Emma Donoghue

De verzegelde brief

Vertaald door Inge Kok en Theo Scholten

Met liefde opgedragen aan mijn oude vriendinnen Gráinne Ni Dhúill en Debra Westgate

Verzegelde bladzijden herbergt mijn hart,

Verluchte vellen volgeschreven

Met tekens die geen levende ziel

Hun zin ooit hebben prijsgegeven.

Maar met één enkele vorsende blik,

En voor er een woord is gezegd,

Doorgrond jij de moeilijkste hiërogliefen

Die in het boek zijn neergelegd.

Eliza Cook,

‘Stanzas, Addressed to Charlotte Cushman’ (1851)

I

Prima facie

(Latijn, ‘op het eerste gezicht’: binnen het Britse recht bewijs dat voor kloppend wordt gehouden tenzij het wordt weerlegd)

Het zou iedere vrouw vrij moeten staan zichzelf te onderhouden met behulp van de talenten die God haar heeft gegeven.

Emily Faithfull,

brief aan het English Woman’s Journal

(september 1862)

De laatste dag van augustus, en de hemel heeft de kleur van hete as. Er waait iets ranzigs voorbij op de lucht uit de richting van de Smithfield-markthal; de lucht glinstert van steengruis. Ze wordt meegesleurd door Farringdon Street in het kielzog van bolhoeden, hoge hoeden en manden op kruiershoofden. Er daalt een hand neer op haar arm, een kleine, ongehandschoende hand, en de bruine zijde van haar mouw wordt vastgepakt door ronde roze vingertoppen. Ze wankelt, klemt haar handtas tegen haar ribben, maar op het moment dat ze zich losrukt herkent ze onwillekeurig die hand.

      ‘Fido?’

      De ene lettergreep duikt omlaag, de andere schiet omhoog – een vertrouwde en zwierige muziek – en het woord huppelt over de jaren heen als een gekeild steentje. Nu noemt bijna iedereen haar zo, maar Helen was de eerste. Fido slaat haar ogen op naar Helens gezicht: scherpe jukbeenderen, haarwrong nog koperkleurig. Een bijtend citroengele jurk, witte kanten handschoenen verkreukeld in de andere hand, de hand die niet Fido’s mouw vasthoudt. De menselijke rivier heeft Fido nu opzij geworpen, tegen de rode borst met koperen knopen van een officier, die zich excuseert.

      ‘Ik wist wel dat jij het was,’ roept Helen, die haar smaragdgroene parasol omhooghoudt om de afschuwelijke zon tegen te houden. ‘Dacht je dat ik een zakkenroller was?’ vraagt ze met een giechellachje in haar keel.

      ‘Heel even maar, mevrouw Codrington,’ weet ze uit te brengen, en ze likt haar zanderige lippen.

      Een flikkering van smart over het spitse gezicht. ‘Ach, Fido. Is het zo ver gekomen?’

      ‘Helen dan,’ zegt Fido, en ze glimlacht ondanks zichzelf. Ondanks het gevoel dat haar huid samentrekt bij deze ontmoeting met een vriendin die er niet langer een is. Ondanks de herinneringen die omhoogkomen als geesten uit kapot gegooide flessen. Ze wurmt een zakdoek uit de zak van haar jasje en dept haar voorhoofd. De twee vrouwen belemmeren het verkeer. Een oude man zwenkt om hen heen, onder een sandwichbord met de tekst mag in geen enkel huis ontbreken.

      ‘Maar wat ben je gegroeid,’ zegt Helen verbaasd.

      Fido kijkt naar de bruine bolling van haar lijfje. ‘Maar al te waar.’

      Roze vingers slaan tegen de koraalrode mond. ‘Jij monster! Nog steeds het talent om me verkeerd te begrijpen, of net te doen alsof. Ik bedoelde natuurlijk dat je zo volwassen bent geworden.’

      ‘Het is, hoe lang, zeven jaar geleden?’ Haar woorden zijn zo stijf als tinnen soldaatjes. Ze controleert of haar bonnet nog recht zit en wordt dan pas gewaar dat het rode uniform waar ze zojuist tegenaan gebotst is nog staat te wachten, dus ze draait zich om om hem weg te sturen.

      ‘Ach, waar zijn mijn manieren?’ zegt Helen. ‘Juffrouw Emily Faithfull – sta me toe – kolonel David Anderson, een vriend van de familie uit Malta.’

      De kolonel heeft blonde bakkebaarden. Fido laat zijn vingers de hare omsluiten. ‘Aangenaam,’ zegt ze afwezig.

      ‘Dé juffrouw Faithfull?’

      Ze vertrekt haar gezicht bij die woorden. Aan zijn accent te horen is hij een Schot.

      ‘Hofleverancier van het gedrukte woord?’

      De man is goed geïnformeerd. Fido gunt hem een knikje. ‘Hare Majesteit is zo vriendelijk geweest onze werkzaamheden bij de Victoria Press met die titel te belonen.’ Ze wendt zich weer tot Helen. Zoveel te zeggen, maar slechts weinig ervan is uit te spreken; de woorden blijven steken in haar keel. ‘Zijn jij en kapitein Codrington thuis met verlof, of...’

      ‘Tot in de eeuwen der eeuwen, amen,’ zegt Helen.

      Dat scheve lachje is Fido zo vertrouwd dat de jaren wegvallen als planken die onder haar voeten versplinteren. Ze voelt zich duizelig, is bang dat ze op haar knieën zal moeten neerzijgen, hier midden in de stoffige herrie van de Londense City.

      ‘Trouwens, het is viceadmiraal Codrington tegenwoordig,’ merkt kolonel Anderson op.

      ‘Natuurlijk, natuurlijk, vergeef me,’ zegt Fido tegen Helen. ‘Ik denk onwillekeurig aan hem zoals hij heette in de tijd...’ De tijd dat ik hem kende? Dat ik jou kende? Maar ze is niet meer dat meisje. Het is 1864, ik ben bijna dertig jaar, houdt ze zich berispend voor.

      ‘Harry zit al weken ingemetseld in papierwerk, al sinds die afschuwelijke overtocht uit Malta,’ klaagt Helen, ‘dus ik heb de kolonel geronseld om vandaag dienst te doen als pakjesdrager.’

      ‘Een enthousiaste vrijwilliger, mevrouw C.,’ verbetert hij haar, zwaaiend met twee kleine pakjes aan een koordje. ‘Zal ik nu maar even naar de overkant wippen om die hoe-heten-ze-ook-alweer op te halen?’

      ‘Gordijnkwastjes, een dozijn van die magenta,’ brengt ze hem in herinnering.

      ‘O ja, die bedoel ik.’

      Tactvol van die officier om zich uit de voeten te maken, denkt Fido. Maar zodra ze met Helen alleen is, richt de ongemakkelijkheid zich als een papieren scherm tussen hen op. ‘Die hitte,’ is het enige wat ze weet te zeggen.

      ‘Die doet me aan vroeger denken,’ zegt Helen genoeglijk, en ze draait haar parasol met franjeversiering rond en steekt haar kin omhoog om het genadeloze licht op te vangen.

      Kijkend naar dat gezicht vindt Fido het moeilijk te geloven dat deze vrouw – even de jaren tellen – zesendertig moet zijn. ‘Aan Italië? Of bedoel je India?’

      ‘O, allebei, heel die verzengende jeugd van me!’

      ‘Was het... was het doorgaans heet op Malta?’

      Helens lach komt er verrassend diep uit, als een snik. ‘Dus we kunnen het alleen nog maar over het weer hebben.’

      De ergernis kolkt in Fido’s aderen. ‘Toevallig heb ik vandaag erg weinig tijd...’

      ‘O ja, ik was bijna vergeten hoe buitengewoon belangrijk je bent geworden. Dé juffrouw Faithfull, filantroop, pionier!’

      Fido wil haar bij de met citroengele kant afgezette schouders pakken en als een pop door elkaar schudden. ‘Ik noem mezelf liever zakenvrouw.’

      ‘Ik begrijp heel goed waarom ik afgedaan had zodra ik het land verliet,’ ratelt Helen door, ‘als ik naga hoe “weinig tijd” je moet hebben gehad, met al je heldhaftige verrichtingen ten behoeve van ons onderdrukte geslacht.’

      Fido merkt dat haar mond openhangt. ‘Wat bedoel je in ’s hemelsnaam, “afgedaan”?’

      Een bevallig schouderophalen. ‘Het had alleen niet met zo’n meedogenloze doeltreffendheid hoeven gebeuren, hè?’ Helen heeft de spottende toon laten varen. ‘Vriendschappen hebben hun seizoenen, dat begrijp ik. Maar ik vind wel dat je me wat zachter had mogen laten vallen, na alles wat we meegemaakt hadden.’

      Fido knippert stof uit haar ogen.

      ‘Het was niet aardig, dat is alles wat ik erover zeggen wil. Of vrouwelijk. Het was niets voor jou, voor wat ik wist dat er in je hart omging, of meende te weten.’

      ‘Stop.’ Ze brengt haar witgeschoeide hand omhoog tot hij bijna die snelle lippen raakt.

      Helen gaat alleen maar sneller. ‘Je had je buik vol van Harry en mij toen we scheep gingen naar Malta, was dat het? Opeens doodziek van ons en ons gekibbel?’ Haar ogen hebben de natte blauwe glans van regen. ‘Ik weet het, ik weet het, ik begrijp heel goed dat we je uitgeput hebben met ons tweeën. Maar ik moet bekennen, toen ik merkte dat ik afgedankt was als de krant van gisteren...’

      ‘Lieve.’ Fido schreeuwt het bijna. ‘Ik kan deze beschuldigingen niet rijmen.’

      Helen staart haar aan als een baby.

      ‘Moet ik je eraan herinneren dat ik twee keer naar het admiraliteitshuis in Valletta heb geschreven en geen van beide keren ook maar een woord heb teruggekregen?’

      ‘Onzin.’

      Fido is verbijsterd. Dit is net als zo’n droom waarin je verwikkeld bent in een eindeloze, onlogische reeks opdrachten.

      ‘Natuurlijk heb ik teruggeschreven,’ roept Helen.

      ‘Van Malta?’

      ‘Natuurlijk van Malta! Ik was een vreemdeling in een vreemd land; ik had meer dan ooit een boezemvriendin nodig. Waarom zou ik zijn opgehouden met schrijven? Ik heb al mijn zorgen...’

