroleur zei verzoenend: ‘We hebben laten zien dat we voorbereid zijn, en het is het beste dat ze helemaal niet komen.’

We mompelden instemmend. Maar hoewel we best inzagen dat het standpunt van de controleur verstandig was, was het toch een enorme teleurstelling. We waren bereid geweest om de mof én de dood in de ogen te zien, en nu was geen van beiden op Ærø aan land gegaan.

‘De mof zal wat beleven!’ zei Lars Bødker.

We voelden de vermoeidheid en begaven ons huiswaarts. Er was een koude, nachtelijke regen gaan vallen, en we zwegen tot we bij de molen kwamen, waar vrouw Weber zich uit onze ontmoedigde groep losmaakte. Ze ging met haar hooivork tegenover ons staan, alsof ze haar geweer presenteerde.

Met dreigende stem zei ze: ‘Ik zou wel eens willen weten wie die grappenmaker was die fatsoenlijk volk midden in de nacht uit hun bed weet te krijgen om ze ten strijde te laten trekken.’

We keken allemaal naar Laurids, die met zijn bezem op de schouder boven ons uitstak.

Maar Laurids dook niet weg en sloeg ook zijn blik niet neer. In plaats daarvan keek hij ons aan. Vervolgens boog hij zich achterover en lachte hij in de regen.

Al snel werd de oorlog ernst. We werden opgeroepen voor de marine. De oorlogsstomer Hekla legde aan in het nabijgelegen Æroskøbing om ons te halen. We stonden in de rij op de kade en onze namen werden een voor een voorgelezen, waarna we aan boord sprongen van de barkas, die ons naar het stoomschip zou brengen. We hadden die avond in november het gevoel gehad dat de oorlog ons werd ontnomen, maar nu was het wachten voorbij en de moed groot.

‘Hallo, hier komt een Deen met hart en ziel en zijn plunjezak bij zich!’ riep Claus Jacob Clausen.

Hij was een kleine, pezige man die altijd opschepte dat een tatoeëerder in Kopenhagen, Naalden-Frederik genaamd, ooit tegen hem had gezegd dat Claus Jacob de hardste arm had waar hij ooit een naald in had gestoken. De vader van Clausen, Hans Clausen, was loods geweest en zijn grootvader daarvoor ook, en dat was ongetwijfeld ook de weg die Claus Jacob zelf zou gaan, want de nacht voor de inscheping had hij een droom gehad die voorspelde dat hij levend uit de oorlog zou terugkeren.

In Kopenhagen monsterden we aan op het fregat Gefion. Laurids werd van ons gescheiden en kwam als enige aan boord van het linieschip Christian VIII, waarvan de grote mast zo hoog was dat de afstand van de masttop tot het dek anderhalf keer de kerktoren van Marstal was. We werden duizelig en beduusd als we omhoogkeken, maar die duizeligheid maakte ons trots, want we begrepen dat we geroepen waren om buitengewone daden te verrichten.

Laurids bleef achter en keek ons na. De Christian VIII paste bij hem. Hij zou vertrouwd op het dek rondlopen, hij die ooit een jaar met het Amerikaanse oorlogsschip Neversink had gevaren. Toch dachten we dat hij zich eventjes verlaten moet hebben gevoeld toen hij ons via de loopplank van de Gefion zag verdwijnen.

We voeren uit om oorlog te voeren. Op palmzondag voeren we langs de kust van Ærø. We zagen de duinen bij Vejsnæs, waar Laurids het hele eiland in rep en roer had gebracht met zijn ‘De mof komt eraan’. Nu kwamen de Denen eraan, en was het de beurt aan de mof om zijn teertonnen aan te steken en als kippen zonder kop rond te rennen.

We gingen voor anker bij het eiland Als en wachtten af. Op woensdag zetten we koers naar de Eckernförde Fjord en bereikten de monding aan het eind van de middag. We werden op het halfdek bijeengeroepen. We waren een gemêleerd gezelschap, in onze truien van keper en wollen broeken in verschillende kleuren, sommige blauw, andere zwart of wit. Alleen de band om onze mutsen met daarop de naam Gefion en de rood-witte kokarde maakten duidelijk dat wij matrozen waren op de oorlogsschepen van de koning. De commandant, die zelf zijn beste uniformjas met epauletten en zijn sabel droeg, hield een toespraak en vroeg ons als dappere kerels te strijden. Hij zwaaide met zijn steek en riep driemaal hoera voor de koning. We riepen mee zo hard we konden. Daarna gaf hij bevel om alle kanonnen af te vuren, zodat we konden ervaren hoe het er tijdens een gevecht aan toe zou gaan. Niemand van ons had ooit oorlog gevoerd. Het bulderde over zee en na afloop rook het scherp naar buskruit. De wind was aangewakkerd tot hard, en de blauwe kanonsrook werd erdoor meegevoerd. Een paar minuten lang konden we ons niet verstaanbaar maken. Het lawaai van de kanonnen had ons doof gemaakt.

We waren een compleet eskader geworden. Er waren twee stoomschepen bij gekomen. We herkenden het ene van de inscheping in Ærøskøbing, het was de Hekla. We bereidden ons voor op de slag die de volgende dag zou plaatsvinden. De kanonnen werden klaargemaakt in hun geschutpoorten, brandpompen en brandspuiten werden opgesteld zodat ze meteen gebruikt konden worden als er aan boord brand uitbrak. Bij elk kanon zetten we kartetsen en kardoezen neer, en de ontstekingspatronen legden we in kratten. De laatste paar dagen hadden we alles zo vaak geoefend dat we de vele bevelen vanbuiten kenden. We werkten met elf man bij ieder kanon, en vanaf het moment dat het eerste bevel klonk: ‘Alles klaar!’, gevolgd door: ‘Boor en kardoes!’ en: ‘Ontstekingspatroon!’, tot het bevel om te vuren uiteindelijk kwam, renden we langs en door elkaar heen, verstijfd van angst om iets verkeerd te doen. Op onze kleine jachten en galjassen waren we gewend om met drie of vier man samen te werken, en nu waren we ineens heersers over leven en dood.

Maar al te vaak bleven we als verlamd staan, wanneer de stukscommandant zijn ‘Naar vizier richten!’ of ‘Uitrichten!’ schreeuwde. Wat betekende dat in godsnaam in gewone taal? Telkens wanneer het ons lukte om de ingewikkelde route naar het laatste bevel zonder fouten af te leggen, werden we door de stukscommandant geprezen. Dan brulden we een opgewekt ‘Hoera!’. Hij keek naar ons, vervolgens naar zijn kanon en ten slotte naar het dek, terwijl hij zijn hoofd schudde.

Hij zei: ‘Verrekte snotapen, doe nou verdomme maar gewoon je uiterste best!’

We wisten niet precies op wie we moesten schieten. Waarschijnlijk niet op de oude Ilse met haar scheve heup, de brandewijnschenkster die naar de haven van Eckernförde kwam en ons die gelukzalige drank verkocht als we met onze schepen aanlegden. Graanhandelaar Eckhart, met wie we vaak goede zaken hadden gedaan, was het waarschijnlijk ook niet. Verder was er de kastelein van Der Rote Hahn. Hij heette Hansen, een naam die zo Deens was als maar kon. Een geweer hadden wij hem nog nooit zien vasthouden. Geen van hen was onze mof, voor zover wij begrepen. Maar de koning wist wie de mof was, en onze commandant die zo dapper hoera riep, natuurlijk.

We stevenden op de fjord af. De vijandelijke batterijen op de kust begonnen te donderen, maar we waren buiten de dracht van de kanonnen en het werd al snel weer stil. We kregen brandewijn, in plaats van de gebruikelijke slappe thee. Om negen uur werd de taptoe geblazen en was het tijd om ons bed op te zoeken. We werden er zeven uur later weer uit gejaagd, het was Witte Donderdag 5 april 1849. Weer kregen we brandewijn in plaats van slappe thee. Er stond al een groot vat bier op het dek. Daar mochten we zoveel van drinken als we wilden, en we waren in opperbeste stemming toen we het anker lichtten en de fjord naderden.

We wilden niet klagen over het eten aan boord van de schepen van Zijne Majesteit, want als we zelf voor eten moesten zorgen was het voedsel karig. Over ons werd gezegd dat er nooit meeuwen in het kielzog van een schip uit Marstal vlogen, en dat was ook wel zo. Bij ons werd niets verspild. Maar hier was er iedere dag behalve slappe thee en bier zoveel brood als we op konden, ’s middags een pond vers vlees of een half pond spek, erwten, pap of soep, en ’s avonds vier lood boter en een borrel. Daarom hielden we van de oorlog, lang voor we voor de eerste keer de geur van kruit hadden geroken.

We waren in de Eckernförde Fjord aangekomen. De oevers kwamen dichterbij, en de artilleriestellingen aan land waren duidelijk te zien. Kresten Hansen leunde over Ejnar Jensen heen en vertrouwde hem nog een keer toe dat hij het gevecht niet zou overleven.

‘Dat wist ik al sinds de mof de douanekas opeiste. Vandaag ga ik dood.’

‘Jij wist helemaal niks,’ zei Ejnar. ‘Jij had geen flauw benul dat het gevecht op Witte Donderdag vandaag zou plaatsvinden.’

‘Jawel hoor, dat wist ik al heel lang. Vandaag worden we doodgeschoten!’

‘Hou je kop nou maar,’ zei Ejnar geïrriteerd. Sinds ze hun kooien hadden opgeruimd en hun laarzen hadden dichtgesnoerd had hij dit gejammer al aan moeten horen.

Maar Kresten was niet te stoppen. Hij haalde heel snel en schokkerig adem, legde zijn hand op de arm van zijn vriend en zei: ‘Beloof me dat je mijn plunjezak mee terugneemt naar Marstal.’

‘Je neemt je spullen maar mooi zelf mee naar huis. Hou op, voordat je mij ook de stuipen op het lijf jaagt.’

Ejnar wierp een onrustige blik op zijn kameraad. Kresten was de zoon van schipper Jochum Hansen, die ook opzichter bij het havenschap was. Kresten leek op zijn vader, van de sproeten en het roodblonde haar tot zijn enigszins zwijgzame natuur. We hadden hem nog nooit in zo’n eigenaardige stemming meegemaakt.

Ejnar gaf hem een kroes bier en zei: ‘Hier, neem maar een flinke slok.’

Hij hield de beker bij Krestens mond. Die sputterde en het bier schoot hem in het verkeerde keelgat. Zijn ogen werden glazig. Ejnar sloeg hem op zijn rug. Kresten haalde piepend adem, zodat het bier uit zijn neusgaten naar buiten kwam.

‘Vissenkop die je d’r bent.’ Ejnar lachte en zei: ‘Wie zal hangen, verdrinkt niet. Daar had je bijna zelfmoord gepleegd. Daar heb je de mof helemaal niet voor nodig.’

Maar Krestens blik was afwezig geworden.

‘Vandaag worden we doodgeschoten,’ herhaalde hij met holle stem.

‘Ja, mij schieten ze in elk geval niet dood.’ Kleine Clausen mengde zich in het gesprek. ‘Dat weet ik, omdat ik dat heb gedroomd. Weet je, ik liep over de Møllevej en ik moest naar de stad. Aan beide kanten stonden soldaten, klaar om te schieten. Er klonk een stem, die riep: “Je moet lopen!” En toen liep ik. De kogels vlogen me om de oren, maar ik werd niet geraakt. Dus ik word vandaag niet doodgeschoten. Dat weet ik heel zeker.’

We speurden de fjord af en de omringende velden, die met een laag voorjaarsgroen bedekt waren. Een boerderij met een rieten dak verborg zich tussen een groepje uitbottende lindebomen. Een met grote stenen omzoomde weg die naar de boerderij leidde. Aan de kant van de weg stond een koe te grazen. Ze stond met haar achterkant naar ons toe en zwaaide loom met haar staart, onwetend van de oorlog die op het water dichterbij kwam.

De artilleriestellingen aan stuurboord waren nu heel dichtbij. We zagen de rook al voor we de knal over het water hoorden rollen, als noodweer dat onaangekondigd kwam opzetten.

Kresten schrok op. ‘Nu gaat het gebeuren,’ zei hij.

De vlammen sloegen uit de achterplecht van de Christian VIII. We keken elkaar perplex aan. Was het schip geraakt?

We wisten niets van oorlogvoering en wisten niet wat een voltreffer kon aanrichten. Er kwam geen reactie van het linieschip.

‘Waarom reageren ze niet?’ vroeg Ejnar.

‘Ze liggen nog niet dwars op de batterij,’ zei Clausen deskundig.

Een ogenblik later maakte een blauwgrijze kruitrook aan de stuurboordkant van de Christian VIII duidelijk dat ze reageerden. Het gevecht was in volle gang. Vuur en aarde vlogen op van het strand en kleine mannetjes renden door elkaar heen. Er stond een stevige oostenwind, en even later was het de beurt aan de Gefion om de vijand de volle laag te geven. De schoten van de grote zestigpondskanonnen deden het hele schip trillen, en het leek alsof ons middenrif in ons lijf naar beneden zakte. We hielden onze handen voor onze oren en schreeuwden in een mengelmoes van angst en vervoering, lamgeslagen door de slagkracht van de kanonnen.

Nu kreeg de mof de volle laag!

Het duurde een paar minuten. Daarna hield het schieten uit de batterij op de landtong op. We moesten vertrouwen op wat onze ogen zagen, want we konden niets horen. Aan land leek het wel een woestijnlandschap. Kiezels lagen in grote hopen. De zwarte loop van een vierentwintigponder stak omhoog alsof er een aardverschuiving had plaatsgevonden. Niemand bewoog.

We sloegen elkaar op de rug en dansten een geluidloze overwinningsdans. Zelfs Kresten leek even zijn donkere vermoedens te vergeten en zich over te geven aan de extase: oorlog was een feest, een brandewijnroes die meteen in je bloed ging zitten. Alleen was de roes groter en zuiverder. Toen de kruitrook wegdreef, had de lucht een klaarheid gekregen. Nog nooit hadden we de wereld zo helder gezien. We trokken gezichten als pasgeboren baby’s. Tuigage, masten en zeilen welfden zich boven ons als het gebladerte van een pas uitgelopen beukenbos. Alles had een glans gekregen die we nog nooit eerder hadden meegemaakt.

‘Ja, ik kwam er potverdomme helemaal in een plechtige stemming van,’ zei kleine Clausen toen we onze stem en ons gehoor terug hadden. ‘Potverdomme, potverdomme nog aan toe.’

Hij bleef maar vloeken: ‘Verdomd als het niet waar is, maar zoiets heb ik nog nooit eerder gezien.’

Het gebulder van de kanonnen hadden we tijdens de generale repetitie van de avond ervoor nog gehoord, maar het deed iets met een man getuige te zijn van hun werking.

‘Ja,’ zei Ejnar peinzend, ‘die kanonnen, dat is wel even iets anders dan de preken van dominee Zachariassen. Wat zeg jij ervan, Kresten?’

Kresten had een heel vrome gelaatsuitdrukking gekregen. ‘Dat ik dit heb mogen meemaken,’ zei hij zachtjes.

‘Dus je denkt niet meer dat je doodgeschoten wordt?’

‘Jawel, nu weet ik het zeker, maar ik ben niet bang meer.’

Een vuurdoop was het zeker nog niet, want de zestigpondskanonnen die wij bemanden, waren op het bovenste dek aan bakboord geplaatst, maar weldra zou het onze beurt zijn, als we verder de fjord binnendrongen, vlak bij Eckernförde, waar nog twee batterijen op ons wachtten, een aan beide kanten van de fjord. Maar onze tegenstander stelde immers niets voor. Het was nog geen acht uur ’s ochtends en het gevecht was al bijna half gewonnen. We waren bang dat de oorlog al voorbij zou zijn voor die goed en wel was begonnen. Nu hadden we net een beetje de smaak te pakken en dan zou de mof voor het middageten verslagen zijn.

De Gefion voer verder naar de monding van de fjord, en de noordelijke batterij lag recht voor ons. We waren op slechts twee kabellengtes van de zuidelijke batterij toen we de marszeilen brasten, zodat de wind eruit ging. We haalden de kluiver neer en wierpen het bakboordanker samen met een drijfanker uit, zodat we er met de breezijde tegenover kwamen te liggen, want nu zou er geschoten worden. De Christian VIII deed hetzelfde. Ons bloed bruiste. We waren als kinderen die Chinees vuurwerk zouden beleven. Onze angst was helemaal verdwenen. Er was alleen nog gespannen verwachting overgebleven. We waren onze eerste overwinning nog niet te boven of er stond ons al een nieuwe te wachten.

De Gefion begon te draaien. Het drijfanker hield het niet. De stroming was te sterk en we dreven in de richting van de zuidelijke batterij. We keken naar de Christian VIII. Ook het grote linieschip dreef te dicht op de kust en was al onder hevige beschieting komen te liggen. Ze lieten het zware anker vallen om de afdrift tegen te houden en beantwoordden het vuur met een krachtig salvo dat van voor tot achter langs de zijkant van het schip liep. De kruitrook ontsnapte achter elkaar uit de geschutpoorten, tot die in een grote, snel uitdijende wolk over de fjord wegdreef. Maar de schoten waren te hoog en kwamen neer op de velden achter de batterij. Toen ze onverwachts naar de kust toe waren gedreven, hadden ze geen tijd gehad om de kanonnen in te stellen.

Even later was het onze beurt. We waren zo dicht in de buurt van de kust dat we ons binnen bereik van hun geweren bevonden. De stroming en de wind bleven met ons spelen. We lagen dwars in de fjord en dat betekende dat onze breezijden naar het open water gekeerd waren. Alleen de vier kanonnen op de achtersteven hadden een mogelijkheid om het hevige vuur uit de batterij te beantwoorden.

De eerste treffer veegde elf man van ons achterdek. ‘Grijze erwten’ noemden we de kanonskogels, maar het was geen erwt die in een regen van houtsplinters over het dek vloog en schansbekleding, geschutpoorten en mensen uit elkaar reet. Ejnar zag de kogel komen. Hij registreerde iedere meter van de baan van de kogel toen deze laag over het dek scheerde. De kogel sloeg de benen onder een man vandaan, en de benen vlogen de ene kant op, terwijl de rest van zijn lichaam de andere kant uit schoot. Hij trof een schouder en verbrijzelde een hoofd. Botsplinters, bloed en haar kleefden eraan vast. Hij kwam op Ejnar af. Die liet zich achterovervallen en zag hem passeren. Later zei Ejnar dat de kogel in het voorbijgaan zijn veters had aangeraakt. Zó dicht was het ding langs hem heen gegaan, waarna het door het halfdek naar buiten was gevlogen.

Voor Ejnar was de kanonskogel een monster met een eigen, vrije wil. Het liet Ejnar zien wat oorlog was, en dat was geen batterij die de lucht in vloog, met minisoldaatjes die wegvluchtten. Een draak blies heet op zijn naakte hart.

Tijd om te denken was er niet. Aan dek was het een chaos. Een officier schreeuwde met verwilderde blik tegen hem dat hij samen met de stuurman en een soldaat naar de mast moest lopen. Het bevel sloeg nergens op, maar hij deed wat hem gezegd werd. De soldaat viel meteen om, in een poel van bloed. Het leek alsof hij van binnenuit werd opgeblazen. In zijn borstkas verscheen een gat, waar het bloed uit gutste. Ejnar zag een oog exploderen en een schedel weggereten worden. Het zag er raar uit toen de roze hersenmassa zichtbaar werd en naar buiten spoot alsof het pap was waar iemand met een soeplepel op mepte. Ejnar wist niet dat een mens zoiets kon overkomen. Toen kwam er een volgende kanonskogel aangevlogen, die de luitenant met zich meesleurde. Ejnar werd warm en koud tegelijk bij de aanblik van deze ondergang van de wereld, en van louter opwinding sprong zijn neus spontaan open en begon te bloeden.

