1672 staat in de Nederlandse geschiedenis gegrift als het Rampjaar. In dat jaar werd de Republiek overrompeld door een gecombineerde aanval van de Franse koning, de Engelse koning en de bisschoppen van Münster en Keulen. Sinds de Romeinen had Europa geen groter leger aanschouwd; het laatste uur voor de Republiek leek aangebroken. Hoe kwam het dat het land toch overleefde?

Aan de hand van de belevenissen van gezin Van Reede laat Luc Panhuysen zien hoe de dagelijkse overlevingsstrijd eruitzag, maar ook hoe de Republiek zichzelf opnieuw uitvond. De moeder, Margaretha Turnor (1613-1700), bevond zich in de eindeloze stroom vluchtelingen die hun heil zochten in Holland, het laatste stukje Nederland dat nog veilig leek. De vader, Godard Adriaan, baron van Reede (1621-1691), werkte als ambassadeur in Berlijn aan een reddingsplan voor zijn vaderland. Godard, heer van Ginkel (1644-1703), hun enige kind, vocht als hoge officier mee in het kleine legertje van de prins van Oranje.

De correspondentie van deze drie gezinsleden behoort tot de mooiste briefwisselingen die uit de zeventiende eeuw zijn overgeleverd en brengt 1672 voor de lezer tot leven. Rampjaar 1672 beschrijft op indringende wijze de grootste crisis van de Gouden Eeuw, een jaar van zeventien maanden waarin Nederland ‘redeloos, radeloos, reddeloos’ heette.

LUC PANHUYSEN

Rampjaar 1672

Hoe de Republiek aan de ondergang ontsnapte

© 2009, 2012 Luc Panhuysen

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagillustratie: Lodewijk XIV belegert Maastricht in 1673, Adam Frans van der Meulen / © Erich Lessing/Hollandse Hoogte

Kaarten: Hester Schaap

ISBN 978 90 467 0551 3

NUR 680

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 6e druk, 2012, ISBN 978 90 467 0123 2

Verantwoording

‘Ik schrijf dit,’ aldus Margaretha Turnor op 24 november 1672, ‘om zomaar een beetje met u te kunnen keuvelen.’ Haar man bevond zich ergens ver weg in het Duitse Rijk. Het was oorlog en bitter koud. Ze voelde zich ellendig en verlangde naar zijn aanwezigheid. De enige troost die ze had was het gekras van haar ganzenveer over het papier. Voor even kroop ze in haar schuilplaats van inkt. Maar wanneer ze de warme zegellak op de sluiting van de enveloppe liet druppen, stond ze alweer aan de buitenkant. Daarna was de brief minimaal een week onderweg. Tegen de tijd dat haar man haar regels las, en zij die van hem, was de werkelijkheid aan het uiteinde van de postverbinding een andere.

Op het eerste gezicht verhouden afstand en intimiteit zich slecht met elkaar. De historicus weet wel beter. Afstand leverde schatten op. In de vroegmoderne tijd dwong afstand de tijdgenoten hun gedachten aan de post toe te vertrouwen. De vele woorden die men sprak zijn allemaal verloren gegaan, maar de enkele die een afstand moesten overbruggen konden het nageslacht bereiken. De brieven van Margaretha zijn daarvan een schitterend voorbeeld. Wie haar ademloze monologen leest, heeft nog lang daarna haar uitroepen in meisjeshandschrift op zijn netvlies. Hetzelfde gaat op voor haar man, die voor zijn correspondentie drie secretarissen tot zijn beschikking had om zijn dictaat te noteren maar die een onmiskenbaar eigen toon en woordkeus hanteerde. Hun zoon was een al even trouwe schrijver. De dag nadat hij was verwond in de Slag bij Séneffe richtte hij het woord tot zijn vader. Het resultaat was een relaas van vele pagina’s waarin de adrenaline zijn pen als die van een seismograaf over het papier liet dansen.

Voor dit boek heb ik gebruikgemaakt van de briefwisseling tussen Margaretha Turnor, haar man Godard Adriaan van Reede en hun zoon, Godard. Hun brieven berusten in het Utrechts Archief. Ze zijn bewaard gebleven dankzij de zorg van Godard Adriaan, die als ambassadeur van de Nederlandse Republiek een enorme briefwisseling bijhield. Zijn nagelaten correspondentie bestaat uit twee gedeelten: de brieven die hij zelf schreef en de post die hij ontving, beide lopend van 1671 tot vlak voor zijn dood in 1692. De verstuurde missiven beslaan 16 dozen, elk met zo’n 80 à 100 brieven erin. De ontvangen missiven zijn met circa 70 dozen veel omvangrijker. Hier zijn dan nog niet eens de brieven van Margaretha en zijn zoon bij geteld, respectievelijk 7 en 6 dozen.

Wie leest wat zij elkaar schreven, beluistert een driehoeksgesprek. Elk vanuit hun eigen perspectief becommentarieerden ze de wereld en de gebeurtenissen om zich heen. Ze schreven ook veel over elkaar. De vader had het tegen zijn zoon over zijn moeder. De zoon had het over zijn moeder tegen zijn vader. De moeder had het tegen haar man over hun zoon. Ze gaven elkaar raad, hielden elkaar op de hoogte, keuvelden met elkaar als de stilte te drukkend werd. Tijdens het Rampjaar deden ze voor het handwerk van het overleven een voortdurend beroep op elkaar.

In het driehoeksgesprek is de kant van Godard Adriaan weggevallen. Van zijn uitgaande brieven maakte hij altijd schetsen (‘minuten’), behalve voor die aan zijn eigen vrouw. Het is een gemis dat gelukkig meevalt. Margaretha reageerde meestal stipt op zijn vragen, en herhaalde dikwijls woordelijk zijn verzoeken of ergernissen. Hierdoor valt veel van de inhoud van zijn bijdrage aan de gezinscorrespondentie te reconstrueren. Tegelijkertijd deed hij meermaals mededelingen over zijn vrouw en zoon aan derden, een brievenstroom die we weer niet van de andere gezinsleden hebben. Daarbij onderhield hij tijdens zijn ambassades een officiële correspondentie met de Staten-Generaal, eveneens een mooie bron. Al met al hoeven we dus geen zijde van de driehoek te missen.

Het is de eerste keer dat hun brieven de grondstof vormen voor het verhaal van hun gezin. Van historici heeft Margaretha tot dusver de meeste aandacht gekregen. Haar brieven zijn markant en emotioneel – voor de zeventiende eeuw ronduit een zeldzaamheid. Tot een integrale uitgave van haar brieven is het helaas nooit gekomen. Die van Godard Adriaan hebben enige wetenschappelijke interesse gekregen1, die van de zoon nauwelijks.2

Het is gebruikelijk om het Rampjaar min of meer te laten samenvallen met het jaar 1672. Het voordeel daarvan is dat het een compact verhaal oplevert dat zich keurig binnen het bestek van het kalenderjaar afspeelt. In 1672 vonden inderdaad de bekendste gebeurtenissen plaats: de aanval, de volksopstanden, de moord op de gebroeders De Witt, de overval op Bodegraven en Zwammerdam. Het jaar erna wordt vaak als een soort naspel behandeld, alsof niets logischer was dan de aanstaande aftocht van de machtige vijand en het einde van de ellende. Maar op 1 januari 1673 was de oorlog nog niet eens op de helft. Bovendien vormde dat jaar een substantieel deel van het Rampjaar, zowel in historische zin als in de beleving van de tijdgenoten. Voor de hoofdpersonen van dit boek bijvoorbeeld lag het dieptepunt van het Rampjaar in de laatste dagen van februari 1673. Ook daarna waren de beproevingen nog lang niet ten einde. Alleen al hierom leek het mij interessant te kiezen voor een ‘ruimere’ versie van het Rampjaar, een met de duur van zeventien maanden. Zo’n ruime versie geeft tevens de mogelijkheid wat meer aandacht te geven aan de internationale politiek en de diplomatie, die in belangrijke mate hebben bijgedragen aan het overleven van de Republiek. De oorlog die in de zomer van 1672 begon werd echter niet in 1673 afgesloten, maar in 1678, met het sluiten van de Vrede van Nijmegen. De opmaat naar die vrede liet zien dat de Republiek met het Rampjaar een periode had afgesloten en een nieuwe was binnengetreden.

Ik citeer veel uit brieven; ik heb geprobeerd het zeventiende-eeuwse taalgebruik in mijn hertaling naar modern Nederlands zo veel mogelijk intact te laten. Ik heb ook veel gebruikgemaakt van kranten; de Republiek was in de oorlog meer dan ooit een geruchten- en nieuwsgemeenschap en de kranten vormden daarvan een neerslag. Voor alle couranten die ik heb gebruikt kon ik terecht in de Koninklijke Bibliotheek; daar bevindt zich de grootste collectie van het land. Ook de citaten uit de nieuwsmedia heb ik in moderne taal omgezet.

Bij het schrijven van dit boek heb ik van velen hulp, advies en inspiratie gekregen. Ik ben daarvoor dank verschuldigd aan Guus Veenendaal, Yolande van der Deijl, Hermine Manschot, Addie Schulte, Ingrid van der Vlis, Coen Wilders, Irene Groeneweg, Dave Pezarro, Lodewijk Gerritsen en de mensen van kasteel Amerongen, Wout Troost, Luuc Kooijmans, Mathijs Deen, Gerben Graddesz Hellinga en Hannie te Grotenhuis.

Zwolle, maart 2009

Inleiding: vredeskinderen

Huil, huil als je wilt en zo vaak als je wilt; de beker van de rampspoed zul je toch drinken.
Justus Lipsius, 1584

Aan de buitenkant lijkt Huis Amerongen even ongenaakbaar en kalm als ieder ander kasteel. Fier staat het in zijn slotgracht, een rots in de branding waar de tijd geen vat op heeft gehad.

Diep in zijn binnenste laat Huis Amerongen iets van zijn pijn zien. De bezoeker moet daarvoor een donkere gang in, waar het ruikt naar oude stenen en stilstaand water. Halverwege de gang moet hij het hoofd in de nek leggen en omhoogkijken. Als zijn ogen aan het schemerduister zijn gewend ziet hij dansende vlammen, en een vogel die klapwiekend aan de hitte probeert te ontkomen. Boven de kop van de vogel staan drie woorden, alsof hij ze in doodsnood uitkrijst: perit ut vivat – ‘hij gaat onder om te leven’. Het is de feniks, het mythische dier dat zijn dood overwint door op te staan uit zijn eigen as.

Op precies dezelfde plek waar het Huis nu staat stond eerst een ander kasteel, een bouwwerk waaraan de bewoners zeer waren gehecht. Dat kasteel werd verwoest in wat in volgende eeuwen het Rampjaar zou gaan heten. Het verlies en alles wat daarmee samenhing was voor de bewoners een pijnlijke, ontwrichtende en beangstigende ervaring. In het Rampjaar 1672, dat eigenlijk zeventien maanden duurde, raakten zij alles kwijt. Ze verloren niet alleen hun kasteel, maar ook hun landgoederen, hun bossen en boomgaarden. Ze verloren het leeuwendeel van hun vaderland en bijna elkaar. Dat ze op de ruïnes van het oude kasteel een nieuw konden bouwen hadden ze midden in het Rampjaar niet kunnen voorzien. Toen een schilder de trap beklom om op het plafond van het nieuwe kasteel een feniks te schilderen was daarmee voor de bewoners een periode afgesloten.