      Fido onderbreekt haar. ‘Wanneer was dat? Welke maand?’

      ‘Hoe moet ik dat nog weten, na al die jaren?’ vraagt Helen in alle redelijkheid. ‘Maar ik weet dat ik heb teruggeschreven zodra ik je brief kreeg – de enige brief die ik van je ontvangen heb toen ik op Malta zat. Ik heb verschillende lange epistels gestuurd, maar van jouw kant hield de correspondentie eenvoudig op. Je hebt geen idee hoe nerveus en opgewonden ik was als er post uit Engeland kwam, en dan scheurde ik die open...’

      Fido kauwt op haar lip en ze proeft bloed. ‘Ik ben dat najaar wel verhuisd,’ geeft ze toe. ‘Maar dan nog, je brieven hadden door het postkantoor rechtstreeks doorgestuurd moeten worden.’

      ‘Verloren gegaan op zee?’ oppert Helen fronsend.

      ‘Eentje misschien, maar zou de continentale post echt zo...’

      ‘Dingen raken nu eenmaal zoek.’

      ‘Wat een volkomen absurd...’ Fido hoort haar stem jammerlijk uitschieten, en houdt haar mond. Tranen branden achter haar ogen. ‘Ik weet niet wat ik moet zeggen.’

      Helen glimlacht pijnlijk getroffen. ‘Ach hemel, nu begrijp ik het allemaal. Ik had het nog een keer moeten proberen. Ik had moeten blijven schrijven, ondanks mijn gekrenkte gevoelens.’

      ‘Nee, ík had moeten blijven schrijven. Ik dacht...’ Ze probeert zich nu te herinneren wat ze gedacht heeft; wat ze ervan vond dat Helen niet terugschreef, dat vreemde jaar waarin de Codringtons naar het buitenland waren overgeplaatst en Fido alleen in Londen was achtergebleven, zich afvragend wat ze met zichzelf aan moest. ‘Waarschijnlijk dacht ik... dat er een hoofdstuk in je leven was afgesloten.’

      ‘Mijn liefste Fido! Jij bent meer dan een hoofdstuk,’ protesteert Helen. ‘Een paar boekdelen, op zijn minst.’

      Haar hersenen tollen onder de hete, poederachtige hemel. Ze wil niet huilen, hier in Farringdon Street, op luttele meters van haar stoomdrukkerij, waar iedere klerk of werkman die langskomt haar zou kunnen zien. Dus lacht Fido in plaats daarvan. ‘Wat een idioot misverstand, het lijkt wel iets uit Mozart. Het spijt me zo verschrikkelijk.’

      ‘Mij ook. Deze zeven jaar zijn een eeuwigheid geweest!’

      Wat Fido in een andere vrouw overdreven zou vinden, heeft haar in Helen Codrington op een of andere manier altijd gecharmeerd. De woorden worden uitgesproken met een soort vrolijke spot, als door een actrice die weet dat ze beter is dan haar rol.

      Ze pakt Fido’s polsen beet, zo stevig dat de botten onder de vochtige katoenen handschoenen verschuiven. ‘En hoe bestaat het dat je zomaar weer op mijn pad komt, nog geen twee weken na mijn terugkeer? Als een roos in deze stedelijke wildernis,’ roept ze, en ze laat Fido’s polsen los om een gebaar te maken naar de drukke City.

      Fido vangt een glimp op van de strokleurige krullen van kolonel Anderson, die weer bezig is Farringdon Street over te steken, dus ze praat snel. ‘Ik heb me destijds afgevraagd of je aandacht werd opgeeist door nieuwe bezigheden – nog een kind misschien?’

      Helens giechellach herbergt een lichte huivering. ‘Nee nee, dat is het enige punt waarover Harry en ik het altijd eens zijn geweest.’

      ‘De meisjes moeten nu... hoe oud, een jaar of tien zijn?’ De rekensom brengt haar in verlegenheid. Ze ziet hen in gedachten nog steeds op de houten vloer in de kinderkamer met hun tol spelen.

      ‘Elf en twaalf. O, Nan en Nell zijn mondaine demoiselles geworden. Je kent ze niet meer terug.’

      Dan staat de Schot naast haar. ‘Nogal vervelend, mevrouw C.,’ bericht hij. ‘Ze hadden er van de magenta maar acht in voorraad, dus ik heb gevraagd of ze opgestuurd kunnen worden naar uw adres op Eccleston Square zodra ze klaar zijn.’

      Fido’s gedachten zijn opeens vervuld van de hoge witte muren in Belgravia die ze ooit haar thuis noemde. ‘Hetzelfde huis?’ vraagt ze Helen fluisterend. ‘Hebben jullie de huurders eruit kunnen zetten?’

      ‘Hetzelfde alles,’ antwoordt ze. ‘Harry en ik hebben ons vroegere leven weer opgepakt als een mottige jas van de bodem van een kast.’

      ‘Laat Trollope niet iemand tegen een bruid zeggen: “Laat hem je niet meenemen voorbij Eccleston Square”?’ vraagt kolonel Anderson.

      Fido lacht. ‘Ja, het is nog steeds het laatste bastion van achtenswaardigheid.’

      ‘Woont u ook in Belgravia, juffrouw Faithfull?’

      ‘Bloomsbury,’ corrigeert ze hem, een tikje uitdagend. ‘Ik ben een van die “nieuwe vrouwen”. Ze zouden me nooit willen hebben op Eccleston Square.’

      ‘Zelfs niet als “hofleverancier”?’

      ‘Vooral niet onder die titel, vermoed ik. Nee, ik woon gezellig als vrijgezel in Taviton Street. Ik lees The Times bij het ontbijt, waar mijn meid nogal aanstoot aan neemt.’

      Daar moeten ze alle drie om lachen.

      ‘Ik was net op weg naar huis na een ochtend in mijn stoomdrukkerij, daar op nummer 83,’ zegt Fido, met een gebaar naar een plek verderop in Farringdon Street. ‘The Friend of the People – een weekblad – is gezet, en gaat morgen ter perse.’

      ‘Wat spannend,’ mompelt Helen.

      ‘Niet echt. Eigenwijze leerlingen en papier dat omkrult in de hitte!’ Op het moment dat ze de woorden zegt, ergert Fido zich aan die automatische geringschatting. Het is namelijk wel spannend. Soms wanneer ze ’s ochtends wakker wordt, voelt ze hoe iedere spier in haar lijf zich spant wanneer ze weer bedenkt dat ze uitgever is, en niet meer alleen maar de jongste van dominee Ferdinand Faithfulls talrijke kroost.

      ‘Zal ik maar even een rijtuig roepen bij de standplaats,’ vraagt Anderson, ‘en u dames thuis afzetten?’

      ‘Ik heb een beter idee,’ roept Helen. ‘Al sinds ik over de ondergrondse spoorweg heb gelezen, verlang ik ernaar om naar de Hades af te dalen.’

      Fido glimlacht, en herinnert zich weer hoe het is om de wereld van deze vrouw binnengezogen te worden: de uitbundige drukte en grilligheid ervan. ‘Ik wil je niet teleurstellen, maar het is heel respectabel.’

      ‘Heb je het geprobeerd?’

      ‘Nog niet. Maar toevallig,’ voegt ze er in een opwelling aan toe, ‘gelooft mijn arts dat het wel eens heilzaam zou kunnen zijn.’

      ‘Mijn vriendin wordt gekweld door astma,’ zegt Helen tegen de kolonel.

      Mijn vriendin: twee simpele woorden die Fido draaierig in het hoofd maken.

      ‘De ondergrondse is ongemeen handig,’ zegt hij, ‘en zeker sneller dan je een weg te moeten banen door al die drukte hier.’

      ‘Vooruit dan: een reis naar de ingewanden van de aarde!’ zegt Helen. Haar hand – de niet-gehandschoende – is een warme slang die door Fido’s elleboogholte glijdt.

      Er heeft zich alweer een bouwput geopend als een ettergezwel sinds Fido voor het laatst in deze straat was. Anderson helpt de dames over het geïmproviseerde planken bruggetje, waarbij Helens gele rok heen en weer schommelt als een klok. Op het terrein staan her en der kruiwagens en er steken spaden in de grond, en de aangekoekte voorhoofden van de grondwerkers doen Fido denken aan een korte uitweiding over gezichtsbeschildering tijdens een saaie lezing van een missionaris uit het Stille Zuidzeegebied die ze onlangs heeft bijgewoond.

      ‘Ik ken Londen nauwelijks terug – zoals het zijn tentakels in alle richtingen heeft uitgeslagen,’ merkt Helen op.

      ‘Ja, en de regering weigert de ontwikkelaars te dwingen rekening te houden met de armen,’ vertelt Fido haar, ‘die met tienduizenden hun huis uitgezet worden...’

      Maar Helen is stil blijven staan om iets van een ruche te vegen, en Fido voelt zich geschokt, alsof ze tegen een muur is gelopen. De oude Fido – oftewel de jonge Fido – wist van de toestand in het land niets meer dan wat ze had opgepikt tijdens de huisbezoekjes met haar moeder in Surrey. Dat meisje schermde nooit met getallen, zij had het over romans en bals en huwelijkskandidaten die ‘pit’ en ‘flair’ hadden. Het lange hiaat, de zeven jaar waarin Fido en Helen elkaar niet hebben gezien, lijkt te gapen als een scheur in een kous.

      Op het station staat een trein te wachten. Het wazige zonlicht dat door het dak naar binnen valt laat de naam glinsteren: Locust. ‘Maar we zijn helemaal niet onder de grond,’ klaagt Helen.

      ‘Geduld is een schone zaak,’ mompelt Anderson terwijl hij de dames de eersteklascoupé in helpt.

      Witte wanden, mahoniehout en spiegels, een mooi tapijt – het rijtuig is een imitatie van een salon, denkt Fido. De gaslampen aan het plafond geven een licht af dat flets is maar helder genoeg om bij te lezen, en een vreemde damp.

      Helen leunt tegen Fido aan en huivert genoeglijk. ‘Het lijkt me ontzettend gevaarlijk om dampen en vonken te combineren in de beslotenheid van een tunnel.’