Een andere officier, bij wie het bloed langs zijn gezicht liep, duwde hem naar kanon nummer zeven. Ejnar had bij kanon nummer tien gestaan, maar dat had in de tussentijd een voltreffer gekregen en stond scheef in de geschutpoort. Eromheen lagen een heleboel levenloze lichamen. Er stroomde bloed onder de lichamen vandaan en het werd een langzaam groter wordende plas. Kleine stroompjes urine vormden een delta tussen de benen van de omgekomenen. Hij kon niet zien of Kresten of kleine Clausen erbij waren. Een afgerukte voet lag een stukje verderop. Zelf had hij net als de doden zijn urine laten lopen. Het gebulder van de kanonnen had in zijn ingewanden een aardbeving veroorzaakt en ook hij had zijn broek vol. Hij wist wel dat de doden in hun stervensuur hun darmen leegden, maar dat dit ook levende mensen kon gebeuren had hij niet gedacht. Oorlog zou een proeve van mannelijkheid moeten zijn. Die overtuiging verloor hij op het moment dat hij iets kleverigs langs zijn dijen voelde glijden. Hij voelde zich halfdood, half een baby, maar hij besefte al snel dat hij niet de enige was. Er dreef een stank over het dek alsof er een schijtton was omgevallen. Die stank kwam niet alleen van de gesneuvelden. De meeste soldaten hadden vieze broeken van achteren.

De stukscommandant bij kanon nummer zeven leefde nog. Hij had een bloedende wond boven zijn wenkbrauw, waar een rondvliegend stuk hout hem had geraakt. Hij schreeuwde tegen Ejnar, die niets kon horen, maar toen hij naar de loop wees, begreep Ejnar dat hij het kanon moest laden. Zijn armen waren niet lang genoeg en hij moest halverwege de geschutpoort kruipen om de kogel in de loop te stoppen. Daar was hij zichtbaar voor de vijandelijke batterij en zou hij gemakkelijk getroffen kunnen worden. Zijn enige gedachte was dat ze snel met de brandewijn moesten langskomen.

Het was de Gefion intussen gelukt om zich in de fjord in een goede positie te manoeuvreren, dus nu lagen we met de breezijde naar de batterij toe, maar het stoomschip Geiser, dat had geprobeerd te helpen met een sleeptouw, had een treffer in de machinekamer gekregen en was uit het gevecht teruggetrokken. Hetzelfde gold voor de Hekla, waarvan het roer aan flarden was geschoten. De wind stond pal oost, en het verlies van twee stoomschepen die ons hadden moeten slepen betekende dat we niet konden vluchten als alles misliep.

Nu leek het oorlogstij echter te keren. De noordelijke batterij kreeg de ene na de andere voltreffer te verwerken, en we zagen de minisoldaatjes op het strand wegrennen. Dat was de halve overwinning! Maar de kanonnen waren onbeschadigd, want er kwamen nieuwe soldaten aanrennen, en de beschieting werd eigenlijk niet onderbroken. Er werd een nieuw rantsoen brandewijn uitgedeeld. De kwartiermeester liep rond met de puts. We pakten de aangeboden beker aan met een plechtigheid alsof we naar het Laatste Avondmaal gingen en uit de Avondmaalsbeker dronken. Het vat bier had gelukkig nog geen treffer gekregen en dat bezochten we geregeld. Het aanhoudende bombardement en de willekeur waarmee de dood onder de mannen aan dek huishield, maakten ons oprecht moe, hoewel het gevecht nog maar een paar uur oud was. We gleden voortdurend uit in vettige plassen bloed en zagen de hele tijd verschrikkelijk verminkte lichamen voor ons. Alleen onze doofheid, die als gevolg van het onafgebroken gebulder van de kanonnen al tijden geleden was ingetreden, voorkwam dat we het geschreeuw van de gewonden konden horen.

We durfden bijna niet om ons heen te kijken uit angst het gezicht van een vriend te zien en te worden gevangen door blikken die om verlichting smeekten, maar die ook opeens konden omslaan in haat, alsof de gewonden ons, degenen die nog op hun benen stonden, ons geluk kwalijk namen en niets liever wilden dan met ons ruilen. Een troostend woord kon niemand met elkaar wisselen, want in het enorme lawaai van de kanonnen zou dat verloren gaan. Je kon alleen een hand op iemands schouder leggen. Maar het was reeds alsof degenen die nog ongedeerd waren de voorkeur gaven aan het gezelschap van gelijkgestelden en de gewonden ontliepen, hoewel die eigenlijk best iets meer troost hadden mogen krijgen. Wij levenden zwoeren samen tegen de al ten dode opgeschrevenen.

Nog een keer laadden we de kanonnen en richtten ze zoals de stukscommandant het vroeg, maar we dachten niet meer aan overwinning of nederlaag. We vochten vooral om niet naar de doden te hoeven kijken, want er was een vraag die klonk als een echo van de verwoesting om ons heen: waarom zij? Waarom ik niet? Maar dat wilden we niet horen. We wilden overleven, en we zagen de wereld alsof die voor het einde van een ijzeren tunnel lag. We hadden het beperkte uitzicht van de kanonsloop.

De brandewijn had zijn zalige werking gedaan. We waren dronken geworden en gaven ons nu over aan een benevelde gedachteloosheid, waaraan angst ten grondslag lag. We voeren op een zwarte zee en hadden slechts een doel: niet naar beneden kijken en er niet in verdrinken.

Ejnar kroop door de geschutpoort naar buiten en naar binnen. Het was een mooie voorjaarsdag en telkens als hij in het milde zonlicht kwam, verwachtte hij een kogel in zijn borst. Hij mompelde voortdurend voor zich uit, maar had geen idee welke woorden er over zijn lippen kwamen. Hij zag er gevaarlijk uit, zo besmeurd met roet en bloed. Zijn neus bleef bloeden, en af en toe veegde hij het bloed met zijn mouw van zijn gezicht. Vervolgens legde hij zijn hoofd achterover om het bloeden te stoppen. Hij had voortdurend een bittere smaak in zijn mond. Alleen als hij zijn keel met brandewijn spoelde, verdween die, maar hij keerde vervolgens al heel snel terug. Gaandeweg ging zijn spanning over in sloomheid en werden zijn bewegingen mechanisch. Hij was er niet erger aan toe dan wij allemaal. Ook zijn bloederige uiterlijk en zijn besmeurde broek onderscheidden hem niet van ons. We leken niet langer op levende wezens, maar spoken van een allang uitgevochten slag, doden van een modderig slagveld, waarop we weken achter elkaar in de stromende regen hadden gelegen en waren vergeten.

Drie keer zagen we de mannen op de noordelijke batterij afgelost worden. Geen enkel schot van de minisoldaatjes leek zijn doel te missen, en het leek wel alsof de batterijen aan weerskanten van de fjord hun vuurkracht op ons concentreerden.

Toen het één uur was, werd er op het aan flarden geschoten takelage van de Gefion een seinvlag gehesen. De boodschap was gericht aan de manschappen op de Christian VIII: ‘We kunnen niet meer.’ Een aantal kanonnen was onbemand, en de kanonnen die nog schoten losten, waren onderbemand. Degenen die nog op hun benen stonden, deden hun werk tussen stapels doden en gewonden, die ons in hun ijlkoorts probeerden vast te grijpen, alsof ze smeekten om gezelschap in de brij van ingewanden, bloed en geleegde darmen.

Het was een sein in code. De vijand op de oevers van de Eckernförde Fjord snapte het niet, maar door de Christian VIII werd het begrepen.

Op het linieschip was nog geen grote slachting aangericht. Vroeg in de ochtend was een kwartiermeester uit Nyborg omgekomen. Daarna waren er twee gewonden geweest, maar het schip was gespaard voor grote, verwoestende voltreffers. Commandant Paludan kon daarentegen constateren dat het hevige bombardement van de batterijen op de noordelijke en zuidelijke oevers niet bijzonder veel schade had aangericht. De strijd was nu al meer dan zes uur aan de gang en er was nog geen uitzicht op een overwinning, maar een aftocht was onmogelijk. Dat zag iedereen. De stoomschepen Hekla en Geiser waren buitenspel gezet en we hadden de wind pal tegen. Commandant Paludan besloot daarom de parlementaire vlag te hijsen. Het was nog geen overgave, slechts een pauze tijdens de slag.

Een luitenant met een brief werd aan land geroeid en kwam meteen terug met de boodschap dat er over een uur een antwoord kon worden verwacht. Het marszeil en het onderzeil werden vastgezet en de mannen kregen bier en brood. Er was nog steeds sprake van orde aan dek, en hoewel iedereen doof was geworden van de kanonnen heerste er nergens een stemming van overgave. Ze voelden hooguit een lichte onrust over het verloop van de strijd. Ze konden zien dat de Gefion er slecht aan toe was, maar de bloedige chaos bij ons aan dek had niemand hun kunnen schetsen.

Laurids zat alleen met zijn brood en was bezig zijn honger te stillen. Nog steeds kende hij zijn lotsbestemming niet.

Duizenden mensen waren in de tussentijd uit Eckernförde toegestroomd en vulden de oevers aan beide kanten. Laurids keek naar hen terwijl hij op zijn brood zat te kauwen, en hij zag al snel dat ze niet uit nieuwsgierigheid de stad uit waren gekomen. Ze legden grote vuren aan en verzamelden de kanonskogels die verspreid op het strand lagen. Ze legden de ijzeren kogels in het vuur en verhitten ze tot ze gloeiend heet waren, waarna ze ze naar de geschutopstellingen vervoerden. Op de weg vanuit Kiel verscheen veldartillerie, voortgetrokken door paarden, en de soldaten verdeelden zich met hun kanonnen achter de stenen wallen die de landerijen omringden.

Laurids herinnerde zich het verslag van zijn vader over de oorlog tegen de Engelsen, toen Marstal onder vuur kwam te liggen. Twee Engelse fregatten gingen ten zuiden van de stad voor anker. Ze kwamen om onze schepen te roven, waarvan er zo’n vijftig in de haven lagen. De Engelsen lieten drie barkassen met gewapende soldaten te water, maar het lukte de Marstalers, samen met de grenadiers van de tweede Jutse compagnie, hen op de vlucht te jagen. De verdedigers van de stad konden hun ogen bijna niet geloven toen de Engelsen zich terugtrokken.

Mijn vader voegde eraan toe: ‘Ja, ik heb nooit begrepen waar die oorlog over ging. De Engelsen zijn toch uitstekende zeelui. Daar heb ik niets op aan te merken. Maar voor ons ging die oorlog om onze broodwinning. Als ze ons onze schepen afpakten, dan was het met ons afgelopen. Daarom hebben wij gewonnen. Wat moesten we anders?’

Nu zat Laurids op de Christian VIII onder de parlementaire vlag en bekeek de mensenmenigte aan land. Hij was er niet zeker van dat hij de oorlog beter begreep dan zijn vader. Ze vochten voor de Danebrog tegen de mof en dat zou voor hem genoeg moeten zijn. Dat was het tot nu toe ook geweest. De oorlog was als het zeemansleven. Je kon allerlei informatie aflezen aan wolken, windrichting en de stroming, maar over de onberekenbare zee kon je nooit iets met zekerheid zeggen. Het ging er gewoon om je te schikken en te zorgen dat je levend en wel thuiskwam. De vijand, dat waren de artilleriestellingen in de Eckernförde Fjord. Als die tot zwijgen waren gebracht, lag de weg naar huis open. Dat was de oorlog voor hem. Hij was geen patriot, maar ook niet het tegenovergestelde. Hij nam het leven zoals het kwam, en de horizon waarop zijn ogen waren gericht werd gevormd door masttoppen, molenwieken en de dakruiter op de kerk. Het was Marstal zoals dat eruitzag als we aan boord van een schip vanaf zee de stad naderden. Nu zag hij hoe gewone mensen zich in de oorlog stortten, niet alleen soldaten, maar ook mensen uit Eckernförde, een stad die hij vaak aandeed met ladingen graan, en waar hij vandaan gekomen was op de avond dat hij heel Ærø op zijn kop had gezet. De burgers uit Eckernförde stonden samen op het strand, net als de Marstalers dat ooit hadden gedaan, en waar ging de oorlog eigenlijk om?

Op het strand werd een boot te water gelaten. Het was de luitenant van de Christian VIII, die voor de derde keer onderhandelingen had gevoerd. Iedere keer werd de slag uitgesteld. De wapenstilstand had nu tweeënhalf uur geduurd, en het was halfvijf. Er moest iets beslissends zijn gebeurd. De matrozen trokken aan de riemen. Toen bulderden onaangekondigd de kanonnen op het strand. De parlementaire vlag wapperde nog steeds aan de grote mast, maar de oorlog was weer begonnen.

De kanonnen op de Christian VIII beantwoordden onmiddellijk het vuur, terwijl de Gefion, stil als een spookschip, uit de vuurlinie probeerde te komen. We hadden het opgegeven en gebruikten onze laatste krachten om ons aan het werpanker vooruit te trekken. De vijand veranderde nu van tactiek. De batterijen aan beide kanten van de fjord mikten op de Christian VIII in plaats van op ons. Ze probeerden het grote schip in brand te schieten. Vele van de kanonskogels die het schip troffen waren roodgloeiend, nadat ze een halve middag in het vuur hadden gelegen. Ze hadden de tijd nuttig besteed, de burgers uit Eckernförde.

Het dek was bezaaid met gesneuvelden en gewonden. De aanval kwam volslagen onverwacht. Op meerdere plaatsen laaide het vuur op, en pompen en spuiten werden meteen ingezet. De dood moest van het dek worden gespoeld, maar het knetterende vuur had al vat op het schip gekregen.

Commandant Paludan zag nu dat de slag verloren was. De Christian VIII zwalkte rond om uit de vuurlinie te komen, maar we hadden nog steeds de wind pal tegen en het lukte het linieschip alleen om dwars op de stroming te komen, en daarmee verloor ze het voordeel met de breezijde naar de vijand te liggen. Op het strand hadden de Duitsers meteen door wat de bedoeling van de commandant was en begonnen op de zeilen en de tuigage te richten. Ze wilden de vijanden beletten om ervandoor te gaan.

Het zware anker werd met grote verliezen gehesen. Brandbommen kwamen neer op het voorschip en granaten ontploften tussen de benen van de stakkers die in het gangboord liepen. Voortdurend moest er om vervanging worden geroepen, zo groot was het verlies onder de manschappen. De nieuwaangekomenen schoven de doden en gewonden met hun laarzen aan de kant. Dan ontplofte er een nieuwe granaat en waren er van de windbomen nog slechts gerafelde stukken over, en van de handen die ze hadden rondgedraaid verbrijzelde botten en halve vingers. Uiteindelijk kwam het anker omhoog en hing het daar, druipend van resten fjordbodem, modder en zeewier. De prijs ervoor was het geluk van tien gezinnen, broers, zonen en vaders die nooit meer thuiskwamen.

Daarna ging de kluiver omhoog en werden de marsschoten vastgezet. De zeilen werden gehesen. Laurids was marsgast en klom met de anderen naar boven. Hij enterde samen met de anderen op naar de ra. Van daaraf had hij uitzicht op het gevecht.

De zon zakte naar de horizon en wierp zijn zachte licht over het fjordlandschap. De wolken verspreidden zich in een waaier aan de rood wordende hemel. Slechts een paar honderd meter bij de fjord vandaan was alles vreedzaam en heerste het ontluikende voorjaar, maar de oever zag zwart van de gewapende mensen. De artillerie, die beschut lag achter de stenen wal, bleef schieten. Vanaf de batterij op het strand vlogen de vuurkogels in een onafgebroken kanonnade, en in de mensenmassa waren er zo’n duizend die tegelijkertijd hun geweer hieven en aanlegden.

Laurids had ooit tijdens een vliegende storm ten zuiden van Kaap Hoorn aan het uiteinde van een ra gehangen, met handen die tot ijsklompen waren bevroren. Hij had terug moeten klauteren naar het want, terwijl hij zich met armen en benen aan de ra vastklampte, en was geen moment bang geweest. Nu trilden zijn handen zo dat hij de eenvoudigste knoop nog niet los kon krijgen.

Zeilen, masten en tuigage gingen tijdens de beschieting aan flarden. Om hem heen vielen de matrozen een voor een uit masten, ra’s en want, geraakt door een stuk hout van een getroffen mast zo groot als een speer, een granaat of een vuurkogel, naar beneden tuimelend langs half gehesen zeilen, touwwerk en vallen, totdat ze tegen het dek ver beneden smakten of met een plons in het water verdwenen. Toen gaf hij het op en probeerde hij terug te komen naar het want.

Aan dek werd het een steeds grotere chaos. Er kon geen zeil meer worden gehesen, omdat de vallen en brassen doormidden waren geschoten. Een groepje mannen begon aan het kruismarszeil te trekken en had dat bijna gehesen, toen blokken en halzen naar beneden vielen, zwaar genoeg om iemand te doden.

Iedere poging om de Christian VIII uit de vuurlinie te krijgen mislukte nu. Er was geen enkele normale zeilvoering mogelijk, en de wind was aanlandig en was aangewakkerd tot hard. Het machtige schip dreef naar de kust toe, waar het aan de grond liep, precies ten oosten van de zuidelijke batterij, van waaruit het vuur tegen het weerloze schip werd verhevigd. Alleen de kanonnen op het achterschip waren in deze positie te gebruiken, maar het schip maakte hevige slagzij en niets bleef nog op zijn plek staan.

Toen werd er geschreeuwd: ‘Brand aan boord!’

Wat ze voorheen als een brand hadden ervaren, was in vergelijking hiermee vals alarm. Een vuurkogel was onder de binnenste batterij aan stuurboord in het ruim terechtgekomen. Het vuur greep snel om zich heen en bereikte de kruitkamers. Ook op andere plaatsen brandde het. De mannen stonden aan de pompen, maar tevergeefs. Het vuur had de overhand gekregen.

Om zes uur werd de vlag gestreken en hield het schieten vanaf de Christian VIII op. Het bombardement van het schip hield echter nog een kwartier aan, tot de onverzadigbare vijand eindelijk tevreden was met de omvang van de nederlaag die hij het oorlogsschip had toegebracht dat een paar uur daarvoor nog onoverwinnelijk had geleken.

Commandant Paludan werd als teken van overgave aan land gebracht, en nu zonk de mannen de moed in de schoenen. Ze gaven de strijd tegen het vuur op. Ze lieten het hoofd hangen, besmeurd en onwelriekend. Er was geen behoefte aan hun zeemanschap, en met oorlog noch nederlaag hadden ze enige ervaring. Ze hadden gedacht dat de oorlog een feest was, maar nu waren hun hoofden leeg, op de echo van het kanongebulder na, en alle energie was uit hun zielen verdwenen. Het laatste deel van deze smadelijke slag had anderhalf uur geduurd, maar voor hen had het net zo goed anderhalf mensenleven kunnen zijn geweest. Na deze ervaring zagen ze niet in wat het leven hun nog te bieden had. Ze waren volledig uitgeblust en versleten.