Vader des huizes was Godard Adriaan baron van Reede, heer van Amerongen (1621-1692). Godard Adriaan hoorde bij aanvang van het Rampjaar tot de top van het Nederlandse corps diplomatique. Deze ervaren ambassadeur zou in 1672 de belangrijkste en meest enerverende opdracht uit zijn hele loopbaan aannemen: de verre tocht naar het hof van de keurvorst van Brandenburg in Berlijn. Margaretha Turnor (1613-1700) was zijn echtgenote en de moeder van zijn enige kind. Tijdens het Rampjaar bevond zij zich in de stroom van vluchtelingen die hun heil zochten in het laatste stukje Nederland dat nog veilig leek: Holland. Zoon des huizes was Godard, heer van Ginkel (1644-1703). Godard vocht als officier mee in ‘het kleine hoopken’ dat doorging voor het Nederlandse leger.

Zeventiende-eeuwers beschouwden het gezin als een staat in het klein. Zoals God de macht aan het wettelijke gezag had gegeven, zo was de vader het gezinshoofd. Het gezin bood, net als het vaderland, veiligheid. Tijdens het Rampjaar stortte het vaderland ineen en bleef het gezin over. Vader, moeder en zoon Van Reede vielen terug op elkaar. Maar uitgerekend te midden van alle rampspoed, waarin de gezinsleden bij elkaar hadden moeten zijn, joegen de stormachtige gebeurtenissen hun levenslijnen in tegengestelde richtingen. Tussen Godard Adriaan en zijn dierbaren lag het hele Duitse Rijk, tussen moeder en zoon half Holland. Alleen via de breekbare banden van de post konden de gezinsleden hun lotsverbondenheid onderhouden. Ieder op hun eigen manier laten ze zien hoe ze de oorlog het hoofd probeerden te bieden.

Toen het Rampjaar uitbrak was vader Van Reede vijftig jaar oud, zijn vrouw was acht jaar ouder. Hun zoon was 28.

Wie in het Europa van de zeventiende eeuw de leeftijd van vijftig haalde, had meestal wel een oorlog meegemaakt. Oorlog was alomtegenwoordig. Historici hebben berekend dat Europa in die honderd jaar niet meer dan vier jaar van algehele vrede heeft gekend. Van elke drie jaar vochten Turkse, Oostenrijkse en Zweedse soldaten er twee in een oorlog. Het leger van Spanje stond drie van elke vier jaar op het slagveld, dat van Polen en Rusland van elke vijf jaar vier. Gedurende de eeuw verspreidde oorlog zich als een epidemie. De legers werden steeds groter. In het jaar 1600 waren er tweehonderdvijftigduizend soldaten in de benen, vijftig jaar later tweemaal zoveel. Weer een halve eeuw later doorkruisten 1,3 miljoen soldaten het Avondland – meer dan een verdubbeling. Niet voor niets werd de zeventiende eeuw ‘de eeuw van ijzer’ genoemd.1

De oorlogsgod Mars

Jan Lievens/Vergaderzaal van de Eerste Kamer, Binnenhof, Den Haag

Oorlog werd in de zeventiende eeuw vaak voorgesteld als een godheid: de Romeinse krijgsgod Mars. De tijdgenoot trof hem aan in pamfletten en gedichten, op schilderijen en houtsnedes. Met zijn bebaarde kop, zijn vertrokken mond en rollende ogen was Mars niet bepaald iemand die je graag op je erf had. Hij roofde, plunderde, verkrachtte en maaide als een uitzinnige met zijn zwaard in het rond. In het Duitse Rijk had hij tijdens de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) onvoorstelbare ellende veroorzaakt. Bij aanvang van die oorlog telde het Rijk zestien miljoen inwoners, toen eindelijk de vrede werd gesloten waren er zes miljoen mensen omgekomen. De omvang van deze oorlog en de gevolgen ervan waren zo immens dat Duitsland meer dan een eeuw nodig heeft gehad ervan te herstellen. De directe consequentie voor de zeventiende eeuw was dat Frankrijk in Europa het land met de grootste bevolking was geworden.

Ook de Lage Landen kregen Mars langdurig op bezoek. Ongeveer tachtig jaar heeft de oorlogsgod zich er uitgeleefd, een periode waarin hij een diepgaande invloed op de Nederlanden uitoefende. Feitelijk stond deze ruwe gast aan het kraambed van het staatje dat later de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zou gaan heten.

De Opstand of Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) vormde de hardhandige entree van de Nederlanders in de ijzeren eeuw. De Opstand duurde bijna driemaal zo lang als de oorlog die Duitsland verwoestte. Toch werd de Nederlandse Republiek niet economisch teruggeworpen, integendeel. Tijdens de oorlog zou het land een aanvang maken met zijn Gouden Eeuw. Ook nam de bevolking in deze periode toe. Dat alles was mogelijk omdat de Republiek in staat was van de oorlog te leren. De inwoners en de leiding wisten op tijd de noodzakelijke vaardigheden te verwerven en middelen te vinden om te kunnen overleven tegen een machtige vijand.

De Tachtigjarige Oorlog begon als een opstand tegen Filips ii, koning van Spanje en heer der Nederlanden. Filips stuurde zijn beste krijgsheer naar het oproerige gebied, de hertog van Alva, die ongeveer zestigduizend tercio’s meebracht, geharde en meedogenloze vechters. Om orde op zaken te stellen richtte de hertog een speciale rechtbank op, de Raad van Beroerten, die zo voortvarend te werk ging dat de volksmond al snel sprak van de ‘bloedraad’. Volgelingen van de prins van Oranje, de leider van de opstand, werden hard gestraft.

Aanvankelijk waren de inwoners overgeleverd aan een wrede en superieure vijand. Honderd jaar voor het Rampjaar vond een serie bloedbaden plaats die dit onderstreepte. In het najaar van 1572 werden eerst de bewoners van Mechelen het slachtoffer van de Spaanse moordlust. Een maand later werden duizenden inwoners van de stad Zutphen vermoord. Daarna werd na een verbeten beleg de bevolking van Naarden over de kling gejaagd.

Het duurde een poos voordat de bewoners van de Lage Landen een samenhangend antwoord hadden gevonden op het Spaanse geweld. De eerste tien jaar van de Tachtigjarige Oorlog waren de bloedigste en onzekerste. Daarna werden de opstandelingen geholpen door de failliete schatkist van de Spaanse koning, de ondergang van de Armada in 1588 en andere meevallers. Ook was Willem van Oranje als gangmaker van de Opstand na zijn dood opgevolgd door een kundiger krijgsman, zijn zoon Maurits. Bovendien werd Maurits bijgestaan door Johan van Oldenbarnevelt, de bekwame landsadvocaat van Holland, die de rijkdommen van de handelssteden wist te gebruiken voor de versterking van het leger. Onder Maurits’ leiding werden steeds meer successen geboekt tegen de Spanjaarden. De strijd golfde eerst nog op en neer, maar gaandeweg verschoof het geweld naar de buitengewesten, in oostelijke en zuidelijke richting. Er ontstond een kern van bevrijde provincies, het werkterrein van Mars was komen te liggen in gebieden waar minder mensen woonden.

Na vijftig jaar oorlog hadden de opstandelingen veel geleerd. Ervaringen waren doorgegeven, technieken verbeterd en verfijnd. Na de dood van Maurits was diens halfbroer Frederik Hendrik bevelhebber geworden. Frederik Hendrik had voldoende tijd gekregen om als krijgsman te rijpen. Tegen de tijd dat hij gereed was voor zijn eerste grote campagnes, was hij dan ook niet zomaar een gewone bevelhebber, hij verenigde de kwaliteiten in zich van een bouwkundig ingenieur, een directeur logistiek en een inspirerend generaal.

In 1627 vielen de Nederlanders onder zijn leiding de Spanjaarden aan in het stadje Grol (Groenlo), een vesting die berucht was om haar verdedigbaarheid. In tien dagen tijd groeven de Nederlanders een wal van 16 kilometer lengte en 10 meter breed om de stad heen. Niemand kon er meer in of uit. Terwijl de soldaten zich in zigzaggende loopgraven richting de stadswallen groeven, bulderden vijfenzeventig kanonnen en kartouwen erop los. Ondertussen hadden mineurs via een ondergrondse gang een springlading onder de wal aangebracht. Nadat een bres in de muur was geslagen, leidde Frederik Hendrik persoonlijk de stormloop.

In het lofdicht dat Joost van den Vondel op de verovering van Grol schreef, speelde Frederik Hendrik een glansrol. Van verre was hij te onderscheiden door zijn hoed met witte pluim erop, maar hij was niet bang: ‘Kogels snorren over zijn hoofd, projectielen huilen rond zijn briesend ros.’2 De prins knipperde niet eens met zijn ogen. De oorlog had een held gebaard. ‘De krijgslui volgen het dapperst,’ aldus Vondel, ‘waar dappere vorsten voorgaan.’ Het was de toon die zich als een soort hemels licht aan de prinsen van Oranje was gaan hechten. In oorlogstijden, zo was de boodschap, was het lot van stervelingen enkel en alleen veilig onder het leiderschap van een telg van het Huis van Oranje.

Na de verovering van Grol verbouwden Nederlandse ingenieurs de vesting volgens de nieuwste richtlijnen. Tijdgenoten waren zo onder de indruk van het resultaat dat het onderwerp werd van een gezegde: ‘zo vast als Grol’. Het beleg van 1627 en de renovatie erna zijn te beschouwen als het meesterstuk dat de bevelhebber en zijn militaire apparaat na de lange leergang op het slagveld in staat waren af te leveren. De inname van Grol stond aan het begin van een serie veroveringen die Frederik Hendrik de bijnaam ‘Stedendwinger’ zou opleveren. Van heinde en ver kwamen jongemannen naar de Republiek om van zijn krijgskunst te leren. Onder hen bevonden zich tal van buitenlandse prinsen, zoals de jeugdige Frederik Willem (1620-1688), keurprins van Brandenburg.

De oorlogsgod Mars had de Nederlanders gestaald en meer dan dat: hij had ze gevormd. Maar in 1648 vertrok hij uit de Lage Landen. In dat jaar werd de Vrede van Westfalen gesloten, een complex van elf afzonderlijke verdragen dat de rust moest terugbrengen in Europa. De Vrede van Westfalen maakte een einde aan de Dertigjarige Oorlog en, middels de afzonderlijke Vrede van Munster, aan de Tachtigjarige Oorlog. In dit verdrag sloten de Nederlanders vrede met de Spanjaarden. De Republiek, begonnen als een handvol opstandige gewesten, werd nu officieel opgenomen in de internationale statengemeenschap. Vanaf dat moment liep er een erkende grens om alle zeven provincies heen die hen samenbond tot een zekere bestuurlijke eenheid. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was ‘soeverein’ geworden, een felbegeerde status die inhield dat het land zelf over zijn lot mocht beschikken.

