William Boyd

Wachten op de dageraad

Vertaald door Jan Fastenau

==

De vertaler ontving voor deze roman een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

© 2012 William Boyd

© 2012 Nederlandse vertaling Jan Fastenau

Oorspronkelijke titel Waiting for Sunrise

Oorspronkelijke uitgever Bloomsbury

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld Londonstills.com/Imageselect

Verzorging e-book Perfect Service

==

ISBN 978 90 458 0276 3 / NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Voor Susan

Iets is waar bij het ochtendgloren en een leugen tegen de middag.

==

ERNEST HEMINGWAY

==

Voorwaar, het is schandelijk om leugens te vertellen, maar als de waarheid tot vreselijke ontwrichting leidt is liegen te billijken.

==

SOPHOCLES

Deel een
Wenen, 1913-1914

1
Een jonge, haast conventioneel knappe man

Het is een heldere, stralende zomerdag in Wenen. U staat in een onregelmatig vijfkant van citroengelige zonneschijn op de scherpe hoek van de Augustinerstraße en de Augustinerbastei, tegenover de opera, en slaat loom de wereld gade die aan u voorbijtrekt, in afwachting van iemand die uw interesse wekt of iets wat met een schokje uw aandacht trekt. Er hangt vandaag een merkwaardig tintelende sfeer in de stad, bijna iets lenteachtigs ook al is de lente allang achter de rug, maar u herkent die lichte voorjaarsonrust in de mensen die voorbijkomen, die lucht die vibreert van alles wat mogelijk is, die latente stoutmoedigheid – maar wat zou er zo stoutmoedig kunnen zijn, hier in Wenen? Niettemin houdt u uw ogen open, u bent ongewoon alert, klaar voor alles – elk kruimeltje, elk opgegooid muntje – wat de wereld u achteloos toe zou kunnen werpen.

En dan ziet u – rechts van u – een jonge man die uit de Hofgarten komt gebeend. Hij is achter in de twintig, haast knap op een conventionele manier, maar uw blik wordt naar hem toe getrokken omdat hij geen hoed draagt en dus erg uit de toon valt in deze drukke menigte Weense mensen, allemaal met een hoed op, mannen en vrouwen. En als deze jonge, haast conventioneel knappe man gedecideerd voorbijloopt, merkt u zijn fijne bruine, door de wind verwaaide haar op, zijn lichtgrijze kostuum en zijn blinkend gepoetste, ossenbloedrode schoenen. Hij is van gemiddelde lengte maar breedgeschouderd en met iets van de bouw en de balans van een sportman, stelt u vast terwijl hij passeert, een paar passen van u vandaan. Hij is gladgeschoren – ook ongewoon hier, in de stad van het gezichtshaar – en u ziet dat zijn getailleerde jasje een mooie snit heeft. Een ijsblauwe pochet golft losjes uit zijn borstzak. Er spreekt iets afgepasts en weloverwogens uit de wijze waarop hij zich kleedt – net zoals hij haast conventioneel knap is, is hij ook haast een dandy. U besluit hem even te volgen, lichtelijk geïntrigeerd en met niets beters te doen.

Vlak voor hij de Michaelerplatz betreedt blijft hij opeens stilstaan. Hij staart naar iets wat op een reclamezuil zit geplakt en vervolgt dan met kwieke tred zijn weg, alsof hij wat verlaat is voor een afspraak. U volgt hem rond het plein de Herrengasse in. De schuin vallende zonnestralen accentueren de details van de voorname, robuuste gebouwen en werpen harde, donkere schaduwen over de kariatiden en de friezen, de timpanen en de kroonlijsten, de balusters en de architraven. Hij blijft staan bij de kiosk waar ze buitenlandse kranten en tijdschriften verkopen. Hij kiest The Graphic, betaalt ervoor en vouwt hem open om de koppen te lezen. Aha, hij is Engels – wat oninteressant; uw nieuwsgierigheid vervliegt. U keert om en slentert terug naar het vijfhoekige vlak zonlicht waar u vandaan kwam, in de hoop dat er wat prikkelender mogelijkheden zullen opduiken. U laat de jonge Engelsman verder benen naar waar en wie hij zo doelbewust op weg is...

==

Lysander Rief betaalde voor zijn drie dagen oude Graphic (editie buitenland), las een van de koppen – WAPENSTILSTAND GETEKEND IN BOEKAREST – EINDE VAN DE TWEEDE BALKANOORLOG – en streek gedachteloos met zijn hand door zijn fijne sluike haar. Zijn hoed! Verdorie. Waar had hij zijn hoed gelaten? Op de bank – natuurlijk – in de Hofgarten waar hij tien minuten vreselijk in dubio naar een bloembed had zitten staren, zich verward afvragend of hij hier wel goed aan deed, plotseling twijfelend aan zichzelf, aan deze reis naar Wenen en alles wat ermee samenhing. Stel dat het allemaal een misvatting was, een en al ijdele hoop en uiteindelijk zinloos? Hij keek op zijn polshorloge. Verdorie, voor de tweede keer. Hij zou te laat op zijn afspraak komen als hij terugging. Hij was gesteld op die hoed, zijn platte strohoed met smalle rand en een kastanjebruine zijden band, gekocht bij Lockett’s in Jermyn Street. Iemand zou hem in een mum van tijd gepikt hebben, wist hij zeker. Nog een reden om niet op zijn schreden terug te keren, en hij verwenste nogmaals zijn verstrooidheid terwijl hij weer verder liep door de Herrengasse. Hier bleek maar weer uit hoe gespannen hij was, hoe afwezig. Om op te staan en weg te lopen van een bank in het park en niet automatisch je hoed stevig op je hoofd te planten... Hij was duidelijk geagiteerder en ongeruster over wat hem te wachten stond dan uit zijn onmiskenbare, volstrekt begrijpelijke nerveusheid bleek. Rustig, zei hij tegen zichzelf terwijl hij naar het gelijkmatige getik van de ijzerboogjes luisterde die in de leren hakken van zijn schoenen zaten gespijkerd, telkens als ze neerkwamen op het stenen plaveisel – rustig. Dit is alleen maar de eerste afspraak. Je kunt zo weglopen en teruggaan naar Londen, niemand houdt een geladen pistool tegen je hoofd om je te dwingen.

Hij ademde uit. ‘Het was een mooie augustusdag in 1913,’ zei hij hardop maar zachtjes bij zichzelf, net voldoende om zijn aandacht van het onderwerp af te leiden en hem wat op te monteren. ‘Es war ein schöner Augusttag des Jahres... eh, 1913,’ herhaalde hij in het Duits met het jaartal in het Engels erachteraan. Hij had moeite met getallen – lange getallen en datums. Zijn Duits ging met sprongen vooruit maar hij zou Herr Barth, zijn leraar, kunnen vragen om een uur of zo aan getallen te wijden en dan proberen ze zich in het hoofd te prenten. ‘Ein schöner Augusttag –’ Hij zag weer zo’n toegetakeld affiche aan de muur, net als dat waar zijn oog op was gevallen toen hij de Michaelerplatz op liep. Dat was al het derde dat hij had opgemerkt sinds hij vanmorgen op pad was gegaan. Het was slordig afgescheurd, in stukken waar de lijm niet sterk genoeg was om het papier vast te houden van een reclamezuil gerukt. Op het eerste aanplakbiljet – naast de tramhalte vlak bij de kamer die hij huurde – was zijn oog getroffen door wat er resteerde van het lichaam (het hoofd was verdwenen) van het schaars geklede meisje dat was afgebeeld. Ze was vrijwel naakt. Ze deinsde terug met haar handen beschermend om haar forse borsten geklemd. Een vaag zichtbare dunne sluier zwierde op eigen kracht voor het mollige raakpunt van haar dijen en behoedde zo haar eerbaarheid. Het realisme van de tekening had iets bijzonder fascinerends, hoe gestileerd de situatie waarin ze zich bevond ook was met die zwevende, handige sluier, en hij was blijven staan om aandachtiger te kijken. Hij had geen idee wat de context van de afbeelding was aangezien de rest allemaal was weggescheurd. Op het tweede toegetakelde affiche bleek echter uit de punt van een geschubde, getande staart waarom de nimf of de godin, of wat ze ook was, zo doodsbang keek. En van dit derde affiche was wat tekst achtergebleven: ‘PERS’ en daaronder ‘und’ en daaronder ‘Eine Oper von Gottlieb Toll–’

Hij dacht: ‘Pers’... Persephone? Een opera over Persephone? Was dat niet degene die naar de onderwereld was ontvoerd waarna Narcissus – was hij dat? – haar moest terughalen zonder om te kijken? Of was dat Eurydice? Of eh... Orpheus? Niet voor het eerst verfoeide hij zijn rommelige, ongestructureerde scholing. Hij wist een hoop over een paar dingen en maar heel weinig over een heleboel dingen. Hij probeerde die situatie te verhelpen: hij las zo veel hij kon en schreef zijn gedichten, maar nu en dan werd hij hard met zijn neus op zijn onwetendheid gedrukt. Een van de risico’s van zijn vak, gaf hij toe. En klassieke mythen en verwijzingen waren beslist een beetje een janboel, om niet te zeggen een gapend gat.

Hij bekeek het affiche weer, waarop alleen de bovenste helft van het hoofd de vernieling had overleefd. Arabesken van door de wind gestriemd haar en opengesperde ogen die over de rafelige rand van de horizontale scheur keken alsof ze, bedacht Lysander, ontsteld over de rand van een beddenlaken staarde. Hij paste de fragmenten van de drie affiches in gedachten aan elkaar om een hypothetisch lichaam van de godin te vormen. Lysander voelde zich even seksueel geprikkeld. Een naakte vrouw, jong, mooi, kwetsbaar, die door een geschubd, ongetwijfeld fallisch monster werd belaagd dat op het punt stond haar aan te randen... En dat was vast de bedoeling van de affiches en daardoor was ook vast de preutse, kleinburgerlijke verontwaardiging gewekt die een brave burger ertoe had aangezet de afbeelding te vernielen. Allemaal heel modern – allemaal heel Weens, veronderstelde hij.