Sommigen gingen midden in de vlammenzee op het dek zitten, alsof de preken van de dominees in vervulling waren gegaan en de inscheping naar het hellevuur al had plaatsgevonden. Anderen staarden onbeweeglijk voor zich uit. Hun mechaniek was stukgegaan. De luitenanten Ulrik, Stjernholm en Corfitz renden heen en weer en schreeuwden tegen hen. Als ze een ramp wilden vermijden en de trots van het vaderland niet in de lucht wilden laten vliegen, als een punt achter een slag waarmee ze nou niet echt eer hadden behaald, waren ze nu meer nodig dan voorheen. Maar de kanonnen hadden hen doof gemaakt. Ze reageerden alleen op duwen, trekken en schoppen.

Laurids liet zich naar de achterste kruitkamer loodsen, maar het lozen van het kruit in zee ging langzaam. Ze waren slechts met z’n vijven, en iedere keer als er nieuwe mensen de kruitkamer in werden gejaagd, renden ze meteen weer naar boven.

Plotseling klonk het: ‘Iedereen naar boven!’

Ze wisten onmiddellijk wat dat betekende. Ze keken elkaar aan. Vervolgens lieten ze kogels en kruitvaten liggen en snelden de trap op.

Aan dek liepen schapen, kalveren, varkens, kippen en eenden tussen de doodsbange zeelui rond. Ze waren uit hun hokken ontsnapt. Een varken snuffelde met bloedige snuit tussen de ingewanden die op het dek lagen. Af en toe schrokte het iets naar binnen.

Iedereen ging zijn eigen weg, met zijn eigen dringende boodschap. Sommigen zochten hun kleren en plunjezak. Anderen klommen op de verschansingen, alsof ze overwogen zich in het koude water te storten. Niemand dacht aan de gewonden, die op het dek in de weg lagen en maar moesten accepteren dat er in de algemene verwarring genadeloos over hen heen gelopen werd. Niemand hoorde hun geschreeuw van pijn. De meesten waren na de vele uren van kanongebulder nog steeds doof.

Laurids rende naar de ziekenboeg. Hij kon niet geloven dat de gewonden in de steek werden gelaten. De rook steeg op door de stevige eiken planken. Hij hield een hand voor zijn mond en deed nog een paar passen in de met rook gevulde ruimte. Een hospik met een doek voor zijn gezicht kwam op hem af en vroeg: ‘Komen er mensen aan?’

Laurids had de woorden gehoord. Zijn gehoor werkte weer.

‘We moeten de gewonden naar boven brengen! We stikken hier beneden!’

‘Ik ga hulp halen!’ riep Laurids.

Aan dek vond hij geen van de officieren die daarnet nog met klappen en schoppen en de vlakke kant van hun zwaard de bemanning hadden bestookt. Hij zag een samenscholing bij de valreeppoort en rende erheen. De evacuatie was al in volle gang. Hij zag een paar luitenants die met getrokken sabels vochten om bij de poort te komen. De onderbevelhebber van het schip, kapitein Krieger, stond erbij en bekeek het tafereel met een merkwaardig afwezige blik. Onder zijn arm droeg hij, in een vergulde lijst, een portret van zijn vrouw. Toen Laurids dichterbij kwam, hoorde hij hem steeds dezelfde zinnen herhalen, terwijl hij zijn arm hief om te groeten, alsof hij de wanhopige groep voor hem wilde zegenen.

‘Jullie zijn dappere mannen geweest, jullie hebben je plicht gedaan, jullie zijn allemaal mijn broeders.’

Niemand schonk aandacht aan hem. Iedereen keek naar de rug van degene die voor hem stond, de belangrijkste barrière op weg naar de bevrijdende valreeppoort.

Laurids worstelde zich naar de kapitein toe en schreeuwde hem in zijn gezicht: ‘De gewonden, kapitein Krieger, de gewonden!’

De kapitein draaide zich naar hem om. Zijn blik bleef net zo afwezig als voorheen. Hij legde een hand op Laurids’ schouder, die deze voelde trillen, maar de stem van de kapitein was rustig, bijna slaperig. De kapitein zei: ‘Broeder, wanneer je aan land gekomen bent, kom dan naar me toe. Dan praten we als broeders met elkaar.’

‘De gewonden moeten geholpen worden!’ riep Laurids weer. ‘Het hele schip vliegt zo de lucht in.’

De hand van de kapitein lag nog steeds op Laurids’ schouder. ‘Ja, de gewonden,’ zei hij weer op dezelfde rustige toon als daarnet. ‘De gewonden zijn mijn broeders. Wanneer ze aan land gekomen zijn, moeten we allemaal als broeders met elkaar praten.’

Zijn stem stierf mompelend weg. Daarna begon hij weer te preken: ‘Jullie zijn dappere mannen geweest, jullie hebben je plicht gedaan, jullie zijn allemaal mijn broeders.’

Laurids gaf het op en wendde zich tot de groep mannen die al vechtend in de buurt van de valreeppoort probeerden te komen. Hij greep iemand bij zijn schouders, vervolgens nog een ander, draaide ze om en schreeuwde zijn boodschap dat ze de gewonden moesten helpen in hun gezicht. De eerste reageerde door hem met zijn vuist een klap op zijn kin te geven. De volgende schudde niet-begrijpend zijn hoofd en rukte zich los om zich met hernieuwde energie in het gevecht te storten.

De evacuatie verliep nu sneller. Vissersboten voeren vanaf het strand om de bemanning van het oorlogsschip te ontzetten dat hen een paar uur geleden had gebombardeerd. De officierssloep voer constant heen en weer tussen schip en strand. Laurids leunde over de reling en zag het vuur met veel lawaai uit de achterste geschutpoorten tevoorschijn komen. Toen wist hij dat het niet lang meer kon duren.

Uit alle luiken kwam rook. Het was aan dek net zo moeilijk ademhalen als benedendeks. Hij rende nog een keer de trap af naar de ziekenboeg, maar moest zijn poging om door de rook heen te komen staken. Die was nu zo dik en verstikkend dat hij zich niet kon voorstellen dat iemand daar beneden nog in leven was.

‘Is daar iemand?’ riep hij, maar er kwam geen antwoord.

De rook brandde in zijn longen. Hij kreeg een hoestaanval en de tranen liepen hem over de wangen. Daarna holde hij weer terug naar het dek. Hij kneep zijn branderige ogen samen van de pijn en was eventjes blind. Hij gleed uit aan dek, dat vettig was geworden door menselijke uitscheidingen en verbrijzelde organen. Hij viel met zijn hand in iets zachts en nats, en kwam direct weer overeind, terwijl hij doodsbang zijn handpalm aan zijn toch al besmeurde broek afveegde. Hij kon de gedachte niet verdragen dat hij met zijn hand het bloed en de ingewanden van een ander had aangeraakt. Het was alsof zijn ziel brandde.

Hij wankelde naar de reling, waar de rook minder dicht was, en probeerde weer iets te zien. In een mist van tranen zag hij de sloep aan de grond lopen op een zandbank. De mensen moesten het water in en zelf naar het strand waden. Aan land stonden soldaten van de vijand hen op te wachten. De sloep werd losgeduwd en zette onmiddellijk weer koers naar de Christian VIII. Een aantal vissersboten was heel dicht bij het schip, maar opeens hielden de roeiers stil en begonnen ze terug te roeien naar het strand. Ook de sloep keerde om. Bij de valreeppoort klonk een luid protest.

Laurids deed een stap bij de reling vandaan en verdween in de walmende rookwolken.

‘Ik zag Laurids,’ zei Ejnar later altijd. ‘Ik zweer je dat ik hem zag.’

Ejnar stond op het strand toen de Christian VIII explodeerde. Hij was onder escorte van de Gefion aan land gebracht en stond nu samen met de overlevenden van het fregat te wachten om weggevoerd te worden. De overwinning kwam voor de Duitsers als een verrassing, en in het begin leek het alsof ze niet wisten wat ze met ons aan moesten. Ons aantal groeide gestaag, naarmate steeds meer manschappen van de twee verslagen oorlogsschepen het strand vulden.

Toen klonk het waarschuwingscommando vanaf het water.

De meesten van ons hadden moedeloos en uitgeput in het zand gezeten en naar beneden gekeken, maar de soldaten wezen naar ons met bajonetten die in hun handen trilden. Nu keken we op. Het begon allemaal bij de achtersteven van het linieschip, waar een vuurkolom met een oorverdovende knal omhoogschoot. De ene na de andere vuurkolom drong door het dek heen, toen op den duur de kruitkamers vlam vatten. Masten en ra’s leken in een oogwenk afgebrande lucifers. De zeilen dwarrelden weg als zwartgeblakerde asschilfers. De grote, zware eikenhouten romp was in de brutale handen van het vuur en de verwoesting niet meer dan een stuk speelgoed. Maar het einde was nog niet in zicht, want de enorme hitte ontstak de achtergelaten scheepskanonnen, die op het moment van capitulatie met hun dodelijke lading stonden te wachten, die ze nu in één keer naar het strand bliezen.

Op het volgepakte strand steeg een angstschreeuw op toen de kogels tussen ons insloegen. De dood maakte geen onderscheid. Krijgsgevangenen, soldaten en Holsteinse burgers werden gezamenlijk vermorzeld. Uit de hemel regende het brandende wrakresten, die overal waar ze neerdaalden verwoestingen aanrichtten. Op het moment van de overwinning klonk overal gejammer. Het was de laatste groet van het stervende schip aan overwinnaars en overwonnenen, een moorddadige volle laag, die geen onderscheid maakte tussen vriend en vijand. De oorlog liet daar in de vuurzee in de Eckernförde Fjord zijn ware gezicht zien.

Even leek het alsof iedereen op het strand dood was. Overal lagen mensen. Niet één persoon stond nog overeind. Velen lagen met hun gezicht en uitgestrekte armen in het zand, alsof ze tot het vuur op het water lagen te bidden. Her en der lag een wrakstuk in het zand te branden. Vervolgens kwam een aantal van de liggende figuren overeind, terwijl ze angstig naar het brandende schip tuurden. Er klonk geschreeuw vanaf het water. Een paar boten die waren toegesneld om de bemanning van het schip te evacueren, waren geraakt en stonden in brand. Luitenant Stjernholm was in een jol met vier man onderweg naar het strand met de geldkist van het schip, maar de achtersteven was van de jol geschoten toen de Christian VIII de lucht in vloog. De geldkist was verloren gegaan, maar de luitenant wist aan land te komen. Toen hij drijfnat aan de kant kwam, had hij een man uit de jol bij zich. De anderen waren verdronken.

Op het strand was het stil, afgezien van het gejammer van de gewonden en het knappen van het vuur in de brandende wrakstukken. Plotseling klonk er een luide stem over het strand en het water, die riep: ‘Ik heb Laurids gezien! Ik heb Laurids gezien!’

We hieven ons hoofd op en keken om ons heen. We hadden Ejnars stem herkend, en de meesten van ons dachten dat de arme stumper zijn verstand verloren had. Nu brak op het hele strand een chaos uit. Iedereen schreeuwde tegen elkaar. Het was alsof de doodsbange groep mannen zichzelf ervan moest overtuigen dat ze nog leefden door zo veel mogelijk lawaai te maken. In de verwarring hadden we aan onze gevangenbewaarders kunnen ontsnappen, maar we hadden de moed verloren en daarmee onze daadkracht, en we namen genoegen met dankbaarheid voor het feit dat we ons nog steeds onder de levenden bevonden. Verder reikte onze kracht niet.

Voor onze gevangenbewaarders stond het er niet veel beter voor. Toen ze ons van het strand wegleidden, deden ze dat met verstrakte gezichten, die getuige waren geweest van de verwoesting waaraan ze zelf maar ternauwernood waren ontsnapt. Het leek meer op een gezamenlijke vlucht van het schouwtoneel van de oorlog dan op een georganiseerd gevangenentransport.

De dag had de Duitsers een verpletterende overwinning gebracht, maar op hun gezicht viel geen triomf te bespeuren. De angst voor de immense krachten die de oorlog had ontketend, had de overwinnaars met de overwonnenen verenigd.

==We werden naar de kerk in Eckernförde gebracht, waar stro op de vloer was gelegd, zodat we konden gaan liggen en onze uitgeputte lichamen konden laten rusten. We waren allemaal drijfnat en rilden van de kou. De aprilavond werd guur toen de zon onderging. De mannen onder ons die hun plunjezakken hadden weten te redden trokken schone kleren aan, en we leenden onze wat minder fortuinlijke kameraden wat ze nodig hadden. Het duurde niet lang of er werd eten gebracht. We kregen elk een rantsoen donker roggebrood, bier en gerookt spek. Het eten was bij de kruideniers van de stad ingezameld. Niemand had verwacht de hele stad vol krijgsgevangenen te zien. Integendeel, iedereen had zich erop ingesteld dat voor de dag om was er Deense soldaten in de straten van Eckernförde zouden patrouilleren. Nu waren het de inwoners van die stad die ons onthaalden, in plaats van dat wij hen bewaakten.

Er verschenen oude vrouwen in de kerk en ze boden fijner brood en brandewijn aan aan de mensen die geld hadden. Een van hen was moedertje Ilse met haar scheve heup. Ze aaide een gevangene over zijn roetige wang, terwijl ze mompelde: ‘Arme stumper.’

Ze had hem herkend van eerdere bezoeken aan de stad. Wij hadden zo vaak brandewijn bij haar gekocht.

De gevangene greep haar hand vast en zei: ‘Noem me geen stumper. Ik leef tenminste nog.’

Het was Ejnar.

In de lange pauze nadat de seinvlag was gehesen, had Ejnar aan dek rondgelopen en naar Kresten gezocht. Onder de levenden of gewonden had hij hem niet kunnen vinden. Vele gesneuvelden lagen op hun buik en moesten worden omgedraaid. Bij anderen was het gezicht weggeschoten. Tussen de dode lichamen bij kanon nummer zeven lag hij niet.

Thorvald Bønnelykke, die bij een van de andere kanonnen had gestaan, kwam naar hem toe en vroeg: ‘Zoek je Kresten?’

Hij kwam uit Marstal en had waarschijnlijk ook Krestens sombere voorspellingen moeten aanhoren.

‘Hij ligt daar,’ zei hij wijzend. ‘Maar je herkent hem vast niet, want een kanonskogel heeft zijn hoofd eraf geschoten, dus hem zien we niet meer terug. Ik stond naast hem toen het gebeurde.’

‘Dan heeft hij dus gelijk gekregen,’ merkte Ejnar op. ‘Wat een vreselijke manier om dood te gaan.’

‘Dood is dood,’ zei Bønnelykke. ‘Ik weet niet of de ene manier beter is dan de andere. Het resultaat is immers hetzelfde.’

‘Ik moet zijn plunjezak zien te vinden. Dat heb ik hem beloofd. Heb je kleine Clausen gezien?’

Ejnar draaide zich om naar Bønnelykke, die zijn hoofd schudde. Ze liepen rond en informeerden overal, maar niemand had de kleine Marstaler gezien.

Het was rond tien uur, en uitgeput maakten we ons klaar om te gaan slapen. De kerkdeur ging open en er werd nog een gevangene binnengebracht. Hij was gehuld in een grote deken en nieste continu, terwijl zijn hele lichaam rilde.

‘Verdomme, wat heb ik het koud,’ zei hij met hese stem, waarna hij nog eens keihard nieste.

‘Hé, is dat kleine Clausen niet?’

Ejnar kwam overeind en liep naar zijn vriend toe. Hij zei: ‘Dus je leeft nog.’

‘Ja, natuurlijk leef ik nog. Dat zei ik toch al? Maar ik ben zo ziek als een hond. Volgens mij ga ik straks godverdomme nog dood aan een verkoudheid.’ Hij nieste nog een keer.

Ejnar sloeg zijn arm om hem heen en nam hem mee naar de slaapplaats van stro die hij voor zichzelf had gemaakt. Hij voelde door de deken heen hoe kleine Clausen liep te rillen. Hij had rode koortsvlekken in zijn gezicht.

‘Heb je droge kleren bij je?’

‘Nee, verdomme, ik heb mijn plunjezak niet mee kunnen nemen.’

‘Neem dit maar. Ik hoop dat je er niets op tegen hebt om in de kleren van Kresten rond te lopen?’

‘Dus hij is…?’

‘Ja, hij heeft gelijk gekregen in zijn voorgevoelens. Maar wat is er met jou gebeurd? We hebben overal naar je gezocht, maar niemand had je gezien. Ik dacht dat jij ook…’

‘Wie zal hangen, verdrinkt niet. Zeggen we dat niet zo? Onze-Lieve-Heer heeft besloten dat ik aan een verkoudheid doodga, niet in de oorlog. Ja, weet je, midden in de strijd werd ik in een bootsmansstoeltje langs de zijkant van het schip neergelaten. Ik moest de schietgaten met loodplaten repareren. Die verrekte hufters schoten op me, maar hebben me niet kunnen raken.’

‘Ik dacht dat jij niet zo’n zwakkeling was,’ zei Ejnar. ‘Ben je ziek geworden van een beetje frisse lucht?’

‘Ze waren me verdomme vergeten. Ik heb daar de hele dag met mijn benen in het water gehangen. Dat was een verrekte koud klusje.’ Kleine Clausen nieste nog een keer. ‘Pas toen het schip werd ontruimd is het me gelukt een boot te praaien. Ik ben verdomd nog aan toe helemaal blauw. Toen ik aan land kwam, kon ik niet eens lopen.’

Hij had droge kleren aangetrokken en begon met zijn armen te slaan om het warm te krijgen. Hij keek om zich heen in de kerk.

‘Zijn er veel gesneuvelden?’

‘Je bedoelt onder de Marstalers?’

‘Ja, wie zou ik anders bedoelen? Die anderen ken ik toch niet.’

‘Volgens mij zijn we zeven man kwijtgeraakt.’

‘Was Laurids daar ook bij?’

Ejnar keek naar de grond. Daarna maakte hij een armgebaar, alsof hij iets pijnlijks moest onthullen.

‘Daar kan ik geen antwoord op geven.’

‘Je bedoelt toch zeker niet dat hij ertussenuit is geknepen?’

‘Nee, hij is er niet tussenuit geknepen. Ik zag hem naar de hemel opstijgen, maar ik zag hem ook weer naar beneden komen.’

Kleine Clausen keek Ejnar verbaasd aan. Toen schudde hij zijn hoofd en zei: ‘Mijn ogen vertellen me dat je ongedeerd bent, maar mijn oren vertellen me dat je verstand aangetast is.’

Hij barstte nog een keer in niesen uit en ging toen plotseling op het stro zitten. Ejnar nam naast hem plaats en keek met een verdwaasde blik voor zich uit. Kleine Clausen zat er een poosje stijfjes bij en deed alsof hij beledigd was. Hij keek met een schuine blik naar Ejnar in de hoop dat zijn geslotenheid een of andere reactie teweeg zou brengen. Maar Ejnar bleef met dezelfde afwezige blik voor zich uit staren. Misschien was hij echt krankzinnig geworden?

Kleine Clausen boog zich naar zijn vriend toe en sloeg een arm om zijn schouder. Op troostende toon zei hij: ‘Rustig maar, je zult zien dat je je verstand wel weer terugkrijgt.’

Hij zweeg weer. Daarna voegde hij er fluisterend aan toe: ‘Maar Laurids kunnen we net zo goed afschrijven.’

Ze bleven nog een poosje naast elkaar zitten. Geen van beiden zei nog iets. Daarna gingen ze liggen en vielen ze uitgeput in slaap.