De vrede werd uitbundig gevierd. Overal in het land beierden de kerkklokken, lofdichters grepen naar hun ganzenveer. In Amsterdam werd een optocht met voorstellingen georganiseerd. In één daarvan werd Mars uitgebeeld, de plunderaar en dronkenlap. Hij stond op een verhoging in volle wapenrusting, zijn handen op de rug gebonden. Onder zijn voeten was een vermanend commentaar leesbaar: ‘de woesteling’ moest nu maar eens aan het werk, want hier, in deze stad, waren ‘spijs en drank slechts te koop voor eerlijk zweet’.

Terwijl Mars het land gehard en weerbaar maakte, vroeg hij hiervoor van de mensen een hoge tol. Iedereen verloor wel dierbaren, velen raakten hun huis en vee kwijt. Hoe moest je omgaan met die alomtegenwoordige angst? Hoe verstouwde je je verlies? Hierdoor was een oud genre weer tot bloei gekomen, de troostliteratuur. Wie troost zocht, pakte het beroemde boek van Daniel Heinsius, De verachting van de dood uit 1621. Of hij raadpleegde het nog veel bekendere Over standvastigheid bij algemene rampspoed van Justus Lipsius. Dit boek was verschenen in 1584, in de bloedigste fase van de Tachtigjarige Oorlog. Over standvastigheid beschreef de levenshouding waarmee men crises het hoofd kon bieden. Het boek voldeed aan een grote behoefte: in het jaar van publicatie werd het direct in verschillende talen vertaald. Tot en met de achttiende eeuw zou het bijna tachtig edities beleven.

De hoofdpersoon was de schrijver zelf, Joost Lips, die onder zijn gelatiniseerde naam in heel Europa bekendheid genoot als humanistisch geleerde. In zijn boek is Lipsius een wat naïeve man, die speelbal is van zijn angst en radeloosheid. Om de oorlogsellende te ontvluchten, wil hij zijn vaderland verlaten. Hij wil weg, ver weg, maar waarheen is hem onduidelijk. Bij wijze van afscheid gaat hij op bezoek bij een kennis, een wijsgeer die de neostoïcijnse filosofie aanhangt. Bij hem hoopt Lipsius begrip en medelijden te vinden. Hij komt bedrogen uit. Honend spreekt zijn gastheer hem toe: ‘Huil, huil als je wilt en zo vaak als je wilt; de beker van de rampspoed zul je toch drinken. Niet zonder reden reikt de hemelse geneesheer hem boordevol aan.’3

Het voorgenomen korte bezoek van Lipsius mondt uit in een dagvullend onderricht, waarin hij de bestanddelen krijgt aangereikt van een levenshouding om zich tegen de rampspoed te wapenen. De mens was als een dwarrelend blad in een herfststorm, tegenstribbelen was nutteloos. De Lipsius uit het boek krijgt te horen dat iedere zegening, maar ook alle onheil van boven komt. Oorlog was een doelbewuste straf uit het arsenaal van de allerhoogste rechter. Zelfbeklag was daarom niet alleen dom, het was aanmatigend. Wilde Lipsius dan Gods wijsheid bekritiseren? ‘Wat een onbeschaamdheid!’ tierde de stoïcijn. Nee, beter dan het bejammeren van het eigen lot was te vertrouwen op de rechtvaardigheid van God, immers ‘Hij weet het best voor wie en wanneer bestraffing nuttig kan zijn’. Uiteindelijk zou de ware schuldige zijn verdiende loon ondergaan, want ‘niemand zal deze opperste schuldeiser een kool stoven’.4 De mensheid werd voor haar eigen bestwil gekastijd, wat zich voordeed als rampspoed was, mits met oprechte deemoed ondergaan, een aankondiging van voorspoed.

Lipsius’ gastheer rekende af met allerlei sentimentele begrippen, zoals ‘vaderland’. Waarom voelden wij ons gebonden aan het vaderland? Omdat het ons ontving? Dat doet de eerste de beste herbergier ook! Omdat het vaderland ons voedde? Iedere kindermeid doet dat liefdevoller. ‘Ga emigreren en ieder land zal hetzelfde voor je doen.’ Nee, zei de filosoof hoofdschuddend tot Lipsius, wat bij velen doorgaat voor het vaderland is weinig meer dan een banaal en ongezond waanidee, ingegeven door gewoontevorming en institutionalisering. Wat men het vaderland noemde was een broos maaksel dat geen overdreven loyaliteit verdiende en al helemaal geen patriottisme. Sterven voor het vaderland was wel het domste wat deze filosoof kon bedenken. ‘Al deze vaderlanden zijn onbeduidend en onecht; misschien kan men er hier op aarde eentje toekennen aan het lichaam, maar geen aan de ziel die, uit de hogere woonstee neergedaald, onze hele aarde als kerker en kluister heeft.’5

De oplossing die Lipsius in zijn boek bepleitte kwam neer op een geestelijke krachttoer. Te midden van zijn instortende stad, terwijl het huis van zijn buurman in brand stond en de vijand al tegen zijn deur beukte, behield de stoïcijn zijn kalmte. Hij zou proberen zijn leven in veiligheid te brengen, maar er welde geen angstkreet op uit zijn keel en hij sloeg niet op de vlucht. Het was om jaloers van te worden. In de eeuw van ijzer trok hij zijn gevoel terug tot in de diepste gangen van zijn geest om niet te worden geraakt.

De enorme populariteit van Lipsius’ boek stond in schril contrast met de navolging die zijn lessen hebben gekregen. In plaats van zich terug te trekken in de spelonken van het innerlijk, pakten zijn lezers hun biezen. Antwerpen en omstreken waren uitgemoord door muitende tercio’s; het bloedbad dat ‘de Spaanse furie’ had ontketend veroorzaakte een golf van angst. De mensen kochten Over standvastigheid en trokken de deur achter zich dicht. Met vele duizenden tegelijk vluchtte men naar het nabijgelegen Holland. Lipsius’ geestelijke krachttoer was te hoog gegrepen.

Tijdens het Rampjaar zou het niet anders zijn. Over standvastigheid behoorde tot de geestelijke bagage van ontwikkelde lieden in de Republiek. Maar de inner migration van Lipsius als alternatief voor de vlucht vond weinig gehoor.

Zijn verheven minachting voor het vaderland, dat ‘ongezonde waanidee’, zou net zo weinig weerklank vinden. Veel inwoners voelden zich daar juist innig mee verbonden. Voor hen viel hun persoonlijke overlevingsstrijd met die van hun vaderland samen.

Er was sinds de verschijning van het boek dan ook het een en ander gebeurd. Er was wel degelijk een vaderland ontstaan. De langdurige oorlog tegen de Spanjaarden had een bepaalde mate van lotsverbondenheid met zich meegebracht. Zo was de verovering van Grol in 1627 een gebeurtenis geweest voor alle provincies. De Vrede van Munster werd door de inwoners van Groningen tot Den Bosch en van Den Haag tot Deventer gevierd als een nationale zegening. Voor blije gebeurtenissen gold min of meer hetzelfde als voor gevaar. Als de buitengrens van de Groninger Ommelanden werd geschonden, schoven de regenten in Den Haag onrustig in hun banken.

Misschien dat de patriottistische gevoelens werden gestimuleerd door de wetenschap dat de Nederlanders het met hun vaderland hadden getroffen. Doorgaans bestonden hun overheden uit fatsoenlijke mensen. Het kon in ieder geval veel erger. In Brandenburg en Pruisen bijvoorbeeld heersten feodale verhoudingen; landjonkers sprongen met hun lijfeigenen om als met vee. In Frankrijk, het koninkrijk met het schitterendste hof van Europa, betaalden de boeren en stedelingen alle belastingen, de adel was daarvan vrijgesteld. Toen het platteland na een misoogst werd getroffen door hongersnood, begreep de koning de lange gezichten van sommige hovelingen niet. Frankrijk leed toch geen schade, vroeg hij retorisch, wanneer vijfduizend van ‘zulk canaille’ stierven?6 Een dergelijke uitspraak was uit de mond van Nederlandse regeerders onbestaanbaar.

De kwaliteit van leven had een hoog peil bereikt. Na de Vrede van 1648 had de Republiek zich vrijwel geheel op de handel en koopvaart kunnen richten. Buitenlanders herkenden Nederlanders aan hun bolle wangen en ronde heupen. De welvaart van de Republiek werd door andere landen met jaloerse blik bekeken. De Nederlandse internationale handel was ruim vier keer zo groot als die van Engeland.7

De buitenlanders zagen de welvaart, de Nederlanders zelf ook. Een predikant riep God dankbaar toe: ‘Gij hebt ons land gemaakt tot een pakhuis, tot een beurs en tot de winkel van Europa, ja van heel de wereld.’8 Op de markten lag het aanbod van een vroegmoderne welvaartsstaat: vele soorten vis en vlees, fruit variërend van appels tot aardbeien, kruiden en specerijen uit verre streken, genotsmiddelen als suiker en tabak, textiel van batist tot bevervilt, van Venetiaans kant tot zijde uit de Oost. De hoge lonen maakten het mogelijk dat veel mensen van de welvaart konden profiteren. Een metselaar in een van de grote steden van Holland verdiende twee keer zoveel als zijn vakbroeder in Engeland, Duitsland of de Spaanse Nederlanden. Het is waar dat de belastingdruk in de Republiek hoog was en dat de winsten terugliepen door internationale concurrentie. Niettemin steeg de koopkracht van een arbeider tussen 1650 en 1680 met zo’n 20 procent.9

Zeker, de Republiek aan de vooravond van het Rampjaar was niet voor iedereen een paradijs, ongeveer 15 procent van de bevolking leefde op het bestaansminimum. Maar anders dan elders konden deze mensen terecht bij de charitatieve instellingen van de overheid en de Kerk. In normale tijden hoefde in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden niemand van de honger om te komen.

Misschien was het meest bijzondere van de Republiek wel dat omstreeks die tijd een generatie was opgegroeid die het verschijnsel oorlog niet aan den lijve had meegemaakt. Toen de klokken luidden ter ere van de verovering van Grol waren deze mannen en vrouwen nog kleine kinderen. Godard Adriaan, de latere heer van Amerongen, was op dat moment zes jaar oud; zijn latere echtgenote Margaretha veertien. In het vredesjaar 1648 stonden zij aan het begin van hun volwassen leven: vier jaar eerder werd hun zoon Godard geboren. Terwijl zij en hun generatie gezinnen stichtten was de Republiek af en toe gedwongen strijd te leveren op zee. Het leverde enkele jaren van zeeslagen op, maar die vonden plaats ver achter de horizon. Bovendien hadden die de levensstandaard en de veiligheid van de bevolking nooit noemenswaardig in het gedrang gebracht. De jonge Republiek had een generatie van vredeskinderen voortgebracht.10 Lipsius had domweg ongelijk: het vaderland was niet te vergelijken met een herbergier of een kindermeid. Niet iedere staat was inwisselbaar.