      Haar toon amuseert Fido; Helen heeft altijd behagen geschept in zelfs maar een kleine kans op gevaar. ‘Ik denk dat we maar op de geleerden moeten vertrouwen.’

      ‘Mocht zich een ontploffing voordoen, dan draag ik u in een mum naar buiten,’ zegt Anderson tegen Helen. ‘U allebei,’ verbetert hij zichzelf, ‘onder mijn armen, als twee stormrammen!’

      Fido’s wenkbrauwen schieten onwillekeurig omhoog.

      ‘Neemt u me niet kwalijk, mijn verbeelding ging even met me op de loop.’ Zijn bakkebaarden lijken meer dan ooit op de oren van een spaniël.

      ‘Je moet het de kolonel maar niet kwalijk nemen,’ zegt Helen zachtjes, en ze lacht in Fido’s oor. ‘We zijn nogal losjes op Malta; de zon verdampt al ons Engelse fatsoen.’

      Maar Helen is, na een kindertijd in Calcutta en adolescentie in Florence, verre van Engels; ze heeft altijd om de regels van het vrouw-zijn heen gefladderd. Het is een eigenschap waar Fido zelfs toen ze jong was al van genoot, lang voordat ze ooit serieus had nagedacht over de willekeurigheid van die regels.

      Helen kijkt naar een etiketje op het raam dat de afbeelding van een hart draagt, met daarin in gotische letters: het dode hart.

      ‘Dat is een toneelstuk,’ zegt Fido.

      ‘Ah.’ Een zucht. ‘Ik ben zo lang weg geweest, ik loop hopeloos achter.’

      ‘De hele stad hangt vol met die verdraaide etiketjes,’ moppert Anderson. ‘Heus, adverteren heeft zijn langste tijd gehad, het publiek laat zich niet meer voor de gek houden.’

      ‘À propos, heb jij ook zo’n hekel – in het theater – aan vrouwen die niet durven te lachen?’ vraagt Helen aan Fido.

      ‘Vreselijk,’ zegt ze, met een brede glimlach. Het zijn die vlagen van vertrouwdheid die ze nog het vreemdst vindt – alsof de vriendinnen elkaar geen moment uit het oog hebben verloren.

      Een schelle fluittoon maakt Fido aan het schrikken, en het rijtuig zet zich slingerend in beweging. Opeens voelt haar jurk kletsnat aan onder de oksels en in de lenden. Ze heeft het een beetje benauwd, en ze dwingt zichzelf de metalige lucht met grote teugen in te ademen. De wielen beginnen te denderen, de locomotief gilt. Het rijtuig vult zich met stoom, en ze hoest hevig. Anderson staat op en worstelt met de handgreep van het raam. ‘Adem het maar diep in,’ zegt Helen, die met één hand Fido’s schouderblad streelt.

      De rook voelt giftig aan, maar dat geldt ook vaak voor medicijnen; ze doet haar best om haar longen te vullen en de rook binnen te houden. De trein is opgeslokt door de duisternis en het gaslicht vlamt groenig op. Bij deze snelheid doet zich een merkwaardige trilling voor, een soort golfslag van de denderende machine. Boven hen, zo weet ze, verheft zich meer dan zes meter samengepakte Londense aarde. Hoe houden de derdeklaspassagiers het vol in hun open wagons? Dit lijkt niet op een spoorwegtunnel, want niets wijst erop dat er een eind aan komt.

      ‘Nogal benauwend, niet?’ merkt ze op, maar de anderen lijken haar niet boven de krijsende demonen uit te horen, en ze had beter niets kunnen zeggen, want nu hoest ze zo hard dat haar longen in brand staan. Tussen het hoesten door wordt het hijgen erger. Ze zoekt wanhopig in haar tas, grijpt in de voering.

      ‘Laat mij maar, laat mij maar,’ roept Helen, en ze neemt de tas van haar over. ‘Is dit kleine flesje...?’

      Fido maakt het met verkrampte vingers open en houdt het bij haar neus. Haar ogen beginnen te tranen van de kamfer en de menthol, en ze snakt naar adem. Ze neemt een grote slok die brandt als vitriool. Maar ze merkt dat het laudanum haar longen al een beetje tot rust brengt. Ze vindt een opgevouwen zakdoek en besprenkelt die met het mengsel. Terwijl ze hem tegen haar gezicht houdt, dwingt ze zichzelf niets anders te doen dan te ademen.

      De trein is gestopt. Anderson zegt iets in haar oor, iets over King’s Cross, houdt ze het nog even vol of moeten ze hier uitstappen? Ze schudt haar hoofd, niet in staat iets te zeggen. Die ellendige longen!

      Weer een paar minuten gegil en geschud, en dan staat de trein opnieuw stil: Euston. Anderson helpt haar overeind, en Helen houdt haar bij de andere elleboog vast. Omhoog over een lange wenteltrap – telkens wanneer Fido wordt overvallen door een hoestbui blijven ze alle drie stilstaan. De stem van een mannelijke passagier achter hen begint te mopperen, waarop Anderson zich omdraait om de man toe te bijten dat de dame zich onwel voelt.

      Ten slotte komen ze uit op Gower Street. De zon is achter een dichte wolkensluier verdwenen, en het lijkt wat koeler. Fido’s ademhaling is rustig genoeg geworden om haar te laten spreken: ‘Het gaat nu weer goed met me, heus.’

      ‘Allemaal mijn schuld,’ jammert Helen terwijl ze Endsleigh Gardens in lopen. ‘Mijn grillen lopen zo vaak op een ramp uit...’

      ‘Helemaal niet,’ zegt Fido schor, ‘mijn eigen dokter heeft het experiment aanbevolen.’

      Helens gezicht klaart op. ‘Het is anders wel spannend, vind je niet, om de stad te doorkruisen in een paar minuten?’

      Ze knikt, en begint opnieuw heftig te hoesten.

      Bij de ingang van Taviton Street toont de met hoge hoed getooide portier zich zo bezorgd om juffrouw Faithfulls gezondheid dat Anderson hem een fooi moet geven.

      ‘Alstublieft,’ zegt Fido op de trap naar haar voordeur, en ze maakt zich los uit de armen van haar vrienden, ‘ik ben weer helemaal opgeknapt.’ De gêne maakt haar toon bijna wrevelig. ‘U bent vreselijk aardig geweest, kolonel.’

      ‘Ik prijs me gelukkig dat ik zo’n beroemde dame van dienst heb kunnen zijn,’ zegt Anderson met een kleine buiging.

      ‘Wil je plechtig zweren dat je nu zult rusten?’ ademt Helen in haar oor. ‘En morgen een paar regels.’

      ‘Een alinea op zijn minst.’

      Ze nemen lachend afscheid en hun warme handen laten met moeite los, als klimop. Het is allemaal heel vreemd, denkt Fido; zeven jaar stilte opengebroken als een vensterruit.

      Ze gebruikt haar eigen sleutel; ze heeft er nooit de noodzaak van ingezien het werk van de bedienden te onderbreken om door hen te worden binnengelaten.

      Dit soort kleine, rationele hervormingen zijn dominee en mevrouw Faithfull steeds een gruwel, die enkele keer dat ze op bezoek komen uit Headley. Haar vader is een geestelijke van de oude stempel, welgemanierd en gematigd. Hij preekt in eenvoudig zwart en heeft even weinig op met knielende tractarianisten als met Low Church-praatjesmakers. Het zit Fido nog steeds dwars dat ze hem zo enorm op kosten heeft gejaagd toen ze haar debuut maakte: al die onflatteuze ruches, en waarvoor? Op haar tweeëntwintigste, alleen in Londen na het vertrek van de Codringtons, heeft ze een kalme woordenwisseling gehad met haar ouders, die er uiteindelijk voorzichtig mee instemden dat ze diende te worden behandeld als een verstandige ongehuwde vrouw van dertig, met haar eigen bescheiden huishouden, bezig zich een plaats te veroveren in de literaire wereld. Maar twee jaar later, toen Fido hun vertelde dat ze zich had aangesloten bij de beweging die meer rechten voor vrouwen nastreefde en dat ze een drukkerij wilde beginnen om te laten zien dat vrouwen wel degelijk in staat waren geschoolde arbeid te verrichten, had mevrouw Faithfull twee rode vlekken op haar wangen gekregen en gevraagd of niet het algemene gevoelen was dat een dame die een beroep uitoefende, hoe zuiver haar motieven ook waren, haar gezicht verloor. Fido had gereageerd met een paar scherpe opmerkingen over ‘vrouwelijke ledigheid’ waar ze nu met schaamte aan terugdenkt, vooral omdat haar moeder nog nooit van haar leven een uur in ledigheid heeft doorgebracht.

      En tegenwoordig? Beschouwen de Faithfulls hun dochter, de jongste van de acht, nog als een dame? Daar kan ze maar beter niet naar vragen. Officieel gedogen ze haar leven in de hoofdstad – ‘jouw missie’ noemde haar moeder het ooit, en zo zal ze het vast ook omschrijven tegenover haar buren in Surrey – maar Fido kan de spanning voelen. Ze hadden zoveel liever gezien dat ze, getrouwd en wel, ergens in een dorp was gaan wonen en elk jaar een kind voortbracht, net als haar zussen.

      Boven, in haar slaapkamer, ziet Fido zichzelf in de spiegel. Intelligente ogen in het lange, gevulde gezicht van – tja, er is geen andere manier om het te zeggen – een weldoorvoede hond. Haar slappe bruine haar, afgeknipt tot boven de schouders, wordt naar achteren getrokken door een simpele band. Het vlees hangt week onder haar kin, waar wit kant, groezelig van haar ochtend in de City, de bruine stof ontmoet. Geen korsetten, geen crinoline: het heeft haar maar heel even moeite gekost ze op te geven, en nu mist ze ze geen moment meer. (Ze zag er daarin niet mooier uit, alleen maar conventioneler, het zoveelste argeloze, opgedofte schaap dat meesjokte met de kudde.) Vanmiddag, arm in arm met Helen, bedenkt ze nu, moeten ze er samen uitgezien hebben als personages uit twee heel verschillende boeken. Nou ja, Fido is zoals God haar heeft gemaakt. En zoals ze verkozen heeft te zijn. In ieder geval haar manier van kleden is duidelijk nu, uitgesproken – en niet excentriek genoeg om de aandacht te trekken. Het laat zien: ik heb belangrijker dingen te doen dan me af te vragen wie er naar me kijkt.