Lysander beende verder en analyseerde welbewust zijn gemoedstoestand. Waarom zou dit aanplakbiljet met de afbeelding van een mythologische vrouw die mogelijk werd aangerand hem opwinden? Was dat normaal? Had dat, preciezer gezegd, iets met de houding te maken – de kom van de handen die de zachte borsten zowel bedekten als ophielden, tegelijk koket en afwerend? Hij zuchtte: wie zou die vragen überhaupt kunnen beantwoorden? De menselijke geest was oneindig verbijsterend, complex en pervers. Hij riep zichzelf een halt toe – ja, ja, ja. Dat was precies waarom hij naar Wenen was gekomen.

Hij stak de Schottenring over en de weidse vlakte van het plein voor de enorme donkergrijze kolos van het universiteitsgebouw. Daar zou hij heen moeten gaan om uit te zoeken wat er met Persephone was – navraag doen bij een student die zich in Latijn en Grieks bekwaamde – maar er zat hem iets dwars: hij kon zich niet herinneren dat er in het verhaal van Persephone een monster voorkwam... Hij hield bij welke straten hij passeerde; hij was er bijna. Hij bleef staan om een elektrische tram voor te laten gaan en sloeg rechts af de Berggasse in en daarna links naar de Wasagasse. Nummer 42.

Hij slikte, zijn mond plotseling droog, en dacht: misschien moet ik gewoon omkeren, mijn koffers pakken, teruggaan naar Londen en verder gaan met mijn hartstikke fijne leven. Maar, hield hij zich voor, dan zou er nog steeds die kwestie van zijn specifieke probleem zijn, onopgelost... De brede dubbele straatdeur van nummer 42 stond open en hij stapte naar binnen de koetspoort in. Er was geen conciërge of huisbewaarder te bekennen. Er was een lift van plaatgaas om hem naar de tweede verdieping te brengen maar hij koos voor de trap. Eén hoog. Twee. Smeedijzeren balustrades met een geverniste houten leuning, treden van een soort gespikkeld graniet, een plint, turfgroene tegels onderaan, witte muurverf erboven. Hij concentreerde zich op die details en probeerde niet aan de tientallen – misschien wel de honderden – mensen te denken die hem voor waren gegaan over die trap.

Hij kwam op de overloop. Twee massieve paneeldeuren met waaiervormig bovenlicht stonden naast elkaar. Op de een stond PRIVAT en de andere had een koperen bordje boven de aparte bel, dofbruin verkleurd en toe aan een poetsbeurt. DR. J. BENSIMON. Hij telde tot drie en belde aan, plotseling bevestigd in de juistheid van wat hij ging doen, vol vertrouwen in de nieuwe, betere toekomst die hij voor zichzelf ging bewerkstelligen.

2
Mejuffrouw Bull

Dokter Bensimons receptioniste (een magere, bebrilde, streng ogende vrouw) had hem binnengelaten in een kleine wachtkamer en beleefd opgemerkt dat hij eigenlijk veertig minuten te vroeg was voor zijn afspraak. Derhalve, als hij het niet erg vond om te wachten tot? Mijn fout – dom van me. Koffie? Nee, dank u.

Lysander nam plaats in een van de vier lage, zwartleren fauteuils zonder armleuningen die in een soort halve cirkel tegenover een gipsen schoorsteenmantel boven een leeg haardrooster stonden, en noopte zich weer tot kalmte om zijn ergernis te sussen. Hoe had hij zich zo in de tijd kunnen vergissen? Hij zou toch gemeend hebben dat het tijdstip dat voor dit consult was vastgesteld in zijn geheugen in steen zou zijn gegrift. Hij keek om zich heen en zag aan de kapstok in de hoek een zwarte bolhoed hangen. Van degene vóór hem, nam hij aan – en toen zijn oog op die hoed was gevallen realiseerde hij zich dat hij toch terug had kunnen gaan naar het park voor zijn strohoed. Verdorie, zei hij bij zichzelf. En toen: Scheiße!, en hij genoot van de obsceniteit. Hij had hem meer dan een pond gekost, die hoed.

Hij stond op en bekeek de afbeeldingen aan de muur, etsen van immense ruïnes – overgroeid met mos, onkruid en jonge boompjes, een en al neergestorte dekstenen, verbrijzelde timpanen en omgevallen zuilen – die hem vaag bekend voorkwamen. Er schoot hem geen naam van de kunstenaar te binnen – nog een gat in zijn mottige scholing. Hij liep naar het raam dat uitzag op de kleine centrale binnenplaats van het appartementengebouw. Er groeide een boom – een plataan, zag hij, hij kon in elk geval een aantal bomen thuisbrengen – in een perkje van platgetrapt bruinig gras aan de rand van het niet meer gebruikte koetshuis met paardenboxen, en terwijl hij stond te kijken kwam er een oude vrouw in een schort uit tevoorschijn die moeizaam strompelend een boordevolle kolenkit voortsleurde. Hij wendde zich af en ijsbeerde rond. Voorzichtig schoof hij met de neus van zijn schoen de omgeklapte hoek van het versleten Perzische tapijt terug op de parketvloer.

Hij hoorde stemmen – ongewoon dringend, luid – uit de kamer van de receptioniste. Toen ging de deur open en kwam er een jonge vrouw binnen die hem met een harde klap achter zich dichtdeed.

‘Entschuldigung,’ zei ze narrig terwijl ze een blik naar hem wierp, waarna ze in een van de fauteuils ging zitten en druk in haar handtas rommelde voor ze er een zakdoekje uit trok en haar neus snoot.

Lysander stapte stilletjes terug naar het raam; hij voelde de onrust van de vrouw, de spanning die in golven van haar afsloeg, alsof een dynamo in haar binnenste deze koortsachtige energie opwekte, deze – het Duitse woord viel hem in, tot zijn genoegen – deze Angst.

Hij draaide zich om en hun blikken kruisten elkaar. Ze had heel bijzondere ogen, zag hij, van het lichtste hazelnootbruin. En ze waren groot en wijd open – het oogwit omgaf duidelijk de hele iris – alsof ze heel ingespannen staarde of ergens door geschokt was. Knap gezicht, dacht hij – mooi neusje, spitse, krachtige kin. Opvallend olijfbruine huid. Buitenlands? Haar haar was opgestoken onder een wijde bloedrode baret en ze droeg een duifgrijs fluwelen jasje op een zwarte rok. Op de revers van het jasje zat een grote rood met gele schellakbroche van een grof bewerkte papegaai. Artistiek, dacht Lysander. Enkellaarsjes met veters, kleine voeten. Een heel kleine, tengere jonge vrouw, eigenlijk. In alle staten.

Hij glimlachte, wendde zich af en keek naar de binnenplaats. De gezette oude dienstbode keerde onverdroten terug naar de stallen met haar lege kit. Wat zou ze toch moeten met al die kolen, midden in de zomer? Het was vast –

‘Sprechen Sie Englisch?’

Lysander keek om. ‘Ik ben Engels, in feite,’ zei hij behoedzaam. ‘Hoe wist u dat?’ Het ergerde hem dat hij zijn nationaliteit klaarblijkelijk als een vlag met zich meedroeg.

‘U hebt de Graphic in uw zak,’ zei ze, wijzend naar zijn gevouwen krant. ‘Een tamelijk duidelijke aanwijzing. Maar de meeste patiënten van dokter Bensimon zijn trouwens Engels, dus het was niet zo moeilijk te raden.’ Haar uitspraak was beschaafd, ze was ontegenzeglijk zelf ook Engels, ondanks haar ietwat exotische teint.

‘U hebt zeker geen sigaretten bij u, hè?’ vroeg ze. ‘Bij stom en gelukkig toeval?’

‘Jawel, maar –’ Lysander wees naar een bedrukt kaartje op de schoorsteenmantel. BITTE NICHT RAUCHEN.

‘Ah. Natuurlijk. Mag ik er dan eentje voor later schooien?’

Lysander haalde zijn sigarettenkoker uit de zak van zijn jasje, knipte hem open en hield hem voor haar op. Ze pakte een sigaret, vroeg: ‘Mag ik?’ en nam er nog eentje voor hij haar toestemming kon geven. Ze liet ze in haar handtas glijden.

‘Ik moet dokter Bensimon heel dringend spreken, ziet u,’ zei ze kortaf, zakelijk, ‘dus ik hoop dat u er geen bezwaar tegen hebt als ik voordring.’ Daarop schonk ze hem zo’n onschuldig stralende glimlach dat Lysander bijna met zijn ogen moest knipperen.

Bij nader inzien had hij er eigenlijk wel bezwaar tegen, bedacht Lysander, maar hij zei: ‘Natuurlijk niet,’ en glimlachte onzeker terug. Hij wendde zich weer naar het raam, greep even naar de strik van zijn das en kuchte.

‘Gaat u gerust zitten als u wilt,’ zei de jonge vrouw.

‘Ik sta graag. Ik vind die lage fauteuils zonder armleuning niet erg comfortabel.’

‘Nee, dat zijn ze niet, hè?’

Lysander vroeg zich af of hij zich voor moest stellen maar overwoog toen dat de wachtkamer van een dokter de soort plek was waar mensen – onbekenden – misschien liever anoniem bleven; het was tenslotte geen galerie of theaterfoyer waar ze elkaar ontmoetten.

Hij hoorde een zacht geluid en keek over zijn schouder. De vrouw was opgestaan en naar een van de ruïne-etsen gestapt (hoe heette die kunstenaar nou ook weer?) en gebruikte het glas ervan als spiegel. Ze stopte losgeraakte lokken haar terug onder haar baret en trok krullende sliertjes omlaag voor haar oren. Lysander merkte op dat de ronde welving van haar heupen en achterste te zien was in de zwarte rok onder haar korte fluwelen jasje. Haar enkellaarsjes hadden hoge hakken van wel zeven centimeter, maar ze was toch nog steeds heel klein van postuur –

‘Wat staat u te kijken?’ vroeg ze plotseling terwijl ze hem aanstaarde in de weerspiegeling van het glas van de ets.

‘Ik stond uw laarsjes te bewonderen,’ improviseerde Lysander vlug en gelikt. ‘Hebt u ze hier in Wenen gekocht?’

