MIGUEL SYJUCO

Ilustrado

Vertaald door Michèle Bernard, Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes

Mouria

Voor mijn broers en zussen: J, C, M, C, en J.

En natuurlijk voor Edith

In antwoord op de toezeggingen van vergelding die gedaan werden tijdens de research voor dit boek, verklaart de auteur bij dezen dat alle geconstateerde overeenkomsten tussen personages en levende of gestorven personen moeten worden toegeschreven aan puur toeval of aan een doorboorde zenuw in uw slechte geweten.

– Uit de overgebleven titelpagina van The Bridges Ablaze, door Crispin Salvador

Proloog

Niet langer ligt de Panter op de loer in schaduwen in den vreemde – hij is thuisgekomen om zijn rustplaats te vinden. Op eigen verzoek bestaat zijn toepasselijke grafschrift slechts uit zijn naam.

– Uit een niet-ondertekende necrologie in de Philippine Sun, 12 februari 2002

Toen het leven in de letteren en in ballingschap van de auteur op die onbetekenende februariochtend zijn onvoorziene eindpunt had bereikt, was hij bijna klaar met het controversiële boek waar wij allemaal op zaten te wachten.

      Zijn lichaam, dat in de Hudson dreef, was aan de haak geslagen door een Chinese visser. Zijn armen, gehavend, uitgestrekt naar een maagdelijke dageraad: Christusachtig, meldde een blog sarcastisch in het thuisland. Een aan de randen versleten herenslip en de Ermenegildo Zegna-pantalon hingen op zijn enkels. Beide schoenen weg. Een kroon van bloed sierde zijn hoge voorhoofd dat met een koevoet, een steigerpaal of een brok bevroren rivier was ingeslagen.

      Die middag stond ik, als in een droom, in de snerpende kou voor het gele politielint rond de ingang van de flat van mijn dode mentor in de West Village. De geruchtenstroom was meteen al op gang gekomen: de NYPD had de flat in grote wanorde aangetroffen; rechercheurs in burger vulden vele bewijszakjes met vreemde bewijsstukken; buren vertelden dat ze tot diep in de nacht geschreeuw hadden gehoord; de oude buurvrouw zei dat haar kat niet meer onder het bed vandaan wilde komen. Ze zei met nadruk dat het een zwarte kat betrof.

      Het rechercheteam verklaarde al vrij snel dat er geen sprake was van een misdrijf. Misschien herinnert u zich de zaak uit het nieuws, al droogde de berichtgeving snel op in de maanden na 11 september 2001. Pas veel later, toen het komkommertijd was, kwam Salvador wat uitgebreider ter sprake in de westerse media – er stond een kort artikel in de kunstbijlage van de New York Times,¹ een stuk in Le Monde² over antikoloniale ballingen die in Parijs woonden en een onbeduidende vermelding aan het einde van een artikel in de Village Voice over beroemde New Yorkse zelfmoorden.³ Daarna niets meer.

      Maar thuis op de Filippijnen werd het plotse stilzwijgen van Salvador onmiddellijk door beide politieke stromingen tot op het bot ontleed. Zowel de Philippine Gazette als de Sun trok fel van leer tegen Salvadors eigen Manila Times over de literaire en ook de maatschappelijke betekenis van de schrijver voor ons vermoeide land. De Times noemde hun dode columnist natuurlijk de gesmoorde hoop van een cultuur op een literaire renaissance. De Gazette beweerde dat Salvador geen ‘authentieke Filippijnse schrijver’ was omdat hij voornamelijk in het Engels schreef en niet ‘door dezelfde zon was gebruind als de massa’. De Sun zei dat Salvador te middelmatig was voor moord. Zelfmoord was derhalve een passende verklaring, aldus alle drie de kranten.

      Toen het nieuws van het vermiste manuscript opdook, verloren alle partijen hun zelfbeheersing. De legende van het onvoltooide boek had al meer dan twee decennia rondgezongen en het bericht van de verdwijning trilde langer na dan dat van de dood van de auteur. Op internet maakte de blogosfeer zich vrolijk met gissingen naar de locatie van het manuscript. In literaire kringen was elke vorm van objectiviteit ver te zoeken, vooral bij de carrièristen onder de journalisten. Velen hadden sowieso vraagtekens gezet bij het bestaan van het manuscript. De weinigen die wel geloofden dat het bestond, deden het af als een sociaal en persoonlijk gif. Maar bijna iedereen was het er wel over eens dat het iets te maken moest hebben met Crispins dubieuze einde. En daarom kreeg elke triviale roddel die tijdens het onderzoek naar de doodsoorzaak werd opgedregd betekenis. Onder schrijvers werd de roddel rondgebazuind dat Salvadors pijp door de politie was gevonden, rokend en al. Er circuleerde een gerucht dat hij lang geleden vader was geworden van een kind dat hij had verlaten en dat hij zijn leven lang gebukt ging onder schuldgevoel. Een artikel onder de titel ‘Anus Horribilis’ op een toonaangevende blog beweerde dat er olijfolie uit de aars van het lijk had gelekt. Een andere blog vermoedde dat Salvador helemaal niet dood was: ‘Dood of levend,’ schreef Plaridel3000, ‘wie zou het verschil merken?’ Onder de collega’s en kennissen van Salvador (hij had geen echte vrienden) trok niemand het label zelfmoord in twijfel. Na twee weken van gissingen werd de hele zaak tot ieders opluchting terzijde geschoven.

      Ik wist het zo net nog niet. Niemand wist wat ik wist. Zijn grote comeback was naar de haaien: het meesterwerk dat hem in het pantheon had moeten doen terugkeren was verbijsterend onvindbaar en de loden last van controverses had hij meegenomen in zijn kist. De enige zekerheid die overbleef was de rituele rommel die de nabestaanden erven: dossiers die in dozen moeten, dozen die gevuld moeten worden, een leven in spullen die niet bedoeld waren om op maandagochtend als vuilnis aan de straat gezet te worden. Ik heb zijn appartement zowat binnenstebuiten gekeerd op zoek naar het manuscript van The Bridges Ablaze. Ik wist dat het bestond. Ik had hem eraan zien typen aan zijn bureau. Hij had er vaak pesterig over gesproken. ‘De reden voor mijn lange ballingschap is dat ik dan vrij was om TBA te schrijven,’ had Salvador die eerste keer gezegd, tussen het uitspugen van de botjes van de kippenpoten door die we in een restaurant in een souterrain aan de Mott Street aan het eten waren. ‘Denk je ook niet dat er dingen zijn die eindelijk eens gezegd moeten worden? Ik wil de sluier oplichten waarachter het kwaad schuilgaat. Ze op de treden van de tempel ontmaskeren. Echt, alle verantwoordelijken. De graaiers uit de schapraai. De airconditioningaristocratie van Forbes Park. De kleptocraten in spe die hun afkomst zijn vergeten. De bisschoften en hun huichelkerk. Zelfs jou en mij. Laten wij dat gebak allemaal eten.’ Maar wat er restte van het manuscript waren enkel kruimels: de titelpagina en een paar puntsgewijs volgekrabbelde losse blaadjes, gestoken in zijn uit elkaar vallende Roget’s Thesaurus en vervolgens vergeten. Weg was twintig jaar werk, een langzaam aangroeiende gletsjer van onderzoek en schrijven ter ontwarring en ontrafeling van de vele generaties durende verwevenheid van de Filippijnse elite met vriendjespolitiek, illegale houtkap, het gokwezen, ontvoeringen, corruptie en hun bijbehorende zonden. ‘De misdaden van de mensheid,’ zei Salvador terwijl hij spugend een botje toevoegde aan de piramide in zijn schaal, ‘zijn slechts gradaties van diefstal.’

      Natuurlijk vind ik de opvallende afwezigheid van aanwijzingen vreemder dan de wanorde van zijn huis en haard waar hij zo mysterieus afwezig was. In Ockhams scheermes zit een kerf. Iedere vezel in mijn lijf komt in opstand tegen het idee dat Salvador een eind aan zijn leven zou hebben gemaakt. Toen ik later door zijn flat liep, zag ik zijn chroomgroene Underwood-typemachine geladen, gericht en op scherp staan met een vers blanco vel, de voorwerpen op zijn bureau klaar voor het schrijven. Hoe kon hij naar de rivier zijn gegaan zonder de weerkaatsing van zijn geweten in die Venetiaanse spiegel in de hal te passeren? Hij zou hebben gezien dat er nog zoveel te doen was.

      Salvador was niet moedig en niet laf genoeg om zelfmoord te plegen. De enige verklaring is dat de Panter van de Filippijnse Letteren midden in zijn sprong was neergehaald. Maar er is geen bloedbevlekte kandelaber aangetroffen. Slechts voor meerdere uitleg vatbare aanwijzingen in wat er van zijn manuscript is overgebleven. Op de twee blaadjes met notities de volgende namen: de industrieel Dingdong Changco Jr., de literatuurcriticus Marcel Avellaneda, de eerste moslimleider van de oppositie Nuredin Bansamoro, de charismatische predikant dominee Martin, en een zekere Dulcinea.

*

Dat misschien niet iedereen meer weet wie Salvador was, laat zien hoe peilloos diep hij in zijn nadagen was gezonken. Toch werd zijn werk tijdens zijn twee decennia durende hoogtijdagen de belichaming van een nationale literatuur, hoe hard deze ook het juk van de representatie van zich af probeerde te schudden. Hij ontstak de Filippijnse literatuur en verspreidde haar glans over de rest van de wereld. Lewis Jones van de Guardian schreef ooit: ‘Anders dan de rococoachtige lyriek en de al te enthousiaste lijsten met beschrijvingen zouden doen vermoeden, geeft het proza van Mr. Salvador een pijnlijk eerlijk beeld van de psychosociale wreedheid, het feitelijke fysieke geweld en de hybris die zo acuut zijn in zijn vaderland... Zijn belangrijke werken zullen tijdloos blijken.’⁴

      Op zijn bloeiend hoogtepunt straalde het leven van Salvador genie en intellectuele brutaliteit uit, met een neiging heilige huisjes omver te werpen en een hang naar meedogenloze eerlijkheid in duistere en verduisterende tijden. Zelfs tot aan zijn dood werd hij aangeprezen als ‘de volgende grote schrijver’– een etiket dat hij nooit heeft kunnen overstijgen. ‘Zodra ik zelfbewustzijn kreeg, zeiden ze tegen me dat ik met gaven was begiftigd,’ schreef hij in zijn memoires, getiteld Autoplagiarist.⁵ ‘De rest van mijn leven moest ik verwachtingen waarmaken, opgelegd door anderen maar meer nog door mijzelf.’