Om zeven uur ’s ochtends werden we gewekt en kregen we brood, gerookt spek en warm bier voorgeschoteld. Een uur later werd er een officiële telling gehouden. Er kwam een officier die naar onze namen vroeg en naar de plaatsen waar we vandaan kwamen, zodat er bericht naar onze familie kon worden gestuurd. We drongen ons allemaal aan hem op. We riepen fanatiek onze namen en het tumult was zo groot dat nog maar de helft was opgeschreven toen er tegen tien uur bevel werd gegeven voor de afmars naar de vesting in Rendsburg.

Buiten de kerk werden we in het gelid opgesteld. De stemming had zich nu tegen ons gekeerd. Onze bewakers hadden geen geduld meer met hun verslagen vijand. Velen van ons waren nog steeds halfdoof na het kanongebulder van de vorige dag en begrepen niet altijd de bevelen, ook al brulden ze die keihard in ons gezicht. Toen werden we geslagen en geduwd. De burgers van de stad stonden dicht om ons heen en juichten over onze vernedering, en een groep matrozen met kortelassen aan hun riem ging maar door met hun grove beledigingen, die we tot onze grote ergernis onbeantwoord moesten laten.

De weg liep langs het strand, en we vingen een laatste glimp op van het toneel van onze onbegrijpelijke nederlaag. Het wrak van de Christian VIII dreef smeulend op het water. Er steeg nog steeds rook op uit de verkoolde scheepsromp. Op het strand lagen verspreide overblijfselen van masten en ra’s die door de explosie aan land waren geslingerd. Als mieren die een geraamte van een dode leeuw schoonmaakten, waren de Duitsers al druk bezig wrakgoed te bergen uit wat tot voor een paar uur geleden een van de roemrijkste schepen van de Deense vloot was geweest.

We passeerden de zuidelijke strandbatterij, waarmee we een hele dag in vuurgevecht gewikkeld waren geweest en die uiteindelijk ons lot bezegeld had. Zelfs de meest ongeschoolden onder ons hoefden hun vingers niet te gebruiken om de vuurkracht van de vijand uit te rekenen. Vier kanonnen! Dat was alles. David had tegen Goliath gevochten, en wij waren Goliath geweest.

Onderweg werden we door een aantal rijtuigen ingehaald. Dat waren de officieren van de Christian VIII en de Gefion, ook onderweg naar hun gevangenschap in Rendsburg. Wij salueerden toen ze voorbijreden, en de officieren groetten terug. We hoorden het ratelen van nog een rijtuig en een luid geschater. Een wagen met Holsteinse officieren reed langs ons heen. Een man zonder hoofdbedekking torende boven hen uit.

Kleine Clausen en Ejnar keken elkaar aan.

Lille Clausen zei: ‘Mag de duivel me halen, dat was Laurids!’

‘Dat zei ik toch? Hij is naar de hemel opgestegen en weer teruggekomen.’

Kleine Clausen barstte in lachen uit en zei: ‘Nou, het maakt me niet uit hoe hij het heeft geflikt! Het belangrijkste is dat hij niet dood is.’

Een stukje verderop hield het rijtuig halt. De officieren stapten uit en gaven Laurids een hand. Een van hen stopte hem een fles brandewijn in zijn jaszak. Een ander gaf hem een aantal bankbiljetten. Vervolgens staken ze bij wijze van groet hun hand op en verdwenen. Laurids stond eventjes te wankelen. Kleine Clausen riep naar hem. Hij keek in hun richting en tilde onzeker zijn hand op. Een soldaat pakte zijn arm vast en dirigeerde hem in het gelid naast de twee Marstalers.

‘Laurids!’ riep kleine Clausen uit. ‘Ik dacht dat je dood was.’

‘Dat was ik ook,’ antwoordde Laurids. ‘Ik heb de kont van de heilige Petrus gezien.’

‘De kont van de heilige Petrus?’

‘Ja, hij trok zijn pij omhoog en liet me zijn kont zien.’

Laurids viste de fles brandewijn uit zijn jaszak en liet de kleurloze vloeistof in zijn mond lopen. Hij gaf de fles aan kleine Clausen, die een grote slok nam en hem daarna doorgaf aan Ejnar, die nog steeds niets had gezegd.

‘Weet je,’ zei Laurids, ‘als de heilige Petrus je zijn kont laat zien, dan betekent het dat je tijd nog niet gekomen is.’

‘En daarom besloot je om naar de aarde terug te keren.’

Ejnar had eindelijk het woord genomen. Zijn gezicht klaarde op en zijn stem klonk opgelucht, alsof hij zojuist was vrijgesproken van een aanklacht.

Hij zei: ‘Ik heb het gezien. Je stond aan dek toen de Christian VIII de lucht in vloog. Je werd heel ver omhooggeslingerd, wel tien meter, en daarna viel je weer naar beneden en landde je weer op je voeten. Kleine Clausen zegt dat mijn verstand is aangetast, maar ik heb het gezien. Jij hebt het echt gedaan. Ja toch?’

‘Het was heet als in de hel,’ zei Laurids, ‘maar hogerop was het koeler. Ik zag de kont van de heilige Petrus en begreep dat ik niet dood zou gaan.’

‘Hoe ben je aan land gekomen?’ vroeg kleine Clausen.

‘Lopend,’ antwoordde Laurids.

‘Lopend? Jij kunt toch niet over het water lopen?’

‘Ik liep op de bodem.’

Laurids bleef staan en wees naar zijn laarzen. De rij achter hem liep tegen zijn brede rug aan, en er ontstond chaos in de gelederen. Een soldaat kwam aansnellen en gaf Laurids een por met zijn geweerkolf.

Laurids draaide zich om.

‘Rustig aan, rustig aan,’ zei hij met het geduld van de dronkenlap, en hij maakte een verzoenend gebaar. Daarna stapte hij weer terug in het gelid en hervatte het marstempo.

De soldaat bleef naast hem lopen. ‘Ik wilde je geen pijn doen,’ zei hij in het Zuid-Juts.

‘Het is je vergeven,’ antwoordde Laurids.

‘Ik heb over jou gehoord,’ zei de soldaat. ‘Was jij niet degene die met de Christian VIII de lucht in vloog en weer op zijn benen terechtkwam?’

‘Ja, dat was ik,’ antwoordde Laurids met grote waardigheid, en hij ging rechtop lopen. ‘Ik landde weer op mijn voeten met hulp van God en van mijn zeelaarzen.’

‘Je zeelaarzen?’

Nu snapte Ejnar er niets meer van.

‘Ja,’ zei Laurids op een toon alsof hij een kind iets uit moest leggen, ‘dankzij mijn zeelaarzen landde ik weer op mijn voeten. Heb jij ooit mijn zeelaarzen wel eens geprobeerd? Die zijn allejezus zwaar. Met die dingen aan kan niemand heel lang in de hemel blijven.’

‘Het is net als de opstanding van Jezus,’ merkte de soldaat op.

‘Onzin,’ reageerde Laurids bars. ‘Jezus droeg geen zeelaarzen.’

‘Hij zag ook de kont van de heilige Petrus niet,’ zei kleine Clausen.

‘Zo is het maar net,’ zei Laurids en hij liet de fles nog een keer rondgaan.

Ook de soldaat kreeg de fles aangeboden, en nadat hij een snelle blik over zijn schouder had geworpen nam hij een slok.

We liepen de hele dag en onze opgewektheid werd snel minder. Het was vier mijl naar Rendsburg. De boeren kwamen uit hun huizen gelopen en stonden naar ons te staren. We keken niet terug. Onze halsstarrigheid was verdwenen. De meesten van ons keken naar het stof op de weg en sjokten langzaam verder. We werden gegrepen door een loodzware vermoeidheid, maar we konden niet bepalen of onze lijdzaamheid door onze pijnlijke voeten werd veroorzaakt of door ons hoofd. We werden onverschillig en liepen als dronkenmannen tegen elkaar aan, hoewel alleen Laurids het privilege van de dronkenschap genoot. Hij was daarentegen onaangedaan en liep voor zich uit te neuriën, maar er kwamen geen hemelse liederen over zijn lippen, ook al was hij bij de Heer op visite geweest. Uiteindelijk zweeg hij en liep hij met een naar binnen gekeerde blik verder, alsof hij al lopend zijn roes uitsliep.

Af en toe stopten we bij een vijver om te drinken. De soldaten hadden hun bajonetten geheven en hielden ons in de gaten, terwijl wij onze petten met water vulden en ze lieten rondgaan. Daarna marcheerden we door. Toen we halverwege waren, werden de bewakers afgelost. Ejnar en kleine Clausen namen afscheid van de soldaat. Laurids verkeerde in zijn eigen wereld. De soldaat keek hem nog een laatste keer aan en wisselde een paar woorden met de Pruisische soldaat die zijn plek overnam. Hij keek sceptisch naar Laurids en schudde zijn hoofd, maar tijdens de rest van de tocht bleef hij met een schuine blik naar hem kijken.

In de loop van de avond, toen het donker begon te worden, kwamen we in Rendsburg aan. Het gerucht over de zeeslag was ons vooruitgesneld, en de weg en de stadswallen stonden vol mensen die waren gekomen om de gevangenen te bekijken. We liepen door de stadspoort, een brug over en vervolgens door de binnenste poort, tot we in de nauwe straatjes van het centrum van de stad waren aangekomen. Hier waren duizenden mensen samengestroomd en de soldaten moesten hun geweren gebruiken om de nieuwsgierigen op afstand te houden en ons voorbij te laten gaan. Onder de mensen waren heel veel mooie meisjes, en het was niet prettig om te merken dat ze ons met minachting bekeken.

We werden ondergebracht in een grote, oude kerk, waar zoveel stro op de vloer was gestrooid dat het meer een schuur leek dan een godshuis. We hadden de hele dag nog niets gegeten, maar nu werden er zakken met koekjes uitgedeeld en werd er warm bier geschonken. De koekjes verpulverden in onze mond. Ze waren jaren oud. Maar het bier deed ons goed en al snel waren we verspreid over de grote kerkruimte in een diepe slaap verzonken.

De volgende dag, Stille Zaterdag, liepen we wat door elkaar heen, bekeken we de ruimte en de slaapmogelijkheden, vonden we een paar vrienden terug en constateerden het verlies van anderen. Er waren mannen van de Gefion en van de Christian VIII. De kerk had ook een paar vertrekken waar stoelen stonden en gordijnen voor de ramen hingen. Die werden meteen ingenomen, en als je zo’n vertrek had werd dat als een voorrecht beschouwd. Wij uit Marstal kwamen samen in een kamer in de buurt van het koor. Ook anderen zochten het gezelschap van mensen die ze van thuis kenden, mannen uit Ærøskøbing hier, van Lolland daar, mensen van Funen, Langelanders. We vormden een complete landkaart in de met stro bedekte kerk.

Discipline kenden we niet. We waren te kort bij de marine om een andere orde te waarderen dan die we zelf in ons hoofd hadden. De oorlogsschepen waren onder onze voeten in brand geschoten en we waren van onze eigen officieren gescheiden. Er was maar één bevel dat we gehoorzaamden en dat kwam uit onze maag. Als de kerkdeur ’s ochtends openging en we een brood de man kregen, was het een stormloop naar de deur, omdat iedereen alleen aan zijn eigen honger dacht. Op het laatst gooiden de soldaten het brood boven onze hoofden uit en begonnen we er als wilde dieren om te vechten.

Ejnars brood werd uit zijn handen gerukt. Kleine Clausen kreeg een schop tegen zijn scheenbeen. Alleen Laurids stond op een afstandje toe te kijken, alsof hij honger noch dorst kende. Het was een beschamend tafereel, maar de orde die we bij de marine hadden geoefend was verdwenen. Nu moesten we een nieuwe orde scheppen, en daartoe waren vechtpartijen een geschikt middel.

De volgende maaltijd werd uitgedeeld alsof het een militaire manoeuvre was. Een majoor en een sergeant brulden ons commando’s toe. Ze hadden de bootsmannen van de Gefion en de Christian VIII meegebracht, en we werden nu in dezelfde groepen van acht man ingedeeld die we van de oorlogsschepen kenden, zodat het ordelijk kon verlopen als we gevoerd werden. We kregen een lepel en een blikken bord uitgedeeld en gingen bij het altaar staan. Het was ook wel een soort Heilig Avondmaal: in ieder geval hadden we al onze fantasie nodig om dat wat we op ons bord vonden om te vormen tot eten. Een smakeloze pruimengruwel was het, die niemand van ons om andere reden dan uit pure noodzaak naar binnen werkte. Na afloop gingen we in het stro liggen om te slapen. De sloomheid die ons de dag na de nederlaag had gegrepen, zat nog steeds binnen in ons.

In de loop van de middag ging de kerkdeur open en kwam er een groepje officieren binnen met een paar goedgeklede mannen, die waarschijnlijk vooraanstaande burgers van Rendsburg waren. Ze hadden de Pruisische soldaat bij zich die tijdens het laatste gedeelte van de voettocht wantrouwige blikken op Laurids had geworpen. Nu liep hij zoekend in de kerk rond, terwijl de heren bij de deur bleven wachten. Eindelijk zag hij Laurids, want die zocht hij. Hij beval hem op te staan uit het stro en bracht hem naar het wachtende gezelschap bij de deur. De heren begonnen een gesprek met Laurids. Het was duidelijk dat ze hem ergens over uitvroegen, en na een tijdje herhaalde zich hetzelfde tafereel als toen hij op weg naar Rendsburg afscheid van de officieren had genomen: ze stopten hem een paar bankbiljetten in de hand, waarna ze heel beleefd afscheid namen. Een van de goedgeklede burgers lichtte zelfs ceremonieel zijn hoed.

Laurids, de hemelvaarder, was een beroemdheid geworden.

Het verhaal deed nu ook de ronde tussen de gevangenen in de kerk. Er waren nog een paar mannen die Laurids mee omhoog hadden zien gaan toen de Christian VIII explodeerde, en hem op miraculeuze wijze weer op het brandende dek hadden zien verschijnen toen de vuurkolom was verdwenen. Ze dachten dat ze een soort visioen hadden gehad, een openbaring die was gevoed door de strijd en de nerveuze opwinding van levensgevaar. Ze hadden het aan niemand verteld, maar nu kwamen ze naar voren en getuigden voor ons anderen, en al snel verzamelde zich een grote groep mensen voor hem.

We wilden weten waarom hij geen verschroeide kleren of verschroeid haar had.

‘Ik heb verschroeide laarzen,’ zei hij en hij stak zijn ene voet naar voren, zodat we de laars konden bekijken.

‘En je voeten?’ wilden we weten.

‘Die stinken,’ antwoordde Laurids.

Ejnar kon zijn ogen niet van Laurids afhouden. Hij keek naar hem alsof hij een vreemde was, en dat was precies wat Laurids voor hem was geworden. Hij ging met stuntelige eerbied met hem om en had er moeite mee zijn oude zelf te zijn als Laurids in de buurt was.

Kleine Clausen accepteerde het gebeurde, of beter gezegd: omdat Laurids springlevend voor hem stond accepteerde hij dat anderen geloofden in Laurids’ hemelvaart. Zelf was hij vanaf het allereerste moment sceptisch geweest. Hij sloot zich nu aan bij de gelovigen, maar hij deed meer alsof, zoals je doet als je aan een gemeenschappelijke grap meewerkt. In zijn ogen was Laurids altijd al een grappenmaker geweest. Eerst had hij het hele eiland wijsgemaakt dat de mof eraan kwam. Nu had hij de mof wijsgemaakt dat hij ten hemel was gevaren en weer was teruggekeerd. Kleine Clausen had buitengewoon veel respect voor de prestatie. Die Laurids, wat een kerel was dat!

Terwijl Laurids zijn verhaal vertelde, had de kerk zich gevuld met handelaren. Het waren vrouwen die toestemming hadden gekregen om iedere dag naar de kerk te komen met hun manden, waaruit ze koffie, cake, zuurdesembrood, eieren, boter, kaas, haring en papier verkochten. De mensen van de Gefion hadden geld om spullen te kopen. De meesten van ons hadden hun plunjezak en hun geld mee kunnen nemen, en bovendien hadden de officieren de scheepskas geopend en elk bemanningslid twee rijksdaalders gegeven, waarna ze de rest van het geld in zee hadden gegooid, zodat de mof dat niet in handen kreeg.

Wij uit Marstal hoorden bij de bevoorrechten. We waren allemaal aan boord geweest van de Gefion, behalve Laurids, die niets van de Christian VIII mee had kunnen nemen behalve de kleren die hij droeg, en verder zijn roem als hemelvaarder. Maar dat laatste was dan ook genoeg om hem een grote opbrengst te garanderen. Hij had zakken vol munten van vijf mark. Toen hij zag dat wij ons hadden voorzien, kocht hij extra proviand en verdeelde die onder de bemanningsleden van de Christian VIII, die net als hijzelf zonder hun eigendommen van boord waren gegaan. Ze namen zijn geschenken dankbaar aan, en dat maakte zijn reputatie nog beter.

Toen we wakker werden was het paasochtend. We moesten de rest van Pasen opgesloten in een kerk doorbrengen, maar een priester kregen we niet te zien. We lagen op onze rug in het stro en keken naar de spitse gewelven die zich boven ons verhieven. Er hingen donkere schilderijen met gouden lijsten aan de muren, overal houtgesneden figuren, en van de masthoge zolderingen hingen kroonluchters. Dat was wel wat anders dan de kerk in Marstal met zijn blauwgeverfde banken en kale witgekalkte muren. Maar onze geest was niet zo in de stemming voor gebeden. We lagen in het stro en liepen over stro, en stro was iets waar dieren op een boerderij in leefden. Daarom voelden we ons als varkens in een varkensstal waarvan de hemelhoge gewelven er niet waren om ons voor te bereiden op de feestdag, maar om ons te bespotten en te vernederen. We waren de mannen van de nederlaag, niet alleen van onze daadkracht en onze vrijheid, maar ook – en dat was nog veel erger – van onze trots beroofd. We hadden niet eervol gestreden. Later zou ons ongetwijfeld worden verteld dat we dat wel hadden gedaan, en op zekere dag zouden we het misschien zelfs ook gaan geloven, maar op dit moment was de herinnering aan die vreselijke dag in de Eckernförde Fjord veel te vers en vertelde die ons iets anders. We hadden in grote verwarring gevochten, in angst – ja, in dronkenschap om de angst te temperen. En degenen onder ons die vakkundige zeelieden waren, waren geen geoefende soldaten geweest, terwijl degenen onder ons die militair deskundig waren geen greintje zeemanschap bezaten.

Kapitein Krieger was samen met het portret van zijn vrouw de lucht in gevlogen, en de Heer was zijn ziel genadig, de verwarde stakker. Maar commandant Paludan was als eerste in de sloep gestapt om zich veilig aan land te laten roeien. Was dat een daad die een commandant waardig was en waarvoor een eerlijke zeeman respect kon hebben?

We zaten op de stapels stro en keken naar een van de verste gewelven, dat ons leek te bespotten als de droevige wezens die we waren.

Op een aantal plaatsen in de kerk stonden putsen met brandewijn. Sterkedrank was niet te koop bij de marktvrouwen. We kregen die gratis en voor niets uitgedeeld, zoveel als we wilden drinken. De Duitse legerarts had al op de eerste dag van onze gevangenschap verordonneerd dat brandewijn goed voor de gezondheid was, en wij liepen naar de putsen als varkens naar hun trog. Ja, we waren varkens die zich in het stro wentelden en erin sliepen, varkens die eventjes aan het slachtmes waren ontsnapt. We leefden nog, maar mensen waren we niet meer.