Op een ander vlak had Lipsius het grootste gelijk van de wereld. Hij erkende een buitengewoon pijnlijke kwaliteit van het bestaan, namelijk dat het lot van de mens werd bepaald door hogere, grotere machten. God was natuurlijk de hoogste, maar het lag subtiel. Er waren immers mensen die een enorme invloed hadden op de levens van miljoenen anderen. Wanneer een koning het wilde, begon hij een oorlog. Koningen, keizers, hertogen, veldheren bevolkten als mindere goden de gedachtewereld van de zeventiende-eeuwer. Zij verdeelden de wereld onder elkaar; zij sloten verdragen en zetten met roemrijke acties hun claims kracht bij. God Almachtig maakte van zulke personages gebruik om zijn plannen met het mensdom tot uitvoering te brengen – het enige wat de nietige sterveling kon doen was het allemaal ondergaan met een onwrikbaar vertrouwen in de hemelse gerechtigheid.

Het Rampjaar was voor een groot deel het gevolg van de rancune en dadendrang van één man: Lodewijk XIV, koning van Frankrijk. Dat de Republiek zich de woede van de machtige koning op de hals haalde, had te maken met botsende belangen in de Spaanse Nederlanden, een gebied dat grofweg bestond uit het huidige België en dat viel onder de kroon in Madrid.

Voor de Nederlandse Republiek vervulden de Spaanse Nederlanden een belangrijke functie. Al vanaf de Vrede van Munster beschouwde de Republiek haar zuiderbuur als een bufferstaat tegen Frankrijk. De Spanjaarden waren tegen de helft van de zeventiende eeuw allang niet meer de militaire grootmacht van weleer. Het bestaan van een zwakke zuiderbuur gaf de Republiek een gevoel van veiligheid. Het gebied lag gerieflijk tussen de Republiek en Frankrijk in. Frankrijk was een land in opkomst; vroeg of laat verwachtte men in Den Haag narigheid met dat land.

De Fransen waren zich bewust van de functie die de Spaanse Nederlanden voor de Republiek vervulden. Ze waren alleen niet van plan die verlangens langer te respecteren. In Parijs vond men het gebied een logische toevoeging aan het koninkrijk. Bovendien lonkte een grote strategische doorbraak. Al langer dan een eeuw voelden Franse koningen zich omsingeld door de twee takken van het Huis van Habsburg. In het oosten werd Frankrijk begrensd door de gebieden van de keizer, hoofd van de Oostenrijkse tak der Habsburgers. In het zuiden en noorden voelde Frankrijk zich beperkt door Spanje en de Spaanse Nederlanden, de landen van de Spaanse tak der Habsburgers.

Eerst probeerde de Franse koning de Spaanse Nederlanden op vreedzame wijze te bemachtigen. In 1660 trad hij in het huwelijk met de oudste dochter van de Spaanse koning Filips IV, de Infanta Maria Theresia. Filips zag de echtverbintenis als een verzoenend gebaar om de Franse buurman vriendelijk te stemmen. De Fransen echter roken territoriaal gewin: omdat Filips geen zoon had en Maria Theresia zijn oudste dochter was, was zij daarmee de logische erfgename. Filips was niet naïef en zag de bui hangen. Hij liet haar afstand doen van haar rechten op de Spaanse Nederlanden in ruil voor een astronomische bruidsschat. Voorwaarde was wel dat die binnen twee jaar aan Lodewijk moest zijn betaald. De Fransen waren op dat voorstel ingegaan omdat zij wisten dat zowel het bedrag als de termijn de Spaanse schatkist ver te boven ging. Filips’ ruil zou vanzelf op de helling komen te staan. De Spaanse Nederlanden konden Frankrijk bijna niet meer ontgaan. Een jaar na het huwelijk haalde de geboorte van een mannelijke Spaanse erfgenaam, Karel II (1661-1700), echter een dikke streep door de Franse calculaties.

Nu Frankrijk de Spaanse Nederlanden niet vreedzaam kon bemachtigen, werd oorlog een aantrekkelijke optie. Hierbij speelden naast staatkundige motieven ook persoonlijke drijfveren van de koning een grote rol. Tot halverwege de jaren zestig had Lodewijk zijn energie gericht op de kunst, vooral de danskunst. Zijn hof danste mee, vaker keek het toe. Op de dansvloer had Lodewijk een theatrale identiteit voor zijn koningschap bedacht en vertolkt; hij was Apollo, zoon van Jupiter, de knapste godheid van het Romeinse pantheon. Apollo was de god van het licht; Lodewijk werd de ‘Zonnekoning’. Zijn ambities lagen echter niet op het artistieke vlak. Lodewijk hunkerde naar het behalen van gloire, eeuwige glorie. En hij was de vijfentwintig al gepasseerd. Het werd tijd dat hij zijn publiek uitbreidde. Het moment was gekomen om de dansvloer te verruilen voor het echte podium: het slagveld. Het was dan ook niet zozeer de vraag of de Franse koning ten strijde zou trekken, maar wanneer hij dat zou doen. Toen zijn schoonvader Filips vijf jaar na het huwelijk kwam te overlijden en er nog altijd geen cent van de bruidsschat was betaald, diende zich voor de jonge koning een mooie gelegenheid aan. Hij liet zijn rechtsgeleerden een juridische argumentatie in elkaar zetten, waarbij zij gebruikmaakten van het Devolutierecht, een vergeten uithoek van het Brabantse opvolgingsrecht. De juridische rechtvaardiging van de oorlog besloeg vele pagina’s in een sierlijk uitgegeven boekwerkje dat aan de Staten-Generaal en aan diverse Europese hoven werd overhandigd, maar dat weinigen kon overtuigen. De oorlog, de ‘Devolutieoorlog’, kon beginnen.

Lodewijk XIV

N. Pitau/collectie van John B. Wolf

In de zomer van 1667 viel Lodewijk aan het hoofd van 55.000 man de Spaanse Nederlanden binnen. Geïnteresseerd keek Europa toe hoe dit gevecht tussen de oude en de nieuwe supermacht zou uitpakken. Ook in Den Haag volgde men de gebeurtenissen, maar daar waren de toeschouwers minder afstandelijk. Twintig jaar lang had de Republiek zich veilig gevoeld achter haar bufferstaat in het zuiden. In een paar weken was van dat gevoel weinig meer over.

De Franse aanval zou later een ‘promenade’ worden genoemd. De ene na de andere stad gaf zich over. Vlaanderen werd grotendeels verschalkt, bijna spelenderwijs werd Franche-Comté ingelijfd. In Den Haag vroegen de regenten zich geschrokken af wat de Zonnekoning van plan was. Wanneer was de veroveringslust van Lodewijk verzadigd? Johan de Witt, raadpensionaris van Holland, besloot tot een diplomatieke bliksemactie. Het succes daarvan vormde de kiem voor het Rampjaar van vier jaar later.

In bijna een maand tijd wist De Witt een bondgenootschap te fabriceren dat de Franse triomftocht tot stilstand bracht. In januari 1668 werd het Drievoudig Verbond oftewel de Triple Alliantie gesloten. Daarin spraken Engeland, Zweden en de Republiek af dat indien de Franse koning zijn legers niet terugtrok de drie bondgenoten hem daartoe gewapenderhand zouden dwingen. Als pleister op de wonde mocht Lodewijk de helft van zijn veroveringen houden, de andere helft diende hij terug te geven aan de Spanjaarden.

Lodewijk was diep beledigd. Voor het oog van de wereld was de veroveraar tot staan gebracht, niet eens door wapens maar door drukinkt en een paar handtekeningen. Lodewijk was niet alleen woedend, hij zwoer wraak. Hoewel Engeland en Zweden ook tot het Drievoudig Verbond behoorden, zag hij de Nederlandse Republiek, die ‘natie van kooplieden en kaasboeren’, als de hoofdschuldige. Tegen dat land moest zijn vernietigende wraak zich richten.

Frankrijk was sterk genoeg om de ondergang van de Republiek in zijn eentje te bewerkstelligen. Het had een bevolking van twintig miljoen mensen, een onuitputtelijk reservoir van soldaten. Na de nodige belastinghervormingen waren de inkomsten overvloedig, zodat ook de uitrusting van die soldaten geen enkel probleem vormde. Bovendien beschikte de Zonnekoning over de twee beste generaals van zijn tijd, Louis ii van Bourbon, prins van Condé en Henri de la Tour d’Auvergne, burggraaf van Turenne. De koning twijfelde niet aan zijn eigen kracht, maar hij was behoedzaam. Hij wilde het conflict beperken tot zo min mogelijk vijanden. Daarbij was het hem heel wat waard niet alleen als een bestraffende, maar tevens als een rechtvaardige rechter over te komen. Om beide doelstellingen te bereiken had hij bondgenoten nodig in de strijd.

Lodewijk XIV mocht zich gelukkig prijzen, hij had ook nog eens de beste diplomaten ter wereld. Hun overredingskracht, tezamen met een vrijgevigheid die de beurs van diplomaten uit andere landen in de schaduw stelde, maakte al snel vrienden. Zonder dat De Witt er erg in had werd de Nederlandse Republiek volkomen geïsoleerd.

Als een van de eerste vorsten liet de Engelse koning, Karel ii, zich door de Fransen omkopen. Karel had weliswaar net het Drievoudig Verbond ondertekend, maar een vriend van de Nederlanders was hij nooit geweest. Ook hij stelde prijs op zijn waardigheid en ook die was gekwetst. In de Tweede Engelse Zee-oorlog (1665-1667) hadden de Hollanders hem tijdens een briljante operatie in zijn thuishaven te Chatham overvallen en de grootste schepen van zijn vloot in brand gestoken. Hij was niet vergeten hoe de Royal Charles, zijn persoonlijke linieschip, als een krijgsgevangene met een touw om de boegspriet naar de Republiek was afgevoerd. Net als de Franse koning was hij diep vernederd. Bovendien bevrijdden de Franse avances hem van een aantal netelige binnenlandse problemen. Eén daarvan was zijn financiële afhankelijkheid van het parlement. Lodewijk was bereid hem vorstelijk te belonen voor zijn deelname aan de aanval. Met het jaarlijkse pensioen uit Frankrijk hoefde de Engelse koning niet langer bij het parlement te bedelen om geld. Een bijkomend voordeel van de aanval op de Republiek was de afbreuk die aan de Nederlandse handel zou worden gedaan. Daarvan konden Engelse kooplui profiteren. In 1670 tekenden de Franse en de Engelse koning het geheime Verdrag van Dover.

Beide vorsten waren tot een voorlopige verdeling van de toekomstige verovering gekomen: Lodewijk wilde in ieder geval Brabant hebben, Karel reserveerde een aantal kustplaatsen, waaronder Vlissingen. Het rompstaatje dat overbleef zou worden overgedragen aan Willem iii, de prins van Oranje. Dit gezeglijke prinsje, meenden ze, zou blij zijn met iedere kruimel. Er was Karel namelijk wel iets aan gelegen om de prins blij te maken, aangezien Willem als de zoon van zijn (inmiddels overleden) zuster een volle neef van hem was.

De diplomatieke voorbereiding van de overval op de Nederlandse Republiek liep op rolletjes. Niet lang na Dover werden de Zweden, de andere partij uit het Drievoudig Verbond, met klinkende dukaten aan de Zonnekoning verplicht. Wat de stemming van Lodewijk danig verhoogde, waren de twee geheime verdragen die hij wist te sluiten met het Habsburgse keizerrijk.

