Philip Snijder

Het geschenk

Roman

==

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

© 2012 Philip Snijder

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagbeeld © Harry Cock/HH

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

==

isbn 978 90 458 0274 9

nur 301

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

==

www.atlascontact.nl

È il pensiero che conta

==

(Italiaanse zegswijze)

Proloog: De claxon

Dit was de tweede keer dat ik meeging naar de Valeriuskliniek, en nu alleen met mijn moeder. Mijn vader, om wie het allemaal te doen was, zat thuis voor het raam waar hij zich, voortgestuwd door de op volle toeren draaiende motor van zijn sombere boosheid, wijdde aan de enige activiteit waarmee hij nu zijn dagen vulde: het in zo hoog mogelijk tempo draaien en oproken van zware sjekkies. Hij wist niets van deze missie van mijn moeder en mij.

Ook toen hij enige maanden geleden in de Valerius moest verschijnen voor een van zijn onderzoeken, had ik een keer, net zo vervuld van weerzin en gêne als nu, aan een plastic lus in de tram gehangen. Toen maakten we de tocht vanaf het Centraal Station met z’n drieën. En ook al waren er vrije zitplaatsen genoeg, en wees mijn moeder me die even nadrukkelijk als onnodig aan, ik bleef staan. Tijdens het rijden was ik, veinzend mijn evenwicht te verliezen bij het afremmen of optrekken, steeds van de ene lus naar de andere verschoven, om zo de afstand tussen mijn zittende ouders en mij onopgemerkt te vergroten. Terwijl ik uit het raam bleef kijken lukte het me zo ver van ze vandaan te komen dat ze me niet meer konden aanspreken. Met mijn rug naar ze toe had ik het zo tot in Oud-Zuid volgehouden.

Deze middag in de lente was het veel drukker in de tram, en zou mijn moeder het feit dat ik niet tegenover haar ging zitten maar bleef staan, zeker interpreteren als een bewijs van de hoffelijkheid van haar puberzoon, die met zijn jonge lijf geen van de schaarse zitplaatsen wenste in te nemen. Dat zouden ook die mensen eens moeten opmerken die altijd met gefronste blik keken naar zijn wild uitgegroeide lokken en zijn eigenhandig gebleekte en van rafels voorziene spijkerkleding, wist ik dat mijn moeder dacht. Over haar getoupeerde kapsel heen keek ik naar de voorbijschuivende gevels. Ik slaagde er uiteindelijk in haar buiten mijn gezichtsveld te krijgen, al bleef ze door de sterke geur van haarlak, lippenstift en poeder die van haar hoofd opsteeg, hardnekkig onder me aanwezig.

‘... even rustig praten met de dokter...’ En: ‘... beter nog niet tegen uw man zeggen...’ Zo luidde de samenvatting van het telefoongesprek met de assistente van de neuroloog, mij door mijn moeder een dag eerder fluisterend voorgelegd. Zeer tegen de regels die ik ooit had afgekondigd, was ze mijn kamer binnengestapt terwijl ik daar op luid volume een plaat draaide. Vanachter mijn deur klinkende muziek moest de strenge en afschrikkende functie hebben van zo’n bordje ‘Niet storen, a.u.b.!’ in hotels. Gelukkig had ik deze keer nog mijn wiskundeboek voor me liggen, en niet het geïllustreerde drukwerk dat ik mezelf voor wat later had beloofd. Op het gezicht van mijn moeder stonden angst en hulpeloosheid te lezen. Maar zoals gewoonlijk wekte dat in mij in plaats van medeleven slechts bijtende ergernis. Net als haar plat Amsterdamse accent en luie, of eigenlijk afwezige articulatie. Doordat ze fluisterde, en om ons heen de luide muziek nog klonk, moest ik opstaan en me naar haar toe buigen om haar te kunnen verstaan. Zodoende was het onvermijdelijk dat ze haar adem in vochtige, zurig ruikende stootjes tegen mijn gezicht blies.

‘Ze hebben gebeld over je vader, jongen, ze hebben wat gevonden in ze hoofd wat helemaal niet goed is...’

Met mijn blik op het plafond gericht had ik langzaam nee geschud, als een woordeloos verwijt dat ze het wel weer verkeerd zou hebben begrepen. Maar ik zag dat ons overleg niet te lang meer moest duren: haar ogen begonnen weer groot en troebel te worden, als die van een koe.

‘Jongen, gelóóf me toch, ze heb het eerlijk tegen me gezegd... Ga nou met me mee morgen, asjeblief...’

Lucht wegblazend tussen mijn lippen liet ik me op de hoogte stellen van het afgesproken tijdstip. Daarna ging ik weer zitten, boog me diep over mijn wiskundeboek en verdween achter mijn haar. Mijn moeder bleef nog even zwijgend achter me staan en verliet toen mijn kamer.

==

Ongeveer een jaar geleden was het begonnen, toen mijn vader met zijn auto ons portiek in was komen rijden. Ik was die zaterdagmiddag alleen thuis en zat met mijn boeken en schriften aan de eettafel. Met mijn passer werkte ik verder aan het complexe patroon van gaatjes in het tafelkleed, waarmee ik al enige dagen bezig was. Zo weloverwogen en esthetisch wist ik dat te laten harmoniëren met de bestaande stiksels en het afgedrukte bloemmotief, dat mijn moeder nog niets had opgemerkt.

Dat mijn vader mijn moeder eerder die ochtend met de auto was gaan ophalen nadat ze haar wekelijkse behandeling in de dameskapsalon had ondergaan, waarna ze samen over de zaterdagmarkt in de Jordaan zouden slenteren, stemde mij hoopvol. Het was niet helemaal uitgesloten dat dit een weekend zou worden met minder giftig stilzwijgen of laaiende ruzie dan gebruikelijk. Alhoewel ik wist dat ik me moest wapenen tegen illusies; hoe vaak was het niet gebeurd dat ze na zo’n ochtend die zich als gunstig aankondigde, overlopend van wederzijdse haat en walging waren thuisgekomen. De doos met op de markt gekochte moorkoppen bleef dan als een treiterig relict van de harmonieuze atmosfeer aan het begin van de dag onaangeroerd op het aanrecht staan.