Het antwoord kwam nooit, want op dat moment ging de deur naar dokter Bensimons spreekkamer open en stapten er twee mannen tevoorschijn, pratend en tegen elkaar gniffelend. Lysander wist meteen wie van de twee de dokter was, een oudere man van in de veertig, tamelijk kaal met een bruine kortgeknipte baard die met grijs was bespikkeld. Alles aan de andere man schreeuwde ‘militair’, in Lysanders ogen. Een marineblauw pak met twee rijen knopen, een gestreepte das onder een stijve boord, pantalon met smalle pijpen en omslagen boven schoenen die zo grondig waren gepoetst dat ze wel van lakleer hadden kunnen zijn. Lang, ascetisch mager en met een keurig donker snorretje.

De jonge vrouw schoot echter meteen in een soort hysterie: ze viel hen in de rede, riep dokter Bensimons naam, verontschuldigde zich en eiste tegelijk hem te spreken, absoluut noodzakelijk, een noodgeval. De militair stapte achteruit, deinsde terug terwijl Bensimon de schreeuwende vrouw schielijk en met een zijdelingse blik naar Lysander zijn kamer in duwde. Daarbij hoorde Lysander hem op strenge, zachte toon zeggen: ‘Dit mag nooit meer gebeuren, mejuffrouw Bull,’ voordat de deur naar zijn spreekkamer achter hen dichtging.

‘Goeie god,’ zei het militaire type droog. Hij was ook Engels. ‘Wat is er aan de hand?’

‘Ze leek erg opgewonden, moet ik zeggen,’ zei Lysander. ‘Ze heeft twee sigaretten van me gebietst.’

‘Wat moet er van de wereld worden?’ zei de man terwijl hij zijn bolhoed van de houten haak lichtte. Hij hield hem in zijn handen en keek Lysander recht aan.

‘Hebben wij elkaar niet eerder gezien?’ vroeg hij.

‘Nee. Volgens mij niet.’

‘U komt me eigenaardig bekend voor.’

‘Dan lijk ik zeker op iemand die u kent.’

‘Dat zal het zijn.’ Hij stak zijn hand uit. ‘Ik ben Alwyn Munro.’

‘Lysander Rief.’

‘Maar dat klinkt wel bekend.’ Hij haalde zijn schouders op, hield zijn hoofd scheef, kneep zijn ogen tot spleetjes alsof hij in zijn geheugen groef en glimlachte toen hij het opgaf en naar de deur liep. ‘Ik zou haar maar geen sigaretten meer voeren als ik u was. Ze lijkt me een tikkeltje gevaarlijk.’

Hij vertrok en Lysander hervatte zijn inspectie van het grauwe binnenplaatsje buiten. Hij lichtte elke mogelijke bijzonderheid uit het uitzicht: het patroon van het plaveisel als van een gevlochten mand, het lijstwerk met vierpuntig bladmotief boven de staldeur, een band van vocht op het metselwerk onder een druppelende kraan. Hij hield zijn geest bezig. Een paar minuten later verscheen de jonge vrouw uit dokter Bensimons kamer, duidelijk veel rustiger, beheerster. Ze pakte haar handtas.

‘Bedankt dat u me hebt laten voordringen,’ zei ze monter. ‘En voor de saffies. Erg vriendelijk van u.’

‘Graag gedaan.’

Ze groette en drentelde de kamer uit, haar lange rok rondzwierend. Ze gluurde nog een keer naar hem voor ze de deur achter zich dichtdeed en Lysander ving een laatste glimp op van die vreemde, heel lichtbruine ogen. Als de ogen van een leeuw, vond hij. Maar ze heette mejuffrouw Bull.

3
Het Afrikaanse bas-reliëf

Lysander zat in de spreekkamer van dokter Bensimon om zich heen te kijken terwijl de dokter zijn persoonsgegevens noteerde in een register. Het was een ruime kamer met drie ramen in een van de muren, eenvoudig gemeubileerd en vrijwel helemaal uitgevoerd in wittinten. Witgeverfde muren, witte wollen gordijnen, een wit kleed op het blankhouten parket en een primitief ogend bladzilveren bas-reliëf dat boven de haard hing. In een hoek stond dokter Bensimons mahoniehouten bureau met erachter een tot aan het plafond reikende boekenkast met glazen deuren. Aan de ene kant van de haard stond een zachte leunstoel met hoge rug en een losse hoes van grof roomkleurig linnen, aan de andere een sofa onder een dikke wollen deken met franje en twee geborduurde kussens. Zowel de stoel als de sofa stond met de rug naar het bureau en Lysander, die de leunstoel had gekozen, merkte dat hij ongemakkelijk zijn nek moest verdraaien als hij de dokter wilde zien. Het was doodstil in de kamer – dubbele ramen – en Lysander hoorde geen enkel straatgeluid van de stad – geen gedender van elektrische trams, geen koetsen of karren die voorbijratelden, geen automobielen – het was ideaal rustig.

Lysander keek naar het zilveren bas-reliëf. Fantastische Afrikaanse figuren, half mens, half dier met extravagante hoofdtooien, van een maaswerk van kleine gaatjes die in het zachte metaal waren geprikt. Het was vreemd en heel mooi, en vast beladen met de nodige symboliek, bedacht hij.

‘De heer L.U. Rief,’ zei Bensimon. In de stille kamer kon Lysander het gekras van zijn vulpen horen. Zijn stem had een licht accent van ergens uit Noord-Engeland, meende Lysander, Yorkshire of Lancashire, maar zo afgesleten dat een nadere plaatsbepaling onmogelijk was. Lysander vleide zich met het idee dat hij goed was in accenten; hij zou het straks wel thuisbrengen.

‘Waar staan de initialen voor?’

‘Lysander Ulrich Rief.’

‘Prachtige naam.’

Manchester, dacht Lysander – die vlakke ‘a’.

‘Rief – is dat Schots?’

‘Oud-Engels. Het betekent “grondig” volgens sommige mensen. En mij is ook verteld dat het Angelsaksisch dialect voor “wolf” is. Heel verwarrend allemaal.’

‘Een grondige wolf. Wolfachtig grondig. Hoe zit het met dat “Ulrich”? Bent u voor een deel Duits?’

‘Mijn moeder is Oostenrijks.’

‘Uit Wenen?’

‘Uit Linz, in feite. Van oorsprong.’

‘Geboortedatum?’

‘Van mij?’

‘Uw moeders leeftijd is niet echt relevant, zou ik menen.’

‘Neem me niet kwalijk. 7 maart 1886.’

Lysander keerde zich weer om in de stoel. Bensimon zat achterovergeleund in zijn stoel te glimlachen, zijn vingers ineengestrengeld achter zijn glanzende schedel.

‘Het is beter als u zich niet de hele tijd omdraait. Denkt u maar aan mij als een stem zonder stoffelijk lichaam.’

4
Wiener Kunstmaterialien

Lysander liep Bensimons appartement uit en de trap af, langzaam, zijn hoofd vol gedachten, sommige plezierig, andere onbevredigend, nog weer andere verontrustend. Het was een kort consult geweest dat maar een kwartier had geduurd. Bensimon had zijn persoonlijke gegevens genoteerd, manieren van betalen geopperd (een tweemaandelijkse factuur of contante afrekening) en hem ten slotte gevraagd of hij over de aard van zijn ‘probleem’ wenste te praten.

Lysander bleef buiten op straat stilstaan en stak een sigaret op. Hij vroeg zich af of de behandeling waaraan hij was begonnen echt zou helpen, of dat hij beter naar Lourdes of zo had kunnen gaan. Of moest hij de remedie van een of andere kwakzalver proberen? Of vegetariër worden en jaegerondergoed dragen, zoals George Bernard Shaw? Hij fronste, opeens onzeker – geen fijne stemming om in te verkeren, niet stimulerend. Zijn beste vriend Greville Varley was degene geweest die psychoanalyse had voorgesteld. Greville was de enige andere persoon die van zijn probleem af wist (en dan nog alleen vaag, trouwens), en Lysander had als een zeloot uitvoering gegeven aan het idee, realiseerde hij zich nu: hij had al zijn toekomstplannen laten varen, zijn spaargeld opgenomen, zich naar Wenen gespoed en de juiste arts uitgezocht. Was hij dwaas en impulsief geweest of was het slechts een blijk van zijn vertwijfeling?

Sla links af de Berggasse in, had Bensimon gezegd, loop die helemaal uit tot het pleintje, tot het kruispunt van alle straten onder aan de heuvel. De winkel is daar recht tegenover. WKM, u kunt hem niet missen. Lysander ging op weg, nog steeds vol van dat cruciale moment.

==

BENSIMON: En, wat schijnt de aard van het probleem te zijn?

LYSANDER: Het is... Het is een seksueel probleem.

BENSIMON: Tja. Dat is het meestal. In de grond.

LYSANDER: Als ik me met wellustige activiteiten bezighoud... Dat wil zeggen, tijdens een amoureuze vereniging –

BENSIMON: Zoekt u alstublieft niet naar eufemismen, meneer Rief. Spreek onomwonden, dat is de enige manier. Wees zo bot en zo grof als u wilt. Gebruik de taal van de straat – ik neem nergens aanstoot aan.

LYSANDER: Goed. Als ik neuk, kan ik het niet.

BENSIMON: Kunt u geen erectie krijgen?

LYSANDER: Ik heb geen probleem met erecties. Integendeel, dat is allemaal heel bevredigend. Mijn probleem heeft te maken met... met zaadlozing.

BENSIMON: Ah. Ongelooflijk veel voorkomend. U ejaculeert te vroeg. Ejaculatio praecox.

LYSANDER: Nee. Ik ejaculeer helemaal niet.

==

Lysander slenterde de glooiing van de Berggasse af. Hier woonde dokter Freud ergens – misschien had hij moeten proberen hem als therapeut te krijgen? Hoe luidde die Franse uitdrukking? ‘Waarom tot de apostelen spreken als je naar God zelf kunt gaan?’ Maar dan had je het probleem van de taal: Bensimon was Engels, wat een enorm voordeel was – een zegen zelfs, dat viel niet te ontkennen. Lysander dacht terug aan de lange stilte nadat hij Bensimon had verteld over de zonderlinge aard van zijn seksuele stoornis.