We stonken ook. We hadden onze kleren tijdens het gevecht bevuild. We stonken naar ongecontroleerde darmlozingen en angst. Is het niet het geheim van mannen in de oorlog dat ze het als bange kinderen in hun broek doen met zowel het een als het ander? Er was geen een van ons die niet bang was geweest om op zee om te komen, maar niemand had het ooit in zijn broek gedaan alleen omdat een storm een mast of stag had weggevaagd, of een golf een verschansing had verbrijzeld en een dek had schoongeveegd.

Dat was het verschil. De zee respecteerde onze mannelijkheid. De kanonnen deden dat niet.

‘Zeg, hemelvaarder,’ riepen we tegen Laurids terwijl we naar de preekstoel wezen.

‘Het is Pasen. Geef ons een preek, vertel ons over de kont van de heilige Petrus!’

Laurids strompelde de preekstoel op. Hij was zijn verhevenheid kwijt en was weer dronken, net als wij allemaal. De preekstoel was geen masttop, maar toch werd hij duizelig toen hij boven was. Dat kwam door de brandewijn. Twee keer had hij schipbreuk geleden. De tweede keer had hij een hele nacht op een platte rots in de zee voor de kust van Mandal gestaan, waar zijn schip was gezonken. Hij had op dat moment verdriet en ontzetting gevoeld. De dood was heel dichtbij geweest. Het water spoelde over zijn voeten, terwijl hij stond te wachten op zijn redding, die in de ochtendschemering verscheen, toen een loodsboot dichterbij kwam en hem een vanglijn toewierp. Bij die gebeurtenis had hij geen schaamte gevoeld, want het was geen schande je door de zee te laten overwinnen.

Hij was geen slechte zeeman. Daar was hij van overtuigd.

De stroming, de wind en het donker waren ongelijke tegenstanders, maar tijdens de Slag in de Eckernförde Fjord was het om het even of hij een goede of slechte zeeman was. De nederlaag tegen een zwakkere vijand had van hem een man zonder eer gemaakt. Het beschamende optreden van commandant Paludan had hem in de eerloosheid meegetrokken.

Hij stond op de preekstoel en had niets te zeggen. Het brandde in zijn keel, en hij boog zich naar voren en gaf over.

Zijn actie werd met gejuich en applaus begroet.

Dat was een preek die we konden waarderen.

Laurids zweeg de hele dag. Er kwamen opnieuw officieren en onbekende burgers die hem wilden zien en wilden horen over zijn hemelvaart, maar hij bleef in het stro liggen en keerde iedereen de rug toe, als een beer tijdens zijn winterslaap. Ze boden hem geld, maar niets kon zijn onbenaderbaarheid tenietdoen en ze moesten onverrichter zake vertrekken. De dagen daarop nam zijn roem af. Hij bracht die zelf met zijn onwilligheid om zeep, hoewel het voor hem een lucratieve handel was om zich te laten zien, handen te schudden en te vertellen over zijn indruk van het hiernamaals. Maar hij was in een slecht humeur en volledig in de klauwen van het aardse leven.

Hij lag in het stro of liep met zijn handen gevouwen op zijn borstkas en samengeknepen wenkbrauwen heen en weer.

‘Hij denkt na,’ zei Ejnar vol ontzag.

Ejnar was de enig overgeblevene van de groep aanhangers die, als Laurids het zelf had gewild, had kunnen uitgroeien tot een hele kerkgemeente.

Bij de rest van ons werd de stemming beter. We kwamen in groepjes bij elkaar, en vanuit de hoeken in de kerk klonk er gezang en muziek. We hadden ons eerst verdeeld naar de regio, het eiland of de stad waar we vandaan kwamen. We bekeken elkaar alsof we bijna elkaars vijanden waren, maar de muziek verenigde ons weer. Een eilander zat samen met een Jut, en een inwoner van Lolland samen met een Seelander. Als de zangstemmen goed bij elkaar pasten, dan konden ze elkaars dialecten wel dulden. Toch waren het nog steeds de putsen brandewijn die onze stemmen klank gaven.

Na een paar dagen kwam er een brief van thuis voor kleine Clausen. Zijn moeder schreef over die noodlottige Witte Donderdag, toen de slag had plaatsgevonden. Ejnar en Laurids gingen naast hem in het stro liggen, en ook Thorvald Bønnelykke kwam erbij. Ze wilden dolgraag nieuws van thuis horen en kleine Clausen las met onvaste stem en lange pauzes hardop voor.

Al vanaf de vroege ochtend hadden ze in Marstal het kanongebulder gehoord, alsof de slag vlak buiten de havendam plaatsvond en niet aan de andere kant van de Oostzee. Met name tijdens de preek van dominee Zachariassen in de kerk was het gebulder zo hevig geweest dat de grond onder hun voeten getrild had. De dominee was zo ontroerd dat hij huilde.

In de loop van de middag was het stil geworden, maar niemand kon rustig blijven. In plaats van naar huis te gaan om te eten hadden de inwoners van de stad door de straten gelopen en het verloop van de slag besproken. Enkele oorlogsexperts, zoals meubelmaker Petersen, de oude Jeppe – ja, zelfs vrouw Weber, allen veteranen uit de nacht van de grote mobilisatie, toen wij dachten dat de mof in aantocht was, hadden met grote stelligheid meegedeeld dat het voor de Denen onmogelijk fout kon gaan. Een linieschip kon nooit worden verslagen door een strandbatterij. De Duitsers hadden de volle laag gekregen. Het was de zoete klank van de victorie waar we de hele dag naar geluisterd hadden.

’s Avonds klonk er zo’n geweldige dreun dat de duinen bij Voderup door de druk instortten. Niemand in Marstal deed die nacht een oog dicht, gekweld als ze waren over de afloop van de slag. Toen het nieuws hen in de loop van de vrijdag bereikte, een dag die net zo moeilijk door te komen was als het voor de Verlosser aan het kruis moet zijn geweest, werd iedereen in zijn angstigste vermoedens bevestigd.

‘Ik was buiten mezelf van vertwijfeling, hoewel ik op de Heer zou moeten vertrouwen. Ik heb de hele nacht gebeden dat hij jou zou beschermen, en hij heeft mijn gebeden verhoord, hoewel hij de gebeden van sommige anderen niet heeft verhoord. Krestens moeder loopt met gezwollen ogen rond en verwijt zichzelf dat ze hem niet heeft tegengehouden. Ik antwoord haar dat Kresten zijn eigen dood had voorspeld en dat niemand zijn lot kan ontvluchten, maar zij zegt dat Kresten niet goed snik was en dat de belangrijkste plicht van een moeder is om haar eigen zoon tegen zijn ondoordachtheid te beschermen, en dan begint ze weer te huilen.’

Kleine Clausen las toonloos voor. Zijn inspanningen om de letters te ontcijferen eisten al zijn aandacht, en hij had geen energie over om de betekenis van de woorden die hij oplas te begrijpen.

‘Wat staat er nou?’ vroeg hij opeens.

De anderen keken hem verbouwereerd aan.

‘Jij bent degene die voorleest, hoor,’ merkte Ejnar op.

Kleine Clausen keek hen hulpeloos aan, niet in staat om zijn dilemma uit te leggen. Laurids zei: ‘Ja, er staat dat we verloren hebben, maar dat hoeft zij ons verdomme niet te vertellen. Verder staat er dat de moeder van Kresten gek van verdriet is geworden. En je moeder heeft voor je gebeden.’

‘Heeft moeder voor mij gebeden?’

Kleine Clausen keek omlaag en vond met enige moeite de passage waar zijn moeder haar slapeloze nacht beschreef. Vervolgens las hij het stukje nog een keer, waarbij zijn lippen geluidloos bewogen.

‘Lees nou door,’ zei Ejnar ongeduldig. ‘Wat schrijft ze verder nog?’

Er was in Marstal een koninklijk bevel gekomen om onverwijld alle grote schepen en vaartuigen naar de vloot te sturen. Ze moesten gebruikt worden om troepen de Grote Belt over te zetten. Maar hoewel alle zeelieden die thuis waren in het schoollokaal het bevel aanhoorden, was er geen een die zich vrijwillig meldde. Vervolgens werden achttien schepen aangewezen, maar toen de dag van vertrek was aangebroken, waren ze nergens te vinden. Vanaf de preekstoel had dominee Zachariassen de Marstalers de huid vol gescholden vanwege hun gebrek aan opofferingsgezindheid, dus nu waren er een heleboel mensen die vonden dat er een nieuwe dominee moest komen.

Alles was één grote verwarring, het was oorlog en een vreselijke tijd, maar als Onze-Lieve-Heer kleine Clausen en de overige Marstalers maar wilde beschermen, dan zou op een dag de ellende ophouden en werden de dingen weer zoals ze vroeger waren. De moeder van kleine Clausen beëindigde haar brief met oprechte gebeden en liefdevolle gedachten aan haar zoon in Duitse gevangenschap, waarbij ze de hoop uitsprak dat hij genoeg te eten kreeg en zijn kleren schoon hield.

‘Gebrek aan opofferingsgezindheid!’ snoof Laurids toen kleine Clausen met zijn voordracht klaar was. ‘Wat een hufter van een dominee! Zeven doden, en de rest zit gevangen. We geven graag ons leven, maar dat is voor hem niet voldoende, die schurk. Nu wil hij ook onze schepen nog hebben, maar die krijgt hij niet. Nooit!’

De anderen knikten instemmend.

Iedere dag begonnen we met warm bier. De ene dag was er de slappe pruimenbrij, de volgende dag erwten en vlees. Het werd een vast patroon, waar onze magen zich naar moesten voegen. We hadden op zee ergere dingen meegemaakt, bij onze eigen gierige schippers, en we klaagden vooral uit principe. Onze messen waren ons afgepakt en we moest scheuren en trekken aan het brood of eraan knagen als een paard. Een uur ’s ochtends en een uur ’s middags mochten we op het kerkhof lopen en roken. Om ons heen stonden schildwachten met geladen geweren. Dan konden we onze blikken van de graven naar de bajonetten laten glijden en terug en filosoferen over de zin van het bestaan, als we dat zouden willen. Dat was alle afwisseling die we tijdens onze gevangenschap hadden.

Na veertien dagen werden we om vijf uur ’s ochtends gewekt en kregen we het bevel naar het kerkhof te gaan. Hier werden we in het gelid opgesteld, zeshonderd man in totaal. De cadetten, die tot dusver de tijd in een manege hadden doorgebracht, waren er ook bij. Onze gevangenbewaarders waren van mening dat we discipline nodig hadden, en wie kon die er beter in stampen dan onze eigen officieren?

Met onze plunjezakken op de rug en ons etensbord onder de arm marcheerden we Rendsburg uit. Nu moesten we naar Glückstadt. Daar kwamen we aan met de stoomtrein, en net als in Rendsburg werden we door een schare van duizenden nieuwsgierigen verwelkomd. De kruitresten hadden we afgewassen. We hadden schone kleren gekregen en leken haast gewone mensen. Het was niet ons gevaarlijk voorkomen, maar eerder ons aantal dat op de inwoners van het stadje indruk maakte.

We marcheerden naar de haven, waar een graanpakhuis wachtte op onze inkwartiering. Er waren twee zolders, een eerste en een tweede zolder. Op elke zolderverdieping was een opkamer, waar de cadetten verbleven. De manschappen sliepen in rijen op de vloer in de grote, open zolderruimte. We lagen met honderdvijftig man op een rij. De muur van het pakhuis deed dienst als hoofdeind en een paar tegen elkaar gespijkerde planken vormden het voeteneind. Onze bedden bestonden net als voorheen uit stro. Maar omdat er nu ook tafels en banken in het vertrek stonden, zagen we het toch als een verandering ten goede. We hadden ook een binnenplaats tot onze beschikking. Aan de andere kant van het plein lag nog een graanpakhuis, en de twee pakhuizen waren door een houten afscheiding met elkaar verbonden, waardoor we aan alle kanten waren ingesloten.

Op het plein tussen de huizen lag een klein meer. Het was een compleet landschap, met bijbehorende vijver, dat we voor onszelf hadden. Een houten hek was altijd beter dan bajonetten, en het water prikkelde onze fantasie meer dan de grafstenen in Rendsburg, dus ook dat was iets waar we blij mee konden zijn. Van hout sneden we kleine scheepjes, bevestigden stukjes kleding aan de masten van houten stokjes en vochten zeeslagen uit op het spiegelende wateroppervlak van de vijver. De helft van de scheepjes voerde de Danebrog. De andere helft had geen vaderland, ze hadden geen vlaggen. Dat waren de Duitse opstandelingen. We gunden hun niet de eer een vlag te hebben. We voerden zeeslagen uit en bombardeerden de Duitse vloot met stenen. De Denen wonnen iedere keer, en de Deense vloot leed alleen verliezen als een steen een enkele keer verkeerd terechtkwam.

We stonden met honderden rond de vijver en juichten telkens als een steen doel trof en een speelgoedschip op zijn kop in het water terechtkwam. Dit was het moment van eerherstel.

Maar Laurids keerde het schouwspel vol minachting de rug toe.

‘Ja, dit kunnen we wel. Konden we ook maar winnen als het er echt op aan komt.’

Laurids bracht het grootste deel van de tijd door in het stro, van waaraf hij uit een raam staarde dat op de Elbe uitkeek. Hij kon de schepen naar en van Hamburg zien varen. Zijn ogen volgden de schepen zolang ze te zien waren, en zijn hart volgde ze nog langer. Hij verlangde naar de zee.

Laurids was na zijn hemelvaart een ander mens geworden.

Overdag zaten we in de zon. Er waren banken op de binnenplaats neergezet. Sommigen zaten te kaarten. Een matroos uit Ærøskøbing, Hans Christian Svinding, die kon schrijven, schreef brieven naar huis die we hem dicteerden. We zagen hem nooit zonder zijn schriftje in de hand en met een zoekende blik. Hij schreef alles op. De meesten staarden simpelweg werkeloos voor zich uit, al half wegdoezelend door de brandewijn. ’s Avonds werd er gezongen en gedanst, zodat de zware vloerplanken kraakten. Het meeste lawaai maakten de cadetten. Ze mengden zich niet onder de manschappen, maar bleven in hun opkamers, waar ze achter de gesloten deuren zaten en zelfs de muziek met hun dronken geschreeuw nog overstemden. Het waren toch eigenlijk ook nog maar kinderen. Ze konden niet goed tegen de brandewijn. Geen van hen was ouder dan zestien, en de meesten waren nog maar dertien of veertien, de jongste twaalf. Velen van ons hadden zonen van hun leeftijd, of ouder. Toch waren de cadetten onze meerderen, hoewel ze niets konden of wisten. Voor ons voelde het alsof we voor scheepsjongens of lichtmatrozen in de houding moesten staan.

Nog steeds gingen er geruchten over de desertie van commandant Paludan op het moment van gevaar. Waarom was onze commandant in de boot gestapt vóór ons anderen? Een Sleeswijkse soldaat had het gerucht in omloop gebracht dat de commandant zelf had verklaard dat er een Duitse officier aan boord van de Christian VIII was gekomen die hem het bevel had gegeven het schip te ontruimen, hoewel de gewonden nog niet aan land waren gebracht. Paludan had dapper geprotesteerd, maar had te horen gekregen dat als hij het bevel niet opvolgde, de beschieting van het schip zou worden hervat. Maar niemand aan boord van de Christian VIII had iets gehoord over of gezien van een officier die Preuszer zou heten. Het Duitse opstandelingenleger ontkende dat men hem kende. De soldaat was van mening dat commandant Paludan de man had verzonnen om zijn eigen lafheid te verdoezelen.

Toen kleine Clausen het verhaal hoorde, deed hij zijn mond open om voor zijn commandant op te komen. Zijn eergevoel als Deen stond hier op het spel. Maar hij kon niets bedenken om ertegen in te brengen. Eigenlijk geloofde hij het verhaal. We waren geleid door een stel eerloze mannen. Ook Ejnar zweeg toen hij het verhaal hoorde, en hij kreeg tranen in zijn ogen van schaamte. Laurids begon te vloeken, maar zei verder niets.

Het verraad van commandant Paludan inspireerde ons echter niet tot een opstand, eerder tot een geregelder bezoek aan de brandewijnputs. Onze afkeer van de gevangenschap nam toe en de toon werd voortdurend ruwer.

De cadetten waren een doelwit voor onze woede. Grappen over hun baardeloosheid waren er veel geweest, maar ze werden altijd achter hun rug verteld. Nu werd de mannetjes recht in het gezicht verzocht om hun broek naar beneden te trekken, zodat kon worden bekeken of ze beneden ook haarloos waren.

De leider van de cadetten was een veertienjarige jongen die de achternaam Wedel droeg. Hij was de eerste cadet van de Christian VIII geweest die in een sloep was gestapt, en zijn triomfantelijke blik toen hij naast Paludan in de officierssloep plaatsnam alsof hij een van zijn beste vrienden was, was niet aan onze aandacht ontsnapt. Hij leidde de slemppartijen achter de gesloten deur. Hij werd het vaakst het slachtoffer van onze steeds agressievere plagerijen.

Als antwoord op een bijzonder gemene zinspeling op de grootte van zijn geslachtsdeel gaf hij een matroos uit Nyborg, Jørgen Mærke, een klinkende oorvijg. Hij moest op zijn tenen staan om dat te kunnen doen, wat het hele voorval nogal lachwekkend maakte. Maar de oorvijg was er een zoals die hoorde te zijn.

De matroos stond eerst als verlamd van verbazing en raakte toen aarzelend zijn gloeiende wang aan om zich ervan te vergewissen dat hij echt geslagen was.

‘In de houding, verdomme!’ brulde de kleine Wedel.

De matroos greep hem bij de schouders en smeet hem tegen de grond. Zijn zware zeelaars was op weg naar de ribbenkast van de jongen, toen een groep mannen zich onmiddellijk om hen heen verzamelde, niet om de jongen te bevrijden, maar omdat er nu eindelijk een kans was om een lang gevoelde woede de vrije loop te laten. Alleen Wedels gegil om hulp redde hem. Twee Sleeswijk-Holsteinse soldaten kwamen met getrokken bajonetten de trap op rennen, maar voor ze bij de jongen waren gekomen had Laurids de vechtlustige menigte al uit elkaar gedreven. Hij vatte de jongen bij de kraag en trok hem omhoog, terwijl hij met zijn vrije hand de omstanders op een afstandje hield.

Wedel bungelde als een lappenpop. Door de angst begaven zijn benen het onder hem.

‘En nu gedraagt iedereen zich fatsoenlijk,’ zei Laurids bedaard.

Hij had de autoriteit van het scheepsdek hervonden. De dreigende menigte viel uiteen en de soldaten voerden de cadet weg.

We hoorden Wedel de hele weg naar beneden luidkeels huilen.

Dezelfde avond had de kleine cadet zijn dapperheid hervonden. Er werd weer een zuippartij gehouden achter de gesloten deur. In een hoek van de zolder liep iemand te vloeken over het lawaai dat uit het cadettenvertrek kwam. Het was nog geen bedtijd, maar alles wat de cadetten deden riep inmiddels ons ongenoegen op.

Er werd op de deur van de cadetten gebonkt en er werd ‘Nachtrust!’ geschreeuwd. Een heldere jongensstem antwoordde direct van de andere kant met een brutaal ‘Kop houden!’.

‘Of we snijden je pik eraf, boerenkinkel!’

‘Zeg dat nog eens!’ brulde de matroos bij de deur.