      Ze wurmt de schoenen van haar voeten voordat ze gaat liggen. Ze hoopt dat ze de sprei niet vies maakt. Een stortbad zou heerlijk zijn, maar de maatschappij zet het water alleen ’s ochtends open. Nou, dit is de laatste keer dat ze zich laat meesleuren door het dampende riool van de ondergrondse. Op sommige dagen is deze stad te veel voor haar: een ratelende machine die haar dreigt te vermorzelen en op te slokken. Op sommige dagen betwijfelt ze of haar longen het zullen uithouden tot ze veertig is. Maar als ze het soort rustige provincieleven zou leiden dat dominee en mevrouw Faithfull het liefst zagen voor hun jongste dochter, zou het geen astma zijn die haar levenskracht op het laatst zou smoren, maar ennui. Feit blijft dat met zijn eindeloze verscheidenheid aan vuil, Londen toch het kloppende hart is van alles wat haar interesseert, de enige plaats waar ze zou kunnen wonen.

      Ze haalt haar blikje Sweet Threes en een klein doosje lucifers uit de la van het nachtkastje. (Fido krijgt haar sigaretten op vaste bestelling; ze komen rechtstreeks van de fabriek in Peckham, zodat ze niet elke week naar de tabakswinkel hoeft, blootgesteld aan meesmuilende mannenblikken.) De Turkse tabak in zijn koker van geel vloeipapier heeft een heerlijk kruidige en nootachtige geur – hoewel hij toen ze voor het eerst een sigaret probeerde, vijf jaar geleden, leek te stinken als gebruikt paardenstro. Ze zuigt de rook nu diep in haar rauwe longen, en voelt haar ademhaling meteen rustig worden.

      Helen is terug. Fido kan het nog steeds niet helemaal geloven.

      Na haar tweede sigaret slaapt ze even, en dan belt ze om te vragen of Johnson wat koud lamsvlees en augurken naar boven wil brengen. Ze leest altijd tijdens het eten, om haar tijd zo goed mogelijk te benutten en de mentale motor draaiende te houden. Boven het dienblad bekijkt ze het laatste pamflet van de Social Science Association over ‘Meisjes zonder vrienden en hoe hen te helpen’. Ze klakt van ergernis wanneer ze op een spelfout stuit die ze in de proeven had moeten zien.

      Haar aandacht dwaalt steeds af. Hoe groot is de kans dat je iemand tegen het lijf loopt in Londen? Eén op drieënhalf miljoen, volgens de laatste telling. Het is niet zo dat de twee vroegere vriendinnen elkaar tegenkwamen op een van hun oude ontmoetingsplaatsen in Belgravia, of in het huis van een gemeenschappelijke kennis. Elkaar zomaar in het vizier krijgen in Farringdon Street, midden tussen de bankiers en de kruiers, amper twee weken nadat de Codringtons in Engeland zijn teruggekeerd, met Helen op zoek naar magenta gordijnkwastjes en Fido met een hoofd vol drukschema’s – het kan geen toeval zijn. Wat een buitengewoon geluk, na de afschuwelijke pech van die zoekgeraakte brieven waardoor er zo onnodig een einde kwam aan hun vriendschap. Fido ziet haar leven graag als iets wat ze zelf heeft gemaakt, een ingenieus apparaat dat ze in haar eigen twee handen houdt... maar de hereniging van vandaag is zo’n gelukkig toeval dat ze die alleen maar aan de voorzienigheid kan toeschrijven.

      ‘Meisjes zonder vrienden’ is op de beddensprei gevallen. Ze is opeens weer terug in Kent, op de plek aan het strand van Walmer waar ze Helen Codrington voor het eerst heeft gezien, in 1854. Een dame met roodbruin haar, als een zeemeermin op de rotsen gezeten, met die zoutachtig blauwe ogen uitkijkend over zee. Fido was pas negentien, op bezoek bij haar zus Esther om haar te helpen met de nieuwe baby, en volstrekt onnozel. Onnozel genoeg bijvoorbeeld om te denken dat een huilende echtgenote vast en zeker treurde om de afwezigheid van haar dappere kapitein (kort daarvoor uitgezonden naar de Krim), in plaats van om het feit dat hij er was.

      Het huwelijk van dominee en mevrouw Faithfull was zo’n stevig bouwwerk, zo fatsoenlijk in zijn omgangsvormen en zo rijk in de voldoening die het schonk: wat begreep Fido met haar negentien jaar van de duistere spelletjes die man en vrouw konden spelen? Wat wist ze weinig van het huwelijk – van alles, verbetert ze zichzelf nu – voordat ze de Codringtons leerde kennen. Voordat ze werd binnengezogen in de intense ellende van een principiële man en een warme vrouw die niets met elkaar gemeen hadden. Niets wat hen bond, behalve twee dochtertjes en de kracht der wet.

      Het vreemde was dat Fido hen allebei mocht. Ze voelde zich onmiddellijk tot Helen aangetrokken, instinctief, zoals een bloem zich opent voor een bij. Maar ook tot de lange, bebaarde kapitein Codrington, toen hij in november van dat jaar naar huis kwam – omdat de winter op de Krim iedere mogelijkheid tot, zoals hij het noemde, ‘fatsoenlijke actie’, uitsloot. Ze werd aangetrokken door zijn ernst, zijn enthousiasme voor de marine, zijn tederheid jegens de kinderen; ze vond hem mannelijk in de beste betekenis van het woord. En hij op zijn beurt vatte meteen sympathie op voor de nieuwe vriendin van zijn vrouw, bewees haar de hoffelijkheid van serieuze conversatie, alsof ze iets interessanters was dan een tweedejaars debutante. Binnen een maand had ze de on-Engelse gewoonte van zijn vrouw overgenomen om hem Harry te noemen. Op een middag, toen Helen in woede was uitgebarsten om een kummeltaart en naar haar kamer was verdwenen, had Harry Fido toevertrouwd hoe waardevol hij haar invloed vond, hoezeer de kinderen op hun ‘tante Fido’ gesteld waren, en hoe hij hoopte dat ze Eccleston Square als haar thuis zou beschouwen wanneer haar ouders haar konden missen in de pastorie in Headley. En langzaam maar zeker, zonder dat er verder nog met een woord over werd gerept, werd Fido opgenomen in het gezin.

      Ze begon vol optimisme, niet alleen als Helens vriendin, maar ook als vriendin van het huwelijk. Het feit dat deze man en deze vrouw elkaar van nature niet lagen, hoefde toch zeker niet te betekenen dat geluk altijd onbereikbaar voor hen zou zijn? Als Harry maar wat milder werd, nu hij de vijftig naderde... als hij zou inzien dat de kwaliteiten van zijn jonge vrouw eerder die van de tjirpende sprinkhaan waren dan die van de nijvere mier... als Helen op haar beurt kon worden overgehaald zich te verzoenen met het echte leven dat ze had gekozen, in plaats van te hunkeren naar de denkbeeldige levens die ze aantrof tussen gele papieren omslagen... Zo dacht Fido destijds, de eerste jaren op Eccleston Square.

      Ze schaamt zich bij de gedachte dat ze zichzelf als een soort juffrouw Nightingale beschouwde, met de lamp geheven in donkere gangen. Ze probeerde geen partij te kiezen, maar die poging was vergeefs, dat ziet ze nu wel in. Harry was in die tijd lange periodes weg in dienst van zijn vorstin, en zelfs wanneer hij thuis was tussen twee campagnes in, stond hij onwillekeurig wat ongemakkelijk buiten de tovercirkel van vrouwelijke intimiteit. Ik noemde haar vroeger madre, bedenkt ze nu. En soms kleintje. Het is iets heel mysterieus voor Fido, die keten van gevoelens die twee vrouwen van verschillende leeftijd, achtergrond en aard met elkaar kan verbinden; die hartenklop van wederzijdse genegenheid, die harmonische samenklank buiten het bereik van het mannelijk gehoor. Zonder het te begrijpen heeft ze er altijd op gereageerd als een wichelroedeloper op de roep van water diep onder de grond.

      In een opwelling zet ze het dienblad opzij. Ze stapt uit bed en loopt naar haar bureau om daar een klein laatje open te maken. Helemaal achterin, opgerold in een stuk linnen, vindt ze de halsband. Een goedkoop ding, maar leuk gemaakt: paarlemoer, schelpen, stukjes barnsteen, al die kleine kostbaarheden van de Kentse kust, vastgenaaid op een band van zwart fluweel. Helen heeft hem aan haar gegeven toen ze elkaar precies een jaar kenden, en Fido heeft hem bijna drie jaar lang gedragen. De Codrington-jaren, zoals ze die periode altijd is blijven noemen, in de beslotenheid van haar hoofd.

      Ze heeft het zichzelf destijds kwalijk genomen; natuurlijk heeft ze het zichzelf kwalijk genomen. Want ondanks al haar verstandige adviezen, haar liefdevolle raad, liep het huwelijk van de Codringtons stuk waar ze bij stond. Ze heeft haar best gedaan, en haar best heeft niemand goed gedaan.

      Erger nog: door zich er als naïeve bemiddelaar mee te bemoeien, werd ze een sta-in-de-weg. Dat afschuwelijke laatste jaar, 1857, toen Helen haar slaapkamerdeur voor haar man op slot deed en uiteindelijk – na een bericht in The Telegraph over de nieuwe echtscheidingswet opzettelijk verkeerd te hebben begrepen – met alle geweld een scheiding van tafel en bed wilde op basis van ‘incompatibiliteit’ (als er in juridische zin al zoiets bestond)... Fido kan de stukjes van die puzzel nog steeds niet in elkaar passen. Het enige wat ze weet is dat hoe meer ze probeerde te helpen, hoe ingewikkelder het werd, hoe ingewikkelder ze zaken maakte waar ze zich beter nooit in had kunnen mengen.

      Aan dat alles terugdenken is zwaar werk, alsof je een spier gebruikt die stijf en pijnlijk is geworden. Er zijn dingen waar ze nog niet rechtstreeks naar kan kijken, episodes in haar lange geschiedenis met de Codringtons waar ze overheen stapt. Die vreemde, vreselijke maanden vol ruzies en kwalen aan het einde, bijvoorbeeld.