      Door dit soort druk en de sterke overtuiging dat je een leven moest leiden dat de moeite waard was om over te schrijven, belandde hij in vele rollen en avonturen. Zijn autobiografie las als een ware who is who van kopstukken uit de kunst en de politiek, zodat de lezers zich gingen afvragen of het allemaal geen fictie was. ‘Ik heb bijna al mijn negen levens geleefd,’ schreef Salvador. Voor zijn werk heeft hij rijkelijk en vrijelijk geput uit al die levens: zijn jeugd als zoon van de eigenaar van een suikerplantage, de leerschool der liefde in Europa, mediterrane nachten lang rokkenjagen met Porfirio Rubirosa of zivania drinken met Lawrence Durrell, de komeetachtige roem dankzij zijn scoops als beginnend journalist, zijn training bij communistische guerrilla’s in de jungle van Luzon, de ruzie met de Marcosjes tijdens een diner in het Malacañang-paleis. De Cinco Bravos, de invloedrijke kunstenaarsgroep die Salvador mede heeft opgericht, heeft de Filippijnse kunstwereld jarenlang gedomineerd. Toch waren het de onderlinge oorlogen tussen de lokale literatoren die Salvadors leven tot fabuleuze proporties hebben opgeblazen. Een greep uit de vele verhalen: hij bezorgde Marcel Avellaneda dat litteken op zijn gezicht tijdens een duel met vlindermessen; dronken, doch stiekem, kotste hij in de vissoepterrine tijdens een tuinfeest van George Plimpton in East Hampton; hij heeft in Yaddo, de kunstenaarscommune, naakt in het maanlicht de tango gedanst met, afhankelijk van wie het verhaal vertelt, Germaine Greer, Virgie Moreno of een paspop op zwenkwieltjes; Salvador zou zelfs de dirigent George Solti hebben beledigd na een concert in het Palais Garnier (er wordt beweerd dat hij de hand van de maestro schudde en hem kameraadschappelijk zei dat hij er ‘een tikkie naast zat aan het begin van het tweede deel van Rach II’. Noot: Ik heb niet kunnen verifiëren of Solti ooit het tweede pianoconcert in het Palais Garnier heeft gedirigeerd).

      Iedereen is het erover eens dat Salvadors vroege werk een opmerkelijke morele kracht bezat. Na zijn terugkeer uit Europa in 1963 begon hij naam te maken met reportages die zich concentreerden op de abominabele toestand van de armen – en dat leverde subversieve verhalen op die in schril contrast stonden met zijn vaders filosofie dat politieke kontkruiperij als middel kon dienen om het grootste sociale goed te bereiken. In 1968 liet Salvador zijn internationale literaire ambities zien met de publicatie van zijn eerste roman Lupang Pula (Red Earth).⁶ Het verhaal van de charismatische Manuel Samson, een boer die zich aansluit bij de communistische Huk-opstand die duurde van 1946 tot 1954, werd redelijk goed ontvangen en later vertaald voor publicatie in Cuba en de Sovjet-Unie. (Salvadors eerste echte roman, The Enlightened,⁷ die drie jaar later in de Verenigde Staten uitkwam, won al prijzen vóór het boek was gepubliceerd, maar kon niet voldoen aan de sprookjeshype. Salvador hoopte dat het boek over zijn grootvaders rol in de Filippijnse revolutie van 1896 en de daaropvolgende oorlog tegen de Amerikaanse indringers zou worden vergeten. Hij heeft me ooit verteld dat het portret van zijn grootvader ‘voetsporen had achtergelaten waarin ik niet kon treden’.)

      Ondanks het feit dat hem unaniem de felbegeerde Mango de Oro Trofee van de Manila Press Club werd toegekend voor zijn onthullingen over het brute politieoptreden tijdens het Bloedbad van Culatingan, was het toch de eerste mijlpaal voor de jonge schrijver, het artikel in de Philippines Free Press van 17 januari 1969, getiteld ‘Het is bepaald moeilijk om van een feministe te houden’, dat voor een rel zou zorgen. Tot zijn eigen verrassing werd hij door alle aandacht in het collectieve bewustzijn van de Filippijnse populaire cultuur geslingerd. In het hele land klonk zijn stem op de radio in praatprogramma’s, waarbij zijn zorgvuldige formuleringen doorgaans hun beheersing verloren en scheller gingen klinken naarmate hij zich meer opwond; televisieschermen toonden beelden van zijn slanke gestalte, nonchalant gezeten op een opgetrokken been, zwart gepommadeerd haar met een strakke scheiding en een opgeheven vinger naar de andere leden van het discussiepanel – een mengelmoes van verwijfde academische mannen en vrouwelijke activisten met een te brede taille. Hij debatteerde vol vuur met feministes op radio en tv, en gaf een paar schuimbekkende beschimpingen ten beste waardoor de gastheer zich af en toe genoodzaakt zag in te grijpen. Salvador verdedigde zijn werk als ‘niet seksistisch, maar realistisch voor een arm land met grotere zwarte schapen dan die naar voren werden gebracht tijdens het recente symposium “Maak Herstory van History”’. In oktober 1969 publiceerde Salvador in hetzelfde tijdschrift een artikel getiteld ‘Waarom laat een liefhebbende God ons scheten laten?’. Dit bezorgde hem de toorn van de katholieke Kerk en vestigde verder zijn reputatie van infame intellectueel.

      Salvador verliet Manilla in 1972, een dag voordat Marcos de staat van beleg afkondigde. Hij hoopte naam te maken in New York, maar succes liet daar toch langer op zich wachten dan hij zou willen of gewend was. Hij woonde in Hell’s Kitchen, in een studio zonder warm water die ‘zo smerig was dat zelfs het zoemende neonlicht buiten voor mijn raam niet meer aan ging’. Om de eindjes aan elkaar te knopen nam hij een baantje bij de Petite & Sweet Bakeshop in Greenwich Village. ’s Avonds schreef hij korte verhalen, waarvan er een paar werden gepubliceerd in tijdschriftjes als Strike, Brother! en The Humdrum Conundrum. De volgende mijlpaal haalde hij op 12 maart 1973 met de publicatie in de New Yorker van het korte verhaal ‘Matador’, een stuk dat door William Shawn, de hoofdredacteur van het blad, naar het schijnt ‘niet slecht’ werd gevonden, maar nadrukkelijk was uitverkoren vanwege zijn relevantie voor de voortdurende Vietnam-oorlog. Het was een allegorie op de tol van het neokolonialisme, gebaseerd op Salvadors jeugdervaringen als banderillero in Barcelona waarbij de Verenigde Staten werden voorgesteld als de matador en de Filippijnen als de dappere, maar uiteindelijk gedoemde stier genaamd Pitoy Gigante.⁸ Na dit succes had Salvador gehoopt dat voorheen gesloten deuren voor hem zouden opengaan, maar zijn vragen aan agenten en uitgevers werden traag en afhoudend beantwoord, hoewel ze blijk gaven van belangstelling voor het geval hij toevallig een roman voor ze had. Hij begon aan een nieuw manuscript. Het boek, een poging tot vivisectie van eenzaamheid, zou gebaseerd zijn op de verdrinking zonder ooggetuigen van een goede vriend en het effect dat dit overlijden had op de familie Salvador.

      In mei 1973 kreeg Salvador een onstuimige relatie met Anita Ilyich, een Wit-Russische ballerina, discokoningin en een vroege voorstander van partnerruil. Op een stormachtige herfstochtend had het stel na een feest in The Loft, allebei naar het schijnt onder invloed van een cocktail en een Quaalude te veel, een ruzie vol jaloezie en dramatiek uitgevochten midden op Broadway voor de flat waar David Mancuso woonde. Salvador, in de overtuiging dat het gewoon weer ‘zo’n kibbelpartijtje’ was, ging na een kalmerende wandeling terug naar huis, alwaar hij zijn doorweekte eigendommen op de stoep aantrof. Tussen zijn spullen zaten ook de doorschijnende pulpige pagina’s van zijn bijna afgeronde roman.

      Die middag vertrok Salvador uit New York om naar Parijs te gaan, een stad die hij tijdens zijn jaren aan de universiteit vaak had bezocht. Hij zwoer vrouwen en de literatuur af, vestigde zich in een lekkende chambre de bonne in de Marais en vond een betrekking als hulpje van een banketbakkerhulp. Kort daarna verbrak hij zijn gelofte om de geneugten van het zwakkere geslacht af te zweren, maar het zou nog twee hele jaren duren voor hij zich weer aan de literatuur zou wagen. In de zomer van 1975 bracht zowel armoede als zijn rusteloze geest hem uiteindelijk terug tot het schrijven; hij nam freelance opdrachten aan voor de Manila Times en de International Herald Tribune en begon aan wat later zou uitgroeien tot zijn populaire Europa Quartet (Jour, Nacht, Vida en Amour).⁹ De vier delen, achter elkaar geschreven tussen 1976 en 1978, volgen het leven van een jonge rondzwervende mesties in het Parijs, Londen, Barcelona en Florence van de jaren vijftig. De reeks was in drie landen een hit onder huisvrouwen.

      Gesterkt door het nieuwe succes keerde Salvador af en toe terug naar de Filippijnen om onderzoek te doen, aan forumdiscussies deel te nemen, campagne te voeren tijdens verkiezingen en met andere kunstenaars te werken. In 1978 begon hij met ‘War & Piss’, zijn langlopende wekelijkse column in de Manila Times. Zijn sinds kort niet meer leverbare reisgids, My Philippine Islands (with 80 color plates),¹⁰ werd door Publishers Weekly, ondanks de ongegeneerde subjectiviteit, omschreven als ‘het standaardwerk over het Filipijnse [sic] volk [...] onderhoudend en moedig, boordevol levendige anekdotes, doortrokken van de grondige kennis die voorbehouden is aan de plaatselijke bevolking [...] Het plaatst het tropische land in de context van de rest van de wereld, haalt het uit het isolement en het exotisme dat het zo vaak moet verduren.’ Later, in 1982, publiceerde Salvador Phili-Where?,¹¹ een satirische reisgids die de val van zijn land in kaart bracht van ‘toegangspoort tot Azië’ en trotse Amerikaanse kolonie tot een plutocratie met een ‘incontinente despoot’ aan het roer. Het boek werd door het regime van Marcos verboden op de Filippijnen, waardoor het een behoorlijk verkoopsucces werd in het buitenland.

      Met de jaren tachtig – het decennium van wereldwijde hebzucht op de effectenbeurzen, van matrones met getoupeerde haren die elkaar wekelijks treffen voor Jane Fonda-work-outs, van Corazon Aquino’s People Power Revolution – brak er voor de Filippijnen een nieuw tijdperk aan. In dat klimaat van morele contrasten vond Salvador eindelijk het respect waar hij zo naar hunkerde. Hij publiceerde veel en vaak. Zijn carrière bereikte een piek in 1987 met de publicatie van Dahil Sa’yo (Because of You),¹² een episch verslag van de dictatuur van Marcos met een scherpe aanklacht tegen de opportunistische trawanten die verantwoordelijk waren geweest voor de opkomst en de ondergang van het echtpaar, belichaamd door Dingdong Changco Jr.¹³ Salvador herschiep het roerige decennium aan de hand van krantenknipsels, transcripties van radio- en televisie-uitzendingen, allegorieën, mythes, brieven en schetsen van de verschillende invalshoeken van fictieve en echte personages die een dwarsdoorsnede van de Filippijnse bevolking moesten vormen. Het boek hing twee weken onder aan de bestsellerslijst van de New York Times; het werd driemaal herdrukt en in twaalf talen vertaald. Het werd in het buitenland goed ontvangen, en daarom ook op de Filippijnen, en zette hem in 1988 op de longlist voor de Nobelprijs voor de literatuur. (Daarna zei hij regelmatig: ‘Ik ben de eerste en enige Filippino die meedingt naar een prijsje genaamd de Nobelprijs voor de literatuur.’)¹⁴ De prijs ging uiteindelijk naar Naguib Mahfoez.