==

BENSIMON: Dus u bent bezig met de geslachtsdaad maar er komt geen orgasme.

LYSANDER: Precies.

BENSIMON: Wat gebeurt er?

LYSANDER: Nou, ik kan een hele tijd doorgaan maar het besef dat er niets zal gebeuren maakt dat ik ten slotte verslap, als het ware.

BENSIMON: De tumescentie verdwijnt.

LYSANDER: Ten slotte.

BENSIMON: Ik moet hier eerst over nadenken. Zeer ongebruikelijk. Anorgasmie. U bent de eerste die ik meemaak. Fascinerend.

LYSANDER: Anorgasmie?

BENSIMON: Dat is wat u scheelt. Zo wordt uw probleem genoemd.

==

En dat was het dan, op nog één goede raad na. Bensimon vroeg of hij een dagboek bijhield of dingen noteerde. Lysander zei van niet. Hij schreef wel gedichten, zei hij, tamelijk regelmatig, waarvan er sommige in kranten en tijdschriften waren gepubliceerd, maar – hij schokschouderde bescheiden – hij was maar een dilettant, zijn poëzieprobeersels schonken hem genoegen maar hij beroemde zich volstrekt niet op de gedichten die eruit voortvloeiden, en nee, verder maakte hij geen aantekeningen.

‘Ik wil dat u begint met dat wel te doen,’ had Bensimon gezegd. ‘Dromen die u hebt, vluchtige gedachten, dingen die u ziet en hoort en die u intrigeren. Alles, wat dan ook. Prikkels van elke soort – seksueel of van de zintuigen, de reuk, het gehoor, het gevoel – van alles. Breng die aantekeningen mee naar onze sessies en lees ze aan me voor. Houd niets achter, hoe schokkend of banaal ook. Dat zal me een direct inzicht verschaffen in uw persoonlijkheid en uw wezen – in uw onbewuste geest.’

‘In mijn “id”, bedoelt u.’

‘Ik hoor dat u uw huiswerk hebt gedaan, meneer Rief. Ik ben onder de indruk.’

Bensimon had hem aangeraden die indrukken en waarnemingen zo spoedig mogelijk nadat ze zich voordeden op te schrijven en er later geen enkele wijziging in aan te brengen. Voorts zouden ze niet op losse stukjes papier genoteerd moeten worden. Lysander moest een echt opschrijfboek kopen – in leer gebonden en met dun papier – en er een echt persoonlijk document van maken, iets wat afgebakend en blijvend was, niet zomaar een hoop lukrake notities.

‘En geef het een titel,’ had Bensimon geopperd. ‘U weet wel – “Mijn innerlijke leven” of “Persoonlijke bespiegelingen”. Met andere woorden, geef het een formeel cachet. Uw dromendagboek, uw persoonlijke gedenkschrift, uw Seelenjournal – het moet iets zijn wat u mettertijd zult koesteren en appreciëren. Een registratie van uw geest tijdens de komende weken, bewust en onbewust.’

In elk geval, bedacht Lysander terwijl hij de straat overstak naar de winkel van kunstenaarsbenodigdheden die Bensimon had aanbevolen – de Wiener Kunstmaterialien – in elk geval zou het iets concreets worden, een soort permanente kroniek van zijn verblijf. Al dat gepraat – en al het gepraat waartoe hij verplicht was – was niet meer dan een hoop woorden die in de lucht verloren gingen. Hij begon warm te lopen voor het idee toen hij door de klapdeur de winkel binnenging. Bensimon had gelijk, misschien zou hij er toch baat bij hebben.

WKM was groot en riant verlicht. Bosjes gloeilampen hingen aan het plafond in moderne kroonluchters van aluminium takken, en de lichtkransen werden weerspiegeld in de glanzende gelig bruine linoleum vloer eronder. De geur van terpentine, olieverf, onbehandeld hout en schilderslinnen gaf Lysander het gevoel van een warm onthaal. Hij was dol op dit soort grote winkels – gangen vol opgetaste kunstenaarsmaterialen liepen her en der, een culturele hoorn des overvloeds: planken met lagen van diverse papiersoorten, bussen vol scherpe potloden, een kleine kudde ezels, groot en klein, schuin geëtaleerde reeksen van tubes olieverf die op kleur waren gerangschikt, vettig glimmende flessen lijnolie en verfverdunner, canvas schorten, klapkrukjes, stapels paletten, gebobbelde blikken met waterverf, platte dozen met pastelverf, het deksel open om de kleurige inhoud te tonen als een assortiment veelkleurige sigaartjes. Telkens als hij in winkels als deze kwam nam hij zich voor om te gaan tekenen, als een serieuze hobby, of aquarelleren of linoleumsneden maken – wat dan ook om maar wat van deze aanlokkelijke spullen te kunnen kopen.

Hij sloeg een hoek van een gangpad om en vond een kleine verzameling schetsblokken en notitieboeken. Hij snuffelde een poosje rond en pakte er eentje op met honderden bladzijden, als een dictionaire. Nee, nee – te intimiderend, er was iets bescheideners nodig met een reële kans dat het volgeschreven werd. Hij koos een buigzaam notitieboek met een zwartlederen omslag, dun papier, ongelinieerd, 150 vel. Het woog goed op zijn hand en het zou in een jaszak passen, als een reisgids – een reisgids door zijn psyche. Perfect. Er viel hem een titel in: ‘Autobiografisch onderzoek door Lysander Rief’... Dat klonk precies zoals Bensimon –

‘We komen elkaar weer tegen.’

Lysander draaide zich om en zag mejuffrouw Bull staan. Een vriendelijke, lachende mejuffrouw Bull.

‘U bent zeker uw notitieboek aan het kopen, hè?’ zei ze met een alwetende blik. ‘Bensimon zou hier provisie moeten krijgen.’

‘Komt u er ook een kopen?’

‘Nee. Ik ben na een paar weken opgehouden met het mijne. Het probleem is dat ik eigenlijk niet zo verbaal ben, ziet u. Ik visualiseer – ik zie dingen in beelden, niet in woorden. Ik teken liever dan dat ik schrijf.’ Ze hield op wat ze kwam kopen – een stel doffe, eigenaardig gevormde messen, sommige spits toelopend, sommige met een driehoekig lemmet, als kleine troffeltjes.

‘Daar kun je toch niet mee tekenen,’ zei Lysander.

‘Ik beeldhouw,’ legde ze uit. ‘Ik ga ook nog klei en gips bestellen. WKM is de beste zaak van de stad.’

‘Een beeldhouwster, wat interessant.’

‘Nee, een beeldhouwer.’

Lysander boog zijn hoofd verontschuldigend. ‘Natuurlijk.’

Mejuffrouw Bull stapte dichterbij en liet haar stem dalen. ‘Ik wil me echt excuseren voor mijn gedrag van daarnet –’

‘Totaal onnodig –’

‘Ik was een beetje... overspannen. Mijn medicijn was op, ziet u. Daarom moest ik naar dokter Bensimon – voor mijn medicijn.’

‘Juist. Dokter Bensimon levert ook medicijnen?’

‘Nou, nee. Min of meer. Hij heeft me een injectie gegeven. En wat voorraad.’ Ze klopte op haar handtas. ‘Het is geweldig spul – u zou het ook eens moeten proberen als u zich wat neerslachtig voelt.’

Ze leek beslist anders als gevolg van dokter Bensimons medicijn, vond Lysander terwijl hij haar aankeek. Veel zelfverzekerder, veel beheerster en –’

‘U hebt een heel interessant gezicht,’ zei mejuffrouw Bull.

‘Dank u.’

‘Ik zou u graag als model hebben.’

‘Nou, ik ben een beetje –’

‘Het heeft geen haast.’ Ze rommelde in haar tas en diepte haar visitekaartje op. Lysander las het: ESTHER BULL, KUNSTENAAR EN BEELDHOUWER. OOK VOOR LESSEN. Er stond een adres onder in de Londense wijk Bayswater. ‘Een beetje gedateerd,’ zei ze. ‘Ik woon al twee jaar in Wenen. Mijn telefoonnummer staat achterop. We hebben net een telefoon laten installeren.’ Ze keek hem uitdagend aan. Lysander was de eerste persoon meervoud niet ontgaan. ‘Ik woon samen met Udo Hoff,’ zei ze.

‘Udo Hoff?’

‘De schilder.’

‘Ah. Ja, dat klinkt – zeker. Udo Hoff.’

‘Hebt u telefoon? Logeert u in een hotel?’

‘Nee op beide vragen. Ik heb hier een kamer gehuurd. Ik heb geen idee hoelang ik blijf.’

‘U moet naar het atelier komen. Schrijf uw adres op, dan stuur ik u een uitnodiging voor een van onze feesten.’

Ze gaf hem een stukje papier uit haar tas en Lysander schreef zijn adres op. Een beetje schoorvoetend, moest hij bekennen, aangezien hij alleen wilde zijn in Wenen om zelf, in z’n eentje, zijn probleem – zijn anorgasmie, het had nu een naam – op te lossen. Hij had niet echt behoefte aan of zin in sociaal verkeer. Hij gaf het papiertje terug.

‘Lysander Rief,’ las ze. ‘Kan ik van u gehoord hebben?’

‘Dat betwijfel ik.’

‘En ik ben Hettie, trouwens,’ zei ze. ‘Hettie Bull.’ Ze stak haar hand uit. Lysander schudde hem. Ze had een heel ferme handdruk.

5
De seksrivier

‘Waarom zit die ontmoeting met HB me dwars? Waarom word ik er ook enigszins door opgewonden? Ze is totaal niet “mijn type” maar toch voel ik dat ik haar leven in word getrokken, haar wereldje, zonder dat ik het wil. Waarom? Stel dat we elkaar bij een concert of op een feestje bij mensen thuis hadden ontmoet? Dan hadden we elkaar amper een blik waardig gekeurd, dat weet ik zeker. Maar omdat we elkaar in de wachtkamer van dokter Bensimon hebben ontmoet kennen we al iets van elkaars geheimen. Is dat de verklaring? De gekwetsten, de invaliden, de gestoorden, de kneuzen, de zieken trekken elkaar aan: soort zoekt soort. Ze zal me niet met rust laten, dat weet ik. Maar ik heb geen zin om naar Udo Hoffs atelier te gaan, wie hij ook moge wezen. Ik ben naar Wenen gekomen om sociale contacten te mijden. Ik heb bijna niemand verteld waar ik heen ging, alleen maar “naar het buitenland” gezegd tegen mensen die aandrongen op bijzonderheden. Moeder weet het, Blanche weet het, Greville weet het, uiteraard, en nog een handjevol in aanmerking komende anderen. Ik wil Wenen beschouwen als een soort schitterend sanatorium vol totaal onbekenden, alsof ik tbc heb en gewoon ben verdwenen tot ik ben genezen. Ik denk dat Blanche niet veel met HB op zou hebben. Helemaal niets.’