Een groepje dronken mannen, dat bij de zware tafel in het midden van de ruimte zat, kwam overeind. Ze tilden een bank op en stonden ermee in hun handen, terwijl ze de bank heen en weer lieten zwaaien om zijn gewicht te testen. Vervolgens renden ze met de bank als stormram naar de deur van het cadettenvertrek en lieten die met een enorme dreun tegen de deur aan beuken. Het werd binnen meteen stil.

Een van de mannen riep: ‘Zo, nou hebben jullie niet zo’n grote mond meer, zeker?’

Ze liepen achteruit om een aanloop te nemen en renden daarna weer naar voren. Deze keer begaf de deur het en ze buitelden het vertrek binnen. Er viel een tafel om en er donderde een fles op de vloer. Toen begon er iemand te schreeuwen. Een grote groep nieuwsgierigen verzamelde zich voor de deur en begon de vechtjassen aan te moedigen. Ejnar en kleine Clausen stonden achteraan op hun tenen om een glimp van de vechtpartij op te vangen, maar door de smalle deuropening heen konden ze niets zien.

Gealarmeerd door het lawaai verschenen de soldaten. Ze sloegen met hun geweerkolven om zich heen en drongen het vertrek van de cadetten binnen, waar ze de vechtenden uit elkaar dreven.

Weldra kwamen ze een voor een tevoorschijn. De cadetten lieten hun hoofd hangen. Het was duidelijk wie het het zwaarst te verduren hadden gehad. Er liep bloed uit Wedels neus. Een andere cadet had een gezwollen oog, dat al dreigde dicht te trekken. Een derde spuugde een stuk van een tand uit toen hij in de deuropening verscheen. Er liep bloed langs zijn kin.

‘Daar ging een melktand,’ riep iemand in de menigte.

Korte tijd later verscheen commandant Fleischer. Fleischer was een gezette man met een hoog voorhoofd en zacht, krullend haar in zijn nek. Hij had blozende wangen en vochtige lippen. In zijn ene mondhoek zat een beetje saus, alsof hij net van een etentje kwam en vergeten had zijn mond af te vegen. Hij had de rang van majoor, maar stelde ons meteen teleur met zijn gemoedelijke toon.

Hij zei: ‘Dit kan echt niet, hoor. Jullie moeten je officieren met een beetje respect behandelen. Anders moet ik strenger tegen jullie zijn, en dat wil ik liever niet. Dus laten we proberen er met elkaar uit te komen. Jullie worden toch binnenkort uitgewisseld, en er is geen enkele reden om in de tussentijd ruzie te maken.’

We keken elkaar aan. Moest dit de vijand voorstellen, de mof die het dek onder onze voeten had weggeschoten en ons nu gevangenhield?

De volgende dagen verliepen rustig. De brandewijnputsen waren altijd gevuld en we hervatten het drinken. Jørgen Mærke liet geen enkele kans voorbijgaan om de Duitse soldaten te jennen. Apenkonten, noemde hij ze, koeienvlaaien, waterslangen, pikloze pygmeeën en schobbejakken. Er stond altijd een groep mannen om hem heen. Als een soldaat dichterbij kwam, vormden ze onmiddellijk een verdedigingsmuur.

Op een dag werd het de soldaten te veel. Ze hadden hem in de gaten gehouden, en twee soldaten kwamen de zolder op om hem te arresteren aan de tafel waar hij met zijn medestanders zat. De aanleiding tot de arrestatie was dronkenschap, verklaarden ze.

De mannen rond Jørgen Mærke lachten luid om de aanklacht en staken hun armen uit, terwijl ze zeiden: ‘Neem ons alle zeshonderd dan maar mee.’

De soldaten grepen Mærke bij de schouders, maar hij hield zich vast aan de tafelrand, terwijl hij hun zijn gebruikelijke verwensingen toeschreeuwde en er nog snel een paar nieuwe aan toevoegde.

Zijn mannen sprongen op en verdrongen zich rond de twee soldaten, waardoor die hun geweren niet konden gebruiken. Vervolgens duwden ze hen in de richting van de trap. De soldaten waren bang en boden bijna geen weerstand. Een van de twee tuimelde achterover de trap af. De ander kreeg een zetje, zodat hij erachteraan viel. Hij verloor zijn geweer tijdens de val. Dat bleef een paar treden lager liggen. De oproerkraaiers keken beurtelings naar elkaar en naar het geweer.

Niemand verroerde zich. Iedereen was muisstil.

Op de overloop kwam de soldaat weer overeind. Hij was na zijn val zo versuft dat hij niet in de gaten had dat hij zijn geweer kwijt was. Hij keek omhoog naar de mannen, maar van zijn gezicht was geen dreiging af te lezen, alleen verwarring.

Jørgen Mærke deed een stap naar voren, en terwijl hij over zijn wildemansbaard streek, riep hij: ‘Boe!’

De soldaat schrok. Vervolgens draaide hij zich om en rende de trap af. Zijn kameraad kwam ook overeind en volgde hem. De mannen lachten en sloegen zich op hun dijen van plezier. Toen viel hun blik op het geweer en werden ze stil.

Het lag zo dicht bij hen dat ze maar een paar treden naar beneden hoefden te gaan om het op te rapen.

‘Neem me in je handen,’ leek het te zeggen, ‘schiet, dood, word weer een man!’

Ze waren in trance terwijl ze naar het betoog van het geweer luisterden.

Een van hen doorbrak de stilte. ‘We zouden…’ zei hij, en hij liep een paar treden naar beneden, alsof hij het geweer wilde oppakken.

Hij keek naar Jørgen Mærke. Hij verwachtte een knik, een verzoek, een bevel: ‘Ja, doe het!’

Maar de blik van Mærke was hol en zijn mond in de wilde baard bleef gesloten.

De man werd onzeker. De anderen deden een stap terug, alsof hij niet langer bij hen hoorde. Daarna bukte hij zich en raapte het geweer op. Toen hij de trap af liep, keek hij niemand aan. Hij hield het geweer met gestrekte armen voor zich uit, alsof het een offergave was die met uiterste voorzichtigheid moest worden gedragen. Toen hij bij de benedenste overloop was gekomen zette hij het geweer tegen de witgekalkte muur. Daarna draaide hij zich om en liep de trap weer op.

Die avond zopen we als ketters en riepen talloze malen: ‘Hoera!’ De cadetten kwamen uit hun opkamer en sloten zich bij ons aan. We waren nu allemaal broeders.

De volgende dagen sneden we nog meer scheepjes, die we te water lieten. We voorzagen ze van kleine stukjes papier in Deense kleuren. Ze dobberden trots in het kroos en herinnerden ons aan de kracht van het vaderland.

We begonnen te exerceren op de binnenplaats en marcheerden in gesloten gelederen rond, alsof we ons op een grote slag voorbereidden. Met drie vingers in de lucht legden we de eed af dat we nooit zouden wijken of bezwijken, maar zouden behoeden en beschermen – louter raadselachtige formules die we eigenlijk nauwelijks begrepen. Maar het klonk dreigend, en op het midden van de binnenplaats zeiden we de woorden met luide stem.

Bij de schutting verscheen af en toe een bang gezicht. Het waren de burgers van Glückstadt die ons bespioneerden. Ter ere van die spionnen voerden wij ons toneelstukje op.

In het stadje ging al snel het gerucht dat de Deense gevangenen zich voorbereidden op een verovering van de stad, en de commandant liet ons weten dat het vanaf dat moment verboden was de scheepjes in de vijver van de Deense vlag te voorzien. De burgers van Glückstadt duldden de aanblik van de vijandelijke vlag niet langer.

We zagen het als een overwinning.

De mof had geleerd dat hij bang voor ons moest zijn.

Dit soort overwinningen boekten we in de daaropvolgende weken dikwijls, en we vierden ze telkens met grote hoeveelheden brandewijn.

Onze gevangenschap had al meer dan vier maanden geduurd, toen eind augustus werd bepaald dat we tegen Duitse gevangenen zouden worden uitgeruild. Tien dagen waren we onderweg naar Dybbøl, waar de uitwisseling zou plaatsvinden, en onderweg kregen we te maken met vele vertragingen en vernederingen, maar we ondergingen die met opgeheven hoofd, want we hadden ons eergevoel herwonnen toen we de mof in Glückstadt grote angst hadden aangejaagd. We zagen de Deense schepen in de haven van Sønderborg liggen en wisten dat we nu vrij waren. Op het stoomschip Slesvig, dat ons naar Kopenhagen zou brengen, kregen we witbrood en boter, en brandewijn en bier zoveel we wilden. De nacht brachten we aan dek door. Het schip deinde heel licht, en de machine bonkte zwaar, met een piepende ademhaling. Het dek trilde onder onze ruggen.

Het was een wolkeloze nacht en boven ons welfde zich de sterrenhemel. De 21e augustus 1849 was een goede nacht voor vallende sterren. De lichte zwerm van de kometen was een andere kanonnade dan die ons kennis had laten maken met de ellende van gevangenschap. Laurids slaakte een diepe zucht. De gevangenis had hem van de sterren afgesloten.

Als je geen land in zicht hebt, als de wind, de stroming en de wolken je niets kunnen vertellen, als de sextant over boord gegaan is en het kompas niet deugt, dan navigeer je op de sterren.

Nu was hij weer thuis.

‘Hoera!’ was de volgende paar dagen het meest gehoorde woord voor ons. Op de Oostzee passeerden we een stoomschip vol Zweedse troepen, en aan dek van de Slesvig riepen we driewerf hoera voor de dappere Zweden. Bij het douanekantoor in Kopenhagen ontvingen de manschappen aan boord van het fregat Bellona ons met een drievoudig hoera. We groetten hen meteen terug, en de haven vulde zich opnieuw met hoerageroep. Toen was het de beurt aan de officieren: ook zij werden gehuldigd met een drievoudig hoera. Commandant Paludan liep voorop toen ze aan land gingen, zoals hij ook had gedaan toen de gewonden aan boord van de Christian VIII aan hun lot waren overgelaten. Door zijn onkunde was hij verantwoordelijk voor twee verloren schepen, honderdvijfendertig gesneuvelden en de gevangenschap van duizend man. Nu werd hij met eerbied ontvangen. Hij was een held, we waren allemaal helden. Aan het hoerageroep kwam geen einde.

Vervolgens trokken we ieder apart met onze plunjezakken de stad in en zochten logies voor de nacht. Weldra zaten we in de kroegen van de stad, waar we proostten en hoera riepen. We misten de brandewijnputsen. Nu moesten we zelf betalen, en onze roes duurde niet zo lang als hij hoorde te zijn.

De volgende dag moesten we ons melden op de koninklijke marinebasis. De minister van Marine had aangekondigd dat er voor vier maanden gevangenschap een halve maand gage werd betaald. Daarna moest er worden geloot. Sommigen moesten weer met de vloot uitvaren, terwijl anderen naar huis gestuurd werden. Laurids, kleine Clausen en Ejnar kwamen twee dagen later in Marstal aan. In de Kirkestræde was een ereboog gemaakt, en er werd hoera geroepen voor de teruggekeerden en gerouwd om de doden.

Midden in de groep die ons verwelkomde, stond een vreselijk wangedrocht. Een oog en de rechterwang ontbraken, en de onderkaak stak uit het vlees, dat voortdurend vocht afscheidde. Iedereen die hem zag, moest zijn hoofd afwenden, zelfs wij, die toch op die vreselijke dag in de Eckernförde Fjord zoveel hadden gezien.

Pas toen hij ons begroette, herkenden we hem aan zijn stem.

Het was Kresten.

Zijn hoofd was er dus niet helemaal af geschoten, zoals Thorvald Bønnelykke had beweerd, slechts voor de helft. Hij had tot voor kort in Duitsland in het ziekenhuis gelegen en was een paar dagen voor ons naar huis gestuurd. De legerartsen hadden geprobeerd hem op te lappen, maar de kapotte kaak wilde niet helen. Hij was nu bij zijn moeder, maar bij het weerzien had ze haar verloren verstand niet teruggekregen. In plaats daarvan vroeg ze telkens maar naar haar verdwenen zoon. Als de arme Kresten haar dan verzekerde dat hij in levenden lijve voor haar stond, dan stak ze haar vinger in zijn holle wang, net als de ongelovige Thomas zijn hand in de verwondingen van de Verlosser had gestoken. Maar in tegenstelling tot Thomas werd ze geen gelovige en zei in plaats daarvan dat haar Kresten er zo niet uitzag. En Kresten, die ondanks zijn kapotte gezicht toch troost en een vreugdevol weerzien had verwacht, huilde met het ene oog dat hij nog overhad en zei dat het voor iedereen beter was als hij echt dood was geweest, zoals hij zelf had voorspeld.

Laurids kreeg nog kort zijn faam als hemelvaarder terug. Ejnar had in een brief over deze bijzondere gebeurtenis verteld. Nu wilden we het allemaal uit de mond van Laurids zelf horen, behalve Karoline, die ervan overtuigd was dat het een van zijn gebruikelijke trucs was.

De kinderen vormden een kring om hem heen en riepen: ‘Papa tru, vertel, vertel!’

Albert, de jongste, riep het hardst. Hij keek met glanzende ogen naar zijn vader. Zij tweeën leken immers op elkaar.

Maar Laurids keek hen allemaal aan met die nieuwe, vreemde blik die hij uit zijn gevangenschap mee naar huis had genomen, alsof ze niet zijn kinderen waren – ja, alsof de gedachte dat hij überhaupt kroost op de wereld had gezet volstrekt ondenkbaar was.

Toen moest Ejnar het verhaal vertellen, en dat deed hij zo goed dat iedereen dacht dat hij heel lang had geoefend. Het huis zat vol mensen. Ze waren gekomen om Laurids te zien. Karoline was in de keuken en kookte water voor de koffie. Ze keerde ons haar brede rug toe en rommelde met de kopjes, zoals ze altijd deed als ze boos was op Laurids. Maar zelfs zij kwam ten slotte de woonkamer binnen om naar Ejnar te luisteren.

‘Ja, we kunnen nooit vergeten dat we voor de eer van Denemarken streden,’ zei Ejnar.

We knikten allemaal. We voelden ons op dat moment gegrepen door een groots patriottisch gevoel.

Maar het volgende dat Ejnar zei, verbaasde ons.

‘Ja, voor de eer van Denemarken,’ herhaalde hij, ‘maar het enige wat we vonden was schande. Met blijde verwachting en onvervaarde moed waagden we ons leven en ons bloed om ’s lands eer te redden, maar dankzij een gebrekkige leider zijn we die kwijtgeraakt. We kunnen nooit vergeten dat we op Witte Donderdag tussen kogels, rook en damp stonden te vechten, dat we omvielen en sneuvelden, en dat we ’s avonds als slaven van ons schip werden weggeleid naar Eckernförde, om opgesloten te worden in het huis des Heeren, waar we verzwakt en verdoofd in het stro over elkaar heen lagen, dat het linieschip Christian VIII explodeerde en zoveel ongelukkigen door verstikking omkwamen, dat we op Goede Vrijdag, moe en uitgeput, onder hoon en spot als de meest ellendige slaven naar Rendsburg moesten marcheren en daar Gods huis werden binnengebracht en opnieuw in stro gelegd, dat we tijdens het paasfeest droog brood moesten eten, dat het huis des Heeren aldus een slavenhuis werd, waar werd gehoond en gespot, dat onze hele gevangenschap een lange reeks saaie, droevige en ellendige dagen werd. Dat vergeet ik nooit, zo lang ik leef.’

Ejnar vervolgde: ‘Ik zag Laurids, en dat werd mijn enige hoop en mijn enige troost tijdens onze gevangenschap. Ik zag Laurids ten hemel varen, midden op het brandende scheepsdek, ter hoogte van de grote ra, en ik zag hem weer naar beneden komen en op zijn voeten landen. Toen wist ik dat wij onze dierbaren terug zouden zien.’

‘Ik heb het al eerder tegen je gezegd, Ejnar, en nu zeg ik het weer: het waren mijn laarzen.’ Laurids stak zijn voet naar voren, zodat iedereen de zware leren zeelaars kon zien. ‘Mijn laarzen hebben me gered. Dat is het hele verhaal.’

‘Je hebt toch ook de kont van de heilige Petrus gezien?’ vroeg de kleine meubelmaker Laves Petersen, want de geruchten gingen al rond. Kleine Clausen had zijn mond niet kunnen houden.

‘Jazeker, ik heb de kont van de heilige Petrus gezien,’ antwoordde Laurids.

Maar zijn stem klonk vermoeid en afwezig, alsof hij alles al vergeten was. We begrepen meteen dat we niet meer te horen zouden krijgen. De meesten van ons vonden ook dat, net zoals elke man zijn eigen hel heeft, hij ook zijn eigen hemel heeft, en dat het zijn goed recht is die voor zichzelf te houden.

Het ontging ons niet dat Laurids niet langer dezelfde was. We begrepen dat de oorlog voor hem een gruwelijke ervaring was geweest, en dat hij dingen had aanschouwd die voor niemand goed waren om te zien. Maar hij had al twee keer schipbreuk geleden zonder dat dat enige indruk op hem had gemaakt. Kleine Clausen zei dat de zeeslag hetzelfde was als een schipbreuk, maar dan erger. Ejnar vertelde ons echter dat kleine Clausen het grootste gedeelte van het gevecht had doorgebracht met zijn voeten in het water en er daardoor met een verkoudheid van af was gekomen, terwijl bij anderen hun hoofd eraf was geschoten.

Omdat geen van ons ooit een oorlogshandeling had meegemaakt, wisten we niet wat we van de houding van Laurids moesten denken en we lieten hem daarom met rust.

Karoline vond dat haar echtgenoot een beroep aan de wal moest zoeken, dan zouden zij en de kinderen hem wat meer zien. Ze was niet gerust op zijn nieuwe manier van doen en wilde hem graag bij zich in de buurt hebben.

Kleine Clausen en Ejnar werden tijdens de oorlog een paar keer opgeroepen, maar keerden telkens levend en wel terug. We werden er langzamerhand wel wat moe van om erebogen te maken en te juichen, en behandelden de gemobiliseerden daarom als iedere andere zeeman die naar huis terugkeert.

Ook Laurids werd opgeroepen, maar toen was hij al verdwenen. Hij was niet naar de wal gekomen, zoals Karoline had voorgesteld, maar was in plaats daarvan naar Hamburg gegaan, over dezelfde Elbe waar hij iedere dag tijdens zijn gevangenschap over uit had gekeken. In Hamburg vond hij een baantje als derde stuurman op een Nederlands schip dat met emigranten naar Australië moest. Behalve Laurids bestond de bemanning uit drie Nederlanders en vierentwintig Javanen. Er waren honderdzestig passagiers aan boord en Laurids had de taak proviand uit te delen en de boekhouding te doen. Na een reis van een halfjaar kwam het schip aan in Hobart Town in Van Diemen’s Land. Laurids monsterde af en er was niemand die sindsdien nog iets van Laurids gezien of gehoord had.

De eerste twee jaar van Laurids’ afwezigheid vond Karoline geen reden tot bezorgdheid. Hij was wel eerder twee of drie jaar van huis weg geweest, en niet altijd weten brieven van de ene kant van de wereld hun weg te vinden naar de andere kant. De vrouwen onder ons die achter moeten blijven, leven altijd in onzekerheid. Zelfs een brief is geen enkel bewijs dat de beminde afzender nog leeft. De brief kan maanden onderweg zijn, en de zee neemt zonder waarschuwing. Maar we zijn zo gewend aan het leven in angstvallig wachten dat we onze onzekerheid nooit met elkaar delen. Daarom was er dan ook niemand die iets aan Karoline merkte, voordat er drie jaar waren verstreken.