      Net als andere veelschrijvers met een buitengewone breedte en bereik, was Salvador maar al te goed bekend met dergelijke teleurstellingen, waarvan de diverse publicaties getuigden die de literati deden twijfelen aan zijn kwaliteiten. Steevast bestempelden de critici zijn minder geslaagde werken als langdradig, messianistisch, of niet-origineel. (Avellaneda noemde zijn oeuvre ‘een smerig vat vol onvoldragen feces. Objectief gesproken is het dezelfde shit die mensen doet vrezen voor een uitbraak van amoebedysenterie.’) Onder deze gedenkwaardig ongedenkwaardige werken werden gerekend: het 43950 woorden tellende essay Tao (People),¹⁵ door Salvador bedoeld als ‘een catalogus van en een eerbetoon aan de glorieuze diversiteit van ons ras, onze rijke gebruiken alsmede ons vrouwelijk schoon’; Filipiniana,¹⁶ een ambitieus maar eigenaardig overzicht van Filippijnse literatuur in het Engels, waarin vrijwel alle korte werken van Salvador waren opgenomen, maar van andere schrijvers slechts één werk elk; en een vroeg boekvullend episch gedicht over Antonio Pigafetta, de cartograaf en vertaler van Magellaan, getiteld Scholarly Plunder.¹⁷ Pogingen om het laatstgenoemde te rechtvaardigen door er in 1982 een disco-opera van te maken, All Around the World, eindigden in flop en bankroet.

      Waar Salvador zich het meest aan ergerde – meer nog dan aan Avellaneda, die zijn leven in het buitenland ‘een metafoor voor een anonieme dood’ noemde – waren de recensenten die Because of You bestempelden als zijn literaire zwanenzang. En zo begonnen de geruchten over een episch boekwerk dat sinds het begin van de jaren tachtig in de pijplijn zat: The Bridges Ablaze. Maar wat Salvador vervolgens publiceerde, verraste het land en vestigde hem weliswaar als een veelgelezen schrijver, maar bevestigde tegelijkertijd wat lokale literaire columnisten aanmerkten als zijn ‘rammelende letterkundige vermogen’. Manila Noir,¹⁸ zijn populairste misdaadroman, introduceerde Antonio Astig, een stoere misdaadauteur die Jack the Ripper-achtige moorden onderzoekt op mooie vrouwen uit sloppenwijken. (De waargebeurde moorden hadden veel ophef gemaakt in 1986 en ’87: het politieonderzoek was in veler ogen een aanfluiting en de moordenaar was, naar verluidt, een prominente politicus die ‘verstokt vrijgezel’ was.) The Bloody Sea,¹⁹ een alle-remmen-los zeemanssage van vijfhonderd bladzijden tegen het decor van de Filippijnen rond het jaar 1500, waarin de geniepige Chinese piraat Limahong het opneemt tegen de doldrieste Spaanse kapitein Juan de Salcedo, bleek verbazend populair zowel thuis als in Groot-Brittannië. (Tot groot genoegen van Salvador oogstte het boek, in combinatie met geruchten over een sequel en een prequel, de openbare afkeuring van Patrick O’Brian.) En om de Filippijnse jeugd te bereiken, schreef Salvador de Kaputol (Verwanten)-trilogie,²⁰ een magische loot aan de stam van de jongensboekentraditie van Franklin W. Dixon. De trilogie over de avonturen en de weg naar de volwassenheid van het meisje Dulcé, een wildebras aan het hoofd van een groep jongens in het Quezon City van de tijd van de staat van beleg, werd zijn meest blijvende werk, gekoesterd in de herinnering van een nieuwe generatie lezers.

      Deze periode van zijn leven, met een rijke productie, maar arm aan ernst, stortte Salvador in een diepe depressie, die hem naar willekeurig wie deed uithalen, hoewel zijn gedrag zowel bij nederlaag als bij succes al lang gretige spotlust had uitgelokt. Vanwege zijn verzamelwoede werd hij ervan verdacht een ‘nog niet uit de kast gekomen bourgeois’ te zijn. Zoals algemeen bekend schreef hij brieven met paarse inkt, in zwierig schoonschrift. Met de komst van e-mail, waaraan hij zich snel en dolenthousiast overgaf, begon hij lange tirades naar kranten te sturen – met de bedoeling het oordeel van de redacteuren van zijn rubriek in de Manila Times te omzeilen – waarbij hij onderwerpen op de korrel nam als onze culturele krabbenmentaliteit, of de hoop dat uitgeweken Filippino’s hun land eerder zullen helpen dan laten stikken, of de slechte bediening in het Aristocrat-restaurant en hoe dat in zo’n oud instituut symbool stond voor het verdwijnen van een zekere beschaving. De periodieken weigerden zijn epistels te laten circuleren, dus verzamelde hij ze in een uitgave in eigen beheer, All the News the Papers Are Afraid to Print.²¹ Salvadors precieuze manieren stelden hem ook bloot aan geruchten over vermeende homoseksualiteit, terwijl hem tegelijkertijd verweten werd een rokkenjager te zijn ‘met de hitsige dadendrang die doorgaans bij gedropen geestelijken wordt aangetroffen’. En hij kon nooit meer de herinnering uitwissen aan zijn reclamespotje in 1991, waarin hij een lunch geserveerd krijgt in een ruim van boeken voorziene studeerkamer, en een flesje uitschudt boven zijn maaltijd alvorens zich tot de camera te richten om de inmiddels onsterfelijke woorden te debiteren: ‘Silver Swan-sojasaus, de ontwikkelde keuze.’

      Op 2 juni 1994 hield Salvador een boekpresentatie in de La Solidaridad-boekwinkel in Manilla. Het evenement was met geheimzinnigheid omgeven en opgewonden literatuurvolgers verwachtten The Bridges Ablaze. In plaats daarvan onthulde Salvador Autoplagiarist, opnieuw een uitgave in eigen beheer, memoires die in zijn eigen levensverhaal een geschiedenis weerspiegelden van de Filippijnen van het begin van de Tweede Wereldoorlog tot het eind van het millennium. Het kloeke boekwerk van 2572 bladzijden, wellicht zijn meest ambitieuze en in elk geval zijn persoonlijkste werk, lokte boze reacties uit. Een plaatselijke recensent schreef: ‘Zo goddelijk was de oedipale impuls dat [Salvador] zijn vader neukte en zijn moeder vermoordde.’ Een ander meende: ‘Onze goeie ouwe Crispin had er beter aan gedaan als hij wist aan welke kant zijn boterham is gesmeerd en Smokey Mountain [vuilnisbelt] had opgeruimd.’ In het buitenland wist Salvadors agent Autoplagiarist aan geen enkele uitgever te slijten, en na verloop van tijd beëindigde hij zelfs hun zakelijke relatie. Het ergste was dat de oprechtheid van de memoires een bruut einde maakte aan wat lange tijd een moeizame verhouding was geweest met zijn vrienden en familie thuis. Salvador was plotseling een echte balling. ‘Jij hebt geluk dat je ouders dood zijn,’ zei hij ooit tegen me. ‘De mensen die van je houden,’ ging hij verder, terwijl hij met zijn loper mijn koningin sloeg, ‘zien alleen maar hun eigen gebreken in je werk. Dat is de kracht van goed schrijven en de zwakte van het menselijk ego. Liefde en eerlijkheid gaan niet samen. Om een eerlijk schrijver te zijn moet je weg zijn van huis en totaal alleen in het leven staan.’

      De verbroken banden maakten dat Salvador permanent zijn toevlucht zocht in New York en in een tijdelijk, maar onverbiddelijk diep stilzwijgen. Hij stopte met zijn krantenrubriek. Hij gaf het schrijven eraan. Dat hij faam kreeg als leraar getuigt van zijn o zo Filippijnse veerkracht. Zoals hij op menig moment memoreerde in ‘War & Piss’: ‘Als het leven je limoenen geeft, moet je je dienstmeid limonade laten maken.’

      Een groot deel van zijn leven was apocrief, dus het kan best dat het volgende dat ook is. Kort nadat hij de laatste vernietigende bespreking van Autoplagiarist had uitgeknipt en in een album had geplakt, ging Salvador naar de Hudson en verbrandde het knipselboek, samen met zijn dagboeken, in een vuilnisvat aan de oever. Dat gebeurde in de kleine uurtjes van een zomernacht. Er kwamen toevallig twee politieagenten langs op het moment dat hij zijn behoefte deed in de vuurhaard. ‘Ik probeer het alleen maar uit te maken,’ luidde zijn verklaring. Salvador werd meegenomen naar het bureau en geverbaliseerd voor openbare dronkenschap en wildplassen. Op de een of andere manier kregen de kranten in Manilla er lucht van, en werd het verhaal ontvangen met het gebruikelijke gegniffel van degenen die nog wisten wie hij was.

      Maar in dat vuur, vertelde Salvador me later, kwam hij er opnieuw achter wat het is om dronken te worden van je eigen woede, om de troost van de vernietiging te vinden. De volgende ochtend was hij, met beangstigende intensiteit, teruggekeerd naar zijn werktafel. Hij had uit een afgesloten kast de drie zwarte kartonnen dozen gehaald met daarin het onvoltooide manuscript van The Bridges Ablaze.