In het eerste van 1668 zegde keizer Leopold I (1640-1705) toe dat in de voorzienbare toekomst de Spaanse Nederlanden naar Frankrijk zouden gaan. Dat was opmerkelijk, het hoofd van de Oostenrijkse tak van de Habsburgers gaf bezit weg van de Spaanse tak. Maar op dat moment was de Spaanse tak zonder hoofd. Na de dood van Filips IV fungeerde diens weduwe Anna Maria (1634-1696) als regentes voor haar zoon, de op dat moment zesjarige Karel II. Maar deze troonopvolger had geen toekomst. Lodewijk had de geboorte van de baby als een directe bedreiging van de erfrechten van zijn vrouw beschouwd, de Habsburgers zelf zagen Karel als de laatste telg van de Spaanse tak.

Na generaties van onderlinge Habsburgse huwelijken was met Karel een triest dieptepunt van inteelt bereikt. De jongen was geestelijk gehandicapt. Hij had een misvormde schedel, zijn tong was zo dik dat hij niet kon praten. Het was in een vroeg stadium duidelijk dat hij nooit kinderen zou krijgen. Iedereen die hem had gezien was ervan overtuigd dat hij de volwassenheid niet zou halen. Met de dood van Karel zouden de Spaanse Habsburgers uitsterven. In het geheime verdrag beloofde Leopold de Franse koning dat wanneer Karel zou sterven de Spaanse Nederlanden in hun geheel zouden overgaan naar Frankrijk.11

Welbeschouwd konden de Spaanse Nederlanden Lodewijk onmogelijk meer ontgaan.12 Wat hem door het Drievoudig Verbond was ontzegd, had hij via de diplomatieke achterdeur weten binnen te halen. Hij kon tevreden zijn: hij was de kooplui in Den Haag te slim af geweest. Als de koning geduld uitoefende en de dood van de ziekelijke Karel ii afwachtte, kreeg hij zijn Devolutielanden vanzelf. Maar Lodewijk had geen geduld. De wraak moest doorgang vinden, de glorie riep. Met grimmige volharding zette hij de voorbereiding van de aanval op de Republiek voort.

In november 1671 sloot Lodewijk het tweede geheime verdrag met de keizer.13 Ditmaal was het een neutraliteitsverdrag, waarmee Leopold beloofde de Franse aanval op de Republiek op geen enkele manier te zullen dwarsbomen. Nu kon er werkelijk niets meer mis gaan. De neutraliteit van het keizerrijk was een enorme opsteker. Als er één vorst was die de Europese machtsbalans tegen de Franse koning in bescherming had kunnen nemen, was het wel de keizer geweest. Maar het keizerrijk wilde rust aan het westelijke front omdat de Turken slaags waren geraakt met de Polen en het strijdtoneel zich gemakkelijk kon uitbreiden. Voor zijn neutraliteit had Leopold slechts twee voorwaarden aan Lodewijk gesteld. Ten eerste moest Frankrijk afblijven van het Duitse Rijk, waarvan hij als keizer het nominale hoofd was. Ten tweede diende het de Spaanse Nederlanden met rust te laten, het gebied zou de Zonnekoning vanzelf toevallen wanneer Karel in zijn tong stikte.

Dit laatste verdrag maakte de aanval op de Republiek voor Lodewijk wel iets bewerkelijker. Zijn troepen konden dus niet via de Spaanse Nederlanden, de kortste weg, naar de Nederlandse Republiek – ze moesten eromheen. Dat kon alleen via het Duitse Rijk, volgens hetzelfde verdrag al even onschendbaar. Daarom maakten zijn diplomaten veel werk van een tweetal vorsten wier domeinen een corridor langs de Spaanse Nederlanden naar de Republiek boden: de bisschop van Keulen en de bisschop van Munster. Nog in het najaar van 1671 en de eerste maanden van 1672 werd er druk onderhandeld tussen de Franse diplomaten en deze bisschoppen, maar dat waren de puntjes op de i. Beide prelaten rekenden op een forse buit.

Overigens ging het de Franse diplomaten niet overal goed af. De toenadering tot de keurvorst van Brandenburg in Berlijn was blijven hangen in een soort halfslachtige neutraliteit. De Fransen vertrouwden erop dat deze keurvorst wel met een mengsel van subsidies en dreigementen tot de gewenste vorm van afzijdigheid kon worden bewogen.

De Franse koning had alle reden zijn aanval op de Nederlandse Republiek met vertrouwen tegemoet te zien. In een paar jaar tijd had zijn diplomatie een staaltje vakwerk afgeleverd: belangrijke bondgenoten waren gewonnen, de belangrijkste vorsten waren geneutraliseerd en de toekomstige prooi stond volkomen alleen. Na een geduldige voorbereiding van bijna twee jaar stond Lodewijk klaar voor zijn guerre d’Hollande.

De Republiek stond een zware aanval te wachten. Het land had niet alleen een sterk leger nodig, maar ook de vaardigheden en het leiderschap zoals die tijdens de Tachtigjarige Oorlog tot ontwikkeling waren gekomen. Graafploegen zouden nodig zijn om linies en greppels aan te leggen, ingenieurs om de forten en steden te versterken. Maar de gestaalde generaties van weleer waren afgelost door de vredeskinderen. De verworvenheden van toen waren diep weggezakt. In 1670 graasde op de aarden wallen van de grensforten het vee van de garnizoenscommandanten. De bolwerken van vestingsteden werden verhuurd aan leerlooiers om er hun huiden te drogen te hangen.14

De Republiek had onder De Witt de keuze gemaakt voor een sterke zeemacht. De tijden hadden daarom gevraagd. Na de Vrede van Munster waren de handelsbelangen van de grote steden de leidraad geworden in de internationale politiek, en die belangen lagen op zee. De Republiek had in de voorafgaande twintig jaar driemaal oorlog moeten voeren om haar koopvaardij te beschermen, tweemaal tegen Engeland en eenmaal tegen Zweden. Dankzij de enorme bedragen die vooral Holland aan de marine had gespendeerd was het het land ondanks de oorlogen voor de wind blijven gaan. Een even geduchte landmacht op de been te houden zou voor de kleine Republiek, met haar toch al hoge belastingdruk, te veel gevraagd zijn.

Maar dit was slechts een deel van de verklaring voor de vergaande verwaarlozing van de strijdkrachten te land. Er school ook politieke opzet in. Het leger was namelijk inzet geworden van een splijtend conflict, waarin de argwaan van de regeerders tegen een sterke bevelhebber was uitgegroeid tot een centraal beginsel in de binnenlandse politiek. Die argwaan ging terug op gebeurtenissen in 1650.

In de zomer van dat jaar pleegde de toenmalige prins van Oranje, Willem ii, een staatsgreep. Dit vierentwintigjarige heethoofd zou voor een hele generatie van burgerlijke bestuurders uitgroeien tot het prototype van de tiran, een schrikbeeld waaraan de Republiek ternauwernood, en met veel geluk, was ontsnapt.

Het was twee jaar daarvoor begonnen, met de historische Vrede van 1648. Buitenslands waren de gevolgen daarvan overzichtelijk genoeg: de Republiek kreeg officiële erkenning als soevereine staat. Binnenslands lag de situatie gecompliceerder. Een oorlog van tachtig jaar had het land gekneed en gehard, hoe moest het reageren op een toestand van structurele vrede? Zo werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op het moment van haar geboorte als staat tegelijkertijd geconfronteerd met een identiteitsprobleem. Ze moest zichzelf opnieuw uitvinden.

In de langdurige oorlog was een bestel gegroeid dat was ingericht op militaire noodzaak. Om de strijd te kunnen volhouden was het leger het brandpunt geworden van een enorme gezamenlijke inspanning door een bevolking van nog geen twee miljoen mensen. Formeel waren de provincies autonoom, maar om de oorlog te kunnen blijven voeren hadden ze afstand gedaan van een deel van hun zelfstandigheid. De solidariteit tussen de provincies kwam tot uiting in het quoteringssysteem, waarin de gewesten naar draagkracht bijdroegen aan het defensiebudget. In dit systeem kwam het financiële overwicht van Holland duidelijk naar voren: dit gewest betaalde 58 procent van de kosten, gevolgd door Friesland met 11,5 procent en Zeeland met 9 procent. De strijdkrachten van de Republiek werden het ‘Staatse leger’ genoemd omdat ze onder de Staten-Generaal ressorteerden. Daarmee was het een van de weinige ‘nationale’ instanties.

Er was één personage dat centraal was komen te staan in de militante republiek en dat was de prins van Oranje. Zijn macht was in de loop van de tijd enorm gegroeid. Allereerst was hij automatisch de aanvoerder, de ‘kapitein-generaal’ van het Staatse leger. Deze functie was erfelijk, en daarmee familiebezit van de Oranjes geworden. Hetzelfde gold voor het stadhouderschap, een functie die nog stamde uit de tijd van de Spaanse overheersing. Als stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht, Overijssel, Gelderland en Groningen nam de prins van Oranje een bovenprovinciale positie in. Dankzij die functie beschikte hij over een aantal strategische bevoegdheden. In Holland bijvoorbeeld hoorde bij het stadhouderschap de zogeheten ‘magistraatsbestelling’: voorafgaand aan de jaarlijkse burgemeestersverkiezingen in de achttien Hollandse stemhebbende steden bepaalde hij welke personen mochten meedingen en welke niet.

De prins van Oranje belichaamde ook de militaire trots van de Republiek. Als het evenbeeld van Mars, maar dan in een adellijke pose, dook hij dan ook overal op in de iconografie. Frederik Hendrik de ‘Stedendwinger’ was in 1647 opgevolgd door zijn zoon Willem ii, een jongeman die al net zo smachtte naar roem en glorie als Lodewijk op die leeftijd. Tijdens het beleg van Grol had zijn vader geen krimp gegeven toen de kanonskogels langs de witte pluimen van zijn hoed snorden, Willem wilde niets liever dan bewijzen dat hij uit hetzelfde hout was gesneden. Maar dan moest het wel oorlog zijn.

De Vrede van Munster confronteerde de Republiek met een toestand die ze nog nooit eerder had meegemaakt. Binnen de kortste keren kwam het leger, en dus ook de positie van de prins, ter discussie te staan. Amsterdam en andere Hollandse steden waren niet langer bereid het merendeel van het leger te bekostigen. Zij wilden drastische bezuinigingen. Binnen twee jaar was het land verdeeld tussen voorstanders en tegenstanders, waarbij beide partijen onverzoenlijk tegenover elkaar kwamen te staan.

In 1650 pleegde Willem een staatsgreep in de beste traditie van de latere bananenrepubliek: de legerleider overviel de burgerregering. Hij liet het Staatse leger beleg slaan op Amsterdam. Op diezelfde dag werden in Den Haag zes regenten uit de Staten van Holland gevangengenomen, die in geblindeerde koetsen naar slot Loevestein werden afgevoerd. Een van die zes was de vader van de latere Hollandse raadpensionaris Johan de Witt. Amsterdam en de Staten van Holland waren geïntimideerd en stemden in met de belangrijkste eisen van de prins. Willem II had zijn zin gekregen. Zijn macht was nu nagenoeg dictatoriaal.