==

Er klonk een ternauwernood hoorbare klop op zijn deur – meer een krab dan een klop. Lysander legde zijn pen neer, sloeg zijn notitieboek dicht, zijn Autobiografisch onderzoek, en stopte het in een la van zijn schrijftafel. ‘Binnen, Herr Barth,’ zei hij toen.

Herr Barth kwam op zijn tenen binnen en deed de deur zo zacht dicht als hij kon. Voor iemand van zijn aanzienlijke omvang probeerde hij zich onopvallend en zo discreet mogelijk te bewegen.

‘Nein, Herr Rief. Niet “binnen”. Herein.’

‘Verzeihung,’ verontschuldigde Lysander zich terwijl hij een tweede stoel bijtrok achter de schrijftafel.

Herr Barth was muziekleraar en stamde bovendien af van een lange reeks muziekleraren. Zijn vader had Paganini zien spelen in 1836, en toen zijn eerste zoon enkele jaren later werd geboren had hij hem Nikolas genoemd ter ere van die gelegenheid. Als jonge man had Herr Barth zich met zijn Italiaanse naamgenoot vereenzelvigd en zijn haar lang gedragen en zijn bakkebaarden in de stijl van Paganini laten groeien, een eerbetoon waar hij nooit meer van af was gestapt. Ook nu nog, nu hij tegen de zeventig liep, verfde hij zijn lange grijze haar en zijn bakkebaarden alleen maar zwart en droeg hij nog ouderwetse hoge boordjes en lange jassen met zilveren knopen. Zijn instrument was echter niet de viool maar de contrabas, waarop hij vele jaren in het orkest van het Weense Lustspieltheater had gespeeld voordat hij het familieberoep van muziekleraar ging uitoefenen. Zijn oude contrabas stond in zijn gebarsten lederen kist tegen de wand aan het voeteneind van zijn bed geleund in zijn kamertje aan het einde van de gang, het kleinste van de drie kamers die in Pension Kriwanek werden verhuurd. Hij beweerde dat hij tot een zeker niveau van vaardigheid les kon geven op elk instrument ‘dat in de hand gehouden of gedragen kon worden’, of het nu ging om strijkinstrumenten, hout of koper. Lysander had niets gemerkt van eventuele pupillen die op dat aanbod waren ingegaan, maar hij had Herr Barths bedeesde voorstel (gedaan een dag nadat hij zijn intrek in het pension had genomen) om Lysander te helpen zijn Duits te verbeteren, met genoegen aangenomen, voor de somma van vijf kronen per uur.

Herr Barth ging langzaam zitten, gaf de lokken haar die op zijn kraag rustten met beide handen een zwier naar achteren en glimlachte, vermanend een vinger opstekend.

‘Alleen Duits, Herr Rief. Alleen op die manier zult u vorderingen maken in onze wonderschone taal.’

‘Ik zou vandaag graag getallen willen oefenen,’ antwoordde Lysander, in het Duits.

‘Ah, getallen. Getallen, de grote valkuil.’

Zo oefenden ze een uur lang getallen – tellen, data, prijzen, wisselgeld, optellen, aftrekken – tot Lysanders hoofd een duizelende cijfertoren van Babel was en de bel voor het avondeten ging. Herr Barth betaalde alleen voor logies en ontbijt, dus excuseerde hij zich en stak Lysander alleen de gang over naar de gelambriseerde eetkamer waar Frau Kriwanek zelf op hem zat te wachten.

Frau K, zoals haar drie huurders haar noemden, was een vrouw van starre vroom- en vormelijkheid. Ze was weduwe geworden toen ze in de veertig was en droeg traditionele Oostenrijkse kledij, voornamelijk mosgroene dirndljurken met geborduurde blouses en schorten en plompe pumps met gespen. Ze mat zich een houding van tenenkrommende hoffelijkheid aan die eigenlijk maar voor de duur van een maaltijd te verdragen was, zoals Lysander zich snel had gerealiseerd. In haar wereld figureerden uitsluitend mensen, voorvallen en opvattingen die hetzij ‘aardig’ of ‘aangenaam’ (nett of angenehm) waren. Dat waren haar favoriete adjectieven die bij elke gelegenheid in stelling werden gebracht. De kaas was aardig, het weer aangenaam. De jonge vrouw van de kroonprins scheen een aardig mens, het nieuwe gebouw van de posterijen had een aangenaam aanzicht. Enzovoorts.

Lysander schonk haar een minzame glimlach terwijl hij zijn vaste plaats aan de eettafel innam. Hij voelde hoe de jaren van hem af vielen: Frau K gaf hem het idee dat hij weer een adolescent was, nog jonger zelfs, prepuberaal. Hij werd in Frau K’s gezelschap ontmand, merkwaardig geïntimideerd en eerbiedig; hij werd iemand die hij niet herkende, een man zonder meningen.

Hij zag dat er ook voor een derde eter was gedekt: de andere huurder in het pension, luitenant Wolfram Rozman, blijkbaar afwezig of te laat. Het avondeten was stipt om acht uur. Frau K was ingenomen met Lysander – hij was aardig en aangenaam gezelschap, en Engels (aardige mensen) – maar de luitenant, voelde Lysander intuïtief, kon Frau K’s goedkeuring niet echt wegdragen. Hij was niet aangenaam, misschien niet eens aardig.

Luitenant Wolfram Rozman had iets verkeerds gedaan. Het was niet precies duidelijk wat, maar zijn aanwezigheid in Pension Kriwanek was een soort schandvlek. Het was een regimentskwestie, had Lysander van Herr Barth gehoord. Hij was niet oneervol ontslagen maar wel tijdelijk uit de kazerne verbannen vanwege dat schandaal, wat het ook mocht wezen, en gedwongen om hier te wonen tot er een oordeel was geveld en zijn militaire lot bezegeld. Luitenant Rozman scheen zich niet erg zorgen te maken, moest Lysander toegeven – blijkbaar woonde hij al bijna een halfjaar in het pension – maar hoe langer hij bleef hoe minder aardig Frau K hem vond. Zelfs in de twee weken dat Lysander nu getuige was geweest van hun gesprekjes had hij een uitgesproken bitsheid in hun omgang bespeurd, een nog killere vormelijkheid.

Eigenlijk mocht Lysander Wolfram wel – zoals die hem vrijwel direct had gevraagd hem te noemen – maar die mening hield hij angstvallig verborgen voor Frau K. Ze schonk hem nu haar schrale glimlach en luidde het belletje. De dienstmeid, Traudl, verscheen meteen, een terrine met heldere koolsoep en croutons in haar handen. Dat was, zomer of winter, de eerste gang van het diner in Pension Kriwanek. Traudl, een meisje van achttien met een rond gezicht dat bloosde als ze sprak en bloosde als ze werd aangesproken, zette de terrine met zo’n klap op tafel dat er twee spatten soep uit vlogen en op de smetteloos witte vleug van het tafelkleed landden.

‘Daar zul je voor betalen, Traudl, om dat kleed schoon te krijgen,’ zei Frau K effen.

‘Gerne, Madame,’ zei Traudl blozend. Ze maakte een reverence en verliet de kamer.

Frau K bad, ogen dicht, hoofd omlaag – Lysander boog het zijne – en diende voor hen beiden de heldere koolsoep met croutons op.

‘De luitenant is laat,’ merkte Lysander op.

‘Hij heeft voor zijn eten betaald, hij moet zelf maar weten of hij het opeet.’ Ze glimlachte weer naar Lysander. ‘Hebt u een aangename dag gehad, Herr Rief?’

‘Heel aangenaam.’

==

Na de maaltijd (stoofschotel van kip met paprika) was het de gewoonte dat Frau K zich terugtrok en mochten de mannen roken. Lysander stak een sigaret op en nam zijn normale persona weer aan nu Frau K was vertrokken. Hij begon zich, zoals vaker nadat hij enige tijd met haar had doorgebracht, af te vragen of hij naar een hotel of een ander kosthuis moest verkassen, maar alle voors en tegens afwegend realiseerde hij zich dat hij het goed had in Pension Kriwanek en dat het leven hier hem wel aanstond, afgezien van die ene maaltijd per dag met Frau K.

Het pension was in feite een groot appartement op de derde etage van een tamelijk nieuw huizenblok aan de zuidzijde van een binnenplaats achter de Mariahilferstraße, minder dan een kilometer van de Ring vandaan. Het had heetwaterverwarming en elektrisch licht; de grote badkamer die door de huurders werd gedeeld was modern (met een spoeltoilet) en schoon. Toen Lysander met het reisbureau over zijn reis had overlegd had hij bedongen dat de kosthuizen waarvan hij een lijst zou krijgen voorzagen in een comfortabele slaapkamer met een ruime garderobe, dat ze een professionele wasservice boden (hij had zeer bepaalde eisen omtrent het gebruik van stijfsel) en vlak bij een tramhalte lagen. Het eerste adres dat hij had bezocht was Pension Kriwanek, waar hij zag dat zijn kamer bestond uit een zitkamer, een met gordijnen afgeschermde alkoof met een tweepersoonsbed en een zijkamertje dat dienstdeed als kleedkamer met meer dan genoeg planken en kastruimte voor zijn kleren. Hij had niet de moeite genomen nog verder te zoeken, en daardoor werden waarschijnlijk tijdens het natafelen zijn overwegingen om te verhuizen ingegeven – had hij moeten kijken wat Wenen verder nog te bieden had? Niettemin, hij had hier ook een inwonende leraar, dat moest hij niet uitvlakken.