*

Aan het einde van de eerste week van de afgelopen februari vertrok Salvador naar huis. De bedoeling van zijn bezoek, het eerste in vijf jaar, was de aanvaarding van de Dingdong Changco Sr. Nagedachtenis Nationale Literaire Levenswerk Erkenningsprijs, oftewel, zoals iedereen hem kent, de DCSNNLLE-prijs. De middag dat hij in Manilla aankwam, gebruikte Salvador een late lunch in het Aristocrat-restaurant alvorens zich naar de toiletruimte te begeven om zich te verkleden. Voor de spiegel trok hij de kraag van zijn galabarong recht en repeteerde hij zijn toespraak. Buiten regende het pijpenstelen, en hij nam een taxi naar het Cultureel Centrum van de Filippijnen. Het publiek bestond uit de oude garde, voor het merendeel leden en medewerkers van de FOLK, de Filippijnse Organisatie voor Literatuur & Kunst. Ze leunden achterover in hun plastic monoblokstoelen, minzaam meesmuilend, de gezichten sereen en genoegzaam, als op een langverwachte begrafenis. (De DCSNNLLE-prijs wordt van oudsher toegekend aan schrijvers op het eind van hun carrière.) Salvador sprong de trap naar de bühne op, schudde handen, poseerde voor een foto met FOLK-vicepresident Furio Almondo en betrad het podium. Hij keek vol bewondering naar zijn gouden plak – een cirkel van sierlijk filigrein in zuiver zilver. Hij schonk zichzelf een glas water in en dronk het leeg. Ten langen leste nam hij het woord. ‘Literatuur,’ begon hij, ‘is een ethische sprong. Het is een morele beslissing. Een riskante oefening in voortdurend falen. Literatuur moet grieven hebben, omdat er zoveel grieven zijn in de wereld. Laten we er geen doekjes om winden, we zijn hier immers onder gelijken. Jullie hebben grieven jegens mij omdat ik volgens jullie heb gefaald. Hoewel ik alleen heb gefaald omdat ik verder gereikt heb dan alles wat elk van jullie ooit geprobeerd heeft.’ Het boegeroep en het gejouw staken plotseling op en rezen vervolgens tot een woeste hoogte, als bij een kruisiging. ‘Ik aanvaard deze prijs,’ vervolgde Salvador met stemverheffing om gehoord te kunnen worden, ‘als voorschot op mijn prestatie. Volgend jaar zal ik mijn langverwachte boek uitbrengen. Dan zullen jullie de waarheid van onze collectieve schuld onderkennen.’ Het boegeroep en het jouwen sloegen om in gelach. ‘De geschiedenis wordt veranderd door martelaren die de waarheid verko–’ De microfoon werd uitgezet.

      De schrijver liep door het publiek heen het CCF-gebouw uit. Toen hij door niemand meer werd gezien, begon hij te rennen, in volle vaart vooruitspattend door de stromende regen. Die avond nam hij een vlucht het land uit en miste op een haar na de supertyfoon – abnormaal voor de tijd van het jaar – die grote delen van de stad onder water zou zetten, en keerde via Narita, Detroit en Newark terug naar New York. Ik zag hem op de ochtend van zijn thuiskomst, de dag voor Valentijnsdag, toen ik me naar zijn woning haastte met de smoes dat ik een map met studentenscripties van zijn verzuimde colleges moest afgeven. Hij zat in zijn werkkamer, verfomfaaid maar stralend, een eind weg te ratelen op zijn typemachine. Het klonk als machinegeweervuur. Hij had niet eens de moeite genomen zijn geruïneerde barong uit te doen. Daar lag hij, naast hem: de Philippine Sun van de vorige dag, opgeslagen op de pagina met familieberichten. Hoewel er een erratum was verschenen op de website van de krant, waar een stagiair de schuld had gekregen van de onopzettelijke openbaarmaking van het in memoriam van Crispin uit hun voorraad vooraf geschreven necrologieën, kon je het zelfgenoegzame gegnuif bijna horen aanzweven op de westelijke passaatwinden. Ik wist niet hoe Crispin het nieuws had opgevat, dus ik vroeg hem of hij een goede vlucht had gehad. En wat hem zo had opgezweept. Ik kreeg een brede glimlach van Crispin. ‘De dood,’ zei hij, ‘in Manilla. Ik heb kennelijk niets meer te verliezen.’

      Dat was de twee-na-laatste keer dat ik hem zag.

      Vervolgens stilte, te vroeg voor iemand met stilte als dodelijkste vijand.

      Als het onze grootste angst is om alleen en door niemand herinnerd weg te zinken, dan zal de bruutheid die de tijd op ons allemaal zal botvieren altijd sterker stromen dan de donkere golven van welke rivier dan ook. Dit boek neemt derhalve de gewichtige last op zich om een verloren mensenleven een nieuwe plek te geven en onderzoekt de mogelijke verleidingen die de dood altijd zal bieden. De feiten, versplinterd, worden verzameld, aan de lezer ter overweging gegeven, als een gebroken spiegel waarvan de laatste scherf op zijn plek is gedwongen.

– Miguel Syjuco, onderweg naar Manilla, 1 december 2002

1

Een gehavende houten kist in de slaapkamer, het inlegwerk versleten, de sleutel uiteindelijk gevonden in een gesloten la van het bureau. Daarin: een recent dagboek (oranje, suède omslag, met de hand tot glanzend karamel gewreven [daarin: vertalingen, raadsels, moppen, gedichten, aantekeningen, andere dingen]). Eerste drukken (Autoplagiarist, Red Earth, The Collected Fictions, The Enlightened et cetera). Een krakkemikkig koffertje (wit bakelieten handvat; stickers van hotels die allang zijn dichtgetimmerd [het slot is opengebroken met een tafelmes: de geur van potloodslijpsel en binderslijm, een bundeltje foto’s {omgekruld aan de randen}, de jeugddagboeken van zijn zus, bij elkaar gehouden door een verbrokkelend elastiek, volgepropte manilla-enveloppen {kopieën, krantenknipsels, eerste versies van verhalen gecorrigeerd met rode pen, officiële documenten <geboortebewijs, vaccinatieboekje, verlopen paspoorten et cetera>}, een canvas portfolio {houtskool-, grafiet-, inktschetsen <paarden, gevels, portretten, bestek>}, een verweerde matroesjka {de kleinste ontbrak}, allerlei andere voorwerpen {een Parker Vacumatic-vulpen, geërfde medailles uit de Tweede Wereldoorlog, een lok amberkleurig haar et cetera}]).

*

Mijn vriend en mentor was de avond ervoor springlevend. De deur ging krakend open, alleen zijn neus en oog waren te zien. ‘Het spijt me,’ zei hij. ‘Het spijt me.’ De blauwe deur klikte weer dicht, zonder pardon. Het nachtslot schoof dicht met een beslistheid die ik op dat moment niet herkende. Ik ging weg en at een bacon-cheeseburger zonder hem, geïrriteerd door zijn ongebruikelijke lompheid.

      Wat had ik tegen hem kunnen zeggen? Had ik de deur open moeten duwen? Hem twee keer in zijn gezicht moeten slaan en eisen dat hij me zou vertellen wat er aan de hand was? Dagen, weken later pasten al deze stukjes nog niet goed in elkaar. De gebeurtenissen leken onwerkelijk, verwarrend. Sommige nachten sloop ik stilletjes uit bed om Madison niet wakker te maken en me haar boosheid op de hals te halen. Dan ging ik op de bank zitten, diep in gedachten verzonken tot de lucht lilakleurig werd. Zelfmoord en moord leken twee kanten van dezelfde prime- time verleiding. Achteraf gezien was dit een gezonde gedachte voor mij. Clichés herinneren ons aan de geruststellende gedachte dat we niet alleen zijn, dat anderen dit pad al ver voor ons hebben bewandeld. Toch kon ik maar niet begrijpen waarom de wereld voor deze gemakkelijke uitweg koos: hem simpelweg afschrijven, lekker naar huis gaan om naar tv-series met een ingewikkelde plot te kijken. Misschien hoort dat wel bij deze tijd.

      Vier weken na Crispins dood werd ik opgebeld door zijn zus (haar stem zo dun en bleek als een stuk touw) met het verzoek om zijn bezittingen te ontmantelen. Ik betrad zijn muffige appartement alsof het een grafkelder was.

      Na vier maanden kon ik niet meer slapen; dan luisterde ik naar Madisons ademhaling en dacht om de een of andere reden aan de ouders die ik nooit had leren kennen en aan Crispin en hoe ik hem miste met zijn stomme fedora en felle meningen.

      Na zes maanden begon ik aan Crispins biografie; de lange uren in de bibliotheek, vanuit het idee dat zijn leven me met het mijne kon helpen, zorgden ervoor dat ik m’n verstand niet verloor.

      Na acht maanden en een week verliet Madison mij voorgoed; ik hoopte dat ze nog zou bellen, maar dat deed ze niet.

      Laat op de avond van de 15e november 2002, op de dag af negen maanden na Crispins dood, keek ik bij Postvak In om te zien of Madison me had gemaild. Met een bing kwamen er drie nieuwe berichten binnen. Het eerste was van Baako.Ainsworth@excite.com. Er stond, onder andere: ‘Grotere prestaties voor jouw liefdeszwaard. Hulp die een roes van opwinding bewerkstelligt. Hoe kun je langer de liefde bedrijven en meer voelen.’ Het tweede was van trancejfq22@skaza.wz.cz. Hier stond, onder andere: ‘HAAL VANDAAG JE DIPLOMA! Als je naar een snelle manier zoekt om volgend niveau te bereiken (ongeaccrediteerd), dan is dit de oplossing voor jou.’ De derde e-mail wilde ik bijna verwijderen, tot ik zag wie hem had gestuurd. De boodschap luidde, onder andere: ‘Geachte heer/mevrouw... Onze advocaat Clupea Rubra informeerde mij dat mijn vader, die indertijd informant was van de regering en het aan hoofd stond van ons familiefortuin, hem, Clupea Rubra, heeft gebeld, hem in zijn flat heeft rondgeleid en hem drie zwarte kartonnen dozen heeft laten zien. Ondertussen is mijn vader op mysterieuze wijze overleden en zit de regering ons op de nek, worden we lastiggevallen en onder politiebewaking geplaatst en zijn onze bankrekeningen bevroren. Uw heroïsche assistentie is vereist bij de vervulling van mijn vaders nalatenschap en de vermorzeling van zijn verachtelijke moordenaars. Nadere informatie volgt.’ De afzender was crispin1037@elsalvador.gob.sv. Ik drukte op ‘Beantwoorden’. Ik schreef: ‘Crispin?’ De cursor knipoogde naar me. Ik drukte op ‘Versturen’ en wachtte af.

      De volgende ochtend kocht ik mijn vliegticket.

*

Zie de jongen op het vliegtuig stappen. Hij is geen jonge jongen, maar een jongensachtige man, zoals hij zichzelf zou beschrijven. Hij zit op de middelste stoel, aantekenboekje open, pen in de hand, onderweg naar Manilla (ik schreef bijna ‘huis’, denkt hij glimlachend). Het is een reis die hij verafschuwt, zowel de vliegreis als de aankomst. Hij schrijft op dit moment, ‘het voorgeborchte tussen buitenposten van de mensheid’.

      Terwijl het vliegtuig achteruit wordt gesleept, denkt hij aan wat hij achterlaat. Denkt aan de vriend en mentor die hij verloor, gezeten achter zijn typemachine, zwoegend aan de trage aanwas der letters, woorden, zinnen, stukjes aan elkaar puzzelend, uitgestrooid als broodkruimels op het pad dat achter hem ligt.

      De jongen zal terugkeren, met een gebroken hart, eenzaam, terneergeslagen. Zijn drie broers en twee zussen zitten allemaal in het buitenland, bevrijd van thuis – op een heuvel in San Francisco, aangespoeld onder de gigantische hemel van Vancouver, verscholen in het vrolijke lawaai van New York. Zijn ouders, die hij zich niet meer kan herinneren, liggen in graven die hij niet zal bezoeken omdat hij weet dat hun lichamen daar niet zijn. De grootouders, die hem zo goed als ze konden hebben opgevoed, wonen in Manilla, hoewel hij geen contact meer met ze heeft vanwege het emotionele geweld van hun laatste afscheid. Hij gaat naar huis, hoewel hij dat niet durft toe te geven. Hij weet heel goed wat lege huizen zijn en hoe je geheugen je voor de gek kan houden als het wordt geconfronteerd met onbekende echo’s.