      Ze moet nog steeds blozen tot in haar nek wanneer ze bedenkt dat Harry haar moest vragen te vertrekken. (Ze had al maanden eerder weg moeten gaan, maar Helen had haar zo verschrikkelijk nodig, en die huilende meisjes, op van de zenuwen...) Hij deed het als een heer, hield haar ter geruststelling voor dat ‘een derde niet gedwongen zou moeten zijn getuige te zijn van dergelijke scènes’. Maar Fido liep struikelend weg van Eccleston Square, als een kind dat zijn vingers verbrand had.

      En toen, een paar maanden later, kwam het nieuws dat kapitein Codrington zou worden bevorderd tot de rang van schout-bij-nacht en aangesteld werd als hoofd van de marinewerf in Valletta. Zijn vrouw en kinderen zouden hem vergezellen naar zijn eerste stationering op de wal, dat sprak vanzelf. Het admiraliteitshuis had tientallen kamers, en Helen was een van die zeldzame Engelse vrouwen grootgebracht in de tropen voor wie de hitte geen probleem opleverde. Dus daar gingen ze, de hele menage. ‘Het wordt een nieuw begin,’ weet Fido nog dat ze tegen een betraande Helen zei, die zomer van ’57. ‘Een van God geschonken tweede kans.’ Ze wilde het zelf geloven, ze bleef maar hopen op zoiets als een gelukkige afloop.

      En nu? vraagt ze zich af terwijl ze daar staat met de schelpenhalsband in haar handen. Helen klonk vandaag in Farringdon Street hooguit wat spottend, toen ze vertelde dat Harry bedolven werd onder papierwerk. Misschien dat haar wapens, en de zijne, na zeven jaar bot zijn geworden. Hebben de echtgenoten zich op een of andere manier over hun oude antipathie heen weten te zetten, vraagt Fido zich af, en een entente cordiale bereikt?

      Vlak voordat ze in ’57 vertrokken stelde Fido zich voor dat ze twee keer per week zou schrijven, en naar Malta zou gaan voor lange logeerpartijen. Ze droeg die band toen nog steeds; die heeft ze gedragen tot lang nadat de brieven niet meer kwamen. Ze kon niet weten dat de vriendschap haar door de vingers was geglipt vanwege, zoals haar vandaag pas duidelijk is geworden – ze is nog steeds perplex als ze eraan denkt – een volstrekt onbenullig toeval. De ondoelmatigheid van de Maltese posterijen!

      Fido rolt de fluwelen halsband op en legt hem terug in de la. Hij zou waarschijnlijk niet meer om haar hals passen. Ze is steviger tegenwoordig, niet alleen van vlees maar ook van geest. Dat ze er zeven jaar geleden opeens alleen voor stond, aan haar lot werd overgelaten, heeft haar goedgedaan. Het maakt niet uit waarom, het maakt niet uit dat het allemaal een vergissing was. Fido moest volwassen worden en een eigen leven opbouwen, een gevuld leven, nuttig en bevredigend, een belangrijk leven (al zegt ze het zelf).

      Maar de grijze as van de vriendschap weer te voelen opgloeien tot leven...

      Genoeg. Als ze zo doorgaat slaapt ze niet vannacht.

      Fido zet het dienblad op de gang voor Johnson. Ze legt ‘Meisjes zonder vrienden’ weer op de stapel pamfletten op het nachtkasje en opent de onderste la waarin ze haar fictie bewaart. Niet dat ze iets onfatsoenlijks heeft, de ruggen dragen allemaal het Pegasus-logo van Mudie’s Library. Er worden belachelijke dingen gezegd over de romans van juffrouw Braddon, of die van meneer Collins – dat ze het zenuwstelsel beschadigen en lezers aan de drank brengen of tot waanzin drijven. Fido vindt ze stimulerend, in de kleine doses die ze zichzelf toestaat; zoals bij iedere prikkel komt het aan op matigheid. Afschuwelijke geheimen, dood, bigamie, dubbelgangers: er gaat niets boven een beetje sensatie aan het eind van een zware dag. Ze haalt nu The Notting Hill Mystery tevoorschijn en zoekt op waar ze gebleven was.

      Twee bladzijden verder merkt ze dat ze voor zich uit zit te staren. Dit is belachelijk. Zeven jaar lang heeft ze het uitstekend gered in haar eentje. Maar we zijn elkaar weer tegengekomen in Farringdon Street, door puur toeval. Midden in de drukke stad heeft Helen haar hand op de mijne gelegd.

      Hoe het ook zij, dit zijn zinloze gedachten, want er is geen terugweg meer mogelijk. Er is niemand – nooit iemand geweest ook – van wie Fido zo genoten heeft als van Helen Codrington. Ondanks haar buitensporigheden en tekortkomingen, ondanks alle complicaties van hun gedeelde geschiedenis. Het graf is open en de dode vriendschap is opgestaan.

De volgende middag zou Fido toezicht moeten houden op het drukken van The Friend of the People, een van de contracten waar ze het meest op steunt. Maar ze heeft geen rust. Uiteindelijk draagt ze de verantwoordelijkheid over aan haar betrouwbaarste voorman-zetter, de jonge meneer Head. Ze stuurt er een jongen op uit om een clarence aan te roepen op de standplaats en zegt tegen de koetsier: ‘Eccleston Square, alstublieft.’ Dat is een van die paradoxen waar je als dame mee te maken krijgt, bedenkt ze: het is fatsoenlijker om voort te ratelen in een hoekje van deze vierwielige clarence, waar een heel gezin in past, dan om een lage hansom te nemen die voor twee personen is bedoeld.

      Voor het huis op Eccleston Square is een man in een voorschoot bezig grind te strooien en te besproeien om het stof tegen te gaan. Wanneer Fido uitstapt en omhoogkijkt naar de groene spijlen lijkt het allemaal zozeer op de dag dat ze haar koffers pakte om te vertrekken dat ze door een lichte misselijkheid wordt overvallen, en ze wou bijna dat ze niet gekomen was. Er zijn opeens zoveel dingen teruggekomen in die ene dag en nacht sinds ze Helen weer heeft gevonden: ze rollen uit haar geheugen als munten uit een spaarpot die geschud wordt.

      Mevrouw Nichols, de huishoudster met het zure gezicht, begroet haar bij naam alsof ze er gisteren voor het laatst is geweest en laat haar door een dienstmeisje naar de schemerige salon brengen. Afgezien van de donkere lambrisering ziet alles er gloednieuw uit. Voor de ramen bewegen gaasgordijnen boven de ingebouwde vitrines vol planten, de haard wordt in beslag genomen door een papieren pauw. Het behang is groen en roze, en gegaufreerd met een klimplantenpatroon. Fido heeft de indruk dat er drie keer zoveel meubilair in het vertrek staat als vroeger, en elk pronkkastje en bijzettafeltje, elke stoelpoot en elk handvat is versierd met brons of schulpwerk of uitgesneden bloemen en dieren. Ze ziet goudbronzen vazen, foto’s van onbekende tuinfeesten, Bengaalse sjaals, porseleinen honden met vergulde ogen. Jardinières met watervallen van zijden varens, koepels van glanzend kunstfruit, een glazen kom met zilvervissen en kooien met veldleeuweriken en papegaaien en kaketoes (sommige opgezet en eentje – die haar aan het schrikken maakt met zijn gekrijs – zo levend als maar kan). ‘Het is allemaal anders,’ zegt ze, en ze draait zich om terwijl Helen komt binnenglijden, gehuld in een lila ochtendjas.

      Haar vriendin grinnikt en opent een van de tientallen laatjes van een ingelegde chiffonnière om een theebus en een suikerpot te pakken. ‘Ik ben nog maar net begonnen. Ik zal zeker een jaar nodig hebben om deze oude kazerne van een huis te verfraaien, maar de salon móést ik echt onder handen nemen zodra we uitgepakt waren. Ik heb als een bezetene Whiteley en Swan en Edgar afgestruind. Moet je dit ingenieuze ijzeren kistje eens zien, kun je raden wat het is?’

      Fido maakt het open en er springt een glazen inktstel tevoorschijn.

      ‘En dat zijn echte blaadjes, gegalvaniseerd – wat dat ook moge betekenen,’ zegt Helen giechelend. ‘Ik zou van alles het allernieuwste hebben als Harry wat royaler was,’ voegt ze er fluisterend aan toe.

      O jee, denkt Fido, die een oud thema herkent.

      Ze installeren zich samen in de dikke rode kussens terwijl mevrouw Nichols het theeblad binnenbrengt. ‘Ik heb boven met de meisjes pandverbeuren gespeeld,’ vertelt Helen.

      En daar komen ze, in hun witte jurkjes. Nan en Nell hebben allebei hun moeders koperkleurige haar, naar achteren geborsteld onder een zwarte band, en hun vaders lengte, waardoor ze wat onhandig op het rood-groene Brussels tapijt staan.

      ‘Schattissimi, ik ben zo benieuwd, kennen jullie juffrouw Faithfull nog, die vroeger bij ons woonde voor we naar Malta gingen?’

      ‘Ik geloof van wel,’ zegt een van de meisjes onzeker.

      ‘Maar we noemden u altijd tante Fido,’ zegt de ander.

      ‘Dat is waar,’ reageert Fido met een golf van warmte, ‘en ik zou het een eer vinden als jullie dat weer zouden doen.’

      ‘Nan speelt tegenwoordig verbluffend piano,’ zegt Helen, die het oudere meisje wenkt en haar arm om het smalle middel legt alsof ze geraden heeft dat Fido geen idee heeft wie wie is, ‘en ze heeft veel gevoel voor het aquarelpenseel. En Nell...’

      ‘Ik ben lang niet zo getalenteerd,’ zegt het jongste meisje uit zichzelf.

      ‘... maar veel deugdzamer,’ vult haar zus aan.

      Fido moet lachen. ‘Jullie delen jullie zinnen, zoals jullie vroeger jullie speelgoed deelden.’

      ‘O, ze delen alles samen, zelfs hun tekortkomingen,’ zegt Helen. ‘Ze zijn een perfecte samenzwering.’

      Fido grabbelt naar een herinnering. ‘Jullie waren allebei gek op tollen.’

      ‘We hebben er wel vierendertig...’ vertrouwt Nell haar toe.