Het was halfeen, het tijdstip waarop ze na het bezoek aan de markt altijd thuiskwamen. Ik prikte de krul waaraan ik bezig was af, liep naar het raam en keek vanuit onze woning op eenhoog naar beneden.

Mijn vader was bezig zijn auto te parkeren in het nauwe straatje, op zijn vaste plek voor ons huis. De brede en protserige Opel, die hij van een van zijn zwagers had gekocht, stond naast de vrije parkeerplaats. Ik keek naar het oranje dak en berekende dat hij nog één keer achteruit moest rijden om zo te kunnen indraaien dat hij tussen de twee auto’s van onze buren recht langs de stoeprand zou komen te staan. Daar reed hij inderdaad weer een stukje terug en kwam tot stilstand om de laatste manoeuvre te maken. Ik liet de vitrage weer op zijn plaats zakken en beraadde me op de houding die ik zou aannemen bij hun binnenkomst. Uit niets had ik de gemoedstoestand van de chauffeur kunnen afleiden; niet uit de bewegingen van de auto, het gebruik van het gaspedaal, of de armbewegingen achter de voorruit. Of het huis binnen twee minuten zou volstromen met snijdende wrevel dan wel aanstekelijke uitgelatenheid was dus nog volkomen onzeker.

Op dat moment bereikte mij door het gesloten raam heen een zwaar, paniekerig geloei, als van een gigantische stofzuiger met een plotseling verstopte slang. Toen ik de vitrage weer had weggetrokken en naar beneden keek, zag ik de auto van mijn vader als een naar zijn prooi springend roofdier met alle beschikbare motorkracht naar voren stuiven. Het gaspedaal moest tot het uiterste zijn ingetrapt. De auto schoot jankend door de open parkeerplaats heen, waarbij hij de achterkant van de Volkswagen van de buurman ramde, schokte omhoog toen hij over de stoeprand werd geduwd en kwam met een dreun, gevolgd door krakende en rinkelende geluiden, tot stilstand. Het oranje dak schudde even log na. Omdat de voorkant zich nu loodrecht onder mij bevond, was die vanachter het raam niet meer te zien. Pas toen ik buren zag toeschieten en het portier aan mijn moeders kant in beweging kwam, slaagde ik erin me uit mijn verstarring los te rukken. Ik rende naar het portaal en nam de trap in één zwaaiende sprong zonder de treden te raken, mijn handen vooruitgeschoven tot halverwege de beide leuningen.

De benedendeur zat klem in zijn scharnieren. Door me met mijn voet tegen de deurpost af te zetten lukte het me toch hem halfopen te krijgen. Ik keek naar buiten.

De kant waar mijn moeder had gezeten was tegen de hoek met het benedenhuis geslagen, maar het bestuurdersdeel had zich schuin het portiek in gedrongen. Op nog geen halve meter van mijn gezicht schokte mijn vaders hoofd op en neer achter het autoraam. Zijn grote bril met gele glazen zat scheef en verwrongen boven zijn neus. Zijn ogen stonden open maar de pupillen waren omhoog weggedraaid. In het ritme van de felle stuipbewegingen die door hem heen trokken bonkte zijn bovenlichaam tegen de claxon midden op het stuur. Pas toen drong het hijgerige, nerveuze getoeter tot me door.

==

Even verloor ik mijn concentratie en keek ik te ver omlaag. Daar zag ik hoe mijn moeder met gebogen rug in haar plastic stoeltje hing en zich lijdzaam door de tram heen en weer liet schudden. Met haar lichaam leek ze zich al fatalistisch te hebben overgegeven aan wat er deze dag aan onrechtvaardige ellende over haar heen ging komen. Als een door een kat gevangen muis die inziet dat verder verzet zinloos is en zich slap overgeeft aan het spel van zijn kwelgeest zwiepte ze mee met elke schok of draai van de tram. Snel wendde ik mijn blik weer af en bewonderde de gouden lier op het dak van het Concertgebouw.

Al vanaf het moment dat ik die ochtend wakker werd, was ik bezig het beeld van onze nu steeds nader komende voorgeleiding bij de neuroloog uit mijn hoofd te weren. Gelukkig had ik daartoe sinds eergisteren een zeer doelmatig hulpmiddel: de glorieuze herinnering aan het moment met Ria Koch in de struiken achter het jeugdhonk. Iedere keer dat ik mijn geest met die overweldigende grootsheid liet volstromen, was er voor andere, voor donkere gedachten geen plaats.

Ik wist zeker dat ik het twee dagen geleden met Ria Koch had gedaan.

De leiding van het jeugdhonk dicht bij onze school had de vergissing begaan een drietal door gezinnen uit de buurt afgedankte zitbanken in de altijd schemerige ruimte neer te zetten. De bedoeling was natuurlijk dat wij tijdens onze tussenuren bij een potje dammen of monopoly in de dikke kussens wat comfortabeler zouden zitten, misschien zelfs onze legerkistjes zouden uitschoppen, en ons ‘gezellig thuis’ zouden voelen. Maar de banken werden door ons vooral graag gebruikt op de zaterdagavonden, tijdens de ‘instuif met muziek’. Bij onze tongzoensessies, waar we veel werk van maakten en die soms wel een hele Pink Floyd-track konden duren, hoefden we met onze meisjes nu niet meer onhandig op wankele stoeltjes of barkrukken te balanceren. Weggezakt in de versleten kussens konden we ze zo dicht mogelijk tegen ons aan trekken. We zaten met drie stelletjes op een bank, waardoor er nauwelijks zichtbare ruimte was tussen lichamen en ledematen. Zodoende zag niemand, en zeker de surveillerende ‘jongerenwerker’ niet, waar onze handen zich bevonden.

De tram reed de De Lairessestraat in. Op de laatste halte waren tamelijk veel mensen ingestapt. Het gedrang dat was ontstaan kon ik nu als excuus gebruiken om me een paar lussen van mijn moeder te verwijderen en terug te denken aan afgelopen zaterdag.