Als je het appartement binnenkwam door een dubbele deur aan de overloop op de derde etage, zag je een brede vestibule, breed genoeg voor twee bergères met rotan rugleuning en een ronde salontafel met in het midden een opgezette uil onder een glazen stolp. Van deze vestibule voerde een lange gang naar de eetkamer en de drie kamers die werden verhuurd – aan Lysander, Wolfram en Herr Barth – en de gezamenlijke badkamer. Aan het einde van de gang zat een deur met het opschrift PRIVAT die toegang gaf tot het keukengedeelte, veronderstelde hij, en tot Frau K’s verblijf. Hij was nog nooit door die deur gegaan, had het nooit gedurfd. Traudl was ook inwonend, dus die moest ook ergens een hoekje voor zichzelf hebben. Er scheen een smalle dienstgang van de keuken naar de eetkamer te lopen, evenwijdig aan de gang – de eetkamer had twee deuren – maar voor het overige had hij maar een vaag idee van de indeling van het pension; wie wist wat er achter PRIVAT lag? Het was een gerieflijk onderkomen, je hoefde je met niemand te bemoeien. Het ontbijt werd op je kamer geserveerd, voor het diner moest extra betaald worden, indien een dag van tevoren besteld kon een lunchpakket geleverd worden. Hij voelde zich vreemd genoeg thuis, moest hij toegeven.

Traudl kwam binnen en begon de dessertbordjes te verzamelen.

‘Hoe gaat het, Traudl?’ vroeg Lysander. Ze was een stevige, potige meid en ging daar onbeholpen mee om.

Als op een teken liet ze een dessertlepeltje op het vloerkleed vallen.

‘Niet zo goed, meneer,’ zei ze terwijl ze het opraapte en de vlek van custardpudding wegwreef met een servet.

‘Hoezo?’

‘Ik moet Frau Kriwanek zoveel boetes betalen dat ik deze maand niks verdien.’

‘Wat zonde. Je moet wat voorzichtiger doen.’

‘Traudl? Voorzichtig? Volstrekt onmogelijk!’ klonk een mannenstem.

‘Goedenavond, luitenant, meneer,’ zei Traudl blozend.

Wolfram Rozman trok een stoel van onder de tafel en liet zich erop neervallen. ‘Traudl, donzig kippetje van me, breng me wat brood en kaas.’

‘Zeker, meneer.’

Wolfram boog zich over de tafel en gaf Lysander een klap op zijn schouder. Hij droeg een lichtblauw kostuum met een lila vlinderdas. Hij was een heel forse man, een stuk groter dan Lysander, en had de slungelige, lenig-lome motoriek die lange mensen etaleren. Hij hing languit op zijn stoel, drapeerde één arm over de rugleuning van de stoel naast hem en strekte zijn benen onder de tafel. Lysander zag zijn lichtblauwe pantalon en zijn slobkousen aan zijn eigen kant tevoorschijn steken. Zijn ogen stonden wat lodderig en hij had een dichte blonde snor waarvan de punten met was omhoog waren gekruld boven weke, volle lippen.

Lysander offreerde hem een sigaret die hij accepteerde en – na vruchteloos gerommel door zijn zakken op zoek naar een doosje lucifers – opstak met Lysanders aansteker.

‘Ik kan geen goed bij haar doen,’ zei Wolfram terwijl hij prachtige rookkringen blies. ‘Ze moet me niet.’

‘Je bent gewoon niet zo “aardig”, zogezegd.’

‘Ik probeerde niet te laat te komen en haastte me terug en ik dacht: Jezus, god, nee, Herrgott Sakra, ik kan er niet meer tegen. Dus toen ben ik een café ingedoken voor een schnaps.’

‘Waarom laat je je avondeten niet schieten, zoals Barth? Dan hoef je haar niet te zien.’

‘Alles wordt door het regiment betaald. Niet door mij.’

Traudl kwam weer binnen met een bord vol donker, gesneden brood en zachte roomkaas.

‘Dankjewel, mangoestje van me.’

Traudl scheen iets te willen zeggen maar bedacht zich. Ze maakte een reverence en verdween door de dienstingang.

Wolfram boog zich voorover. ‘Lysander, je weet toch dat je Traudl kunt bestijgen als je haar twintig kronen geeft? Hè?’

‘Bestijgen?’

‘Haar kunt bezitten.’

‘Weet je dat zeker?’ Lysander zat vlug te rekenen: twintig kronen was nog geen pond.

‘Ik doe het een paar keer per week. Het meisje zit in geldnood. Ze is eigenlijk heel gewillig.’ Wolfram drukte zijn sigaret uit in de asbak, smeerde kaas op zijn brood en begon te eten. ‘Een grote lieve plattelandsmeid. Ze kennen een paar speciale kunstjes, die meisjes. Ik zeg het alleen maar voor het geval je er zin in hebt.’

‘Bedankt. Ik zal het onthouden,’ zei Lysander, een beetje beduusd door de onthulling. Wat zou Frau K zeggen als ze hiervan wist? Hij zou Traudl voortaan met andere ogen bezien.

‘Je kijkt verrast,’ zei Wolfram, kauwend op zijn brood met kaas.

‘Nou, dat komt omdat ik dat ook ben. Ik had geen idee. Hier in Pension Kriwanek, nota bene – schijn bedriegt.’

Wolfram wees met zijn mes naar hem. ‘Dit pension, Kriwanek, is net als Wenen. Bovenin heb je de wereld van Frau K. Zo aardig en zo aangenaam, iedereen glimlacht beleefd, niemand laat een scheet of pulkt in zijn neus. Maar onder de oppervlakte woelt de rivier, donker en heftig.’

‘Wat voor rivier?’

‘De seksrivier.’

6
De zoon van Halifax Rief

‘Ik ben in de stallesbar van het Majestic Theatre in de Strand. Ik loop door een menigte chic geklede dames uit de beau monde, jong en van middelbare leeftijd. Ze keuvelen en kletsen en nu en dan werpt er eentje een blik naar me. Ze schenken nauwelijks aandacht aan me, ook al ben ik spiernaakt.’

Lysander zweeg. Hij zat Bensimon voor te lezen uit Autobiografisch onderzoek.

‘Juissst...’ zei dokter Bensimon langzaam. ‘Dat is interessant. Hebt u dat vannacht gedroomd?’

‘Ja. Ik heb het meteen opgeschreven.’

‘Maar waarom een theater, vraag ik me af?’

‘Dat ligt toch voor de hand,’ zei Lysander. ‘Als het géén theater was, dan zou het pas interessant zijn.’

‘Dat kan ik niet volgen.’

‘Ik ben toneelspeler,’ zei Lysander.

‘Professioneel toneelspeler?’

‘Ik verdien de kost met toneelspelen, voornamelijk in het West End van Londen.’

Hij hoorde Bensimon opstaan en de kamer doorlopen en op het uiteinde van de sofa plaatsnemen. Lysander wendde zich naar hem toe in de leunstoel. Bensimon zat hem geestdriftig aan te kijken.

‘Rief,’ zei hij. ‘Ik vond het al bekend klinken. Bent u familie van Halifax Rief?’

‘Dat was mijn vader.’

‘Mijn god!’ Bensimon scheen oprecht verbijsterd. ‘Ik heb hem als King Lear gezien in... Waar was het ook al weer?’

‘Het Apollo Theatre.’

‘Ja, dat was het, het Apollo... Hij is toen overleden, hè? Halverwege de reeks voorstellingen of zo.’

‘In 1899. Ik was dertien.’

‘Jee. U bent de zoon van Halifax Rief. Wat buitengewoon.’ Bensimon staarde Lysander met grote ogen aan alsof hij hem voor het eerst zag. ‘Ik geloof dat ik wel enige gelijkenis zie. En u bent ook toneelspeler.’

‘Niet zo succesvol als mijn vader, maar ik kan er redelijk goed van rondkomen.’

‘Ik ben dol op toneel. Wat was het laatste toneelstuk waarin u hebt gespeeld?’

‘Het amoureuze ultimatum.’

‘Dat ken ik niet.’

‘Van Kendrick Balston, een salonstuk. We hebben er vier maanden mee in het Shaftesbury Theatre gestaan en de laatste voorstelling is pas geweest. Daarna ben ik hierheen gekomen.’

‘Jee,’ herhaalde Bensimon met een knikje, alsof hem iets duidelijk was geworden. Hij liep terug naar zijn bureau en Lysander keek naar het zilveren bas-reliëf. Het was al heel vertrouwd aan het worden, vond hij, ook al was dit pas zijn tweede sessie met Bensimon.

‘Dus – u staat naakt in de stallesbar van het Majestic. Bent u opgewonden?’

‘Ik vind het fijn om daar te zijn, geloof ik. Ik schaam me niet om bloot te zijn in het bijzijn van die mensen. Ik geneer me niet.’

‘Er wordt niet gelachen of gegrinnikt, niet gewezen of spottend gedaan.’

‘Nee. Ze schijnen het volstrekt normaal te vinden. Een vluchtige nieuwsgierigheid lijkt de sterkste emotie. Ze werpen even een blik op me en vervolgen hun gesprek.’

‘Werpen ze ook “een blik” op uw penis?’

‘Ah. Ja. Ja, dat doen ze.’

Er viel een stilte. Lysander deed zijn ogen dicht. Hij hoorde Bensimons pen druk krassen. Om het consult even uit zijn hoofd te zetten dwong hij zichzelf om terug te denken aan het heerlijke voorbije weekend. Hij had de trein naar Puchberg genomen en daar in het stationshotel de nacht doorgebracht. Daarna had hij het kabelbaantje naar de Hochschneeberg genomen en een voettocht gemaakt (hij had zijn bergschoenen meegenomen) helemaal naar de top van de Alpengipfel en terug. Het had zijn hoofd helder gemaakt en hem opgemonterd, zoals steeds als hij een bergwandeling of een trektocht maakte. Misschien was dat wel de beste reden waarom hij naar Oostenrijk was gekomen: nieuwe wandelingen, nieuwe landschappen. Elk weekend kon hij een trein nemen en door de bergen wandelen, zijn hoofd leegmaken, zijn problemen van zich afzetten. De wandelremedie –

‘Is dit een droom die vaak terugkomt?’ vroeg Bensimon.