      In de lange uren die hij doorbrengt in het vliegtuig probeert hij niet te denken aan de manier waarop zijn ouders aan hun einde kwamen en daarom is dat het enige waaraan hij kan denken. Hij bladert als een bezetene door de Filippijnse kranten. Hij bestudeert zijn dossiers met aantekeningen, krantenknipsels, schetsen. Hij schroeft de dop van de vulpen die hij tussen de bezittingen van zijn overleden vriend heeft gevonden. Probeert de proloog te schrijven voor Eight Lives Lived, de biografie die hij over zijn mentor wil schrijven. Hij is onrustig. Denkt. Keurt iedereen overeenkomstig de traditionele Filippijnse sport van het rechtvaardigen van persoonlijke en gedeelde onzekerheden. Hij leest nog wat, op zoek naar een aanknopingspunt in een wereld waarin hij zich nooit helemaal thuis heeft gevoeld. Hij schrijft nog wat, in een poging dingen voor zichzelf op een rijtje te krijgen. Hij krabbelt een sterretje.

*

Salvador werd geboren als zoon van Leonora Fidelia Salvador in een privékamer in het ziekenhuis van Onze-Lieve-Vrouwe van Eeuwigdurende Bijstand in Bacolod. Aanwezig waren zijn achtjarige zus Magdalena (bijgenaamd Lena), zijn zesjarige broer Narciso de Derde (afgekort tot Narcisito) en hun yaya Ursie (er is niets bekend over haar echte naam). Hun vader Narciso Lupas Salvador II, die door vrienden en familie Junior werd genoemd, zat aan boord van de M/V Don Esteban van de De La Rama Steamship Company onderweg uit Manilla, waar hij betrokken was bij het Commonwealth Congress.

      De jongste Salvador behoorde tot de derde generatie van een familie die zijn rijkdom had vergaard met een mengeling van ondernemingszin, suiker, politiek en vermaarde zuinigheid. De vier jaar voor de Japanse invasie bleken doorslaggevend: zijn hele leven lang vertegenwoordigden zijn familiewortels in de Visaya-regio iets veelbelovends en puurs.

– Uit de biografie in wording, Crispin Salvador, Eight Lives Lived, door Miguel Syjuco

*

[...] ooggetuigen hebben twee explosies gemeld, de tweede dertig seconden na de eerste, allebei op de derde verdieping van het winkelcentrum McKinley Plaza in Makati. Volgens een woordvoerder van de Lupas Land Corporation zijn er geen doden gevallen. Niemand heeft de verantwoordelijkheid voor de aanslag opgeëist en de politie [...]

– Uit Philippine-Gazette.com.ph, 19 november 2002

INTERVIEWER:

Aan het eind van de jaren zestig schreef u: ‘De Filippijnse literatuur moet de verovering zijn van onze collectieve identiteit los van diegenen van wie we vrezen dat ze meekijken.’ Gelooft u dit nog steeds?

CS:

Ooit geloofde ik dat authenticiteit uitsluitend bereikt kon worden door, in onze eigen woorden, je eigen brokje ervaring te beschrijven. Dat was natuurlijk gebaseerd op de volledige intellectuele en esthetische onafhankelijkheid van het ‘Ik’. Uiteindelijk besef je dat zo’n intellectueel isolement bevorderlijk is voor stijl, ego en prijzen. Maar niet voor verandering. Weet u, ik werkte me uit de naad, maar zag maar bitter weinig verbetering om me heen. Wat waren we aan het zaaien? Ik kreeg steeds minder geduld met de sociale politiek die literatuur aan de kaak zou kunnen stellen en veranderen, maar dat tot op dat moment in onvoldoende mate had gedaan. Ik besloot me er actief mee te gaan bemoeien. Inderdaad, de lezers via mijn werk aanzetten tot actie. Daarbij denk ik aan het effect dat de boeken van José Rizal een eeuw geleden op onze eigen revolutie tegen Spanje hebben gehad. Aan de poëzie van Eman Lacaba, die in de jaren zeventig zijn pen inruilde voor een geweer en in de jungle met de communisten leefde en stierf. ‘Het blootvoetse leger in de wildernis’ noemde hij zijn kameraden in zijn beroemde gedicht. Het motto van dat stuk was geweldig. Ho Tsji Minh. ‘Een dichter moet ook leren hoe hij voorop moet gaan in de aanval.’

INTERVIEWER:

Was er iets gebeurd waardoor u voorop wilde gaan in de aanval?

CS:

Trots en angst voor de dood. Echt waar. U lacht, maar ik maak geen grapjes.

INTERVIEWER:

Uw terugkeer tot de polemiek is een vaak gehoorde kritiek, heeft u...

CV:

Het wordt gezien als twee stappen achteruit. Onzin. Als je steeds verder komt, maak je de cirkel soms rond. Dan wordt de taak pas echt moeilijk, je begaat eerder misstappen – hoewel de uiteindelijke uitkomst misschien wel relevanter is. Daardoor stel je jezelf natuurlijk bloot aan het verwijt dat je een Don Quichot bent of, erger nog – of misschien wel beter nog – dat je denkt dat je een Verlosser bent. Vergeet niet dat pretentie en ambitie verschillende woorden voor hetzelfde zijn. Echt, het is het verlangen van de kunstenaar – de echte kunstenaar – naar causaliteit waarover critici struikelen.

– Uit een interview uit 1991 in de Paris Review

*

Nog drie uur voor ik aankom. In Manilla. Ik zei bijna ‘thuiskom’.

      Het is een reis die ik verafschuw, zowel de vliegreis als de aankomst, het voorgeborchte tussen buitenposten van de mensheid. Weet je nog de tijd dat vliegen leuk was? Namaakpiloteninsignes om mee te spelen en glimlachende stewardessen die je de immense cockpit laten zien. Nu scheiden ze ons van onze kostbaarheden en drijven ze ons als vee door beveiligingspoortjes, schoenloos en ongerust; maken ze ons bang met verhalen over diepveneuze trombose; drijven ze ons bij elkaar als beesten en draaien een film met Keanu Reeves op schermen op de achterkant van de stoelen om ons in een staat van lamlendige lethargie te brengen. Vlak nadat we in slaap zijn gevallen, maken ze ons wakker. Ik durf te wedden dat iemand die zich nu nog marxist noemt nog nooit op de middelste stoel in de economy class heeft gezeten van een volgepakte trans-Atlantische vlucht als deze.

      Om me heen, in dit conservenblik, mijn reisgenoten, mijn fellow travelers: wij, berustende, onbewuste oproerkraaiers; wij die zo’n geschiedenis hebben van vertrekken en terugkeren dat onze taal ons een naam heeft gegeven – balikbayan. Onze schouders hangen onder de last van afwezigheid; onze handbagage puilt uit van spullen die niet in onze uitpuilende koffers pasten, al die ontelbare cadeaus voor ontelbare familieleden – het bewijs dat we onze tijd in den vreemde niet hebben verspild.

      Dit is mijn volk. (Crispin noemde ze ooit ‘plat van voet en open van hart’.) Naast me zit een stevige, gespierde vent in een gebleekt spijkerjack met een afzakkend slaapmasker, zijn hoofd achterover om beter te kunnen snurken. Waarschijnlijk een bouwvakker, een van de miljoenen landgenoten in de diaspora, geworven door de overredingskracht van verlokkende dromen. Aan mijn andere kant twee oudere dames, zusters zo te zien, die voor de zestiende keer het inflight magazine doorbladeren. De opblaasbare kussens om hun nek doen me denken aan jukken van waterbuffels, als dat niet een te voor de hand liggende vergelijking is. Eén zus heeft een rozenkrans om een hand gewikkeld. Met de andere hand slaat ze de bladzijden naar de foto’s om. Haar zus klaagt dat ze te snel gaat. Aan de andere kant van het gangpad zit een frêle Filippijnse met torenhoge hakken. Haar blonde hoofd rust op de schouder van de Amerikaan van Texaans formaat die in een zee van licht, met zijn bril laag op zijn wigvormige neus, een boek van Dale Carnegie zit te lezen. Een tatoeage van een slang en een dolk kronkelt over zijn onderarm. Daarachter zit een kwieke, wat oudere blanke man die er met zijn grijze haar, trainingsjack en gekreukte kakibroek uitziet als een onverschrokken jezuïet of een pedofiel op vakantie. Naast hem vult een tweetal hulpen in de huishouding hun negen uur durende samenzijn met onvermoeibaar geroddel. Hun hoofden, omkranst door de slaapmaskers die hun haar als een diadeem naar achteren houden, pikken naar kruimeltjes overdrijving, als duiven naar rijstkorrels die elke zondag vallen op de wandelpaden in parken als in alle grote steden van de wereld de duizenden huishoudsters hun dagje vrij hebben. Ik heb wel twee keer gehoord wat Minda heeft geflikt met Linda en kromp drie keer ineen bij de vreselijke dingen die Dottie tegen Edilberto heeft gezegd. Ik maakte aantekeningen en glimlachte toen ik de een hoorde klagen: ‘Ze gaf me een dolkstoot in de rug en ik had me nog niet eens omgedraaid.’ Het getier en de bitsheid van de vrouwen zijn uitgekristalliseerd na jarenlange dienstbaarheid, gebrekkig zelfvertrouwen en een onoverbrugbare afstand tot de dingen waar zij ooit het meest om gaven.

      Ik zag zelf niet wat Crispin voor mij was gaan betekenen tot hij er niet meer was. Mijn eigen lolo, Grapes, was altijd te afstandelijk, zoals zoveel grootvaders, om de dood van mijn vader goed te maken. Hij was nauwelijks meer dan een schimmig silhouet waarvan ik door de glazen deuren van zijn kantoor aan huis een glimp opving als hij brieven zat te schrijven aan zijn bureau of telexlinten zat te lezen tot het etenstijd was en hij aan tafel kwam en geintjes met me maakte. De grapjes leken altijd geforceerd en ik lachte omdat ik hunkerde naar een band. Ik blijf tegen mezelf zeggen dat er niemand iets te verwijten valt. Zij hadden hun eigen kinderen al opgevoed. Volgens sommige verhalen waren ze zelfs daar niet in geslaagd. En ineens hadden ze er weer zes kinderen bij. Nieuwe wezen uit Manilla, met z’n allen verscheept naar Vancouver, om het vervroegde pensioen van mijn grootouders te verstoren – een ballingschap waar ze net vrede mee hadden.