Ria Koch, met wie ik een deel van de avond op zo’n bank had doorgebracht, was bepaald niet het ragfijne hippienimfje van mijn dromen. Ze was groter en breder dan ikzelf en droeg haar haar kort en platgedrukt op de schedel. Uit de klankkast van haar grove kaken dreunde een harde, mannelijke stem de wereld in. En zodra ze de kans kreeg, stootte ze daarmee een lange serie loze stratenmakersbrullen uit. ‘O, Lord, lust je bami en Mercedes Benz...! Inpakkùùh, en wegwezen...! Olé, banaan, as je ’t niet lust, laat je ’t maar staan...!’ In de dikke deken van rockmuziek die in het jeugdhonk altijd over ons heen lag, wist ze met haar kreten moeiteloos gaten te boren. Toch was ik al drie zaterdagavonden met haar op een bank beland. Tongzoenen met Ria Koch had in ieder geval het voordeel dat ze in die minuten haar stem niet kon gebruiken. Maar dat was niet de echte reden waarom ik, terwijl er genoeg aantrekkelijker meisjes rondliepen bij wie ik ook wel kans maakte, haar als bankpartner had verkozen.

Inmiddels was ik het zicht op mijn moeder volledig kwijt. Hangend aan mijn lus botste ik steeds zacht tegen de lichamen van andere passagiers. Ik merkte dat mijn Ria Koch-systeem om ongewenste gedachten te verdringen, vandaag toch niet zo feilloos werkte. Zo nu en dan werd ik mij met een schok bewust van de bestemming van deze tramrit, en dan zag ik mijn vader voor me, diep over zijn pakje shag gebogen, en schoot er een scherpe speerpunt van onheil en angst uit mijn buik omhoog. Ik moest me concentreren op de herinnering aan Ria Koch, en dan vooral op die laatste zaterdagavond.

Al de eerste keer samen op de bank hangend, ingeklemd tussen twee andere aan elkaar geklitte koppels, had ik Ria Kochs geheim ontdekt.

Tijdens het tongzoenen waren de handen van de jongens verborgen tussen de twee lichamen, en als dan ook nog de vier benen slim werden verstrengeld en de afschermende gordijntjes van spijkerjasjes gunstig hingen, was er veel mogelijk. Als de open monden lang genoeg verbonden konden blijven, als de tongen lang genoeg om elkaar heen konden draaien – waarbij er voor de variatie af en toe van draairichting werd gewisseld –, leek de weekheid van dat natte gebeuren zich op een bepaald moment te gaan verspreiden door het hele lijf, en belandde je in de fase dat je als jongen je hand voorzichtig op weg kon sturen. Op onze banken kwamen wij dan tot op de ribbelige stof van bh’s, daalden we diep af tussen dijen, en konden we na wat wurmen en dringen soms zelfs heel even, als onze hand niet werd weggeduwd, het gloeiende punt bovenin bevoelen, waar in een spijkerbroek allerlei stiksels bij elkaar komen.

En juist daar bevond zich Ria Kochs geheim.

Ik merkte al de eerste keer dat zij bepaald niet van plan was zich op te stellen als een zich met hand en tand verzettende prooi. Zo gulzig en hard zoog ze mijn tong naar binnen dat ik ervan schrok en het me pijn deed. Ze gaf mijn hand onmiddellijk ruim baan, ze week bereidwillig naar achteren of opzij als ik even klem kwam te zitten. Tussen haar dijen aangekomen hoefde ik geen moment te wrikken of te duwen. In één beweging liet ze me met mijn hand naar boven glijden. En daar, op dat stikselkruispunt, kwamen mijn vingers geschrokken en verbijsterd tot stilstand. Het duurde zeker tien tongwentelingen voor ik durfde te beseffen wat ik voelde.

Er was daar een opening. Precies op het punt waar de stiksels bijeenkwamen, precies op dat eindstation van alle sporen, was de stof van haar spijkerbroek gescheurd. En door die scheur werd een stuk van haar slip, gevuld met haar vlees, naar buiten geperst. Op een verwaarloosbaar laagje verfrommeld, vochtig katoen na, waren mijn bevende vingers daar in direct contact met het meisjesdeel dat ik tot nu toe alleen had beloerd op glimmende kleurenfoto’s.

Ria Koch liet me een moment tot mezelf komen, schoof toen wat onderuit, en gaf me zo de gelegenheid te voelen hoe zacht, warm en uitnodigend ze achter die gescheurde spijkerstof was, hoezeer ze daar helemaal niet leek op de rest van haar lichaam en persoonlijkheid. Zo bleven we, mijn vingers ononderbroken doende met hun ontdekkingswerk, de rest van de avond aan elkaar vastzitten. Dat de scheur in haar broek daarbij onder een onhoorbaar, maar voor ons allebei wel telkens voelbaar knappen van draadjes nog een beetje ruimer werd, scheen Ria Koch niet te deren.

Toen de muziek stilviel ten teken dat het sluitingstijd was, en ik me uiteindelijk van haar lostrok, me verdwaasd bewust van de drukte in het nu door tl-buizen helverlichte jeugdhonk, had ik het gevoel dat niet alleen mijn vingers, maar mijn hele lijf, van top tot teen, een tijdlang had mogen ronddolen in dat broeierige heuvellandschap.

Nee, het ging nog helemaal niet zoals zou moeten. Ondanks de halfwassen erectie die het terughalen van die bewuste avond me opleverde en die ik via mijn broekzak wat comfortabeler positioneerde, bleef ik me er bezwaard over voelen dat ik me in de tram van mijn moeder had verwijderd. Nog steeds drong zich hinderlijk het besef op dat ik haar eigenlijk moest steunen door, in elk geval fysiek, dicht bij haar te blijven.

Verontrustender was nog dat ik, dwars door de beelden en sensaties uit het Ria Koch-domein heen, de kamer van neuroloog Janssen in de Valeriuskliniek maar voor me bleef zien – ook al had ik dat vertrek nog nooit betreden. Die kamer zou natuurlijk, zoals ook de rest van het gebouw, donkere glas-in-loodvensters hebben. En ik zag al voor me hoe we daar over twintig minuten met z’n drieën bij elkaar zouden zitten in dat weeë licht, hoe de neuroloog achter zijn bureau zwijgend en langzaam zijn hoofd zou schudden, hoe mijn moeder met een vale grijns van angst naar hem op zou kijken, met open mond, hoe ikzelf zou proberen nog verder te verdwijnen achter de twee dikke, langs mijn ogen neerhangende bundels haar. En ook mijn vader zelf wilde zich maar niet door Ria Koch uit mijn hoofd laten verdrijven. Zo aanwezig bleef hij dat ik af en toe een vlaag van zijn shagrook in de tram dacht te ruiken.