      ‘... maar we spelen er niet meer mee, dat is beneden onze waardigheid,’ zegt Nan.

      Dit ontlokt hun moeder een gilletje van plezier. ‘Het is tegenwoordig alles stereoscoop wat de klok slaat,’ zegt ze, met een gebaar naar een apparaat van mahoniehout en koper op een klein tafeltje. ‘Ik kan me niet omdraaien of ze zitten weer aan dat ding vastgeplakt. Dat kan toch niet goed zijn voor hun ogen.’

      ‘Maar het is prachtig, mama. Alles lijkt zo ontzettend echt.’

      ‘Het is veel mooier dan die oude toverlantaarn bij de familie Allens.’

      ‘Als ik naar het “Stereobeeld vanaf de rand van een afgrond” kijk, heb ik het gevoel dat ik erin tuimel,’ laat Nan weten.

      ‘Jullie mogen nu fijn naar het leslokaal tuimelen, dan kan mama met haar vriendin praten.’

      Nan buigt zich in het voorbijgaan naar het oor van de bezoekster. ‘Komt u weer boven wonen, tante Fido?’

      Ze schrikt. ‘Nee, lieverd,’ zegt ze, iets te hartgrondig, ‘maar we zullen elkaar wel vaak zien, hoop ik.’

      De meisjes maken gelijktijdig een slordige reverence, en het dienstmeisje doet de deuren achter hen dicht.

      Het is vreemd genoeg moeilijk om alleen te zijn met Helen, vindt Fido. Ze hoort zichzelf slikken.

      Helens glimlach is verkrampt. ‘Toen ik je gisteren zag in Farringdon Street, leek je zo... zo veranderd dat ik je haast niet durfde aan te spreken.’

      ‘Ouder en dikker, bedoel je.’

      ‘Nee, nee. Ik denk dat het is dat je je haar niet meer krult, en dat het is afgeknipt tot op je schouders. En de kortere rokken.’

      Onelegante, vertaalt Fido. ‘Ja, wij werkende vrouwen zijn geneigd de plattelandsstijl te volgen,’ zegt ze. ‘Niets wat in de machines vast kan komen te zitten of door de viezigheid kan slepen.’

      ‘Harry zou het nooit goedvinden dat zijn vrouw geen korset droeg,’ merkt Helen op.

      Klinkt er een beetje jaloezie door in haar stem? Een stilte. Het is lastiger om hier het gesprek gaande te houden dan op straat. Thee inschenken neemt een halve minuut in beslag, en daarna begint Fido aan een enthousiaste samenvatting van The Notting Hill Mystery.

      ‘Nou,’ zegt Helen terwijl ze achteroverleunt in de kussens, ‘ik ben blij dat je er in ieder geval nog twee ontspannende gewoonten op na houdt in dat inspannende leven van je. Romans én sigaretten.’

      ‘Hoe weet jij...’

      Gegiechel. ‘Gisteren, toen ik je hand had vastgehouden in de ondergrondse, roken mijn vingers na afloop naar Turkse tabak.’

      ‘Spot maar, als je het niet laten kunt,’ zegt Fido verlegen. Er is geen enkele rationele reden waarom een vrouw niet zou roken, zeker als ze merkt dat het bevorderlijk is voor haar gezondheid – maar op een of andere manier doet Fido het toch het liefst in de beslotenheid van haar slaapkamer. ‘En wat dat inspannende leven betreft, ik moet je zeggen dat werken een openbaring voor me is. Wat zegt mevrouw Browning ook alweer?’ Ze graaft in haar geheugen. ‘Ja, dat werken op zichzelf meer waard is dan datgene waarvoor we werken.’

      Eén dunne wenkbrauw gaat omhoog. ‘Had je nooit hard gewerkt voor je je voor je rechten begon in te zetten?’

      ‘O, Latijnse lessen bij mijn vader, kleren naaien voor kinderen uit de gemeente,’ zegt Fido, wuivend met haar hand, ‘maar niets zinvols. Toen ik toevallig op een exemplaar van het English Woman’s Journal stuitte en de Zaak ontdekte...’ Ze spreekt het woord met een vreemde terughoudendheid uit. ‘Toen ben ik naar binnen gestapt op Langham Place 19 en heb mezelf voorgesteld aan Bessie Parkes en gezegd: “Laat me iets nuttigs doen, ongeacht wat.” O, het is zo opwindend om je energie te steken in iets wat er echt toe doet...’ Ze houdt opeens haar mond, zich te laat bewust van de belediging.

      Helens glimlach is katachtig.

      Fido begint bijna te stotteren. ‘Ik bedoel... voor degenen onder ons zonder dringende verplichtingen, kinderen die opgevoed moeten worden, huishoudens die bestierd moeten worden, en...’

      ‘Kom kom, we kennen elkaar toch goed genoeg om niet om de zaken heen te draaien? Mevrouw Lawless geeft de meisjes hun lessen, en ik heb mijn sleutels al jaren geleden aan mevrouw Nichols overgedragen. Ik breng mijn dagen door met lezen, winkelen en gapen,’ zegt Helen ongedwongen. ‘Londen is zo doods, buiten het seizoen.’ Ze laat haar blik door de salon gaan. ‘Ik denk erover om gaslicht te laten installeren; ik denk dat ik Harry wel zover kan krijgen, onder het mom van wetenschappelijke vooruitgang.’

      ‘Daar zou ik nog eens goed over nadenken,’ raadt Fido haar aan. ‘Ik vind dat je er meer last dan plezier van hebt. Het lekt, het stinkt naar zwavel, het plafond wordt er zwart van, en het is ’s zomers veel te warm.’

      ‘Mm,’ zegt Helen, ‘maar het is zo heerlijk licht! Met de tijd meegaan, is dat niet het parool voor jullie moderne vrouwen?’

      ‘Alleen als het echte vooruitgang is,’ zegt Fido, een beetje ongemakkelijk door het geplaag, ‘geen experiment omwille van het experiment.’

      ‘Ik zou een eigen uitgeverij hebben ook “experimenteel” noemen. Het moet een eigenaardig gevoel zijn om je brood te verdienen.’

      Fido grijnst naar haar. ‘Ik zal je zeggen, lieve – als je betaald wordt voor je werk, dan weet je dat iemand het wil. En verwerf je het vermogen om echt goed te doen in de wereld. Toen ik voor het eerst een cheque naar de bank bracht, en verzilverd zag worden in harde gouden soevereinen... Misschien zou je het eens moeten proberen,’ voegt ze er besmuikt aan toe.

      Helen giechelt alleen maar. ‘Vertel eens, heb jij vorige week over Madame Geneviève gelezen?’

      ‘Ik ken de dame niet.’

      ‘Ik ook niet, een koorddanseres, en bovendien echtgenote en moeder,’ verduidelijkt ze. ‘Madame Geneviève trad geblinddoekt op tijdens een festiviteit in Birmingham toen ze haar dood tegemoet viel. Het blijkt dat ze uit haar evenwicht was...’

      ‘Geestelijk?’

      ‘Letterlijk,’ verbetert Helen haar, ‘door in de laatste maand van een gezegende staat te verkeren.’

      Fido vertrekt haar gezicht.

      ‘Dus misschien stelt de natuur toch nog enige grenzen aan de vrouwelijke ambitie?’

      ‘Dat is een gruwelijke anekdote, Helen, geen logisch argument.’

      Ze grinnikt. ‘Ik voelde me altijd net een koe, die laatste maanden. Het was al moeilijk genoeg om de trap op te lopen, laat staan over een hoog koord.’

      ‘Kom kom,’ zegt Fido met een uitgestreken gezicht, ‘wat dacht je van de voldoening om het leven te schenken aan een nieuwe ziel?’

      ‘Zegt iemand die het zelf nooit heeft geprobeerd,’ roept Helen, en ze geeft een por tegen haar arm. ‘Het enige wat ik me kan herinneren is de geur van chloroform, en de merkwaardige gewaarwording dat er vuurpijlen afgingen in mijn hoofd. Daarna is het alleen maar smerig en beperkend,’ vertelt ze Fido, ‘en de eerste maanden zou ik nooit enige tendre voor ze kunnen opbrengen. Een pasgeboren baby is afschuwelijk zonder kleren aan: opgezwollen hoofd, magere ledematen, en die vreselijke kikkerachtige bewegingen.’

      Fido kan alleen maar lachen.

      ‘Maar vertel eens wat meer over die Reform Firm, zo noemen jullie jezelf toch?’

      ‘Je bent goed op de hoogte.’ Fido voelt zich gestreeld dat Helen zich zo voor de Zaak interesseert.

      ‘O, de kranten uit Engeland stonden vol van jou en je collega’s op Langham Place: jullie English Woman’s Journal en de “Wet op de eigendom van getrouwde vrouwen”, jouw Victoria Press...’

      ‘Dan heb je vast evenveel spottende als lovende stukken gelezen. De “Reform Firm” is een naam die onze vijanden ons gegeven hebben, maar net als de quakers hebben we hem overgenomen, om de angel eruit te halen.’

      ‘En is die juffrouw Parkes de baas van de Firm?’

      Fido schudt haar hoofd. ‘We zijn een informeel groepje gelijkgezinden,’ legt ze uit, ‘die allemaal aan verschillende plannen werken om het lot van vrouwen te verbeteren. Na die afschuwelijke schipbreuk van vorig jaar bijvoorbeeld, toen alle vrouwelijke passagiers zijn verdronken, hebben we Marylebone Baths weten over te halen om één dag in de week de deuren te openen voor les aan vrouwen.’

      Helen is duidelijk niet geïnteresseerd in zwemles. ‘Toe, er is altijd een leider.’

      ‘Nou ja, Madame Bodichon – voorheen Bar Smith – zou onze leidsengel genoemd kunnen worden,’ zegt Fido, ‘want zij heeft de eerste campagnes georganiseerd en gefinancierd. Maar ze is getrouwd met een woeste dokter uit Algerije en woont het grootste deel van het jaar daar.’

      ‘Heel verstandig van haar,’ zegt Helen ironisch.