      Misschien herinnerden de Filippijnse klanken in onze Engelse zinnen, of de verschillende manieren waarop wij allemaal op mijn vader leken, mijn grootouders te veel aan het leven dat ze hadden voor de staat van beleg werd afgekondigd, waardoor Grapes op het hoogtepunt van zijn carrière uit de politiek werd verdreven en waardoor mijn Granma werd beroofd van haar mahjongpartijtjes en het bataljon aan dienstmeisjes en ze beiden veranderden in het zoveelste stel stomme, schuifelende spleetogen die zich te langzaam voortbewogen in het soep-cornflakes-bak-en-braad-assortimenten-gangpad van de Safeway. Ik was net vijf geworden toen wij met z’n zessen aankwamen. Mijn grootouders deden hun best, ze vertrokken uit het kleine huis dat ze hadden gebouwd, naar een lelijk McMansion en namen een au pair om ze met ons te helpen. Grapes en Granma wilden ons per se vercanadezen, om ons voor te bereiden op de smeltkroes waarin wij terecht waren gekomen en zij verboden ons Tagalog te spreken omdat we anders nooit Engels zouden leren. Ze deden zelfs afstand van hun traditionele naam en namen de verhaspeling van mijn kleine broertje van gramps en grandmom over: de man die wij in de Filippijnen kenden als Lolo werd Grapes (‘zuur als de druiven,’ zei hij altijd); en Lola werd Granma (‘net als het schip dat Castro’s rebellen vervoerde’). Toen we allemaal tegen de grenzen van de assimilatie op liepen, werden we hechter als familie. Ik weet nog een keer dat Granma en ik na school bij de St. Thomas-kerk langsgingen om een kaarsje te branden, wat zij dagelijks deed, voor alle zielen, in de hemel, op aarde en nog ongeboren. Plotseling kwam er een man overeind uit de kerkbank en hij begon tegen ons te schreeuwen: ‘Ga terug naar waar je vandaan komt, stelletje spleetogen!’ Hij zal wel dronken of gek zijn geweest, maar op dat moment kon ik dat soort onderscheid nog niet maken. Het enige wat mijn grootmoeder kon zeggen was: ‘Wij zijn geen spleetogen. Wij zijn Filippijnen.’ Toen we terug naar huis reden was Granma stil en ze negeerde mijn vragen alsof ik iets verkeerd had gedaan.

      Ik weet ook nog dat we, jaren later, met onze grootouders voor de televisie zaten. Het eten op tafel was allang koud geworden terwijl wij zaten te kijken naar beelden van de Edsa Boulevard die zwart zag van de mensen in gele T-shirts. Ze baden en zongen, er waren nonnen die hun armen in elkaar haakten om pantservoertuigen met militairen tegen te houden; een jong meisje stak een bloem in de loop van een geweer van een soldaat, die moeite moest doen om niet te lachen. De nieuwslezer van CBS zei: ‘Dichter bij de bestorming van de Bastille komt de twintigste eeuw waarschijnlijk niet. Maar opmerkelijk is hoe weinig geweld er is gebruikt.’ Ze lieten een kleine vrouw met een bril zien die met de mensen sprak. ‘Dat is Cory Aquino,’ legde Grapes aan ons uit. De nieuwslezer ging verder: ‘Wij Amerikanen denken graag dat we de Filippijnen democratie hebben bijgebracht. Vanavond leren zij de wereld een lesje.’ Helikopters landen en soldaten sluiten zich aan bij de zingende menigte, iedereen lacht. Toen zei Granma met tranen in haar ogen: ‘Nu kunnen we terug naar huis.’

      Ik ben al een tijdje oud genoeg, maar nu pas begin ik het te snappen. Om me heen in het vliegtuig hoor ik wat zij bedoelde: het monotone Ilonggo dat ik vlak achter me in het gangpad hoor, het stroperige accent doet me denken aan de manier waarop mijn grootmoeder dingen zei. Van verderop, bij de toiletten, klinken de krachtige medeklinkers van het Ilocano, en het Bicolano bij de scheidingswand. Een stewardess spreekt Tagalog met een oudere man, een kerel die ongeveer net zo oud is als mijn grootvader. Ze vertelt hem waar ze allemaal is geweest. Hij knikt bij elke stad die ze noemt, alsof hij er ook is geweest. Misschien gaan deze mensen allemaal naar huis om daar het verschil te maken. Misschien kan ik dat ook gaan doen.

      Mijn reisgenoten kijken me aan alsof ik een buitenlander ben. Ik bewaar mijn Tagalog-woorden voor het juiste moment, om ze te verrassen met wat we gemeen hebben. De onvolkomenheden in hun accent doen me denken aan die van mezelf, zoals die keer tijdens college, mijn eerste dag op de Columbia-universiteit, toen ik ‘annalen van de geschiedenis’ uitsprak als ‘analen van de geschiedenis’, en weg wilde vluchten, hoewel het niemand leek te zijn opgevallen. Ik luister mijn landgenoten af, hun aarzelende Engelse gesprekken met het cabinepersoneel, nooit geperfectioneerd ondanks hun jarenlange verblijf in het Westen: f-en die nog vaak klinken als p’s, klinkers altijd gelabialiseerd, tijden door elkaar gehaald, lettergrepen ingeslikt – alleen de vaak goed ingestudeerde westerse standaarduitdrukkingen worden zelfverzekerd gebruikt. Net als die zinnen zijn wij een verzameling clichés, handige stereotypen die we dragen als een uniform om onze naakte individualiteit te bedekken. Wij zijn reëler dan de filosofische opvatting van de mensheid als het centrum van het licht: wij zijn het centrum van het zweet. Onze noeste ijver, onze lage lonen, de twee kanten van ons geweldige nationale imago. Dat imago is de tastbare vorm van ons gemeenschappelijk streven naar een beter leven. Iemand schopt tegen de rug van mijn stoel om me eraan te herinneren dat ik moet stoppen met al die diepzinnigheid.

      Mijn buurman aan de linkerkant heeft de strijd om de armleuning opgegeven (daar waren wel wat trucjes en afleidingsmanoeuvres van mijn kant voor nodig, die hem geheel zijn ontgaan) en ik geniet van de lebensraum voor mijn elleboog. Als ik de stewardess de maaltijd van mijn keuze doorgeef, voel ik dat de buurman mij uit zijn ooghoeken opneemt. Hij kiest iets anders, het tegenovergestelde. Als ons eten wordt doorgegeven en uitgepakt, heb ik onmiddellijk spijt van mijn rundvlees en begeer ik mijn buurmans kip. Ik smeer mijn handen dik in met ontsmettingsgel. Mijn buurman kijkt me lachend aan. Ik geef hem mijn flesje door en hij maakt zijn handen ook schoon. Dan steekt hij het flesje nonchalant in zijn borstzak. We eten onze rechthoekjes van voedsel alsof onze ellebogen aan ons lichaam zitten vastgekleefd. Ik doe net of ik diep in gedachten verzonken ben en staar naar het verduisterde televisiescherm voor me.

      Op de agenda: bezoek aan Crispins geboortehuis.

      Interview met zijn zus en tante.

      Onderzoek naar de namen die ik in zijn aantekeningen ben tegengekomen: Changco. Dominee Martin. Bansamoro. Avellaneda. Dulcinea.

      Kijken naar de restanten van de bruggen die hij achter zich heeft verbrand.

      Zijn vele levens reconstrueren.

      Ik weet dat mijn medepassagiers als we landen in Manilla zullen klappen voor de knappe landing van de piloot. Ik weet dat ze dan allemaal zullen opspringen als het vliegtuig nog aan het taxiën is om hun spullen uit de bagageruimte boven hun hoofd te halen. Ik weet dat een stem ze over de intercom bestraffend zal toespreken en geïrriteerde stewardessen zullen meppen naar hun omhooggestoken handen en de kleppen weer dichtdoen. Altijd hetzelfde liedje. Mooi toch? Deze medereizigers hebben duizenden kilometers meer afgelegd dan de meeste wereldburgers, welkomst- en afscheidsknuffels gegeven, gewerkt en gespaard, geld overgemaakt op betaaldag, brieven geschreven op luchtpostpapier om de portokosten te drukken met berichten aan hun clan dat ze gauw weer thuis zullen zijn; bij aankomst worden ze niet herkend door onherkenbare kinderen, door echtgenoten van wie de kussen ostentatief en plichtmatig zijn geworden. Het is als het aforisme van Ovidius dat Crispin me ooit vertelde: Alles verandert, maar niets vergaat.

      Op mijn aankomst staat niemand te wachten. Zo heb ik dat het liefst.

*

Hij weet niet wat hij het liefst heeft. Als de knappe stewardessen komen aanrollen met hun drankenwagentje, wil hij een ginger ale, maar bestelt een driedubbele whisky. Op een intercontinentale vlucht zijn de drankjes gratis, vandaar. Als een kind zo blij is hij met zijn eigen scherm op de achterkant van de stoel voor hem, hij dwingt zichzelf wakker te blijven om de nieuwste Keanu Reeves-film te kunnen zien. Als de eindtitels over het scherm rollen, voelt hij de ergernis die we allemaal voelen als we ons in machteloze overgave hebben laten beroven van twee uur van ons leven. Keer op keer maakt hij de gang naar de pantry achterin om zichzelf te voorzien van gratis ijsjes en kleine zakjes pinda’s. Hij doet het licht boven zijn hoofd aarzelend aan, bezorgd dat de felle straal zijn buren wakker zal maken. Hij leest het inflight magazine. Bij een artikel over Bali raakt hij zichtbaar opgewonden van de foto’s van de Indo-Europese meisjes in fluorescerende bikini’s die liggen te zonnen op wit zand en driehoekige zijden kussens en hij kronkelt onder zijn veiligheidsriem, houdt het tijdschrift strategisch vast en voelt zich dertien in plaats van zesentwintig. Hij kijkt om zich heen. Een paar rijen verderop zit een sexy Hongkong-Chinees meisje dat hij al wilde helpen met haar rugzak toen ze het vliegtuig in liepen. Maar hij durfde het niet en daarom bleef hij in het gangpad staan en wachtte tot ze het zelf voor elkaar had gekregen, met een stiekeme blik op haar kont en de manier waarop haar shirt optrok en zo de verleidelijke kuiltjes boven haar middel blootgaf. Hij reikhalst om haar nu te zien. Iets aan de luchtdruk in de cabine maakt me geil, denkt hij. Hij wijt het aan de urenlange verveling. Erotiek bestaat per slot van rekening alleen maar om de eentonigheid van het leven te doorbreken. Stel, denkt hij, dat zij hetzelfde voelt als ik? Stel dat ik haar hand pak en haar meevoer naar het toilet? Het ergste wat ze kan doen is nee zeggen. Hij kijkt in haar richting, maar kan haar niet zien. Wel ontdekt hij haar blote voet, die onder haar been en armleuning uitsteekt. Hij bewondert de konijnachtige schoonheid ervan. Madison had mannelijke voeten. Ik heb al zo lang geen ander aangeraakt. De manier waarop Madison hem vasthield als ze de liefde bedreven leek voor hem vaak het belangrijkste doel van seks. Het was als handen die langzaam in warm water worden gewassen – behoeftig, compleet en het waste hem schoon van dat ene wat hij voor haar verborgen hield.