Toen stelde de buurvrouw in de Korsgade, Dorothea Hermansen, haar op zekere dag de vraag: ‘Wordt het zo langzamerhand niet eens tijd dat Laurids een keer thuiskomt?’

‘Ja,’ antwoordde Karoline, en ze zei verder niets meer. Ze wist dat het Dorothea veel tijd had gekost om tot het besluit te komen de vraag te stellen, en ook dat ze het niet had gedaan zonder eerst met de andere vrouwen in de Korsgade te overleggen. De vraag was hetzelfde als de constatering dat Laurids op zee gebleven was.

Dezelfde avond, toen de kinderen naar bed waren gebracht, huilde Karoline. Ze had al wel eens eerder gehuild, maar had altijd tegen de tranen gevochten. Deze keer gaf ze eraan toe.

De volgende dag dromden de vrouwen samen in haar woonkamer om te vragen of ze hulp nodig had.

Nu was de dood van Laurids officieel.

Ze gingen rond haar eettafel zitten, ieder met een kop koffie voor zich. Eerst waren ze praktisch en kort en bondig, terwijl ze probeerden een overzicht van Karolines situatie te krijgen: er was niet veel familie die kon helpen. Ze had al vijf broers op zee verloren, en Laurids’ vader was ook overleden. Daarna werden de stemmen zachter en begonnen ze de eigenschappen van Laurids als echtgenoot en kostwinner te prijzen.

Karoline begon weer te huilen. Toen ze hem in de woorden van de anderen hoorde herleven, werd hij op dat moment heel tastbaar voor haar.

De oudste onder hen, Hansigne Ahrentzen, nam Karoline in haar armen en liet haar tiereteinen jurk met haar tranen bevlekken. Ze bleven bij haar tot ze was uitgehuild.

Daarmee eindigde de eerste bijeenkomst die Karoline introduceerde in haar nieuwe status als weduwe.

Er werd een brief gestuurd naar de Nederlandse rederij, maar die had geen schepen verloren, en Laurids stond op geen enkele lijst met bemanningsleden.

De genade een grafsteen te bezoeken, je kinderen mee te nemen en met hen te praten over hun vader, voor de steen die zijn naam draagt, je gedachten af te leiden door onkruid te wieden of misschien helemaal op te gaan in een fluisterend gesprek met de overledene onder de grond, is een zeemansweduwe niet gegund. Ze krijgt een officieel document waarin wordt meegedeeld dat het schip waarop haar man was aangemonsterd, dat hij bestuurde of waar hij misschien eigenaar van was, ‘met man en muis’ was vergaan, zoals er staat, met een nuchterheid die gevoelloos en onbarmhartig alle kleine en grote wezens aan boord van het schip gelijkschakelt, op die en die dag, op die en die plek, vaak op grote diepte, waar geen hoop op berging is. De vissen waren de enige getuigen. Dat officiële papier kan ze dan in haar ladekast opbergen. Dat is alles wat iemand die verdrinkt aan begrafenis krijgt.

Voor de ladekast kan ze haar gebeden opzeggen. Dat is het graf dat ze kan bezoeken. Maar ze heeft tenminste een document en daarmee een zekerheid, een punt, maar ook een begin. Het leven is niet als boeken. Er is nooit een definitieve punt.

Voor Karoline werkte het niet zo. Haar bereikte geen enkele officiële mededeling. Laurids was weg en bleef weg, maar waar en hoe hij was verdwenen, kon niemand haar vertellen. Hoop kan een plant zijn die uitloopt, groeit en mensen in leven houdt. Maar hoop kan ook zijn als een wond die niet wil helen. Karoline miste een afsluitende punt.

Van de doden die niet in gewijde aarde begraven worden, wordt gezegd dat ze rondspoken, en Laurids begon ook weldra rond te spoken, maar niet op aarde. Hij werd een spook in Karolines hart en liet haar nooit met rust, want hij kende het verschil niet tussen dag en nacht, en uiteindelijk wist Karoline dat zelf ook niet meer. Overdag was er het verlangen, terwijl ze met praktische dingen bezig zou moeten zijn. ’s Nachts waren er de praktische zorgen, als ze eigenlijk moest uitrusten of haar gemis zou moeten weghuilen, en dat was aan haar te zien. Ze werd mager en grijs, alsof ze van dezelfde materie was gemaakt als het spook in haar hart.

Alleen haar handen verloren nooit hun kracht. Daarmee moest ze water uit de put halen, iedere ochtend het fornuis in de keuken aansteken, de was doen, kleren stoppen en weven, brood bakken, en vier kinderen opvoeden en oorvijgen uitdelen die voldoende hard waren om een herinnering aan de verdwenen Laurids te zijn.

De tamp

Het was vlak na de zomer, de warmte van de zon zat nog in onze lijven, we verlangden naar het water en renden vanuit school naar de haven om te duiken, of we gingen naar Halen, de staart van Ærø. Na het zwemmen lagen we in het warme zand op te drogen, terwijl we het over meester Isager hadden. De nieuwelingen vonden dat hij wel meeviel. Je oor omdraaien of een tik tegen je hoofd stelde toch niks voor? Dat gebeurde thuis ook.

Maar de ouderen onder ons zeiden: ‘Wacht maar. Op het moment is hij in een goed humeur.’

‘Hij zei iets aardigs over mijn vader,’ zei Albert.

‘Ja, maar wat zei je vader over hem?’ vroeg Niels Peter.

‘Hij zei dat Isager met zijn tamp een echte satan is.’

Moeder had echter gezegd dat je de schoolmeester geen satan mocht noemen, en vader had direct zijn antwoord klaar: ‘Ja, dat kun jij makkelijk zeggen. Als meisjes hebben jullie Isager nooit gehad.’

Bij de gedachte aan zijn vader kreeg Albert tranen in zijn ogen. Hij knipperde en keek naar beneden. Zijn neus voelde dik aan, en hij veegde hem met een boze handbeweging af. We zagen zijn tranen, maar niemand van ons plaagde hem. In de stad waren veel jongens die hun vader op zee hadden verloren. Onze vaders waren vaak weg, en opeens waren ze voorgoed verdwenen. Dat was het verschil tussen een dode en een levende vader. Het verschil was niet groot, maar groot genoeg voor ons om te huilen als niemand keek.

Een van ons sloeg Albert op de schouder en sprong op.

‘Wie het eerst in het water is!’

En dan renden we om het hardst over het strand en sprongen het water in.

Iedere zomer waren we te vinden op het strand met zijn strook opgedroogd zeewier, dat kraakte en in onze voetzolen prikte, met zijn deken van kapotte mosselschelpen, zijn groen oplichtende zandbodem en zijn onderzeese woud van blaaswier en zeegras.

Als we dertien waren, gingen we uit varen. Sommigen van ons keerden nooit terug. Maar elke zomer waren er nieuwe jongens op het strand.

Op een dag in augustus lagen we op onze buik in het warme zand en likten aan onze zoute huid, die nog steeds bruin was van de zon. We hadden het over Jens Holgersen Ulfstand, die tijdens het bewind van koning Hans een zeeslag tegen de Lübeckers had gewonnen, over Søren Norby, Peder Skram en Herluf Trolle, die allemaal hadden gevochten op de zee waarin we zojuist hadden gezwommen. Over Peder Jensen Bredal, die bij het eiland Als was gesneuveld met een musketkogel in zijn borst, over Christian IV die aan boord van de Spes de Hamburgers uit Glückstadt had verdreven, een stad die hij zelf had laten bouwen en waar onze vaders later gevangen waren gehouden.

Maar daar spraken we niet over.

Het leukst vonden we het toch om het over Tordenskjold te hebben, die een hele nacht voor de kust van Ærø en Als achter de Vita Örn aan joeg, een Zweeds fregat met dertig kanonnen aan boord, terwijl hij er zelf op de Løvendals Galej maar twintig had. We wisten alles over zijn daden bij Dynekilen, Marstrand, Göteborg en Strömstad, waar velen van zijn dappere mannen stierven, terwijl hij er zelf altijd zonder kleerscheuren vanaf kwam, hoewel hij zichzelf nooit spaarde.

‘Ditmaal niet!’ zeiden wij, om in herinnering te roepen hoe hij alleen op het strand bij Torkov in Skåne door drie Zweedse dragonders werd omringd en hij zich vrij vocht, om vervolgens met zijn scherpgeslepen degen tussen zijn tanden door de branding te zwemmen.

We herinnerden ons hoe hij bijna een heel etmaal, met een enkele pauze tussen middernacht en ochtendschemering, had gevochten tegen een Engelse kapitein en uiteindelijk de aan gruzelementen geschoten vijand liet meedelen dat zijn kruit op was. Hij vroeg vervolgens of hij wat kruit kon lenen, zodat het gevecht kon doorgaan.

De Engelse kapitein kwam aan dek met een glas wijn in de hand en riep een zevenvoudig hoera voor zijn Deense tegenstander. Tordenskjold haalde ook de wijn tevoorschijn, en daarna riepen ze hoera naar elkaar.

Dat vonden we prachtig, en het allermooist vonden we zijn opmerking toen in zwaar weer de fokkenmast van de Løvendals Galej overboord ging en hij met zijn ‘Joechei, het gaat schitterend!’ de storm overstemde en zijn mannen nieuwe moed gaf.

We staken schuin de landtong over om naar huis te gaan. Aan de andere kant lag wat wij de Kleine Zee noemden. In de verte zagen we de schepen in de haven, vastgelegd aan de zwartgeteerde bolders. Er lagen een paar oude beltvaarders, twee jachten, een galjas en de gaffelschoener Johanne Karoline, die we in de omgangstaal de Onvergelijkelijke noemden. Het met een volwassen kennersblik onderscheiden van de verschillende scheepstypen, dat was een alfabet dat we geleerd hadden lang voordat meester Isager de letters van het echte alfabet in onze hoofden begon te rammen. We zwommen ook in de haven, terwijl we elkaar opstookten om steeds dieper te duiken, zo diep als de overgroeide scheepskielen. We kwamen weer naar boven met onze handen vol mosselschelpen.

Achter de kade verrees de stad, de vierkante kerktoren en de dakruiter, die zijn ranke spits naar de hemel richtte als een mast zonder zeil en tuigage. De kerkklokken begonnen op dat moment een langdurig vaarwel te beieren. Er liep een begrafenisstoet door de Kirkestræde. Helemaal vooraan liepen de strooimeisjes, die groen op de straatstenen wierpen. Het was de oude Ermine Karlsen uit de Snaregade, die haar man en haar twee zonen had overleefd. Of de klokken op een dag ook voor ons zouden luiden wisten we niet. De dood was dan wel onvermijdelijk, maar als we op zee verdronken, werden we nooit naar het kerkhof gedragen.

De eerste week na de zomervakantie keek meester Isager niemand aan. Zijn bewegingen en woorden verrieden een versufte routine, alsof hij zijn bed uit was gekomen zonder echt wakker te zijn en nog steeds rondzweefde tussen de resten van een aangename droom. Hij liep in ochtendjas en op pantoffels van de meesterswoning naar de school, zijn voeten achter zich aan slepend. In de achterzak van de ochtendjas lag de tamp, opgerold als een adder die in de hitte soezerig was geworden.

Isager was al achtentwintig jaar onderwijzer en er was niet één van onze vaders die de beten van de adder niet gevoeld had. Velen van ons droegen nog steeds de littekens ervan met zich mee. Het was als een tatoeage die we kregen, nog voor we volwassen mannen waren.

Het mooie weer hield aan tot in september en hetzelfde gold voor Isagers vriendelijkheid. Hij overhoorde ons bijna niet, sloeg slechts een enkele keer en nooit zo hard dat het tot tranen of bloed leidde. De tamp, de beruchte, infame tamp bleef in de achterzak zitten. Hij las voor uit het Balles Leerboek en maakte geen onderscheid tussen de leerlingen die net op school waren begonnen en degenen die er al vijf jaar hadden doorgebracht. Hij las voor uit de eerste drie hoofdstukken, over God en Zijn eigenschappen, over Gods handelingen en over de verdorvenheid van de mens bij de zondeval, maar toen hij bij het vierde hoofdstuk kwam, dat ging over de opstanding van de mens via Jezus Christus, de zoon van God, stopte hij en zei dat we dat niet hoefden te horen, omdat hij de rest van het boek onzin vond.

In plaats daarvan vertelde hij Bijbelverhalen na, het liefst het verhaal over Jakob en zijn twaalf zonen, waarbij hij vriendelijk keek en mompelde: ‘Ik heb zelf immers ook twaalf zonen, net als Jakob.’

Omdat we goed luisterden, begrepen we dat Jakob een bedrieger was die stal van zijn eigen broer, Esau met de harige armen, en die loog tegen zijn vader, de blinde Izaäk. Hij kreeg kinderen bij vier verschillende vrouwen, Rachel, Lea, Bilha en Zilpa, en als de een hem geen kinderen kon schenken, sliep hij gewoon met de ander. Hij raakte in gevecht met een engel, een worsteling die hem kreupel maakte. Later werd hij door God gezegend. Het was een merkwaardig verhaal, maar dat durfden we niet tegen Isager te zeggen.

Isager had twee zonen, Josef en Johan, die nog niet naar school gingen. Maar alleen Josef was genoemd naar een van de twaalf zonen van Jakob. We zeiden tegen hen dat hun vaders held een leugenaar, een dief en een echtbreker was. Johan barstte in snikken uit. Dat deed hij altijd, want Josef sloeg hem elke dag. De tranen, die zo vettig waren als druppels was, liepen uit zijn grote ogen. Josef balde zijn vuisten en sloeg hem op het hoofd en antwoordde dat hun vader geen echtbreker was, maar gewoon dom en drankzuchtig.

Zo praatten wij nooit over onze eigen vaders. Maar daarna lieten we de jongens van Isager met rust.

Halverwege september pakten de wolken zich boven het eiland samen. De wind waaide uit het oosten. Toen wisten we dat het mooie weer voorbij was. Binnenkort was de hemel bedekt met een blauwgrijs deksel en zat Isagers bril tegen zijn neuswortel aan gedrukt. Er waren jongens die geloofden dat Isagers humeur van het weer afhing, dus het allereerste wat we elke dag deden als we naar school liepen was naar de lucht kijken. In de wolkenformaties zochten we naar tekenen. Het was een onbetrouwbare meteorologie en zelfs de vurigste aanhangers ervan moesten toegeven dat Isager en de wolken niet altijd met elkaar overeenstemden.

Maar op die dag in september wel. Isager had zijn ochtendjas uitgetrokken en droeg nu een zwart getailleerd jasje, dat wij zijn gevechtstenue noemden. De hakken van zijn laarzen knalden tegen de straatstenen toen hij het plein tussen de meesterswoning en de school overstak. In zijn rechterhand hield hij de tamp in de aanslag. Hij ging bij de ingang van het schoolgebouw staan en gaf ieder van ons een klap in de nek, zodat we over de drempel zeilden.

We moesten in de rij staan om klappen te krijgen. We waren met zeventig jongens in de klas van Isager, en we moesten toch een voor een door de deur. We kunnen onze schedel harden tegen de klap. De oudsten onder ons waren gewend aan vechtpartijen en konden een heleboel slaag aan. Maar onze bange harten konden we niet harden. Een klap die je kunt zien aankomen is altijd erger dan een die onverwachts komt.

De kleinsten in de klas liepen al met trillende lippen nog voor ze bij meester Isager waren. De klap in de nek was hun doop.

In de klas wachtten hun nog ergere dingen.

We begonnen met het zingen van ‘De donk’re nacht is nu vergangen’. Isager zong het met mekkerende stem voor. Hij was ook koster, maar moest hulponderwijzer Nothkier betalen om ’s zondags in de kerk te zingen. Leden van de kerkgemeente hadden gezworen dat ze, als Isager zou voorzingen, telkens wanneer hij zijn mond opendeed de kerk uit zouden lopen. Dat krenkte zijn ijdelheid. Maar op school hadden we geen keus, en toch leerden we van zijn stem te houden en hoopten vurig dat de slepende psalm een oneindig aantal verzen kende. Zolang Isager zong, sloeg hij niet.

Al zingend beende hij rusteloos heen en weer. Hij kende de psalm uit zijn hoofd, maar hield het opengeslagen psalmenboek dicht tegen zijn neus aan. Achter het boek gleed zijn roofdierachtige blik heen en weer. Toen hij afsloot met de laatste regels, God geef ons geluk en goede raad, en schenk ons uw goedertierenheid, waren er een paar die huilden. De psalm had ons huilen overstemd, maar dat was nu weer te horen.

De tik in de nek had de tranen teweeggebracht. De angst hield ze stromende.

Albert stond met samengeknepen mond en een peinzende blik naar Isagers bril te kijken. Hij bevocht zijn angst met concentratie.

Isager kreeg een luisterende uitdrukking op zijn gezicht. Zijn blik gleed zoekend rond. Hij deed het allemaal zo overdreven dat het wel komedie leek. Hij liep eerst naar Albert toe en staarde hem recht aan. Albert was een van de jongsten, en dat waren altijd degenen die jammerden. Albert keek strak voor zich uit. Isager liet hem met rust en liep door.

We waren met een grote groep. Hij noemde ons nooit bij naam. Hij richtte zich tot iemand met een ‘Jij daar!’ of met een klap. Zijn tamp kende ons beter dan hijzelf.

Het werd stil in de klas. Degenen die huilden hielden hun hand voor hun mond, doodsbang bij de gedachte aan de ongelukken die het minste geluid boven hun hoofden teweeg kon brengen. Toen klonk er ergens in de groep een korte snik. De hand voor de mond was onvoldoende geweest. Isager schrok op. Zijn ogen achter de brillenglazen knepen zich samen, en Isager keek om zich heen.

‘Hou jullie mond!’ brulde hij.

Albert zei: ‘Meester Isager. Het was niet goed van u om ons te slaan. We hadden toch helemaal niks gedaan?’

Isager werd krijtwit. Zelfs zijn rode neus verloor zijn kleur. Hij deed zijn jas open. Dat was het teken. Hij had de tamp voortdurend vastgehouden, het psalmenboek in de ene hand, het strafwerktuig in de andere. Hij had zojuist gezongen over geluk, goede raad en goedertierenheid. Nu was het moment van onheil aangebroken. Hij sloeg de tamp met een geoefende beweging uit. Als het een zweep was geweest, dan had hij geknald.

‘Op mijn erewoord: nu zal ik jullie je verdiende straf geven!’

Hij ademde al zwaar. Albert werd met een ruk aan zijn trui uit de bank getrokken en op de grond gegooid. Isager hield hem vast tussen zijn benen en met een greep aan zijn broekband. Hij had zijn krachten opgespaard tijdens de hele werkeloze zomer, waarin hij zich alleen kon bedienen van Josef en Johan. Hij bezat de bedrevenheid die dertig jaar oefenen voortbrengt, en de tamp trof het slachtoffer met de grootst mogelijke uitwerking.

Albert gilde geschrokken. Hij had nog nooit eerder het touw gevoeld. Laurids had zelden een klap uitgedeeld, en bij zijn moeder waren het voornamelijk oorvijgen. Die kende hij wel. Nu was hij op zijn knieën gedwongen. Hij probeerde zich los te rukken uit Isagers greep.

‘O, je bent nog opstandig ook,’ siste Isager, die hem aan zijn haren omhoogtrok. Hij keek hem recht in het gezicht. ‘Opstandig,’ herhaalde hij, en hij sloeg hem met de tamp dwars over zijn wang.