Maar ik wilde de moed niet opgeven. Er was nog een flink stuk De Lairessestraat te gaan en alle stoplichten leken ons zo lang mogelijk te willen tegenhouden. Als ik nu meteen het zwaardere geschut zou inzetten van het gebeuren in de struiken achter het jeugdhonk, zou ik me dit laatste kwartier toch moeten kunnen bevrijden van ondraaglijke gedachten. Eenmaal over de drempel van die neuroloog zouden we dan wel verder zien.

De zaterdagavond erop had Ria Koch dezelfde spijkerbroek aan, in ongewijzigde staat. Terwijl we ons met ingehouden haast op een van de banken installeerden, kwam even het vermoeden bij me op dat ze die scheur er gewoon zelf in had aangebracht, juist ter verwelkoming van hunkerende jongenshanden. Maar ik liet me de tijd niet daar lang over na te denken. Ook die tweede keer knapten er de nodige draadjes.

En dan dus de afgelopen zaterdagavond – eergisteren. Met zo min mogelijk tijdverspilling hadden we ons hoekje van de bank opgezocht. Al kort na de eerste vereniging van onze tongen arriveerden mijn vingers op het cruciale punt. En daar constateerde ik – met een schok van angst die tegelijk jubelend geluk was – dat het wél dezelfde spijkerbroek was, maar dat daaronder, achter de scheur, een ánder model slip zat. Van een andere stof, gladder, zijdeachtig, maar vooral: veel kleiner. De scheur in haar spijkerbroek was een stuk breder dan de dunne strook nylon eronder, die ook nog eens ineengefrommeld zat, zodat mijn vingers aan weerskanten ervan stukjes van Ria Koch zélf mochten aanraken! Sidderend ging ik aan het werk.

En toen, na een paar minuten, gebeurde het dat, midden in een druk en complex verkeer in onze monden, Ria Koch plotseling haar tong terugtrok en haar mond van de mijne los zoog. Van slag gebracht en verward viel ik stil met mijn bezigheden. Ze pakte mijn hoofd met twee handen vast om iets in mijn oor te gaan zeggen, maar voor ze wat kon uitbrengen, moest ze eerst ons overvloedige gezamenlijke speeksel wegslikken.

‘Hé, moet je horen... zullen we anders even naar buiten gaan?’

Voor de laatste haltes had ik me toch maar weer naast mijn moeder opgesteld, zo veel mogelijk van haar afgekeerd, zodat ze vanuit haar lage positie geen direct zicht had op de voorkant van mijn strakke ribbroek. Mijn Ria Koch-systeem begon nu toch wat meer effect te sorteren. Al bleef in mijn hoofd de kamer van de neuroloog, als een onscherpe dia, vaag en doorzichtig maar geen seconde niet aanwezig, geprojecteerd boven op alle andere beelden die ik wist op te roepen. Toen werd ik me ervan bewust dat er al enige tijd een zwaar, ritmisch onderbroken geluid in mijn oren hing: een zich ongeveer iedere seconde herhalende stoot van een jachthoorn of iets dergelijks. Ik luisterde even scherp, maar het geluid kwam niet uit de tram of van de straat. De bron ervan leek zich in mijn oren zelf, of in mijn hoofd te bevinden. In een poging het kwijt te raken, schudde ik even mijn haardos heen en weer.

Meteen toen we buiten de houten keet van het jeugdhonk waren, had Ria Koch mijn hand gepakt en me mee naar rechts getrokken, langs de vensterloze buitenwand. De keet stond, met het oog op geluidsoverlast, een flink eind van de eerste huizen met lantaarnpalen op de stoep, en rond het gebouwtje was het erg donker. Dicht bij de verlichte ingang hingen een paar luidruchtige jongens rond die ik herkende van school, en er stonden twee of drie zoenende paartjes. Doelgericht voerde Ria Koch ons daarvandaan en werden we opgeslokt door de duisternis. Achter ons hoorde ik een paar jongens veelbetekenende geluiden maken en werden we nagefloten. Zwijgend liepen we tot aan het eind van de keet en sloegen daar de hoek om, waar de trottoirtegels als een zeer smal pad verdergingen. Links en aan het eind daarvan waren vrij hoge struiken.

‘Hè, hè, hier is het tenminste een beetje rustiger!’ zei Ria Koch veel te hard, terwijl ze voor me uit de donkerte van het paadje in liep. Waar de tegels eindigden, bij de verste hoek van het gebouwtje, duwde ze zelfverzekerd – en vast niet voor de eerste keer, bedacht ik – een struik opzij en stapte in de kleigrond erachter; ik volgde haar. Achter ons schoof de struik als een dik gordijn onder bladergeritsel weer dicht.

Nu stonden we tegen elkaar aan in vrijwel volkomen duisternis, afgeschermd door struiken en de blinde achterkant van de keet. Uit het binnenste van het houten bouwsel bereikte ons de muziek als een toonloos gebonk, een soort hartslag van het jeugdhonk, en daarbovenuit steeg af en toe de luide kreet op van een aangeschoten puber. Pas nu voelde ik hoe wild en snel het in mijn eigen binnenste aan het bonken was. Om niet te hoeven praten, en ook haar niet die kans te geven, trok ik Ria Koch naar me toe en boorde haastig mijn tong haar mond in. Doordat ze groter was dan ik moest ik daarbij mijn hoofd in mijn nek knikken. Mijn rechterhand baande zich zonder treuzelen een weg langs haar buik omlaag, op zoek naar de vertrouwde plek.