      ‘Juffrouw Bessie Parkes is Madames belangrijkste volgelinge en beste vriendin, en heeft het English Woman’s Journal opgericht, waarvan ze hoofdredactrice was tot haar gezondheid haar dwong die functie over te dragen aan juffrouw Davies – een nieuwe collega, maar buitengewoon kundig – dus ja, ik denk wel dat juffrouw Parkes kan worden beschouwd als “eerste onder haars gelijken”,’ geeft Fido toe. ‘Zelf heb ik me voornamelijk beziggehouden met de drukkerij en met spew – de Society for Promoting the Employment of Women.’

      ‘Spew – braaksel? Wat een ongelukkige afkorting,’ roept Helen uit.

      ‘Zeg dat wel! Maar vijf jaar geleden, toen we de vereniging vol enthousiasme oprichtten, leek dat geen overweging om rekening mee te houden.’

      ‘Zeg eens, wie van die dames...’ Helen stokt midden in haar zin. ‘Jullie zijn toch allemaal dames, neem ik aan?’

      Die vraag brengt Fido in verlegenheid. ‘Qua opvoeding in elk geval, zo niet van geboorte. Juffrouw Boucherett gaat op vossenjacht, terwijl juffrouw Craig de dochter van een handschoenenmaker is,’ zegt ze ietwat uitdagend.

      ‘Maar wat ik weten wil is: wie van hen is je echte vriendin?’

      Fido weet geen antwoord te geven.

      ‘Wie heeft mij van mijn plaats gestoten?’

      Ondanks de spottende toon komt de vraag bij Fido aan als een koevoet. ‘Helen! Je zou me beter moeten kennen dan te denken dat ik oude vriendschappen zou opofferen voor nieuwe.’

      Helens gezicht straalt, schittert. ‘Wat een opluchting om je dat te horen zeggen.’

      ‘Er bestaan zeker banden van genegenheid tussen ons allemaal, maar... Isa Craig is heel sympathiek bijvoorbeeld, maar ik denk niet dat ik haar als een “echte vriendin” kan beschouwen. En sinds de dood van juffrouw Procter...’

      ‘Heb je de dichteres persoonlijk gekend?’ vraagt Helen, hoorbaar onder de indruk.

      ‘Adelaide was onze hardste werker, en de geestigste,’ zegt Fido verdrietig. ‘Sinds dat verlies zijn oude banden wat gaan rafelen, en doen de verschillen zich meer gelden. Maar ons werk bindt ons nog steeds samen,’ voegt ze eraan toe, bang dat ze de verkeerde indruk wekt. ‘Er heerst in wezen een liefdevolle sfeer.’

      Helen snuift. ‘Ik heb liefdadigheidsbazaars georganiseerd met vrouwen om wie ik geen traan zou laten als ze dood neervielen. Maar, carina,’ zegt ze lachend, en ze legt haar vingertoppen op het bruine satijn van Fido’s rok, ‘als die hele heksenkring van Langham Place niet één echt goede vriendin heeft opgeleverd... dan is dat een grof schandaal. Jij hebt zo’n aanleg voor vriendschap, zo’n talent om je te hechten...’

      Toen ik jong was, denkt Fido met een steek van pijn. Misschien is het weggeroest.

      ‘Ik had een soort vriendin op Malta,’ vertelt Helen haar.

      ‘Een sóórt vriendin?’

      ‘Een heel stuk ouder; de vrouw van een plaatselijke predikant. De Watsons hadden namelijk een Franse gouvernante voor hun pupillen, en nodigden Nell en Nan uit om aan lessen deel te nemen, wat onschuldig leek,’ zegt Helen grimmig. ‘We waren allemaal dikke vrienden totdat ze Harry tegen me begon op te zetten.’

      Fido’s wenkbrauwen schieten omhoog. ‘Hij heeft toch zeker niet... hij was toch niet...’

      ‘O, haar bekoring was niet van dien aard,’ zegt Helen, ‘maar ze kreeg wel een vreemd overwicht op hem. Zedenprekers zijn de ergste vrouwen; achter al die preutsheid gaat machtswellust schuil.’

      Fido bedenkt dat dit haar kans is om te informeren hoe het ervoor staat met het huwelijk van de Codringtons. Ze vraagt zich af of de admiraal beneden in zijn studeerkamer zit. Heeft Harry te horen gekregen dat zij in huis is, voor het eerst sinds die dag dat hij haar – bedroefd, onberispelijk – heeft gevraagd te vertrekken?

      Maar ze heeft te lang geaarzeld, en Helen ratelt weer door. ‘Ach, lieve, als je tussen al die noodlotszusters niet één verwante geest hebt kunnen vinden, zal ik mezelf onmiddellijk in ere herstellen.’

      Ze moeten allebei grijnzen om haar onbeschaamdheid. ‘Het zijn geen heksen op Langham Place,’ zegt Fido. ‘Bessie Parkes is bijvoorbeeld zo fijngebouwd en lieftallig dat ik me naast haar net een stier voel. Er gebeurde trouwens iets komisch afgelopen voorjaar, toen er een Zweedse hoogleraar op bezoek kwam, die mij aanzag voor juffrouw Parkes. Hij beschreef haar in zijn reisverslag als een onafhankelijk en flink vrouwspersoon, dat de deur uit ging en een rijtuig voor zichzelf aanriep – tot grote ontzetting van Bessie!’

      Wanneer Helen uitgelachen is, zegt ze: ‘Als ik op Malta over je carrière las, vroeg ik me altijd af of je op een gegeven moment met een of andere ernstige hervormer zou trouwen, iemand die lezingen geeft over hygiëne of iets dergelijks. Of een dominee misschien, net als je zussen.’

      Fido glimlacht zuinig. ‘Weet je, de oude vrijster van nu is geen voorwerp van medelijden.’

      ‘Ik heb nooit een moment medelijden met je gehad.’

      ‘Onafhankelijkheid, een eigen huis, reizen...’ Ze telt ze af op haar vingers. ‘Vrijheid is voor velen van ons een betere echtgenoot geweest dan liefde.’

      ‘Ik heb niets tegen het vrijgezellenbestaan,’ bezweert Helen, ‘ik kan me alleen niet precies voorstellen hoe men dat doet. Maar je zult van mij geen lofzang op het huwelijk horen,’ voegt ze er somber aan toe.

      Daar, het onderwerp ligt open en bloot op tafel. Fido begint te praten voor de moed haar in de schoenen kan zinken. ‘Zijn jullie – als ik vragen mag – zijn jij en je man wat gelukkiger tegenwoordig?’

      Een grijnslachje. ‘Mi ritrovai per una selva oscura,’ declameert Helen. ‘Dat is de enige regel van Dante die ik me nog kan herinneren van alle lessen van de signora.’

      ‘Je bent... wakker geworden in een donker bos?’ vertaalt Fido.

      ‘En als getrouwde mensen eenmaal in dat donkere bos verzeild zijn geraakt, hoor je doorgaans niet dat ze er ook weer uit komen.’

      ‘Dat vind ik heel vervelend om te horen.’ Maar niet verrassend, realiseert ze zich. Helemaal niet verrassend.

      ‘Nou ja, Harry en ik gedragen ons in ieder geval heel wat beter dan in de tijd dat jij je die scènes aan de ontbijttafel moest laten welgevallen,’ zegt Helen. ‘Op een of andere manier hebben we onder de knie gekregen hoe we de dagen door moeten komen. Of liever: de jaren! Aparte levens, aparte kamers, aparte vrienden...’

      Het enige wat Fido weet te zeggen is: ‘Hij geeft vast nog om je, op zijn eigen stugge manier.’

      ‘Huh! Alles wat jij over het huwelijk weet komt uit een boek.’

      Fido staart haar aan. ‘Dat is niet waar. Ik heb met veel getrouwde vrouwen gesproken. Die hebben het vaak op een pragmatische manier over het huwelijk, alsof het een beroep is, met zijn eigen lasten en lusten. Ik hoor van sommigen dat het niet zo moeilijk is om met een man om te gaan, aangezien hij alleen maar met eerbied behandeld wil worden, als heer en meester in zijn eigen huis.’

      ‘Dus ik moet Harry gunstig stemmen, net zoals ik een van de meisjes zou sussen als ze buikpijn had, of een nalatige dienstmeid achter haar vodden zou zitten, of een kostenraming zou maken voor kolen en lampenolie?’ Helens toon is vernietigend.

      ‘Het is niets anders dan tact. Toegeeflijkheid. Een verborgen kracht.’

      ‘Probeer het zelf dan!’ Helen wrijft over haar nek. Vervolgens, op gematigder toon: ‘Heb je door al die jaren dat je bij ons hebt gewoond de schrik te pakken van het hele gedoe?’

      ‘O nee,’ verzekert Fido haar. ‘Ik vrees dat ik gewoon nooit die belangstelling voor een man heb gevoeld waarvan, zoals de dichter zegt, “de vrouw geheel doortrokken is”. De eenzaamheid past bij me,’ voegt ze eraan toe. Is dat waar? vraagt ze zich opeens af. Ze denkt aan de eenzaamheid binnen een huwelijk, als een haard die kou afgeeft in plaats van licht. ‘Maar je moet niet denken dat mijn ideeën over de verbetering van de positie van vrouwen betekenen dat ik mijn geloof in het huwelijk heb verloren,’ gaat ze verward verder.

      ‘Nou, daar denken we dan anders over.’

      ‘Helen!’ In de stilte zoekt ze naar een analogie. ‘Je kunt best één keer op zondag een mislukt diner hebben zonder meteen te besluiten het hele instituut van het zondagse diner af te schaffen.’

      ‘Ik probeer dit specifieke diner al vijftien jaar naar binnen te werken,’ zegt Helen zachtjes.

      ‘Het huwelijk is nog steeds het fundament van de samenleving,’ houdt Fido haar bijna smekend voor. ‘Als het gebaseerd is op zelfrespect en vrijheid...’

      ‘Ja, áls,’ onderbreekt Helen haar. ‘Daar zit het probleem.’

      Fido zucht. ‘Ja, er zijn natuurlijk wel hervormingen nodig. Dat de identiteit van de vrouw volkomen opgaat in die van de man... dat ze afstand moet doen van bezittingen... de bijna onbeperkte rechten die hij op haar persoon kan doen gelden...’ Weet haar vriendin eigenlijk wel wat haar werkelijke positie is volgens de Britse wet, vraagt Fido zich af – op één hoop gegooid met misdadigers, krankzinnigen en kinderen? ‘En met haar “ja, ik wil” weet de vrouw vaak net zomin wat ze precies toezegt als dat ze het uit vrije wil zegt.’