‘Ja. Met variaties. Soms zijn er minder mensen.’

‘Maar in essentie gaat het erom dat u naakt bent te midden van volledig geklede dames.’

‘Ja. Het is niet altijd in een theater.’

‘Waarom droomt u dit, denkt u?’

‘Ik hoopte eigenlijk dat u me dat zou kunnen vertellen.’

‘Laten we dit gesprek de volgende keer voortzetten,’ zei Bensimon, de sessie afrondend. Lysander stond op en rekte zich uit; hij voelde zich merkwaardig moe van al die concentratie. Hij stak zijn notitieboek in zijn zak.

‘Gaat u door met alles op te schrijven,’ zei Bensimon terwijl hij hem uitliet. ‘We maken vorderingen.’ Ze schudden elkaar de hand.

‘Tot woensdag,’ zei Lysander.

‘De zoon van Halifax Rief, niet te geloven.’

==

Lysander zat in het Café Central een Kapuziner te drinken en aan zijn vader te denken. Zoals gewoonlijk probeerde hij zich hem voor de geest te halen en lukte het hem niet. Hij had alleen maar een beeld van een grote zwaargebouwde man met een vierkant vlezig gezicht onder dik grijzend haar. Hij kon de fameuze stem horen, uiteraard, de resonerende basdreun, maar wat zich het meest in zijn herinnering aan zijn vader opdrong was diens geur – de odeur van de brillantine die hij in zijn haar smeerde, zijn eigen mengsel dat door zijn kapper werd bereid. Een doordringend vleugje bittere lavendel met daaronder het vollere aroma van pimentlotion. Een erg geparfumeerde man, mijn vader, dacht Lysander. En toen stierf hij.

Lysander keek het grote café rond met zijn hoge plafonds en glazen koepel. Het was er stil. Een paar mensen die de krant lazen, een moeder met twee kleine meisjes die het gebakswagentje inspecteerden. De zon viel schuin door de hoge glas-in-loodramen en de robijnrode en barnsteengele ruitjes gloeiden op in het licht. Lysander wenkte een ober en bestelde een glas brandy; hij wilde deze serene stemming graag bestendigen. Toen het werd geserveerd kiepte hij het in zijn koffie en haalde de brief van Blanche tevoorschijn. De eerste die hij van haar had gekregen sinds hij in Wenen was aangekomen – hij had haar al vier keer geschreven... Hij streek de vellen glad. Koningsblauwe inkt, haar kloeke, hoekige handschrift dat de pagina vulde en helemaal doorliep tot de rand.

==

Liefste Lysander,

Je zult vast boos op me zijn maar ik mis je erg, mijn schat van een man, echt waar, en ik neem me steeds voor om te schrijven maar je kent me en je weet hoe ‘turbulent’ het allemaal is. We zouden ‘Hete juni’ doorlezen maar kennelijk was er iets mis en toen moesten we twee dagen later allemaal opnieuw bijeenkomen. Het is een fijne rol voor mij en ik zat te denken dat jij ‘geknipt’ zou zijn als de jonge gardeofficier die erin voorkomt. Zal ik tegen die lieve Manley zeggen dat jij misschien geïnteresseerd bent? Hij doet alles wat ik hem vraag, de arme schat is helemaal weg van me. Maar dan zou je gauw thuis moeten komen, lieveling. Het zou zalig zijn om weer samen te spelen. Gaat het goed met die mysterieuze ‘kuur’ van je? Gaat het eindeloos duren? Neem je zoutbaden en koude douches en drink je ezelinnenmelk en zo? Ik zeg tegen de mensen dat je een ‘aandoening’ hebt en dan zeggen ze ‘O. Ah. Juist, ja. Goed,’ en dan maken ze zich met een doodgraversgezicht uit de voeten. Ik ga morgen naar Borehamwood voor een ‘cinematograaftest’. Volgens Dougie heb ik het ideale gezicht voor de film dus we zien wel. Ik heb een heel aardig briefje van je moeder gekregen met de vraag of we al een datum voor de ‘grote dag’ hebben gekozen. Denk er eens over na, lieverd van me. Als ik mensen de ring laat zien vragen ze ‘Wanneer?’ en dan lach ik – mijn parelende lach – en zeg ik dat we geen haast hebben. Maar ik zat te denken dat een winterse bruiloft zo apart zou kunnen zijn. Dan zou ik bont kunnen dragen –

==

Hij vouwde de brief op en stak hem weer in zijn zak. Hij voelde zich vaaglijk onwel. Het was alsof hij haar stem in zijn oor hoorde, en dat bracht hem in herinnering wat hem naar Wenen had gevoerd en dwong hem om zijn bijzondere probleem echt onder ogen te zien. Hij kon in deze omstandigheden eigenlijk niet goed met Blanche trouwen. Stel je de huwelijksnacht eens voor...

Hij stak een sigaret op. Blanche had eerder minnaars gehad, wist hij. Ze had hem praktisch in haar bed genood, maar hij had erop gestaan om deugdzaam en respectueus te zijn nu ze verloofd waren. Hij haalde zijn notitieboek uit zijn zak en maakte een snelle berekening. De laatste keer dat hij had geprobeerd geslachtelijke omgang met een vrouw te hebben was met een jong hoertje geweest dat hij in Piccadilly had opgepikt. Hij telde terug: drie maanden en tien dagen geleden. Het was enkele dagen nadat hij Blanche ten huwelijk had gevraagd en het was louter bij wijze van noodzakelijk experiment. Hij dacht terug aan het bedompte kamertje in Dover Street met zijn ene gaslamp en redelijk schone lakens op het smalle bed. Het meisje was knap genoeg, een beetje opzichtig met haar maquillage, maar ze had een zwarte tand die je zag als ze glimlachte. Hij was goed begonnen maar het kreeg de onvermijdelijke afloop. Niets. We kunnen het nog een keer proberen, zei het meisje toen hij haar betaalde, het telt niet echt als er niks gebeurt, toch? Maar u moet wel betalen – een losse flodder maakt toch een knal.

Lysander veroorloofde zich een wrang glimlachje – dat had ze waarschijnlijk van een soldatenklant en was in haar hoofd blijven hangen. Hij drukte zijn sigaret uit. Misschien moest hij Bensimon vertellen dat hij verloofd was met Blanche Blondel – kijken of hij daarvan net zo onder de indruk zou zijn als van Halifax Rief.

Hij rekende af, vergat niet zijn hoed op te zetten en stapte naar buiten, de warme middagzon in. Hij bleef even op de stoep voor het café staan en overwoog om terug te wandelen naar Pension Kriwanek – misschien het avondeten overslaan? – en vroeg zich ook af waar hij het komend weekend naartoe zou gaan – misschien naar Baden, of zelfs naar Salzburg, hij kon er een korte reis van maken, naar Tirol –

‘Meneer Rief?’

Lysander schrok onwillekeurig op. Een lange vent, mager benig gezicht, keurig donker snorretje.

‘Het was niet mijn bedoeling om u te laten schrikken. Hoe maakt u het? Alwyn Munro.’

‘Neem me niet kwalijk, ik stond te dromen.’ Ze schudden handen. ‘Natuurlijk. We hebben bij dokter Bensimon kennisgemaakt. Toevallig,’ zei Lysander.

‘Als je naar Café Central gaat, kom je uiteindelijk iedereen in Wenen tegen,’ zei Munro. ‘Is uw verblijf naar wens?’

Lysander had geen zin in een babbeltje. ‘Bent u een patiënt van dokter Bensimon?’ vroeg hij.

‘Van John? Nee. Hij is een vriend van me. We hebben samen op de universiteit gezeten. Ik pik wel eens wat ideeën van hem. Heel intelligente man.’ Hij scheen Lysanders onwil aan te voelen om een vervolg aan de kennismaking te geven. ‘U hebt haast, merk ik. Ik zal u niet ophouden.’ Hij viste in zijn zak naar een visitekaartje. Overhandigde het. ‘Ik werk hier op de ambassade, voor het geval u ooit iets nodig hebt. Leuk om u weer te zien.’ Hij tikte met zijn wijsvinger tegen de rand van zijn bolhoed en stapte het café binnen.

Lysander slenterde terug naar de Mariahilferstraße, genietend van de zon. Hij trok zijn jasje uit en sloeg het over zijn schouder. Tirol, dacht hij, ja – echte bergen. Hij wilde net de Opernring oversteken toen hij weer zo’n toegetakeld, verscheurd affiche zag. Deze keer was het hoofd van het monster nog zichtbaar – een soort amalgaam van draak en krokodil – en de hele naam van de componist: Gottlieb Toller. Hij bedacht dat hij Herr Barth zou kunnen vragen of die iets van hem af wist. Hij hoorde een fanfarekorps dat een militaristische versie van een wals van Strauss speelde en hij ging in de pas lopen met het gebonk van de grote trom. Hij dacht aan het mooie, lange gezicht van Blanche, haar dunne, knokige polsen met rammelende armbanden, haar lange, slanke lijf. Hij hield echt van haar en hij wilde met haar trouwen, hield hij zich voor – het was geen huichelarij of maatschappelijke conventie. Hij was het aan haar verschuldigd om te proberen te genezen, om een normale man te zijn die gelukkig getrouwd was met een fantastische vrouw. Hij moest zich hierdoorheen slaan.

Hij stak met gepaste behoedzaamheid de Ring over en terwijl hij dat deed ging de fanfare over op een quickstep of een polka. Hij voelde dat de cadans hem opmonterde toen hij de Mariahilferstraße in kuierde en de muziek achter hem langzaam opging in het verkeerslawaai en wegstierf toen het fanfarekorps terugmarcheerde naar de kazerne, burgerplicht gedaan, het brave volk van Wenen een uur of zo vermaakt. Lysander voelde hoe de zon zijn schouders warmde en hij werd overweldigd door een eigenaardige mengeling van emoties – voldaan om wat hij voor zichzelf had ondernomen met zijn poging zelf genezing te zoeken, blij om door de nu vertrouwde straten van deze buitenlandse stad te wandelen, plus een gedempte ondertoon van lichte, genoeglijke melancholie om zo ver van Blanche en haar alwetende, begrijpende blikken vandaan te zijn.