Drie maanden later overleed hij aan de pokken. De Hollandse regenten slaakten een zucht van verlichting. Alles wat Willem II in korte tijd had bereikt, werd rigoureus teruggedraaid. Holland besloot de functie van het stadhouderschap voortaan onvervuld te laten. De magistraatsbestelling zouden de steden in het vervolg zelf verzorgen. Het jaar daarop namen Zeeland, Utrecht, Gelderland en Overijssel dezelfde maatregel. Tevens besloten de gewesten de functie van kapitein-generaal vacant te laten. Het leger had nu officieel geen bevelhebber, totdat men het noodzakelijk vond er een te benoemen.

De periode van de Ware Vrijheid (1650-1672) was aangebroken, de twintig jaar waarmee vooral de naam van Johan de Witt verbonden raakte. De Witt en zijn medestanders streefden een regeringssysteem na waarin het collectieve leiderschap van de Statenvergadering het lot van de Republiek moest bepalen. Handel, vrede en welvaart werden de nieuwe sleutelwoorden.

De Ware Vrijheid probeerde het Huis van Oranje zo ver mogelijk uit het staatsbestel te werken. Willem II had een staatsgreep gepleegd en zijn zoon, de acht dagen na zijn dood geboren Willem III, mocht onder geen beding in diens voetsporen treden. De Witt en de zijnen wilden de machtsconcentratie die Oranje gedurende tachtig jaar had opgebouwd onschadelijk maken door haar uiteen te rafelen in afzonderlijke, liefst onverenigbare functies. De regenten namen het zogeheten ‘Eeuwig Edict’ aan, waarmee Holland officieel het stadhouderschap afschafte. Een andere regeling die ze door de vergadering loodsten was de ‘Harmonie’, waarin Holland bepaalde dat de ambten van opperbevelhebber en stadhouder nooit door een en dezelfde persoon mochten worden uitgeoefend.

De regenten van de Ware Vrijheid deden hun best om de tirannie voorgoed uit te bannen. Dat dit ten koste ging van samenhang en eenheid van de Republiek namen zij voor lief. Het Staatse leger, in hun ogen een instrument van stadhouderlijk machtsmisbruik en bolwerk van adellijke geldsmijterij, werd behandeld als een bijkomstige kostenpost. De gewestelijke solidariteit werd opgeheven; voortaan beschikte iedere provincie over dat deel van het leger dat zij zelf had bekostigd. De Republiek had dus niet langer één leger, maar had evenveel legertjes als er contribuanten waren. Zolang de Republiek geen landleger nodig had, en zolang Willem III nog een onmondig kind was, kleefden er geen duidelijke nadelen aan deze politiek.

Aan het einde van de jaren zestig begon dit te veranderen. Prins Willem III was inmiddels opgegroeid tot een jongeman, van wie het aannemelijk leek dat hij de meerderjarige leeftijd zou halen. Bovendien nam iedereen de donkere wolken waar die zich aan de grens begonnen samen te pakken. Schreeuwde de oorlogsdreiging niet om de aanstelling van een kapitein-generaal? Het Eeuwig Edict en de Harmonie kwamen steeds meer onder druk te staan. De jeugdige prins bleek over een luidruchtige aanhang te beschikken die razendsnel in omvang toenam.

Godard Adriaan heer van Amerongen was geen vriend van De Witt. Hij erkende diens kwaliteiten en prees zijn intelligentie, maar de politiek van de Ware Vrijheid was niet de zijne. Als prominent edelman in Utrecht vond hij het van groot belang dat de oppermacht van Holland een tegenwicht kreeg en dat kon alleen een prins van Oranje zijn, in dit geval: Willem III. Tevens vond hij de bezuinigingen op de landstrijdkrachten onverantwoordelijk, ongetwijfeld ook omdat die de carrièrekansen van zijn zoon, overste van een regiment cavalerie, fnuikten. Edellieden uit de landprovincies deelden niet de Hollandse gerichtheid op de zee. Godard Adriaans oriëntatie was meer gericht op de dreigingen over land.

In 1670, vlak voor het Rampjaar, speelde Godard Adriaan een sleutelrol in de eerste belangrijke stap bij de terugkeer van de prins in het staatsbestel. In dat jaar waren de Staten-Generaal hopeloos verdeeld over de benoeming van Willem in de Raad van State, een orgaan dat de functie vervulde van ministerie van Defensie. De Witt had de prins niet meer willen geven dan een adviserende stem, maar hij stuitte op fel verzet. Godard Adriaan en een verre oom van hem, Johan van Reede heer van Renswoude (1593-1682), behoorden tot de Statenleden die een kans zagen om Oranje naar voren te schuiven. Zij wilden dat Willem een concluderende stem kreeg. Amerongen en Renswoude wierpen hun overredingskracht in de strijd en wisten de belangrijkste personen in de Staten van Utrecht tot hun standpunt over te halen. Door de Utrechtse opstelling in de Staten-Generaal pakte de stemming gunstig voor Willem uit. Het was een nederlaag die De Witt Godard Adriaan kwalijk nam.15 De communicatie tussen beide heren werd daardoor nog stroever dan ze al was. Hetzelfde gold overigens voor Renswoude.

In de aanloop naar 1672 werd de regeling van de Harmonie aanleiding tot grote politieke onrust. De Harmonie had de voorheen prinselijke bevoegdheden van stadhouder en opperbevelhebber weliswaar van elkaar gescheiden, maar de aanvaarding ervan door alle gewesten bepaalde tevens dat Willem op zijn drieëntwintigste kapitein-generaal zou worden, dus in november 1673. De plotselinge aanvaarding van de Harmonie door de overige provincies had de raadpensionaris duidelijk overvallen. Dat punt hadden de aanhangers van de prins alvast binnen. Maar nu wilden zij meer. Onder de dreigende internationale omstandigheden, betoogden ze, was het nodig om de prins eerder tot bevelhebber te benoemen. De Witt kon de aanval tamelijk gemakkelijk pareren door te verwijzen naar de leeftijdsbepaling uit de Harmonie.16 Het deed niets af aan de overtuiging van de Oranjeaanhang dat er spoedig een legerleider moest worden benoemd die het land kon verenigen. De roep om een terugkeer van de prins van Oranje naar de macht werd steeds luider. Niemand kon evenwel voorzien dat die terugkeer onstuitbaar zou worden.

Het Rampjaar zou vele duizenden dwingen om de enige plek waar ze zich veilig voelden, hun thuis, te verlaten. Margaretha Turnor was in het gezin Van Reede de hoedster van die plek. Daarom begint het verhaal van hun gezin met haar.

1 Margaretha

Als er oorlog komt, hebben we meer aan guldens dan aan leistenen.
Amerongen, 16 oktober 1671

Het was eind september: herfstmaand. Margaretha Turnor, vrouwe van Amerongen, vergezelde haar echtgenoot per koets naar het Duitse stadje Wezel. Na een diplomatieke opdracht die hem een halfjaar in Duitsland had gehouden, was hij een maand thuis geweest. Nu hij opnieuw naar Duitsland vertrok wilde ze hem zo lang mogelijk gezelschap houden. Eigenlijk was het een familie-uitje, want haar zoon Godard, de jonge kolonel van een regiment cavalerie, was ook mee. Maar Godard bevond zich buiten de koets, hij maakte samen met de andere mannen deel uit van het escorte van zijn vader de ambassadeur.

Margaretha zat naast haar echtgenoot, het beboste Westfaalse landschap hotste voorbij. Een koets was weinig meer dan een houten doos op met ijzeren banden beslagen wielen, zodat de zijden kussens nauwelijks verlichting gaven. Ze zaten dicht tegen elkaar aan, het glas trilde in de sponningen. Als de wielen door een kuil gingen, doken ze gelijktijdig naar voren. Misschien vertelde Godard Adriaan haar wel over zijn gezantschap ooit in Spanje, toen een Fries delegatielid zozeer in zijn koets werd gemangeld dat hij buiten westen raakte.1 Tijdens de urenlange tocht naar Westfalen hadden ze het vooral over het kasteel, waaraan tal van werkzaamheden moesten worden uitgevoerd. Moest de gracht niet worden uitgegraven, of waren de lekkages in de slaapkamer belangrijker?

Hun gesprek werd onderbroken door de koetsier, die vanaf de bok meldde dat de torenspits van Wezel in zicht kwam. Godard Adriaan gaf de trompetter de opdracht om de poortwacht in te lichten. Vanaf dit moment was Margaretha haar man kwijt. Godard Adriaan inspecteerde zijn kleding, schikte zijn kanten kraag; naast haar zat een man die oploste in de rol van ambassadeur van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Toen hun koets de poort naderde dreunde het welkomssalvo van de stadswal.

Zoals gebruikelijk was het onbekend voor hoelang Margaretha afscheid van haar man moest nemen. Zijn opdrachten in het buitenland hadden de neiging uit te lopen in vervolgopdrachten. Deze keer was de bestemming Keulen. Dat maakte de kans op verlenging nog eens extra groot. De toestand in het bisdom Keulen was explosief als een vaatje buskruit. De Nederlandse Republiek wilde de vrede bewaren, maar het rommelde al zo lang aan de oostgrens dat het onwaarschijnlijk was dat haar man het kerstfeest thuis zou vieren. Margaretha hoopte tegen beter weten in.

Het bezoek aan Wezel was ingelast, en had vooral een militair doel. Wezel was onderdeel van de buitenste linie van de Nederlandse Republiek, een zestal vestingen langs de Rijn in het hertogdom Kleef. Hoewel Kleef onder het gezag van de keurvorst van Brandenburg viel, mocht de Republiek al sinds jaar en dag garnizoenen leggen in deze zes forten. Godard Adriaan kwam Wezel ‘visiteren’ om de Staten-Generaal te rapporteren over de sterkte van de fortificaties, de bewapening, de voorraden en de manschappen. Margaretha kon de teneur van dat rapport al raden toen hun koets langs de vervallen bastions reed en ze een kurkdroge gracht onder de ophaalbrug zag liggen.

Diezelfde avond was Margaretha aanwezig bij de officiële ontvangst in het stadhuis, een bescheiden banket, gegeven door de burgemeesters en de commandant van het garnizoen. De wijn fonkelde in de glazen, de kroonluchters beschenen welwillend een keur aan wildbraad. Heildronken gingen rond, haar zoon dronk kranig mee. Godard Adriaan was een goede bekende van deze heren, zodat het stadium van plichtplegingen spoedig overging in openhartige conversatie. Erg veel moeite deden de heren van Wezel niet om de deplorabele staat van hun vestingwerken en garnizoen te verbloemen. Het kwam erop neer dat een vijand de vesting maar hoefde op te rapen.

De ene tafelgenoot voorspelde oorlog, een andere wilde niet verdergaan dan een bewapeningswedloop. Een vreedzame wending leek hoe dan ook moeilijk denkbaar. Iedereen wist dat de Franse koning troepen aan het werven was en dat hij enkele compagnieën had gestationeerd in het bisdom Keulen. De bisschop van Munster was ook al troepen aan het werven, zonder dat enige duidelijkheid bestond over het doel. De keurvorst van Brandenburg had zich in ieder geval onveilig gevoeld en was eveneens begonnen met het werven van soldaten. Godard Adriaan beweerde met stelligheid dat de Republiek zou worden aangevallen, maar vond niet veel weerklank. Margaretha zal zich niet in het gesprek hebben gemengd, politiek was een mannenzaak. Ze luisterde hoe de heren hun verbeelding de vrije loop lieten en de speculaties weldra als veldleeuweriken tussen de kroonluchters fladderden.