Maar ik werd tegengehouden. Althans, mijn afdalende hand kwam in botsing met Ria Kochs onderarm, die zich ook, zonder dat ik dat had gemerkt, tussen onze onderlijven bevond. Het volgende moment voelde ik haar vingers morrelen aan de sluiting van mijn ribbroek. Opnieuw trok ze voortijdig haar mond van de mijne, waarna ze een kort vettig gegrinnik op mijn gezicht losliet. Veel te hard klonk weer haar stem: ‘Nou mag ík een keertje...’

De volgende minuten – of misschien was het er niet meer dan één – beleefde ik als in een koortsdroom. Alles wat er gebeurde overkwám me, ik had er zelf geen enkele invloed op, als een zielloze robot ging ik mee in Ria Kochs sturende handelingen.

Mijn ribbroek werd een stuk omlaag gewrikt, waarbij ook mijn onderbroek een beetje meekwam. Voor de vorm bleef haar hand een paar seconden aan de buitenkant, wipte toen zonder aarzelen over de elastieken bovenrand en pakte vast wat, sinds mijn vierde of vijfde levensjaar, alleen nog door mijzelf was vastgepakt. In een reflex van schrik probeerde ik mijn tong weer in haar mond te duwen, maar dat weerde ze af. Klaarblijkelijk had ze al haar aandacht nodig voor wat zich daarbeneden voltrok. Toen duwde ze mijn onderbroek aan de voorkant verder naar beneden, om haar hand, met inhoud, ervan te bevrijden. Bijna op hetzelfde moment werd ik gewaar dat ik, behalve met haar vingers, nu ook contact maakte met iets anders. Aan het uiteinde raakte ik iets ruws, iets oneffens, iets met licht prikkende puntjes. Bij het besef dat vervolgens door me heen sloeg, moest ik al mijn geestkracht inzetten om niet in één keer mijn zaad te verschieten en slap door mijn knieën te zakken: ze had me regelrecht naar de gapende scheur in haar Levi’s geleid!

Doordat ze nu kennelijk wijdbeens stond en dus iets was doorgezakt, bevond ik me precies op de goede hoogte. Nu voelde ik, met mijn buik en heup, dat ook haar andere hand daar in de weer was.

Jezus! Om de weg vrij te maken soms?

Ik voelde de neiging achteruit te deinzen, maar Ria Koch had heel andere plannen. Nu had ze het voorste deel van wat ze vasthield, voor zover ik dat in het donker en via die ene voelspriet kon beoordelen, inderdaad binnen de rand van de scheur weten te brengen. Ik verwachtte in aanraking te komen met haar nylon slip, maar dat gebeurde niet. Slechts een ondraaglijke intensiteit van zachtheid, hitte en vocht was wat ik voelde.

Was dit het dan, was het nu zover?

In elk geval zou het, wat het ook was, niet veel langer meer kunnen duren; de uiterste grenzen van mijn beheersing waren bereikt.

Ria Kochs lispelende stem bij mijn oor wist ik pas na een paar seconden vertraging te registreren.

‘Douw maar effe d’r in...’

Voor zover de omstandigheden dat toestonden, liet ik haar aanmoediging even bezinken. Die betekende dus dat ik nog niet al ‘d’r in’ wás. Of misschien alleen maar een zo klein stukje dat mijn ontmaagding nog geen aanspraak kon maken op officiële geldigheid. Dan kwam het er dus nu op aan, dan was nu het moment om geschiedenis te schrijven.

Ik maakte Ria Kochs hand los, spande mijn bilspieren aan en stootte naar voren. En door die even felle als onverstandige beweging van mijn eigen onderlichaam werd ik, halverwege de stoot, pootje gehaakt door een verraderlijk orgasme.

‘Jesses, hé...!’ klonk het verontwaardigd in mijn oor.

Valeriusplein. Mijn moeder en ik stapten uit. Terwijl we langs het zonbeschenen plantsoen naar de met glas-in-lood omgeven ingang van de kliniek liepen, moest ik vaststellen dat het Ria Koch-systeem me deze tramrit al met al behoorlijk in de steek had gelaten. Zelfs de overtuiging die me de afgelopen twee dagen zo vaak had vervuld van trots geluk – dat ik niet alleen voor het eerst ‘d’r in’ was geweest, maar ook nog eens op de juiste plek het bewijs van mijn mannelijkheid had achtergelaten – was van me geweken. Bij de nu voluit opgelaaide angst voor het gesprek met de neuroloog had zich tergende twijfel over mijn seksuele status gevoegd.

==

Na zijn epileptische attaque in de auto (een ‘duizeling’, volgens mijn vader) had dokter Burema het van mijn vader gedaan gekregen dat hij zich, zoals de oude huisarts het had geformuleerd, ‘even op de helling’ zou laten zetten. Er werden afspraken gemaakt voor een serie onderzoeken in meerdere Amsterdamse ziekenhuizen. Als ik vroeg van school kwam, trof ik mijn vader soms aan als hij terug was van zijn werk om met mijn moeder naar zo’n afspraak te gaan. Zijn zware shag draaiend en rokend zat hij dan in ongenaakbare somberheid op het puntje van de bank. Net als de zigeunerin op het bazaarschilderij boven hem aan de wand, durfde ik nauwelijks naar hem te kijken. Met mijn pukkel vol schoolboeken nog aan mijn schouder stond ik klaar om meteen door te lopen naar mijn kamer, maar ik kon er niet onderuit iets tegen hem te zeggen. Ik keek naar de grond en perste de woorden over de prop in mijn borst.

‘Moet je weer naar het ziekenhuis?’

Mijn vader keek dan nooit op maar bleef staren naar zijn asbak van dik rood glas die op de lage tafel stond. Wel vertrok hij zijn mond nog grimmiger en begon hij heel traag zijn hoofd te schudden. Ik heb nooit kunnen uitmaken of hij zich zo wilde verlossen van ergernis over mijn vraag of van weerzin tegen de medische beproeving die hem een uur later te wachten stond. Na een veel te lange tijd zei hij dan, de woorden staccato uitsprekend: ‘Ja, ik moet weer naar het ziekenhuis.’

Als mijn moeder verscheen, met hoog opgewerkt kapsel en voor de gelegenheid nog dikker en uitbundiger opgemaakt dan normaal, vluchtte ik snel naar boven.