      Hij wrijft over zijn stoppelige kin, een boef uit de stomme film diep in gedachten, en zijn horloge reflecteert, een punt van licht dat tegen de wanden op vliegt, op de stoelen en de gezichten van zijn sluimerende stoelgenoten. Hij bedekt zijn pols, bang dat zijn buren het kroontje zien en denken dat het een nephorloge uit Mong Kok is. Hij bestudeert het in het licht. Zijn grootvader heeft het op zijn eenentwintigste verjaardag aan hem gegeven. Dat was jaren nadat de hele familie naar de Filippijnen was teruggekeerd, jaren nadat er al veel was verziekt, jaren nadat zijn opa weer naar zijn politiek en zijn vrouwen was teruggekeerd. Roestvrij staal, parelmoerwitte wijzerplaat, Oyster Perpetual DateJust. Zijn grootvader had precies dezelfde. Bijna dan. Die van de jongen is een imitatie, alhoewel van de beste kwaliteit – echt gefacetteerd kristalglas in plaats van vlak plexiglas, maar met een Rado-mechaniek. Zijn grootvader was zo dapper geweest om een op een tandenstoker kauwende handelaar te volgen, die hem, zei hij, deed denken aan een sissende hagedis en die hem meenam naar een zijsteeg van de Tung Choi Street waar ze drie smalle, gammele trappen op moesten om tweehonderd dollar neer te tellen voor de beste imitatie aller tijden. Later is er op de achterkant een opdracht voor zijn kleinzoon in gegraveerd en dat is de reden dat de jongen het altijd heeft gekoesterd. Dat en de smakelijke herinnering aan vervlogen familiedinertjes waarbij de twee hun horloges afdeden, ze ruilden, vergeleken en bewonderden. De jongen heeft het zijne nu al zo lang voor echt laten doorgaan dat zelfs hij het vergeten is en zichzelf, en met hem alle anderen, voor de gek heeft gehouden.

*

Hij ploft binnen, als een bom, het parelmoer handvat van zijn Midnight Special fonkelt. ‘Ik ben het,’ schreeuwt hij, ‘Antonio Astig. Reik naar de sterren!’ Maar de kamer is al leeg. Het raam staat open en zwaait spottend heen en weer. Hij loopt door de kamer als een hongerige tijger die ineens tijdens lunchtijd uit zijn kooi wordt gelaten. Hij kijkt naar buiten, op de España Boulevard, en ziet beneden Dominadors kale kop ondergaan en bovenkomen. Hij zwemt over de overstroomde straat naar een gestrande dieplader. Dominador vecht wanhopig tegen de kolkende stroom en wordt met bijna elke armslag door drijvende brokstukken geraakt. Antonio hoort geschreeuw van mannen achter hem, het gekletter van hun schoenen op de trap beneden in de gang. De politie! Antonio springt het raam uit, de overstroming in. Het water smaakt naar de tranen van alle schuldeloze slachtoffers van Dominador. Als hij bovenkomt, ziet hij Dominador achter op de vrachtwagen, waar hij de touwen van een zeildoek met zijn dertig centimeter lange stiletto doorsnijdt. Boven Antonio staan de politiemannen voor het raam en richten hun pistool op hem. Hij duikt onder water en zwemt als een haai. In het troebele water schieten hun kogels als torpedo’s langs hem heen. Hij komt net op tijd boven om te zien dat Dominador een geel-met-rode jetski van de vrachtwagen duwt. De motor brult als een grizzlybeer en Dominador spurt weg, zigzaggend langs de gestrande auto’s en de jeepneys. Antonio ontdekt een tweede jetski op de vrachtwagen. Hij zwemt ernaartoe. Kogels vliegen hem om de oren. Ze maken ploffende geluiden in het water. Antonio trekt zichzelf op de vrachtwagen. Met één beweging duwt hij de jetski eraf en start de motor. Hij racet over het water, de wind fris op zijn gezicht. Door de benevelde etalageruiten kijken mensen verschrikt naar de commotie. Als Antonio langsraast, werpt hij hun zijn liefste glimlach toe.

– Uit Manila Noir (bladzijde 53), door Crispin Salvador

*

Een e-mail van mij aan Crispin: Gossiemikkie, Mr. Wilson! Ik denk de hele tijd: had Madison mij maar de helft gegeven van wat ze haar therapeuten heeft betaald om de diagnose te stellen dat ze lijdt aan een borderline-persoonlijkheidsstoornis. Ik lach me slap dat iedereen tegenwoordig een medische verklaring heeft voor zijn vreemde gedrag. Mijn lolo heeft onlangs te horen gekregen dat hij lijdt aan freudiaans narcisme. Toen heeft hij zijn secretaresse onderzoek laten doen op internet. Maar in plaats van al het slechte ervan, zag hij natuurlijk alleen het goede. ‘Alle grote leiders zijn narcisten,’ riep hij uit tegen mijn grootmoeder. Dus kocht hij niet de boeken over hoe je de stoornis kunt verhelpen en hoe narcisten de mensen in hun omgeving kwetsen, maar wel De zegevierende narcist – een boek over de triomfantelijke kwaliteiten van Nero, Napoleon, Hitler, Saddam etc. Grapes kocht zelfs een extra exemplaar om met kerst aan president Estregan te geven. LOL! Vraag me af hoe hij dat opvat. Begrijp me niet verkeerd, ik ben niet boos op mijn grootvader. Om boos te zijn moet het je iets kunnen schelen. Ik heb gewoon medelijden met hem. Maar goed, ik kom nog te laat op onze bacon-cheeseburgerafspraak. Je moet me alle smeuïge details vertellen van je reis naar de Filippijnen en die toespraak bij het CCF. Ik barst van de nieuwsgierigheid.

*

‘Mijn vader heette, heel toepasselijk, Narciso,’ schreef Salvador in Autoplagiarist. ‘Op een bepaald moment, bij een van zijn voorouders, bezat de naam de tragiek van de mythe en de ironie dat die naam toebehoorde aan iemand die zo onmiskenbaar onnarcistisch was. Maar aan mijn vader gingen dergelijke nuances geheel voorbij: het was alsof de naam voor hem was bestemd en of door hem “Narciso” te dopen een parodie op een heilig sacrament werd geschapen, waarin iemand naar zijn wezenlijke karaktertrek wordt genoemd, naar die ergste eigenschap die mensen zich altijd van hem zullen blijven herinneren. Hij wordt zelfs nog meer gekleineerd met de bijnaam “Junior”, volgens de ongegeneerde en typisch Filippijnse gewoonte om mensen denigrerende bijnamen te geven. Een selffulfilling prophecy: wat hij ook probeerde, hij was voor eeuwig gedoemd het kleine narcistje te zijn.’

– Uit de biografie in wording, Crispin Salvador: Eight Lives Lived, door Miguel Syjuco

*

‘Jij bent de knapste van al mijn kleinkinderen,’ zei Grapes vaak tegen me. Ik wist nooit hoe ik daarop moest reageren, dus lachte ik met een lach van een verlegen kind dat in het zonnetje wordt gezet. Ik geloofde hem natuurlijk niet. Dat durfde ik niet.

      ‘Jij bent de knapste omdat jij degene bent die het meest op mij lijkt,’ zei hij. ‘Wat wil je worden als je later groot bent?’

      ‘De sergeant van het leger.’

      Grapes lachte, grenzeloos geamuseerd. ‘Niet de president van de Filippijnen?’

      ‘Wat het hoogste is.’

      ‘Ik word de president en dan kun jij de sergeant van het leger worden.’

      Dan tilde hij me op met een overdreven kreun en droeg me naar mijn eigen bed. Hij rook naar Old Spice en pijptabak, weer zo’n vertroostend cliché, besef ik nu. Maar daar rook hij echt naar.

      ‘Oké, Sarge,’ zei hij dan als hij me instopte. Het werd zijn koosnaampje voor mij. We hadden er allemaal een, zo’n persoonlijke naam die van ons zijn unieke kleinkind maakte. Jesu was ‘Groovy’. Claire was ‘Reina’. Mario was ‘Smiley’. Charlotte was ‘Princessa’. Jerald was ‘de Pruim’. Ik was Sarge. Misschien is het niet ‘was’, maar ‘ben’. Ik weet het niet.

      In een volgend leven noemde Madison me ‘Beauty’. Dan keek ze me aan in bed en raakte mijn gezicht aan met haar vingertoppen, alsof ze bang was om het te breken, en dan zei ze: ‘Je bent een mooie man.’ Ik geloofde haar natuurlijk. Ik durfde dat niet niet te doen.

      Elke nacht duwde ze onder de dekens haar voet tegen de mijne. We wilden altijd lepeltje-lepeltje liggen, maar wegens mijn problematische wervelkolom en mijn orthopedische kussen moest ik op mijn rug liggen als ik de volgende dag geen pijn in mijn nek wilde hebben. We hielden de hele nacht contact met onze voeten, een gebaar om elkaar gerust te stellen dat wij de donkere momenten samen zouden doorstaan.

      ‘Ik hou van je,’ zei ik.

      ‘Ik hou ook van jou.’

      ‘Hou je meer van mij dan ik van jou?’

      ‘Ja.’

      ‘Goed,’ zei ik, in slaap verzinkend. ‘Tot zo dan.’

      ‘Slaap lekker,’ zei ze. ‘Tot in je dromen dan.’

      Ik heb haar nooit verteld dat ik niet droom of me niet kan herinneren of ik dat wel doe.

*

Van Marcel Avellaneda’s blog, ‘De Praatjesmaker’, 14 februari 2002:

Vrolijke Valentijnsdag allemaal! Maar om meteen ter zake te komen: Het gore lef van die Salvador, no?! De grootste zonde die een Pinoy kan begaan is hoogmoed. Ja, lieve lezers, jullie hebben misschien al de laatste literaire roddels gehoord over het recente bezoek van onze voormalige kameraad en landgenoot, Crispin, aan onze contreien. De uitreikingsceremonie van afgelopen vrijdag in het Cultureel Centrum van de Filippijnen is bedorven toen zijn aanvaardingsspeech veranderde in een tirade tegen onze literatuur en hij dreigde iets te publiceren wat ‘jullie een koppie kleiner zal maken’. En we hadden nog wel zo gehoopt dat hij wat tot bedaren was gekomen. Ik had zo gehoopt dat mijn oude vriend door zijn fiasco’s in alle nederigheid zou terugkeren. Autoplagiarist? (Hij had van iemand anders moeten jatten.) Er is voor alles een geschikte tijd en plaats, mijn beste brave Crisp. Heb je dat nog steeds niet geleerd? Voor de geïnteresseerden: literair blogger Plaridel3000 heeft een clip van Salvadors speech hier op zijn weblog gezet.