De volgende dag gingen hun wegen uiteen; Margaretha reisde terug naar Amerongen, Godard Adriaan zou na een inspectie van het magazijn en de fortificaties zijn reis naar Keulen vervolgen. Hun zoon escorteerde haar met een aantal man op de terugweg.

Het begon guur weer te worden. Windstoten scheerden over het dak van haar koets en stortten zich met donderend geraas op de kale bomen. Hoewel de koetsier zijn best deed om de met water gevulde kuilen in de weg te vermijden, schudde de koets van links naar rechts. Gisteren hadden zij en Godard Adriaan nog tegen elkaar geroepen om zich door het gebonk en geknars verstaanbaar te maken, nu was de zitplaats naast haar leeg en was ze alleen met haar gedachten. Margaretha was achtenvijftig jaar, oud en wijs genoeg om zich tijdens de lange terugweg te realiseren dat dit de kern was van haar bestaan: ze was getrouwd met een afwezige. Haar man was diplomaat, vertegenwoordiger van de Nederlandse staat. Godard Adriaan was voor de helft getrouwd met haar en voor de andere helft met het vaderland. Dat hield in dat ook zij was getrouwd met de staat. Dankzij Godard Adriaan was ze een halve specialist geworden in de buitenlandse politiek. Op haar thuisreis kon ze het voorlopig weer allemaal achterlaten. Ze verruilde de wereld van de geopolitiek voor de weilanden en boomgaarden van thuis. Tussen haar koets en haar wereld lag nog honderd kilometer modder.2

Margaretha zou bijna een week doen over de thuisreis. De storm die tijdens haar vertrek was opgestoken, hield dagenlang aan. Toen ze bij Doesburg de IJssel wilde oversteken, bleek dat de schipbrug was losgeslagen. Een streng van boten lag in de lengte van de rivier, stampend op het donkergrijze water. Ze keerde terug naar het vestingstadje Rees, waar familieleden haar en Godard gastvrij onthaalden. Pas twee dagen later, toen de brug was gerepareerd, kon ze de rivier oversteken. Ze vroeg zich af hoe de korenschoven en tabaksschuren in Amerongen zich hadden gehouden. ‘Ik vrees dat wij nog wel meer van dit noodweer zullen gaan horen,’ schreef ze naar Keulen.3

Daar, pal op de Gelderse kant van de IJssel, begon Margaretha’s wereld. Recht tegenover Doesburg stond Huis Middachten, het kasteel waar haar zoon Godard woonde met zijn vrouw en hun drie kindertjes. Hoewel ze bezorgd was over de stormschade in Amerongen wilde ze zich een bezoek aan het gezin niet ontzeggen. Ze genoot van de kinderen, vooral van de kleine Frits, ‘Fritsje’ of ‘jonker Frits’ in haar brieven. De twee meisjes waren brave wezentjes over wie oma even tevreden als zwijgzaam was. Met Fritsje was het anders. Wanneer de drie kinderen een brief aan ‘grote pappa’ schreven, koos Margaretha het epistel van Fritsje om te prijzen. Wanneer ze Godard Adriaan over de gezondheid van de kinderen rapporteerde, was het alsof Fritsje iedereen eruit groeide. Fritsje wende al een beetje aan zijn favorietenrol. ‘Onze jonker van Amerongen met zijn zusters presenteren hun kleine dienst aan grote pappa,’ aldus een vertederde Margaretha, ‘en Frits drinkt alle dagen op grote pappa’s gezondheid en hoopt dat grote pappa hem snel een presentje zal brengen.’4

Fritsje was Margaretha’s oogappel. Toch moest hij iemand boven zich dulden in haar affectie en dat was haar eigen zoon, Godard, de heer van Ginkel. Godard was het enige levensvatbare kind dat zij en Godard Adriaan hadden gekregen. Eén kind was niet erg veel, ook al was het dan een zoon. Hij was alles wat ze had. Hij was de stamhouder, hij was haar toekomst.

Godard had geen grotere medestander dan zijn moeder. Ze wilde hem wel alles geven en gunde hem nog veel meer. Onvermoeibaar wees ze hem op voordelen die hij kon behalen. Zulke voordelen lagen onder handbereik, als hij tenminste haar raad opvolgde en zijn kansen greep. Helaas was Godard, zoals zijn moeder verzuchtte, ‘wat timide’. Zelf was Margaretha niet timide. Ze bezat een terriërachtige vasthoudendheid als het ging om het veiligstellen van haar belangen. Tot die belangen hoorden ook die van haar dierbaren en helemaal die van haar enige kind. Dat kind moest carrière maken. Het ideaal dat haar voor ogen stond was een wassende kinderschare onder het schijnsel van de rijzende ster van hun jonge vader.

Aan die kinderschare werd gewerkt. Margaretha’s enige kind was getrouwd met een buitengewoon vruchtbare vrouw, Ursula Philippota van Raesfelt. Ruim vier jaar was het stel nu getrouwd en de gezinsuitbreiding verliep voorspoedig. Het oudste kleinkind telde inmiddels vier lentes en was naar haar vernoemd, Margaretha. In de familiekring werd het steevast ‘Tietje’ genoemd. Frederik Christiaan oftewel Fritsje was de middelste, en de jongste, Anna Ursula of ‘Antje’, was inmiddels twee. Margaretha hoopte vurig op nog een jongetje. Dat kon dan mooi worden vernoemd naar haar echtgenoot Godard Adriaan.

Het gezin van haar zoon gaf Margaretha alles wat een oma zich maar wensen kon. Er was echter één schaduw en die werd geworpen door haar schoondochter. Zeker, Ursula Philippota had met het huwelijk een grote hoeveelheid kapitaal meegebracht en ze voegde een aanzienlijk kasteel toe aan het dynastieke bezit, maar daarmee was alles wel gezegd. Philippota was namelijk katholiek. Voor de streng protestantse Margaretha was dit een moeilijk te vergeven gebrek. Het hinderde haar waarschijnlijk ook dat het haar zoon helemaal niets uitmaakte.

Helaas was daarmee de kous niet af. Philippota was behalve katholiek ook op een eigenaardige manier slonzig. Ze was niet slordig jegens zichzelf; de vrouwe van Middachten wist dat ze een aantrekkelijke verschijning was en ze kleedde zich dienovereenkomstig. Nee, ze was onachtzaam waar het de kinderen betrof. Ze liet ze aan hun lot over. Samen met hen een brief schrijven deed ze niet; ze kon zelf amper de pen vasthouden. Het was een rotzooi op Middachten. Philippota was een dromer; ze had weinig oog voor de trivialiteiten van het dagelijkse leven en was met haar gedachten vaker bij haar robuuste kolonel dan bij haar eigen kroost. Margaretha begreep het niet en dat onbegrip was geleidelijk de harde kantjes van irritatie gaan vertonen. Hun omgang was formeler dan noodzakelijk was tussen familie. In de beproeving die komen ging zouden beide vrouwen veel op elkaar zijn aangewezen, maar weinig aan elkaar hebben.

Margaretha was niet iemand die spijkers op laag water zocht. Ook nu op Middachten ontging het haar niet dat Philippota erg veel van haar zoon hield. Dat stemde haar mild. Bovendien profiteerde ze graag van de luiheid van haar schoondochter. Als Margaretha aanbood dat de kinderen wel bij haar konden logeren, maakte Philippota zelden bezwaar. Zo vervolgde Margaretha haar weg naar Amerongen ook nu met een opgewonden Fritsje en Antje in de koets.

Huis Amerongen anno 1646

Het Utrechts Archief, Utrecht

De tocht ging over Utrecht naar het dorp en kasteel Amerongen. Onderweg drongen de gevolgen van de storm tot haar door. Langs de weg zag ze afgeknapte bomen, eiken die over een deel van de weg waren gevallen en met hun wortels in de lucht staken. In de velden stonden huizen met ingezakte daken, omgewaaide schuren. Toen ze aankwamen bij het kasteel, kon ze geen schade aan de daken ontdekken. Gelukkig stonden ook alle schoorstenen op hun plaats. De schade in het dorp en de velden zou erger zijn. Maar dat was van later zorg, ze waren moe van de reis. De wind was gaan liggen, er daalde een geduldige regen neer die het water in de slotgracht de glans gaf van oud lood.

Het kasteel was een samenraapsel van bouwsels, dat werd gedomineerd door twee gedrongen torens met puntdaken en twee trapgevelhuizen. Ze waren gegroepeerd rond een kleine binnenplaats, waardoor het kasteel van veraf wel iets had van een drijvend dorp. Dichterbij viel vooral de grote poorttoren in het midden van het kasteel op. De poortlijst was gemaakt uit twee kleuren natuursteen, waarvan de lichte en donkere banen als stralen uitwaaierden. De ingang werd bekroond door een wapensteen, met daarop het door twee leeuwen geflankeerde wapenschild van Van Reede.

Margaretha had een hond, Citroentje, die de koets al tegemoet was gesprint. Bij de ingang werden Margaretha en de kinderen opgewacht door Sophia Visbach, het hoofd van de huishouding. Margaretha noemde haar ‘grote Visbach’ om haar te onderscheiden van haar dochtertje dat ook op het kasteel woonde, ‘kleine Visbach’. Achter grote Visbach stond het overige personeel eerbiedig opgesteld: Doortje de koksmeid, Treintje de werkmeid, de lakei Jan, Kristoffel de knecht, Roelof en nog enkele anderen.5 Allen heetten de barones en de kinderen beleefd welkom. In de salon stond het vuur manshoog in de schouw. Margaretha was eindelijk thuis.

Dit kasteel was de trots van haar en haar man. Het stamde uit de dertiende eeuw. De fundamenten waren gelegd door de gebroeders Hendric en Diederic Borre van Amerongen. Het lag op een strategische plek, ingeklemd tussen de Lek en de Utrechtse heuvelrug bevond het zich op de voornaamste doorgangsroute boven de rivieren. Daardoor hadden de kasteelheren in de loop der eeuwen veel tolgelden op het passerende handelsverkeer kunnen heffen. Mede dankzij de benijdenswaardige positie was het kasteel ook veelvuldig ten prooi gevallen aan belegeraars. De laatste belegering had plaatsgevonden tijdens de Tachtigjarige Oorlog, waarbij veel vernielingen werden aangericht. De toenmalige heer stak zich diep in de schulden om het slot in zijn oude luister te herstellen.

Het kasteel was een relict uit de Middeleeuwen, toen dit type waterburcht nog effectief was tegen vijanden. Maar in de zeventiende eeuw waren de kanonnen zo krachtig geworden dat bakstenen muren geen enkele bescherming meer boden. Niemand maakte zich daarover zorgen, het nut van het kasteel lag op een ander vlak. Wie toegang wilde hebben tot de ridderschap van Utrecht moest naast een riddermatige afkomst en een stevig financieel vermogen in het bezit zijn van een erkende hofstede. In Utrecht stonden drieënzestig hofsteden, Huis Amerongen was in 1597, als een der allerlaatste, aan die lijst toegevoegd.6

Huis Amerongen anno 1646

Het Utrechts Archief, Utrecht

Huis Amerongen moest een monument zijn voor het geslacht Van Reede. Het was een in baksteen gestelde verklaring, die iedere toeschouwer inprentte dat achter deze muren een belangwekkend heer woonde. Het kasteel was een dynastiek moment; nooit was het af, altijd was het gebouw op weg naar een volgende etappe in zijn gang naar vergroting en verfraaiing. In de bijna dertig jaar dat Margaretha en haar man er woonden was het de bestemming geweest van een onafgebroken stoet van metselaars, timmerlieden, dakdekkers, graafploegen, tuinmannen en arbeiders. Ieder jaar was er wel iets aan het kasteel toegevoegd of aan de directe omgeving.