7
De oerverslaving

‘Hoe zit het met masturberen?’ vroeg Bensimon.

‘Nou, dat gaat meestal goed. Negen van de tien keer, laten we zeggen. Dat is niet echt een probleem.’

‘Ah. De oerverslaving.’

‘Pardon?’

‘Een uitdrukking van dokter Freud...’ Bensimon hield zijn pen in de aanslag. ‘Wat is uw stimulus?’

‘Dat varieert.’ Lysander schraapte zijn keel. ‘Ik, eh, heb de neiging om aan mensen te denken – aan vrouwen – tot wie ik me in het verleden aangetrokken heb gevoeld, en dan fantaseer ik een –’ Hij zweeg. Hij begreep nu waarom het handig was om je gesprekspartner niet aan te hoeven kijken. ‘Ik fantaseer een situatie waarin alles op rolletjes loopt.’

‘Dat is natuurlijk een hypothese. De hypothetische, volmaakte wereld. De werkelijkheid ligt veel ingewikkelder.’

‘Ja, ik weet best dat het een illusie is,’ zei hij terwijl hij de irritatie uit zijn stem probeerde te weren. Soms was Bensimon zo nuchter.

‘Maar dat is nuttig, dat is nuttig,’ zei Bensimon. ‘Hebt u wel eens van “parallellisme” gehoord?’

‘Nee. Zou ik daarvan gehoord moeten hebben?’

‘Nee, helemaal niet. Het is een theorie die ik zelf heb uitgewerkt als een soort toevoegsel aan de hoofdlijnen van dokter Freuds psychoanalyse. Misschien komen we er later nog op terug.’

Stilte. Hij hoorde dokter Bensimon zachte plopgeluidjes maken met zijn lippen. Plop-plop-plop. Ergerlijk.

‘Leeft uw moeder?’

‘Nou en of.’

‘Vertel eens over haar. Hoe oud is ze?’

‘Negenenveertig.’

‘Beschrijf haar.’

‘Ze is Oostenrijkse. Spreekt vloeiend Engels, haast zonder accent. Ze is heel elegant. Heel modebewust.’

‘Mooi?’

‘Ik veronderstel van wel. Ze was een heel mooie jonge vrouw. Ik heb foto’s van haar gezien.’

‘Hoe heet ze?’

‘Anneliese. De meeste mensen noemen haar Anna.’

‘Mevrouw Anneliese Rief.’

‘Nee. Lady Faulkner. Toen mijn vader was overleden is ze hertrouwd, met lord Faulkner.’

‘Kunt u goed opschieten met uw stiefvader?’

‘Heel goed. Crickmay Faulkner is ouder dan mijn moeder – een heel stuk ouder. Hij is in de zeventig.’

‘Ah.’ Lysander hoorde de pen krassen.

‘Denkt u wel eens in erotische zin aan uw moeder?’

Lysander wist een verveelde zucht te onderdrukken. Hij had echt iets beters van Bensimon verwacht.

‘Nee,’ zei hij. ‘Helemaal niet. Nooit. Totaal niet.’

8
Een zwierige cavalerieofficier

Lysander keek Wolfram in opperste verbazing aan. Hij stond in vol militair ornaat op de gang: zijn sabel met de punt op de vloer, sjako onder zijn arm, zwarte laarzen met sporen en kniestukken. Hij zag er reusachtig en magnifiek uit.

‘Mijn god,’ zei Lysander bewonderend. ‘Moet je naar een parade?’

‘Nee,’ zei Wolfram een beetje mistroostig. ‘Vandaag is mijn tribunaal.’

Lysander liep om hem heen. Het uniform was zwart met dikke gouden brandebourgs over het borststuk, als kronkelende slangen. Een met bont afgezette dolman hing over één schouder. Zijn sjako had een rode pluim die mooi bij het rode beleg van de jaskraag en de strepen langs de zijnaad van zijn pantalon paste.

‘Dragonders?’ raadde Lysander.

‘Huzaren. Heb je iets te drinken, Lysander? Iets sterks? Ik moet bekennen dat ik een beetje zenuwachtig ben.’

‘Ik heb wel Schotse whisky, als je daar zin in hebt.’

‘Perfekt.’

Wolfram stapte zijn kamer in en ging met rinkelende sabel zitten. Lysander schonk whisky in een klein wastafelglas voor hem in dat hij in één teug leegde en meteen ophield voor een tweede.

‘Uitstekende whisky, geloof ik.’

‘Het lijkt me niet handig als je adem naar whisky ruikt op je tribunaal.’

‘Ik rook wel een sigaar voor ik naar binnen ga.’

Lysander ging zitten en nam dat romantische ideaal van een zwierige cavalerieofficier in ogenschouw. Als hij die hoge pet opzet is hij dik over de twee meter, vermoedde Lysander.

‘Waar gaat dat tribunaal over?’ vroeg hij. Hij meende dat hij redelijkerwijs mocht proberen te achterhalen wat de oorzaak was van Wolframs deportatie naar Pension Kriwanek nu de dag des oordeels was aangebroken.

‘Een kwestie van verdwenen geld in de officiersmess,’ zei Wolfram effen. Hij legde het uit: de kolonel van het regiment zou met pensioen gaan en de officieren hadden bijgedragen aan een pot waarmee een schitterend cadeau voor hem zou worden gekocht. De giften waren anoniem gedaan: geld was door de gleuf van een afgesloten geldkistje geschoven dat op een keukenkast in de eetzaal stond. Toen het kistje ten slotte was geopend hadden ze amper genoeg geld aangetroffen voor de aanschaf van ‘een middelgrote doos Trabuco-sigaren of een paar flessen Hongaarse champagne’, aldus Wolfram. ‘Dus óf we hadden heel weinig geld gegeven voor onze geliefde kolonel, óf iemand had er geld uit gejat.’

‘Wie had de sleutel van het kistje?’

‘Al degenen die om de beurt een week waren ingeroosterd als toezichthoudend officier van de mess. Het kistje heeft er drie maanden gestaan. Drie maanden staat gelijk aan twaalf weken, wat neerkomt op twaalf verdachten, die stuk voor stuk meer dan genoeg tijd hadden om de sleutel te laten namaken en het geld weg te nemen. Ik was een van die twaalf toezichthoudende officieren.’

‘Maar waarom verdenken ze jou dan?’ Lysander voelde verontwaardiging opborrelen om Wolframs lot.

‘Omdat ik een Sloveen ben in een Duits regiment. Duitssprekende Oostenrijkers, bedoel ik. Er zijn ook een paar Tsjechen, maar de Duitse officieren zullen altijd de Sloveen verdenken, dus heb ik een halfjaar hier gezeten terwijl ze besloten wat ze met me moesten doen.’

‘Maar dat is belachelijk. Alleen maar omdat je een Sloveen bent?’

Wolfram schonk hem een vermoeide glimlach. ‘Hoeveel landen zijn er in ons geweldige rijk?’

‘Oostenrijk, Hongarije en...’ Lysander dacht na. ‘En Kroatië...’

‘Dat is nog maar een beginnetje. Karnolië, Moravië, Galicië, Bosnië, Dalmatië – het is een groentesoep, één grote stinkende salade. Om maar te zwijgen van de Italianen of de Oekraïners. Ik neem nog één whisky.’

Lysander schonk hem in.

‘Je hebt Oostenrijk.’ Wolfram zette de fles opzij en zijn glas ernaast. ‘Je hebt Hongarije. De rest van ons is net de harem voor die twee machtige sultans. Ze nemen ons wanneer ze willen, ze randen ons aan als ze er behoefte aan voelen. Dus – wie heeft het geld voor de kolonel gestolen? Ah, dat zal die geslepen Sloveen wel geweest zijn.’

Er werd op de deur geklopt en Traudl keek de kamer in, blozend. ‘Luitenant Rozman, meneer, uw Fiaker is er.’

Wolfram stond op, knoopte zijn kraag dicht, trok zijn handschoenen aan, greep zijn sabel.

‘Succes,’ zei Lysander en ze gaven elkaar een hand. ‘Je bent onschuldig, je hebt niets te vrezen.’

Wolfram glimlachte en schokschouderde. ‘Geen enkel mens is totaal onschuldig...’

‘Dat is waar, neem ik aan. Maar je weet wat ik bedoel.’

‘Ik red me wel,’ zei Wolfram. ‘De geslepen Sloveen heeft een paar verrassingen in petto.’ Hij maakte een buiginkje, klakte zijn hakken tegen elkaar – zijn sporen rinkelden schril – en liep de kamer uit.

Lysander ging terug naar zijn schrijftafel en sloeg zijn Autobiografisch onderzoek open. Hij voelde zich een beetje bedrukt. Of Wolfram won of verloor, zijn verblijf in het pension zou bijna voorbij zijn; hij zou hetzij terugkeren naar de kazerne, gerehabiliteerd, of onteerd en stuurloos de zee van het burgerleven op gestuurd worden. Terug naar Slovenië, waarschijnlijk... Hij zou hem missen. Hij begon een aantal feiten in de zaak van lt. Wolfram Rozman te noteren. ‘Geen enkel mens is totaal onschuldig,’ schreef hij, en hij bedacht dat het, als je van plan was om iets te stelen, inderdaad een slimme zet zou zijn om te zorgen dat er een hoop andere potentiële verdachten waren. Een groep verdachten waarin de schuldige zich kon verschuilen. Hij onderstreepte de zin: Geen enkel mens is totaal onschuldig. Misschien was het tijd om Bensimon zijn diepste, schandelijkste geheim te vertellen...

Er werd weer op de deur geklopt. Hij keek op zijn polshorloge – Herr Barth zou pas over een uur komen. Hij zei: ‘Binnen’ en Traudl verscheen weer en deed de deur achter zich dicht.

‘Dag, Traudl. Wat kan ik voor je doen?’

‘Frau Kriwanek is op visite bij haar zuster en Herr Barth ligt in zijn kamer te slapen.’

‘Goed, bedankt voor de informatie.’

‘Toen luitenant Rozman wegging heeft hij me twintig kronen gegeven en me opgedragen om naar u toe te gaan.’

‘Waarvoor?’

‘Om u genot te verschaffen.’