Enkele reacties op de messageboards hieronder:

– Wat een lulhannes is die Salvador! ff zien wat zijn zogenaamde The Bridges Ablaze te segge heeft. Ik horde dat o.a. de Lupases, Changcos, Arroyos, Syjucos, Estregans er flink van langs krijgen. (Bethloggins2010@getasia.com.ph)

– Het is zooo zielig dat een man als Salvador zichzelf naar de bliksem helpt door hoogmoed. Moet literatuur niet meer doen dan kritiek leveren? Zo zie je maar weer dat hij de wijsheid ook niet in pacht heeft. (kts@ateneo.edu.ph)

– LOL! Marcel aan de macht! Koppie kleiner met die communist. IMHO speelt ie onder één hoedje met de moslims. (Miracle@Lourdes.ph)

– Hé, kts@ateneo, ik denk dat je gelijk hebt. Maar even eerlijk: wie van ons heeft de wijsheid wel in pacht? (halabira@pldt.ph)

– Heerlijk die clip van zijn speech. Hilarisch. Let op de gele okselvlekken in zijn barong! (fashionista@disu.edu.ph)

– Hoe maak je dat soort okselvlekken eigenlijk schoon? Mijn vriendje heeft dat soort vlekken. (edith@werbel.com)

– Verdun een dessertlepel azijn met een kop water, breng dan voorzichtig op met een kwastje. Moet werken. Geen dnk! (doiturself@preview.ph)

– Halabira, heb t antwrd op de prblmn van jouw lnd: vermoord de rijken & reboot systm. (gundamlover@hotmail.com)

– Gundamlover, dat hebben ze al s geprobeerd. Kijk op: wikipedia.org/Khmer _Rouge. (theburleyraconteur@avellaneda.com)

*

Ik kijk vanuit mijn ooghoeken weer naar mijn buurman. Hij knikkebolt, zakt onderuit, van mij vandaan. Mijn flesje alcogel piept uit zijn borstzak. Mijn hand gaat ernaartoe om het eruit te vissen. Ik verander van gedachten. Ga liever proberen te slapen. Ik probeer niet aan Madison te denken.

      De maand voor Crispin overleed, was mijn samenzijn met Madison op een punt gekomen dat het net was of je naakt rond een cactus liep met je ogen dicht. Ze begon zelfs vraagtekens te zetten bij de lange uren die ik in Crispins flat doorbracht. Ze wisselde haar homo-erotische verdenkingen af met beschuldigingen over literair huurlingschap. ‘Waarom ga je niet liever om met mensen van je eigen leeftijd, Miguel?’ vroeg ze op de suggestieve, nuffige manier van mooie vrouwen die niet gezegend zijn met grote borsten. Toen ik haar uitgebreid over mijn belangstelling voor zijn werk vertelde, en later, na zijn dood, over mijn uiteindelijke droom om zijn biografie te schrijven, beschuldigde ze me ervan dat ik klonk als een jonge, naïeve versie van Bellows Charlie Citrine. Dat was een van de dingen die Madison en ik als geliefden deden, onze eigen nabootsing van de Atlantische academische wereld: we refereerden aan fictieve personages alsof het mensen waren van wie we iets konden leren. Alsof echte mensen van vlees en bloed te schimmig waren, te privé en onwerkelijk om te kunnen begrijpen. We wilden geloven dat er een andere wereld is, een betere wereld, geheel bevolkt met personages die geschapen zijn door de verlangens van de mensheid – die zichzelf regeren en inspireren met alle helderheid die wij ze hebben gegeven. Wij stelden ons een dergelijke wereld voor als een hiernamaals voor de monumentaal grote en gemankeerde mannen en vrouwen uit de geschiedenis omdat Julius Caesar voor ons net zo echt was als Holden Caufield en Pol Pot net zo springlevend als Judas Iscariot. Madison had net Humboldt’s Gift uit. Volgens Madison was ik net als Citrine voortdurend bezig mijn relatie met mijn dode schrijversvriend te rationaliseren, om uiteindelijk te erkennen dat ‘de doden ons een leven verschuldigd zijn’. Ik kan me niet meer herinneren wat er allemaal in Bellows boek gebeurde, maar in Crispins geval geloof ik dat de levenden de doden iets verschuldigd zijn. De schuld in onszelf, zoals wij Filippijnen zeggen. Mijn biografie van Crispin zal een aanklacht zijn tegen mijn land, tegen de tijd, en tegen onze vergeetachtige, egocentrische mensheid. Ik kan Madison nu nog horen: ‘O, wat ben je toch ontzettend romantisch. Romantici zijn eigenlijk alleen maar verliefd op zichzelf.’

*

De baby van ruim zeven pond, Crispin gedoopt, naar de patroonheilige van de schoenmakers, werd na drie dagen met veel bombarie uit het ziekenhuis meegenomen naar het familielandgoed bij Swanee. Aan de poort waren handbeschilderde wimpels van canvas opgehangen. Tientallen landarbeiders stonden op het gravel bij de oprit, strooien hoeden ernstig tegen hun borst gedrukt terwijl ze reikhalsden om door de ramen van de zilverkleurige Packard een glimp van het kind op te vangen. Sommigen hadden hun halsdoek losgemaakt en zwaaiden ermee alsof het een geïmproviseerde vlag was. Toen het voertuig langsreed, werd er op een fluitje geblazen, waarop de arbeiders in het kielzog van de familie kreten en hoeden door de lucht lieten vliegen. De auto stopte voor een groot landhuis met twee verdiepingen en het personeel dat in hun crèmekleurige uniformen in volgorde van rang stond opgesteld, van de majordomus tot en met de staljongen, barstte uit in applaus. Leonora stapte de auto uit, nam Salvador over van Ursie, die nog in de auto zat, en begon hem trots te laten zien. Roze wangetjes werden aangeraakt, keer op keer werd er in zijn neusje geknepen en zijn toen al dikke blonde haren werden bewonderend geaaid. Ze verbaasden zich over zijn reebruine ogen. Tot zijn vierde, twee jaar nadat zijn haar donker was geworden, en in de eerste maanden van de oorlog, was Salvadors bijnaam onder het personeel nog steeds ‘Goudlokje’. Toen degenen die hem zo hadden genoemd naar hun eigen families waren gevlucht of waren omgekomen in de strijd, werd de naam vergeten en Salvador zelf zou het pas te weten komen toen hij al volwassen was.

– Uit de biografie in wording, Crispin Salvador: Eight Lives Lived, door Miguel Syjuco

*

Dit is een aandenken dat ik uit het enige lijstje op Crispins bureau heb gehaald. Een oude tien bij dertien in sepiatinten: voor het ouderlijk huis buiten Bacolod. Van links naar rechts (allemaal met half toegeknepen ogen tegen de zon): Ursie, kort en kloek; spriet Lena in haar schooluniform; een slordige Narcisito met zijn speelgoedzweefvliegtuigje; Crispin, bijna te groot voor zijn kinderwagen; Mortimer J. Gladstone, hun keurig geklede huisleraar uit Boston; op de achtergrond zien we Yataro, de Japanse tuinman, lopen langs de rozenstruiken, zijn gezicht verscholen in de schaduw van zijn strohoed.

*

‘Weet je zeker dat je alles zal onthouden wat we hebben gezegd? Cristobal, luister je wel?’

      Hij geeft geen antwoord. Hij pakt zijn horloge van het bureau en kijkt ernaar. ‘De trein naar Barcelona vertrekt over drie kwartier,’ zegt hij. Hij windt zijn horloge op tot het niet meer verder kan. Hij probeert de ketting eraan vast te maken, maar dat gaat moeilijk. Even later lukt het hem en laat hij het horloge in de zak van zijn vest zakken.

      Yciar staat op van het bed. Ze pakt haar zijden ochtendjas op van de grond en slaat hem om zich heen. Cristo kijkt naar haar silhouet tegen de dunne, felle lijnen zonlicht die door de luiken vallen. Het lijkt alsof ze onder de snijwonden zit.

      Ze loopt blootsvoets door de kamer en gaat op zijn voeten staan. Ze doen een paar walspasjes.

      ‘Ik weet het zeker,’ zegt hij.

      ‘Denk aan me als je op de boot zit.’

      ‘Ik zal mijn brieven hierheen laten sturen als we aanleggen in Port Said. En daarna als ik naar Hongkong word overgeplaatst. En natuurlijk zo gauw ik in Manilla aankom.’

      ‘Je hoort hier. Niet daar.’

      ‘Ik weet het,’ zegt hij.

      Ze bestudeert zijn gezicht en lijkt zich schuldig te voelen. Ze kijkt omlaag. Als ze weer opkijkt, lacht ze. Ze trekt zijn das recht. ‘Nee. Ik weet het. Jij moet snel naar huis gaan, naar dat ziekenhuis, om voor je moeder en zus te zorgen. Dat is nu je plicht.’ Ze rekt zich uit om het puntje van zijn kin te kussen. ‘Je komt nog net op tijd om 1895 in te luiden. Beloof me dat je me niet vergeet. Herinnerd worden is het enige wat iemand van een verloren liefde kan vragen. Ik zal me jou wel herinneren, don Cristobal Narciso Patricio Salvador.’ Ze lacht om de lengte van zijn naam. ‘Cristo,’ zegt ze. ‘Je ziet er helemaal niet uit als een patriarch.’ Ze knijpt in zijn neus. ‘Zelfs niet als een gloednieuwe.’

      ‘Ik kom terug,’ zegt hij.

      ‘Voor je gaat,’ zegt ze, op haar tenen om in zijn oor te kunnen fluisteren. Haar stem is zo zacht dat hij haar amper kan verstaan. ‘Voor je gaat, moet ik je een geheim vertellen.’

      – Uit The Enlightened (bladzijde 52), door Crispin Salvador

*

Eindelijk vraagt mijn buurman of hij mijn exemplaar van de Philippine Gazette mag lenen. Hij zat er al uren naar te loeren. Ik trek hem uit de stoelzak voor me. Hij slaat de krant open en begint erin te bladeren. Tsk-tsk, zegt hij hoofdschuddend. Hij stoot mijn elleboog van de armsteun en wijst naar een bepaald artikel. Nog twee zelfmoordaanslagen, net vanmorgen. Dit keer in het zuiden, in Mindanao. Zes doden, twaalf gewonden bij de eerste ontploffing, bij een lottoverkooppunt voor het stadhuis van General Santos City. De meesten waren gemeenteambtenaren die hun zojuist opgestreken salaris aan het verwedden waren. De tweede ontploffing was op een kinderverjaardag in een McDonald’s in het Lupas Landcorp Cotabato Plaza-winkelcentrum, waarbij negen leerlingen van een lagere school omkwamen en zes andere gewond raakten. Niemand heeft de verantwoordelijkheid opgeëist. De regering-Estregan verdenkt verschillende groeperingen: de Aboe Sayyaf van Mindanao, het Moro Islamitische Bevrijdingsfront, de Jemma Islamiah met zijn hoofdkwartier in Indonesië, Al Qaida uit het Midden-Oosten. De aanslagen zijn waarschijnlijk gepleegd als vergelding voor de invasie van Afghanistan onder leiding van de Coalitie, waarbij president Fernando Valdez Estregan ons heeft aangesloten. Ik kijk naar mijn buurman en schud mijn hoofd over het artikel. Dan doe ik alsof ik ga slapen.