Bij terugkomst van zo’n onderzoek was mijn vader op een gejaagde manier spraakzaam. Hij vertelde me omstandig en met een soort opgestuwde napret over de klodders lijm die in zijn haar waren gesmeerd om de elektroden vast te plakken, over de grillig bewegende lijntjes die op kleine beeldschermen lieten zien wat er zich in zijn hoofd afspeelde, over de jeuk aan zijn neus toen hij doodstil moest liggen in het scanapparaat. Maar vooral gaf hij hoog op over zijn amicale omgang met het medisch personeel. Vrijuit, zonder zich te bekommeren om de ernst van de omgeving, had hij in het ziekenhuis zijn geïnteresseerde vragen gesteld aan de artsen en grappen gemaakt met ‘zo’n klein verpleegstertje’. Aangenaam verrast over zijn betrokkenheid en belangstelling nam iedereen ruim de tijd voor hem, zo beweerde mijn vader. Niet als patiënt met verontrustende symptomen, maar als naarstig kennis vergarende coassistent leek hij bij zijn eigen onderzoeken aanwezig. Hij gebruikte het probleem in zijn hersenen – meteen na de eerste test had een neuroloog tegen mijn vader aan de telefoon die term gebruikt: ‘een probleem’ – om tegen de medische stand aan te schurken. Hij leek aan het bedreigende ervan voorbij te willen gaan door er een al tijden begeerd toegangsbewijs in te zien voor een anders gesloten en onbereikbare wereld.

Nadat hij een keer bewusteloos en met in zijn broek leeggelopen blaas was aangetroffen in de wc van het confectiebedrijf, ging hij niet meer naar zijn werk, en was hij officieel ziek. Sinds die dag zat hij bij het raam in onze bovenwoning zijn sjekkies te draaien en roken. Zijn verhalen over de doorgemaakte medische onderzoeken verloren al snel hun geestdriftige toon en werden allengs korter – tot hij er helemaal het zwijgen toe deed.

==

De omstandigheden in de kamer van neuroloog Janssen, op de tweede etage van de Valerius, bleken in niets overeen te komen met het beeld dat ik in de tram voor me had gezien. Er stond wel een bureau, maar meteen nadat mijn moeder en ik door de assistente waren binnengelaten, stapte de arts daarachter vandaan om ons de hand te schudden en ons uit te nodigen plaats te nemen op een van twee tegenover elkaar staande zwartleren banken in een ander deel van de grote ruimte. Hijzelf, zonder witte jas, de mouwen van zijn overhemd tot halverwege zijn onderarmen opgerold, plofte neer op de andere bank en vouwde zijn benen over elkaar. Van sombere glas-in-loodvensters was geen sprake. De twee ramen, waardoor het zonlicht door niets geremd overvloedig naar binnen viel, keken uit op de deftige gevels vol nissen, uitbouwen en pilaren van Oud-Zuidpanden in de straat achter de kliniek.

Maar wat nog het meest afweek van mijn tramvisioen was de ontspannen sfeer waarin de neuroloog ons ontving. In plaats van zorgelijk zijn hoofd te schudden of ons meelevend aan te staren, leek hij in een opperbeste stemming te zijn. Hij sprak zijn tevredenheid uit over het stralende weer, bood ons ‘koffie, thee of iets fris’ aan – wat we allebei even ongemakkelijk en schuchter afsloegen –, en bleef ons een tijdje vergenoegd glimlachend aankijken. Pas toen opende hij het gesprek.

‘Zo, ja... hoe is het nu met uw man? Of met je vader, natuurlijk...’

‘Nou, de huidige situatie is als volgt...’

Onmiddellijk nam ik het woord, duur formulerend, zoals ik dacht dat passend was in deze entourage. Ik was me opeens ten volle bewust van de verplichtingen die mijn hoedanigheid van zestienjarige intellectueel me oplegden. Vier schooljaren atheneum-A had ik er bijna op zitten. Dat betekende op z’n minst dat geen ander dan ik voor ons gezin de communicatie moest voeren met hooggeplaatste autoriteiten als deze neuroloog. Dat ik die taak tot nu toe zozeer had veronachtzaamd, strekte mij tot schande, dat zag ik nu duidelijk in. Maar er speelde nog iets anders mee bij mijn plotselinge bereidheid me te uiten over de ziekte van mijn vader – een onderwerp dat ik het afgelopen jaar juist zo veel mogelijk uit mijn bewustzijn had geweerd. Als ik nu zou zwijgen, zou mijn móéder de arts verslag gaan doen van de stand van zaken. Dan zouden haar haperende, vochtige stemgeluid, haar kreupele Amsterdamse taal, haar onduidelijke, meestal incorrecte mededelingen door de kamer van neuroloog Janssen klinken. De gêne en ergernis die dat in me zou losmaken kon ik nu, na het fiasco van mijn Ria Koch-systeem, zeker niet verdragen. Ik voelde me al ellendig genoeg. Práten moest ik – veel, en met heel mijn aandacht. En hopelijk zou dan door de gloed die afstraalde van mijn eigen woorden de naargeestige beklemming die ik voelde vanzelf verdampen.

Terwijl ik sprak voelde ik mijn moeders ogen voortdurend heen en weer schieten tussen mijn gezicht en dat van de neuroloog heen en weer. Waarschijnlijk probeerde ze de keelgeluiden, knikjes, glimlachjes en soms kort op zijn voorhoofd verschijnende denkrimpels te duiden waarmee dokter Janssen reageerde op mijn relaas. Want met woorden deed hij dat niet. De arts onderbrak me geen moment, stelde geen vragen, maakte geen opmerkingen.