Daarna ging hij verder met de volgende.

Achter in het lokaal kroop een groepje op de vensterbank en probeerde de haakjes van het raam te krijgen. Isager ontdekte het te laat. Het raam stond al wagenwijd open. De jongens kwamen neer op het schoolplein en renden de poort uit. Isager stond met de tamp geheven om een klap uit te delen. De jongen tussen zijn benen rukte zich los en rende in paniek de klas rond. Ondertussen baande Isager zich een weg naar de andere kant van het lokaal. Hij sloeg wild om zich heen met de tamp.

‘Schiet op! Schiet op! Hij komt eraan!’ riepen wij waarschuwend.

Nog een wist het raam uit te komen. Toen was Isager ter plekke. Hij ranselde de laatsten af, waarna hij ze van de vensterbank sleurde. De tamp trof ons nu eens op onze benen, dan weer op onze rug, onze armen of in ons blote gezicht. Er was er een die op de vloer in elkaar kroop terwijl hij zijn handen op zijn hoofd hield. Isager sloeg hem hard op zijn rug en schopte hem vervolgens in zijn zij.

Hans Jørgen pakte meesters arm vast. Hij was een grote, sterke jongen, die volgend jaar belijdenis zou doen.

‘Hef jij je hand op tegen je onderwijzer, lummel die je bent!’ schreeuwde Isager, die vocht om los te komen.

Niemand schoot Hans Jørgen te hulp. We durfden niet, hoewel we met genoeg man waren om Isager te overmeesteren. We hadden alle zeventig boven op hem kunnen springen en hem onder ons gewicht kunnen laten stikken. Maar zo dachten wij niet. Hij was toch onze onderwijzer. De meesten bleven angstig op hun plaats zitten. Ze wisten dat het zo meteen hun beurt was, en toch verroerden ze zich niet.

Albert liep dicht op de vechtenden toe. Hij probeerde Isager in te schatten, die hem niet in de gaten had. Die had het te druk zich uit de greep van Hans Jørgen los te wringen. Albert stond met dezelfde peinzende blik te kijken als toen hij naar Isagers bril had staan kijken. Zijn ene wang was rood en gezwollen na de slag met de tamp. Plotseling haalde hij een keer hard uit met zijn voet. Hij had klompen aan en raakte Isager op zijn scheenbeen. Isager brulde het uit en Hans Jørgen maakte van de gelegenheid gebruik om zijn arm om te draaien. Kreunend zakte de onderwijzer op de knieën.

Dat was het moment dat we ons op hem hadden moeten storten. Maar voor ons was het onmogelijk om zo te denken. Isager was een monster, maar wel een monster dat je niet dood kon maken.

Hij lag op zijn knieën op de vloer en brulde als een ziek dier. We wisten allemaal van onze onderlinge ruzies dat dit het moment was waarop een vechtpartij ophield. Als iemand op zijn knieën lag met zijn arm omgedraaid op zijn rug, commandeerden we hem om om zijn leven te smeken, vergeving te vragen of zichzelf op een andere manier te vernederen. Natuurlijk konden we elkaars arm niet breken, dus een vechtpartij stopte altijd daar. Maar met Isager eindigde het altijd onbeslist. We wilden niets liever dan zijn verrekte tamparm breken, maar we konden het niet. Onze radeloosheid ontnam ons de overwinning. Er was geen enkele volwassene onder ons die kon zeggen: ‘Maak hem af!’ Dan hadden we het gedaan. Isager was de volwassene, en we lieten hem gaan. We dwongen hem niet eens tot een bescheiden smeekbede om genade.

Hans Jørgen deed een stap achteruit. Isager keek hem niet aan. Hij sloeg het stof van zijn knieën. Vervolgens greep hij degene die het dichtst bij hem in de buurt was. Dat was Albert, die voor de tweede keer op dezelfde dag tussen zijn benen moest gaan liggen. Hans Jørgen durfde hij niet aan te raken.

Isager moest nog een paar worstelingen doorstaan. Niet iedereen accepteerde zijn hardhandigheid, maar de meesten van ons eindigden met de tanden op elkaar tussen zijn benen en kregen met de tamp.

Daarna liep hij hijgend naar zijn katheder. Hij kreeg bijna geen adem. Hij was niet jong meer, en het was een vermoeiend karwei om zeventig jongens ervan langs te geven, maar het was hem gelukt. Hij steunde met zijn linkerhand tegen de katheder. De tamp hield hij nog steeds stevig vast.

‘Onbeschofte lummels, jullie zouden nog een extra pak slaag moeten krijgen,’ zei hij hijgend met grommende stem.

Maar hij was te moe om zijn dreigement uit te voeren.

Zijn bril zat nog steeds op dezelfde plek. Zelfs tijdens de worstelingen met de grote jongens schoof hij niet van zijn plaats bij de neuswortel.

Albert was degene die het geheim van de bril ontdekte. Zat die voor op Isagers neus, dan werd het een rustige dag die slechts kleinere, snel helende sporen op onze gezichten en aan onze handen zou achterlaten. Balanceerde de bril midden op zijn neus, dan kon de dag beide kanten op. Zat hij tegen zijn neuswortel aan gedrukt, dan concentreerde het onderwijs zich op de zachtste, ontvankelijkste en toch minst leergierige delen van ons lichaam en was meester Tamp degene die de dagelijkse lessen dicteerde.

Deze ontdekking verschafte Albert een zekere faam, en we voelden allemaal dat onze nieuwe kennis een grote stap vooruit was in de eeuwigdurende oorlog tegen Isager.

Het was een oorlog die ons tekende. We hadden littekens op onze schedel na klappen met de zijkant van de liniaal. Onze vingers waren gezwollen en konden nauwelijks een pen vasthouden, omdat hij ons met de tamp op onze vingers sloeg als hij over ons handschrift niet tevreden was. Hij noemde het ‘dukaten uitdelen’, en ook op de dagen dat zijn bril op het puntje van zijn neus zat deelde hij gul dukaten uit. We hinkten en bloedden, we waren bont en blauw, met overal blauwe en gele plekken en hadden altijd wel een kwetsbare plek die nog pijn deed.

Maar dat was niet het ergste wat hij ons aandeed.

Hij drukte op nog een andere, veel gruwelijker manier zijn stempel op ons: hij zorgde ervoor dat we op hem gingen lijken.

We deden verschrikkelijke dingen, en dat zagen we in op het moment dat we rond het bewijs van onze wandaad stonden. Het was als een last waarvan we ons niet konden bevrijden.

Hij bracht ons een bloeddorst bij die niet gelest kon worden.

Op een herfstdag, toen de wind de laatste bladeren van de bomen had gerukt, stonden we toegetakeld en vol pijnlijke plekken in de Kirkestræde en zochten we iets om ons mee te vermaken, toen hij opeens voorbijwaggelde, de hond van Isager, een opgeblazen schepsel van een onbestemd ras op korte pootjes. Zijn korte vacht was grijswit. Op zijn buik was het beest zo roze als een varken. We hadden Karo bij mevrouw Isager op de arm zien liggen. Zij was net zo vormeloos als het beest, met ogen die door de druk van de vetmassa van haar wangen samengedrukt werden tot spleetjes, zoals bij Chinezen.

Van haar wisten we niet veel, hoewel we haar ervan verdachten de oorzaak te zijn van ons onheil. Er werd over haar verteld dat zij met haar grote vlezige knuisten Isager regelmatig in elkaar mepte en dat deze vernederingen ervoor zorgden dat zijn bril naar zijn neuswortel schoof.

Nu liep de hond op straat en deed alsof hij thuis in de woonkamer was, en dat dacht het beest misschien ook wel, want niemand van ons had hem ooit eerder alleen in de stad zien rondlopen.

‘Karo,’ zei Hans Jørgen terwijl hij met zijn vingers knipte.

De hond bleef staan. Hij had een onderbeet en zijn tong stak tussen zijn kaken naar buiten. We voelde een woede in ons opborrelen. Opeens haatten we het dier. Dikke Lorentz wilde het een schop geven, maar Hans Jørgen hief zijn hand. Vervolgens begon hij het oude rijmpje te zingen dat we altijd zongen toen we klein waren en we wilden dat een slak zijn voelhoorns uitstak. We pakten elkaar bij de hand en dansten om Karo heen.

==

‘Niels, Niels Kokkehoorn,

hier is een man die koopt je koren

als je niet naar buiten komt

dan zul je verbranden.’

Karo sprong blaffend rond.

‘Kom maar, kom maar!’ zei Hans Jørgen vrolijk en hij begon te rennen.

Het dikke beest waggelde verwachtingsvol achter hem aan. We vormden een kring om hem heen en begonnen door de Markgade te hollen. Iedereen die langs ons kwam, zou niets anders hebben kunnen zien dan een groepje rennende jongens.

We passeerden de Vestergade. Voor ons wachtte de Reberban. Verderop lagen de akkers. Daar zwierven we rond als we zin hadden om ons de benen uit het lijf te rennen en de stad voor ons te klein geworden was. Langs de weg stonden stokoude, geknotte populieren, die van ouderdom barsten vertoonden. Met spijkers en planken gaven we ons eigendomsrecht op de bomen aan. We veranderden ze in hutten met trappen, vertrekken en zolders. Het waren onze burchten, van waaruit we over de velden heersten. Maar we moesten ze telkens opnieuw veroveren. De boerenzonen maakten er ook aanspraak op. Zij waren de zonen van de teelaarde, stevig en stug, en ze vonden dat ze het eerstgeboorterecht op de wijde velden hadden. Maar wij waren in de meerderheid. We kwamen hier alleen in groepjes, altijd klaar om te vechten, en we verlieten de velden als overwinnaars. Zij waren de oorspronkelijke bevolking en ze verdedigden hun grond met de verbetenheid van wilden. Maar wij waren de sterksten en we toonden geen genade.

‘Kan hij zo ver rennen?’ vroeg Niels Peter.

Het kwijl hing in draden van Karo’s zwarte lippen, terwijl hij moeizaam voortrende om ons bij te houden. Dit was nog eens wat anders dan het leven als schoothondje thuis bij die dikke meestersvrouw.

‘Als Lorentz het kan, kan Karo het ook,’ zei Josef, en hij sloeg Lorentz hard op zijn goed gevulde schouder. Lorentz was rood aangelopen van de inspanning van het hardlopen. Zijn schouders en zijn borstkas gingen op en neer, terwijl hij piepend ademhaalde alsof er ergens binnen in hem een gaatje was ontstaan. Zijn gezicht zat ingepakt in vetlagen en als we hem hard op de wang sloegen lilde het heel grappig. Alleen zijn vlezige neus bleef op zijn plek, terwijl zijn lippen beefden. Hij keek ons dan aan met een blik alsof hij zich wilde verontschuldigen voor zijn beschamende omvang.

‘Moet je eens kijken hoe walgelijk hij is!’ zei de kleine Anders, naar Karo wijzend. ‘Hij kwijlt helemaal, getver!’

‘Hij heeft poten als van een commode. Moet dat een hond voorstellen?’

Karo antwoordde met een opgewekt geblaf. Hij had gezelschap gekregen en had geen idee wat hem te wachten stond. Hoe zou hij dat ook moeten weten, dat onschuldige beest? Maar onschuldig was Karo nou juist niet. Hij was de hond van meester Isager. De haat die we koesterden voor onze kwelgeest kon ook zijn hond niet ontzien. Al rennend naast Karo wezen we op de vele gelijkenissen tussen de lelijke, platgedrukte kop van het beest en het uiterlijk van de meester.

‘Het enige wat nog ontbreekt is een bril,’ zei Albert en we lachten allemaal.

We waren op weg naar de steile kleirotsen bij Drejet, maar voor we zo ver waren gekomen, was Karo al buiten adem. Hij was niet gewend om naar andere plekken te lopen dan van de hondenmand naar de voerbak en weer terug. Zijn kleine pootjes gaven het op en hij ging kwijlend van inspanning op zijn buik liggen.

Maar hij mocht het nog niet opgeven.

Datgene waar we voor gekomen waren, konden we hier niet in het open veld doen.

Hans Jørgen pakte hem op en nam hem op zijn arm. Karo likte hem blij in zijn gezicht en Hans Jørgen grimaste.

‘Getver!’ riepen we in koor.

Daarna renden we verder. Onze opwinding werd voortdurend groter. We konden niet langer wachten. We renden de eerste heuvel af en de volgende op, en liepen langs een perceelgrens naar de rand van de kleirotsen. Dat was een plek die ons altijd aantrok. Het liep daar zo duizelingwekkend steil af naar het met stenen bedekte strand, en de zee strekte zich naar alle kanten uit. Voor ons was het een mysterie, wanneer we op de rand van het klif stonden en over het water staarden. We wisten dat het ons eigen leven was dat zich daar voor onze ogen ontvouwde. We kwamen er vaak en werden altijd stil bij de aanblik.

Het klif liep niet overal loodrecht naar beneden. Het was steil, maar in de vette klei groeide rietorchis, gewoon duizendblad en boerenwormkruid. We konden in het luchtledige springen van de rand van het klif en een paar meter lager terechtkomen. Naar beneden lopen konden we nergens, maar met een beetje opletten was het klif te overwinnen, niet altijd zonder schrammen, maar het ging juist om het levensgevaar bij het beklimmen of afdalen van de steile helling.

Nu stonden we aan de rand en keken uit over de Oostzee. Hans Jørgen had Karo nog steeds op de arm. Die blafte weer. Hij dacht waarschijnlijk dat we hem de hele wereld wilden laten zien. We hadden niets afgesproken. Dat hoefden we ook niet: we wisten allemaal wat er moest gebeuren.

Hans Jørgen zwaaide Karo heen en weer, terwijl hij hem bij de voorpoten vasthield. Vanwege de pijn probeerde de hond hem te bijten, maar zijn dikke nek was te kort. Hij beet in de lucht met zijn ontblote tanden, terwijl hij half piepte, half knorde. Zijn achterpoten spartelden in de lucht, alsof hij naar houvast zocht.

‘Niels, Niels Kokkehoorn!’ riep Hans Jørgen, en wij vielen in als koor: ‘Hier is een man die koopt je koren!’

Hans Jørgen liet los en Karo zeilde met een grote boog langs de bewolkte najaarshemel, voor hij omlaag begon te vallen in de richting van de stenen op het strand, ver beneden ons. Hij spartelde en draaide met zijn dikke lijf. Het zag er heel geestig uit. We stonden helemaal aan de rand om hem op het strand te zien vallen. Eerst hoorden we niets. Hij bleef onbeweeglijk op zijn zij liggen. Vervolgens klonk er een gejammer – geen gejank, maar een geklaag als van iemand die geen krachten meer overheeft. Langzaam draaide Karo zich om, tot hij op zijn buik lag. Hij probeerde op zijn poten te gaan staan, maar hij kon het niet. Zijn achterlijf bewoog niet. Alleen zijn voorpoten krabden over de grond. Hij probeerde het steeds weer, en we hoorden hem voortdurend. Karo klonk meer als een kind dan als een dier, en dit snijdende, broze en tegelijkertijd doordringende geluid deed het ’m.

Op dat moment doofde abrupt de triomf binnen in ons.

We keken elkaar niet aan. We klauterden de steile helling af, ieder afzonderlijk. We vormden geen groep meer. De meesten van ons wilden het liefst omkeren, naar huis rennen en alles over Karo vergeten. Maar Hans Jørgen liep voorop en daarom volgden wij. We keken niet zo heel goed uit. De kleine Anders rolde een paar meter naar beneden. Toen knalde hij tegen een steen en kwam huilend weer overeind. Toen we om Karo heen stonden, waren we flink toegetakeld. Karo jammerde nog steeds op die akelige manier die we niet aan konden horen.

Hij keek ons aan en likte zich met zijn roze stompje tong om zijn snuit. Hij zag er op dat moment haast blij uit, alsof hij ons er totaal niet van verdacht de oorzaak te zijn van al zijn ellende, maar juist verwachtte dat alles weer goed zou komen. Hij kwispelde niet, maar dat kwam waarschijnlijk doordat hij zijn rug had gebroken.

We stonden er in een kring om heen. Nu had niemand meer zin had om hem te schoppen. Hij zag er zo onschuldig uit. Hij had uiteindelijk niets misdaan, en nu lag hij daar te kreunen met zijn gebroken rug.

Albert ging op zijn knieën naast hem zitten en aaide hem over zijn kop.

‘Ach, jongen,’ zei hij opbeurend, en we kregen allemaal zin om hem te aaien.

Was hij op dat moment maar gewoon met zijn staartstompje gaan kwispelen. Maar dat deed hij niet en dat zou hij ook nooit meer doen. Dat wisten we heel goed.

Toen stond Hans Jørgen opeens naast Albert

Hij zei: ‘Hou daarmee op’, en hij pakte Alberts arm beet om hem erbij weg te trekken.

Albert kwam omhoog en bleef naast hem staan. Hans Jørgen hield hem nog steeds vast. Hij was de grootste van ons allemaal en de meest rechtschapene. Hij verzette zich altijd moedig wanneer Isager met de tamp de klas rondging. Hij verdedigde altijd de kleinsten. Nu stond hij met hangende schouders en was hij net zo radeloos als de rest.

‘We kunnen Karo daar niet laten liggen,’ zei Albert.

‘Het helpt niet als we hem gaan zitten aaien,’ zei Hans Jørgen.

‘Kunnen we hem niet mee terug nemen naar Isager?’

‘Naar Isager? Ben je niet wijs? Hij vermoordt ons.’

‘Maar wat moeten we dan?’

Hans Jørgen liet Albert los en haalde zijn schouders op. Daarna begon hij rond te lopen op het strand.

‘Help me eens om een grote steen te zoeken,’ zei hij.

Niemand van ons verroerde zich. Anders huilde nog steeds. Karo was helemaal stil, alsof de woorden van Hans Jørgen hem tot nadenken stemden.

Albert zei: ‘Luister eens. Karo jankt niet meer. Misschien gaat het al wat beter met hem.’

‘Karo wordt niet meer beter,’ zei Hans Jørgen somber, en toen begrepen we dat er niet aan te ontkomen viel.

‘Jullie kunnen gewoon weggaan als je dat wilt,’ zei hij.

Hij had een steen gevonden en hield die met beide handen vast.

We wilden graag weglopen, maar we konden het niet. We konden Hans Jørgen niet in de steek laten. Het was alsof we allemaal persoonlijk met Isager alleen zouden zijn als we dat deden.

Hans Jørgen knielde voor Karo neer. Karo keek verwachtingsvol naar hem op, alsof hij dacht dat Hans Jørgen wilde spelen.

‘Leg hem op zijn zij,’ zei Hans Jørgen.

Niels Peter pakte de hond onder de haarloze roze buik en legde hem op zijn zij. Karo gilde. Hij piepte niet. Hij jankte niet. Hij gilde. We waren volledig buiten onszelf en gilden met hem mee, omdat we het zielig vonden dat hij zo dom was en niets van de wereld begreep.

Toen we de helling op klauterden, hadden we allemaal een steen in de hand. We wisten niet waarom. We liepen naar huis. We zeiden geen woord tegen elkaar en hielden de steen in onze hand geklemd.

Lorentz kwam ons hijgend tegemoet. Hij had het bij de eerste heuvel opgegeven.

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg hij op zijn gebruikelijke vleiende toon. Toen zag hij onze strakke gezichten.

‘Waar is Karo?’

‘Hou je kop, vet varken.’