      Helen knikt enthousiast.

      ‘Wij van de Zaak – wij proberen beroepen open te stellen voor vrouwen, juist om ze een keus te geven,’ legt Fido uit, ‘zodat ze niet uit financiële noodzaak tot een liefdeloos huwelijk worden gedreven, alsof het een soort reddingsboot is.’

      ‘Ik dácht dat ik een keus maakte. Ik dácht dat ik van hem hield,’ zegt Helen met trillende stem. ‘Als mei trouwt met december...’

      ‘Geen december. Ik merk dat je nog steeds een absurde neiging hebt tot overdrijven,’ zegt Fido, om het gesprek wat lichter te maken.

      ‘Nou, op zijn minst eind oktober. Harry was eenenveertig, en ik amper eenentwintig; hij had mijn vader kunnen zijn! Een knappe reus in blauw en wit, met manchetten van goudgalon,’ zegt ze weemoedig, ‘aangesteld om ons Florentijnse Engelsen te beschermen tegen het opstandige gepeupel. En ik, kleine juffrouw Helen Smith, een argeloze Desdemona, betoverd door zijn verhalen over avonturen op volle zee.’

      Fido fronst haar wenkbrauwen. Helen als Shakespeares heldin misschien, maar niemand die meer verschilt van de jaloerse Moor dan de sobere, door en door Engelse Harry Codrington... ‘Maar lieve, hebben de jaren dan niets gedaan om jullie wat milder jegens elkaar te stemmen?’

      ‘Ach, wat ben je naïef,’ zeg Helen. ‘Dat doen de jaren niet.’

De vroege septemberochtend is nog koel. Fido staat in het stortbad en trekt gedecideerd aan de hendel. De verkleumende stortvloed ontlokt haar een gesis. Na afloop wrijft ze zich al hoestend helemaal droog met de handdoek. Zovelen van haar seksegenoten blijven bij het minste teken van zwakte een week in bed liggen, maar Fido is van mening dat de geweldige machine van het lichaam draaiende moet worden gehouden.

      Buiten klinkt het opvallende gekletter van de met ijzerbeslag verstevigde schoenen van de melkvrouw. Ze verschuift nu waarschijnlijk het zwaarbeladen juk op haar schouders om een pintkan voor juffrouw Faithfull te vullen en aan een haak over het hek te laten zakken.

      Fido loopt nog steeds te piekeren over het gesprek op Eccleston Square twee dagen geleden. Ze heeft haar werk, of liever gezegd de aanstekelijke opwinding die het met zich meebrengt, helemaal niet goed duidelijk kunnen maken. In een tijdperk waarin algemeen wordt aangenomen dat ‘het systeem’ (dat cliché) alles bepaalt, waarin alle sociale misstanden ‘niemands schuld’ zijn, zeggen de vrouwen van de Reform Firm, samen met de mannen van de Social Science Association en nog een paar vooruitstrevende organisaties: zo is het niet! Fido heeft gezien hoe de verandering in één enkele generatie opkwam, hoe de ijzige ketenen van het vooroordeel werden afgeschud. Ze werkt hard en met plezier, opdat andere vrouwen uit hun vaste patroon kunnen worden bevrijd (of dat nu armoede is of verveling, afhankelijkheid of ledigheid), bevrijd om op hun beurt hard en met plezier te werken. Dat is de reden waarom Fido elke morgen om zes uur opstaat. Maar waarom heeft ze dan het gevoel bij Helen de indruk te hebben gewekt dat ze maar wat met andere wereldverbeteraars zit te kibbelen?

      Het hoofdkantoor van de Victoria Press zit op Great Coram Street 9, vijf minuten flink doorlopen van haar huis. (beleg be-eindigd na evacuatie atlanta staat er op het bord van de krantenjongen, en ze overweegt te stoppen om te zeggen dat er in ‘be-eindigd’ geen koppelteken hoort, maar een trema op de tweede ‘e’.)

      In de werkplaats blijft ze even staan om Gladys Jennings te feliciteren met haar genezing van de pokken; het meisje ziet nog steeds een beetje paars en zit onder de korsten, die Fido voorgeeft niet te zien. Vervolgens houdt ze halt bij de zetbok van Flora Parsons. ‘Het kost een halve dag om dit te corrigeren,’ merkt ze op terwijl ze de lange strook teruggeeft die ze met rood heeft verbeterd. ‘Als je meteen je hoofd erbij had gehouden, zoals juffrouw Jennings altijd doet...’

      ‘Neem me niet kwalijk, juffrouw,’ mompelt Flora Parsons met gebogen hoofd terwijl ze schielijk letters uit de alfabetische letterkasten blijft pakken.

      ‘Het gaat er niet om of ik het je kwalijk neem,’ zegt Fido geïrriteerd. ‘Ik probeer alleen duidelijk te maken waarom juffrouw Jennings achttien shilling verdient en jij tien. Dat is precies de reden waarom ik per stuk betaal en niet per week: om jullie zelf te laten bepalen hoeveel jullie verdienen.’

      ‘U bent heel goed voor ons, juffrouw.’

      Het sarcasme had Fido niet kunnen ontgaan. Dit is een moeilijk geval: een wees uit het armenhuis met roomkleurig haar die hier nu vier jaar werkt en nog net zo laks is als vroeger. Al verloofd met een van de meester-zetters, meneer Ned Dunstable, hetgeen Fido moedeloos stemt: jonge krachten zijn beter te trainen dan hun oudere collega’s, maar de meeste nemen niet de moeite zich een vak eigen te maken dat ze elk moment vaarwel kunnen zeggen. ‘Je onderschat jezelf, juffrouw Parsons,’ zegt ze nu, in een opwelling.

      Dat brengt de blonde zetster ertoe haar aan te kijken.

      ‘Ik vind het bijvoorbeeld wonderbaarlijk dat je zonder enige officiële scholing zo’n goede beheersing van de taal hebt.’

      Een schouderophalen. ‘Dat komt door alle kopij die ik heb aangeleverd, denk ik. Wat de oude Robert Owen het spreiden van onderwijs zou noemen.’

      Fido gaat dichter bij de bok staan. ‘Waar ik niet tegen kan...’ Ze zwijgt. ‘Als je echt je best zou doen,’ begint ze opnieuw, ‘zou je hier de snelste en de meest nauwgezette zetster kunnen zijn. Wat geld bij elkaar kunnen sparen, aan je huwelijksleven kunnen beginnen op voorwaarden die in ieder geval in de buurt komen van gelijkheid. Ik zal je zeggen, ik heb nog nooit een getrouwde vrouw in dienst genomen, maar in jouw geval zou ik...’

      Flora Parsons onderbreekt haar met een vreemd glimlachje. ‘Ned en ik zullen ons heel goed redden, dank u wel, juffrouw.’

      Zonder verder een woord gaat Fido terug naar haar kantoor.

      Ze doet nog steeds haar eigen correctiewerk, en het valt niet mee er de tijd voor te vinden. Ze zou blij zijn als ze een ontwikkelde dame vond die het kon overnemen, hoewel ze niet goed weet of ze zich zo iemand zou kunnen veroorloven, want zes van haar leerlingen worden dit jaar gezel en zullen de helft meer betaald moeten krijgen.

      Meneer Head komt beschroomd binnen met het Printer’s Journal. ‘Heeft u gezien, juffrouw Faithfull, dat de Londense Zettersvereniging erover denkt om haar leden voortaan te laten zweren dat ze geen werk zullen afmaken dat in elkaar gezet is door de vrouwtjes?’

      Fido vertrekt haar gezicht. En dan te bedenken dat ze de indruk had dat de vijandigheid uit het vak jegens haar aan het afnemen was, nu in de loop der jaren is gebleken dat de Victoria Press de lonen niet omlaag brengt... ‘Vróúwen, alstublieft, meneer Head,’ zegt ze terwijl ze het artikel vluchtig bekijkt; ‘“vrouwtjes” riekt naar de dierentuin. Duid ik uw sekse aan als “mannetjes”, alsof jullie orang-oetans zijn?’

      Hij grijnst, maar slechts kort. ‘En als de vereniging ons oproept om het werk neer te leggen?’

      Fido haalt diep adem voor ze antwoord geeft. ‘Heeft u daar rechtstreeks opdracht toe gekregen van uw meerderen?’

      ‘Nee nee,’ zegt hij geschrokken. ‘Ze weten niet dat ik hier voorman ben.’

      Het is net of ze een gokkelder of een opiumkit drijft. ‘Nou, dan stel ik voor dat u er verder niet meer aan denkt, meneer Head. Als die donkere dag komt, is het vroeg genoeg om te beslissen of u zich wilt laten intimideren en een baan wilt opgeven die u volgens mij altijd even prettig als lucratief hebt gevonden.’

      Hij knikt ongelukkig. Hij maakt geen aanstalten om naar de deur te gaan. ‘Meneer Kettle en ik hebben lopen denken, we zouden allebei van achternaam kunnen wisselen.’

      Ze knippert met haar ogen. ‘Dan zou u Kettle heten en hij Head?’ (Ze mag Kettle niet, zo wil het geval. Ze heeft een paar keer het vermoeden gehad dat hij met de cijfers knoeide, maar ze heeft het nooit kunnen bewijzen.)

      ‘Nee nee, dan zouden we allebei een valse naam aannemen, schuilnamen op papier, als het ware. Zodat nergens zwart-op-wit zou staan dat wij degenen zijn die leiding geven aan de meisjes.’

      Ze moet bijna lachen om dit konkelfoezen. ‘Uitstekend, ik zal mijn voormannen betalen onder wat voor nom de guerre jullie ook kiezen. Mag ik jullie nog wel steeds meneer Head en meneer Kettle noemen, om verwarring te voorkomen?’

      ‘Jazeker, juffrouw, het is alleen maar voor de boeken,’ zegt Head schaapachtig.

      Maak je niet druk, zegt ze tegen zichzelf wanneer hij weg is, en ze drukt haar vingers tegen haar verhitte gezicht. Er komt geen staking. En als die wel komt, nu ja, ik heb ergere dingen overleefd. Als Fido een rustig leventje had gewild, houdt ze zichzelf voor, had ze thuis kunnen blijven om haar moeder te helpen met haar werk voor de kerkgemeente.