Eigenlijk had ik niets te melden. Mijn vader vertoonde geen verschijnselen van ziekte. Hij was somber en stil, deed niets anders dan zitten, roken, en soms wat naar de tv staren. Dat was alles wat er te zeggen viel over ‘de huidige situatie’, maar het lukte me zeker vijf volle minuten aan het woord te blijven. Ik dacht het gebrek aan substantie van mijn betoog te kunnen verhullen door zo veel mogelijk moeilijke, van mijn eruditie getuigende termen en uitdrukkingen te gebruiken. ‘Circa’, ‘in het algemeen gesproken’, ‘een x-aantal’, ‘geen haalbare kaart’, ‘enerzijds/anderzijds’. Toen ik stilviel wachtte de neuroloog, om er helemaal zeker van te zijn dat ik was uitgesproken, met opgetrokken wenkbrauwen nog een paar seconden voordat hij zelf iets zei. In die paar seconden sloeg bij mij het volle besef van mijn belachelijkheid toe en kwam met de kracht en hitte van een geiser de schaamte in me opzetten. Ik pakte een haarlok en begon die tussen mijn vingers rond te draaien.

‘Nou, dat is heel duidelijk allemaal,’ zei dokter Janssen zonder een spoor van ironie. ‘Ja, en wij hebben natuurlijk wat onderzoeken en tests gedaan de laatste tijd...’ Hij knikte ons beurtelings toe, nog steeds glimlachend: een plagerige oom die de clou van een raadseltje nog even voor zich wil houden.

‘Hij heb wat in ze hoofd, hè, dokter?’ De waterige, smekende stem van mijn moeder. ‘Als-ie maar niet geopereerd moet, daar is die man zó bang voor...’

‘Mevrouw, één ding is zeker: we gaan niet opereren.’

‘Echt waar niet, dokter? O, wat ben ik daar blij om!’

Mijn moeder zocht mijn ogen om haar opluchting met me te delen, maar ik bleef naar de neuroloog kijken. Voor het eerst sinds we bij hem binnen waren, zag ik ongemak op zijn gezicht, in zijn glimlach had zich iets krampachtigs gedrongen.

‘Nee, ik heb met mijn collega van neurochirurgie overlegd, en die voelt daar niets voor. Het glioom is inoperabel.’

Even dacht ik dat de neuroloog me wilde plagen en mijn te hoog gegrepen taalgebruik persifleerde, maar in zijn gezicht was nu alleen maar diepe ernst te zien. Ik had de indruk dat hij nu inderdaad elk moment langzaam en droevig zijn hoofd zou kunnen gaan schudden.

‘O, gelukkig! We waren zó ongerust...’ Mijn moeder kon van blijdschap over de verstrekte informatie haar tranen maar nauwelijks binnenhouden.

Ik moest weg hier. Zomaar opstaan en de kamer uit lopen was niet mogelijk, dat zag ik ook wel in. Maar ik kon in ieder geval met mijn aandacht zien te ontsnappen aan dit elke seconde ondraaglijker wordende samenzijn. Uiterlijk spelen dat ik een en al oor was voor de mededelingen van de neuroloog, maar in mijn hoofd teruggaan naar Ria Koch in de struiken. Het systeem móést werken nu – het was een kwestie van puur lijfsbehoud.

Terwijl dokter Janssen verder sprak – langzaam, met strakgetrokken lippen en nu in bewoordingen die ook bij mijn moeder geen misverstanden konden doen ontstaan – deed ik een poging de twee of drie belangrijkste seconden achter het jeugdhonk opnieuw te beleven.

Douw maar effe d’r in...

Zo onzichtbaar mogelijk schuivend begon ik op mijn stoel met mijn onderlijf de bewegingen te imiteren die waren gevolgd op Ria Kochs startsein. Haar knijpende hand losgemaakt, iets naar achteren, bilspieren aangespannen, op volle kracht naar voren... Maar op het moment dat ik me probeerde te herinneren hoe het na die stoot naar voren had aangevoeld, hoe warm, vochtig en omkneld, op het moment dat ik me, kortom, met zekerheid wilde herinneren of ik nu wel of niet ‘d’r in’ was geweest, klonk door de kamer van dokter Janssen opeens het geluid dat ik ook in de tram had gehoord: de klaaglijke, ritmisch herhaalde tonen van een of andere hoorn of toeter. Niet erg luid, maar toch zo indringend dat ik op slag weg was uit de struiken en terug op mijn stoel. Ik keek scherp naar het pratende gezicht van de neuroloog, maar zag dat niet verstoord reageren op enig lawaai van buiten, uit de straat of het gebouw. Een seconde later was het geluid verdwenen en drongen zijn woorden weer tot me door.

‘... dus geen genezende behandeling mogelijk. We geven natuurlijk wel medicijnen, om die aanvallen en andere narigheid zo veel mogelijk te voorkomen. En we kunnen zo nu en dan vocht wegnemen uit de schedel, dat geeft verlichting. Maar beter worden, nee, daar moet u maar niet op rekenen. Het zal in de komende tijd toch echt wel, tja, achteruitgaan.’

Hij viel stil. Net als aan het begin van het gesprek keek hij ons even beurtelings aan, zonder iets te zeggen. Maar van zijn olijkheid van daarnet was niets meer te bespeuren. Om mijn moeder uit het zicht te houden moest ik nu, merkte ik, mijn nek verdraaien. Kennelijk had ze zich, op zoek naar mijn steun, voorovergebogen om zo, opzij kijkend, oogcontact te maken.

‘Dan wil ik nog graag iets van u weten,’ ging dokter Janssen verder. ‘Dat vragen we altijd in dit soort gevallen.’

Weer wachtte hij even. Nu wipten zijn ogen niet meer tussen zijn twee gasten heen en weer, maar bleef hij mij zo strak aankijken dat ik het niet volhield en mijn blik liet wegvluchten naar de lok haar tussen mijn vingers.

‘U die hem allebei goed kent: vindt u dat uw man, uw vader, op de hoogte moet worden gesteld van zijn toestand, en van de vooruitzichten?’

Na kort opzij te hebben gekeken sprak ik, begeleid door ondersteunende verzuchtingen van mijn moeder (‘O nee... o nee... nee hoor...’), ons antwoord uit.

‘Dat moet hij absoluut niet weten.’

Terwijl we afscheid namen van de neuroloog was daar weer, als zo’n flard van een stomvervelend liedje dat je op de meest onverwachte momenten blijft bespringen, hetzelfde geluid dat me daarnet uit mijn analyse van het beslissende Ria Koch-moment had gehaald. En pas in de tram naar huis had ik opeens het beeld terug dat erbij hoorde: een stuiptrekkend bovenlijf dat, beukend op een claxon, in regelmatig tempo noodsignalen bleef uitzenden.

Een belofte

Terwijl ik mijn fiets tegen het hek van de voortuin stond vast te maken had ik, zoals bij elk bezoek aan mijn vader in de Valeriuskliniek, de gewaarwording dat de stenen kolos een soort medische lijflucht om zich heen droeg. Altijd, ook nu, ergerde het me dat die uitwaseming al hier mijn eigen lichaam leek binnen te dringen en me meteen onderdanig en angstig maakte. Ik stapte de zware deur door en bevond me in een galmende mêlee van geforceerd uitgelaten stemmen, gegiechel en rennende voetstappen van naar het bezoekuur meegesleepte kinderen, ingehouden vermanend geroep van moeders, gehuil, klossende verpleegstersklompen, rinkelend overgaande telefoons en zich zowel scherp piepend als dof zoemend voortbewegende liftcabines. De tot het dak reikende hal stond in vrije verbinding met de brede overlopen van de drie verdiepingen erboven. Ik keek omhoog. Op de eerste, waar spreek- en behandelkamers waren, was niemand te zien. Maar op de tweede – Psychiatrie – en op de derde – Neurologie – hingen mensen over de balustrade om met identiek wezenloze blik naar beneden te staren.

In de Valerius was roken toegestaan op de overlopen van de tweede en derde verdieping, alleen daar. Vanuit de hal, waar de buitendeur voortdurend open en dicht moest, trok er via de trappen en over de balustrades voortdurend een stevige tocht langs de bijeen klittende nicotineverslaafden, van wie er vele in een rolstoel zaten. De in volcontinudienst geproduceerde rook van sigaretten, shag en sigaren kreeg zo alle kans om zich vanuit deze twee centrale punten door het hele gebouw te verspreiden. Iedere keer dat de klapdeuren naar de gangen met patiëntenkamers opengingen, waaide er een compacte donkere gifwolk de afdeling binnen. Maar de meeste rook verzamelde zich boven in de hal, bij het dak. Om nog heel even uitstel te hebben van de confrontatie met hun hersenzieke dierbare, bleven veel bezoekers, net als ik, na het binnenkomen even stilstaan. Onwillekeurig keek je dan omhoog om geïnteresseerd de architectonische pracht van het gebouw te bewonderen. Uit de daar in de hoogte, tegen de binnenhemel van de Valerius rondschuivende donderkoppen, leek het elk moment te kunnen gaan stortregenen.

Ik begon de eerste trap op te lopen.

==

Mijn vader werd er nu al bijna zes jaar elke paar maanden een tijdje opgenomen. De groei van de tumor in zijn hersenen was niet te stoppen of af te remmen. De enige mogelijkheid hem nog een min of meer aanvaardbaar bestaan te geven, was het regelmatig uit zijn hoofd wegtappen van de grote hoeveelheid vocht, bijproduct van de woekering van kankercellen. Als dat tumorvocht te veel werd, begon zijn brein – zo stelde ik me dat althans voor – er los in rond te dobberen, als een lekke bal in de gracht, en dreef het weg van elk contact met de werkelijkheid. Zo waterig stonden dan mijn vaders ogen dat het leek of de liters vloeistof in zijn hoofd ieder moment via die ogen naar buiten konden komen spuiten. Mijn moeder had ooit beweerd dat ze in die fase klotsgeluiden hoorde binnen in zijn schedel. Dan was het weer tijd om af te tappen.

In de eerste jaren had zo’n aftapbeurt op hem de uitwerking van een Lourdesgenezing. Als schijndode met in het niets starende blik en openhangende mond werd hij in een ambulance naar de Valerius vervoerd, en als man in de kracht van zijn leven stapte hij na afloop met mijn moeder op de tram naar huis. Wel werd hij na zo’n behandeling, die hem behalve zijn levensfuncties ook de helderheid van geest teruggaf voor het besef hoe het met hem gesteld was, elke keer somberder en geslotener.

Maar een jaar of twee geleden leek de tumor aan een vilein soort getreiter te zijn begonnen, alsof hij met de onverstoorbaar doortappende hersenchirurgen een fanatieke wedstrijd was aangegaan. De laatste druppels waren nog niet uit mijn vaders hoofd in de opvangbak gelopen of daarbinnen werden de sluizen opnieuw wijd opengezet. In steeds korter wordende periodes vulde zijn hoofd zich na het aftappen weer met tumorvocht, steeds vaker moest hij in de ambulance naar Amsterdam-Zuid om het te lozen. De tumor had zich duidelijk voorgenomen wel eens even te laten zien wie er de baas was.

De laatste maanden leek het wel of hij vaker op de derde etage van de Valerius verbleef dan in zijn woning op het Bickerseiland. Hij ondervond nog maar heel weinig positief effect van het aftappen, en zijn spraakvermogen, dat naarmate zijn hoofd voller raakte steeds zwakker werd, keerde er nu nog maar nauwelijks van terug.

‘Tja, er komt ooit een einde aan, natuurlijk...’ had neuroloog Janssen tegen mijn moeder gezegd. Of dat ging over de mogelijkheid tot wegnemen van vocht of over het bestaan op aarde van haar echtgenoot, had ze niet durven vragen. Gekleed in pyjama, badjas en geruite pantoffels zat hij nu rokend en met een onbestemde glimlach tussen zijn snor en kinbaardje op de overloop zijn aftapdagen uit. Zelf sigaretten draaien kon hij allang niet meer, en sigaretten uit een pakje vond hij te licht. Mijn moeder had zich als levenstaak opgelegd ervoor te zorgen dat hij in zijn rolstoel altijd kon beschikken over een overvloedige voorraad door haar thuis en tijdens de bezoekuren gerolde zware sjekkies. Die droeg hij bij zich, in de zak van zijn badjas, in een plastic Tupperwaredoosje dat anderen voor hem moesten openen en sluiten.

==

Op de bovenste treden van de laatste trap, die naar Neurologie, kreeg ik zicht op de overloop daar, en op de rokers.