De eerste grootschalige verbouwing dateerde van kort na 1650, toen de rommelige noordzijde met zijn erkers en bijgebouwtjes werd vervangen door een compleet nieuwe vleugel van die verdiepingen, een tegenhanger van de zuidvleugel. Het huis had met de twee evenwijdige trapgevelzalen een veel evenwichtigere aanblik gekregen. Niet lang daarna was begonnen met de bouw van een derde toren aan de noordwesthoek van de nieuwe vleugel. Dit was deels mogelijk gemaakt door de gulhartige bijdrage van de Deense koning Frederik iii (1609-1670) aan wiens hof Godard Adriaan gazant was geweest. Tussen gezant en vorst was een vriendschap ontstaan die de heer van Amerongen een geschenk had opgeleverd van honderd zware eiken, een klein bos dat was verwerkt tot vloeren in de nieuwe toren. Godard Adriaan had als wederdienst de nieuwste aanwinst tot ‘Frederikstoren’ gedoopt. Anno 1671 was de toren echter nog niet boven de nok van de noordvleugel uit gekomen.7 Als de spits eenmaal op de derde toren stond zou het spoedig tijd worden voor de steigers van een vierde toren.

Huis Amerongen na de verbouwing van 1650

Het Utrechts Archief, Utrecht

Al deze nijverheid was mede mogelijk dankzij haar, Margaretha. Toen zij in 1643 met Godard Adriaan trouwde, was hij net erfgenaam geworden van een bezwaarde boedel. Zijn vader, Godard van Reede, had hem schulden nagelaten van meer dan honderdduizend gulden.8 Zijn huwelijk met de bijna tien jaar oudere Margaretha Turnor bracht verlichting. Margaretha was via haar moeder, Salomé van Meetkercken (1589-ca. 1611),9 verwant met de schatrijke en kinderloos gestorven Jacques Wijtz (ca. 1580-1643). Wijtz beërfde haar met zijn schilderijencollectie, met een riant huis aan de Kneuterdijk in Den Haag, en met zijn enorme kapitaal.10 Niet lang na de huwelijksvoltrekking was het paar begonnen met het aflossen van de schulden. Gelijktijdig waren de eerste werkzaamheden van start gegaan. In totaal zou het paar ruim vijfenzestigduizend gulden uitgeven aan de verfraaiing van het kasteel.

Het huwelijk was voor Godard Adriaan een uitkomst, maar voor Margaretha niet minder. Haar moeder mocht een hoogadellijke dame zijn geweest, haar vader was een gewone vaandeldrager in dienst van het Staatse leger, George Turnor. Toen Salomé zwanger was van Margaretha, werd het haar door haar familie verboden met de onbemiddelde kapitein Turnor te trouwen. De lage afkomst van haar vader en de gebrekkige burgerlijke staat van haar ouders hoorden niet tot Margaretha’s favoriete gespreksonderwerpen. Een kapiteinsdochter die zich had ingetrouwd in kringen waarin iedereen kon pronken met familiewapens en indrukwekkende stambomen had het niet gemakkelijk. Het geheim van haar afkomst bemoeilijkte ongetwijfeld ook de omgang met haar even slordige als adellijke schoondochter, Ursula Philippota van Raesfelt. Maar Margaretha eiste haar plek op. In 1663 had ze onder het zegel van de Engelse koning laten verklaren dat de naam Turnor ‘tot de oude adel van dit koninkrijk behoort’.11 Zelfbewust ondertekende ze de brieven aan haar man voortaan met ‘uw getrouwe wijf, Margaretha Turnor’.

Margaretha’s huwelijk was een formidabele alliantie. Haar vermogen had zich gevoegd bij een hoeveelheid onroerend goed die in onbezwaarde staat de eigenaar al in 1645 tot de dertigste plaats van rijkste inwoners van de Nederlandse Republiek had gebracht.12 Dankzij het parate geld kon de uitbreiding van het landgoed een hoge vlucht nemen. Het begon met de aankoop in 1645 van bijna 20 hectare bouwland achter het dorp ten behoeve van de tabaksteelt. Het jaar daarop kochten ze van het Utrechtse Sint Pieter Convent ruim 4 morgen weiland, een akker van anderhalve morgen van de weduwe van de dorpssecretaris van Amerongen, en kregen ze de oever van de Hollandse Rijn ‘van de oude kalkoven tot aan Remmerden’ in erfpacht. Er ging geen jaar voorbij zonder territoriale groei. Soms besloten Margaretha en Godard Adriaan alleen een eikelkamp te kopen, zoals in 1664, een andere keer lijfden ze een aantal aan elkaar gelegen percelen in één keer in.

De toename van aankopen was in de jaren zestig in een versnelling geraakt. In 1663 werd de Van Wely’s Berg, gelegen aan de Gelderse kant van de Lek, aan het domein toegevoegd tezamen met zijn ‘houtgewas, heide en schaapsweiden’ alsmede de landen en bossen tussen Amerongen en Huis Zuylestein. In 1665 kochten ze tussen de 40 à 50 hectare aan bouwland en boomgaarden. Het vermogen in land was in 1645 al meer dan zevenhonderdduizend gulden; wie het memoriaalboek leest dat de heer en de vrouwe van Amerongen in 1678 van hun bezit lieten opmaken ontkomt niet aan de indruk dat het eigendom sinds die tijd bijna exponentieel was toegenomen.13

Margaretha en Godard Adriaan waren grootgrondbezitters geworden. Ze hadden een groot deel van de Allemanswaard, de nabijgelegen uiterwaard, in handen. Ze hadden een uitgestrekt bos, dat 5 kilometer noordwaarts reikte tot aan de Ginkelse duin, een bult van 35 meter hoog. De Amerongse berg, een kleine 70 meter hoog, was ook van hen. Tot 7 kilometer oostwaarts lagen hun weilanden bij de Prattenberg, tussen Veenendaal en de Utrechtse heuvelrug. Hun bezittingen reikten tot 5 kilometer ten westen van Amerongen, met de landerijen rond het oude kasteel Natewisch. Binnen het dorp Amerongen hadden ze de bierbrouwerij in hun bezit, de windmolen plus ‘windrecht’, boomgaarden langs de hoofdweg en menig huis en hofstede.

In 1661 liet het echtpaar zich door de schilder Juriaan Ovens vereeuwigen. De nieuwe noordvleugel was klaar en de lege wanden vroegen om een portrettengalerij. Ovens schilderde het paar ten voeten uit. Godard Adriaan kijkt de toeschouwer aan, de knokkels van zijn rechterhand parmantig op zijn heup geplant, zijn rechterhand rustend op een ridderhelm met witte pluimen. Hij is geheel gehuld in een harnas om te laten zien dat hij gevaarlijke situaties niet uit de weg ging. Op zijn hart, aan een blauw lint, hangt het ordeteken van de witte olifant, ooit ontvangen uit de handen van de Deense koning Frederik III. Op een bijzettafeltje ligt een verzegeld document, ten teken dat Godard Adriaan heeft bijgedragen aan belangrijke internationale verdragen. Op de achtergrond steken de twee torens van zijn kasteel uit boven de boomkruinen.

Ovens maakte een even groot schilderij van Margaretha. Daarop is zij de kapiteinsdochter voorgoed ontstegen. Ze kijkt de toeschouwer schuins aan, haar oogopslag verraadt de rust die de hoge adel nu eenmaal is aangeboren. Het is alsof de kasteelvrouwe door de schilder even is staande gehouden terwijl ze juist van de noord- naar de zuidvleugel schrijdt. Haar zwartzijden japon is bij de benen opengevallen, waardoor er vrij zicht ontstaat op de jurk eronder, een weelde van zilverbrokaat met een brede zoom van goudkant. Goudkant was gemaakt van verguld zilver, dat per gewicht bij de goudsmid werd aangeschaft. De vierdubbele zoom van Margaretha moet een vermogen hebben gekost. Volgens de nieuwste mode eindigen haar mouwen niet met manchetten maar met geplooide mouwstroken, op haar borst schittert een broche van diamanten. De halslijn is niet hoog, maar zeker niet te laag, want deze voorname dame was op het moment van schilderen toch al zevenenveertig jaar.

Het tweeluik trof ongewild de kern van hun huwelijk. Margaretha en Godard Adriaan staan tegenover elkaar, beiden met een lichte holling in de rug alsof ze zich naar elkaar toe bewegen. Met deze nooit voltooide toenadering illustreerden ze onbedoeld de afstand die de ambassadeur en de ambassadeursvrouw vrijwel altijd van elkaar scheidde. Het kwam voor dat ze elkaar een halfjaar niet zagen, soms zelfs een jaar. Dit gemis werd met de ganzenveer goedgemaakt. Margaretha miste geen enkele post. Wanneer Godard Adriaan van huis was, schreef ze hem driemaal in de week. Ze schreef hem over politieke verwikkelingen in binnen- en buitenland, wat ze in de couranten las en aan geruchten opving, over ziekte en dood, over ijsgang en onweer, ze schreef zelfs als er helemaal niets te melden viel. De band moest intact blijven. Net zo onveranderlijk als de frequentie van haar correspondentie was haar aanhef: ‘Mijn Heer en liefste hartje’.

Zoals Margaretha al had gevreesd was de storm niet aan Amerongen voorbijgegaan. De dag na haar thuiskomst uit Wezel begon ze met het inventariseren van de stormschade. Alleen de directe omgeving van het kasteel was er ongeschonden doorgekomen.14 Het melkvee op de koekamp stond bedaard te grazen, in de stallen boden de tien paarden een al even kalme aanblik. Iets verder weg van het kasteel had het natuurgeweld flink huisgehouden. Margaretha liet zich erheen brengen in het tweespan. Vanaf de Lekdijk strekte zich aan beide kanten een ravage uit. Binnendijks waren de boekweit- en korenvelden verwoest; alle schoven waren weggevaagd, de oogst zo goed als verdwenen. Menige tabaksschuur was geveld, de kostbare inhoud meegenomen door de wind. Buitendijks was de schade nauwelijks minder. Windstoten hadden zich in de rietkraag geboord, waardoor Margaretha’s ‘rijshout’, het riet waarvan manden werden gevlochten en waar daken mee werden gedekt, zwaar had geleden. Ook voor veel wilgen, nuttig vanwege het door kuipers gewilde ‘hoephout’, was deze storm te zwaar geweest.

Margaretha leefde met het land. Haar kalender stond geschreven in de voren van het land en in het bloed van het slachtvee, ieder jaar opnieuw. Ze was nagenoeg zelfvoorzienend. Uit haar boomgaarden haalde ze fruit: appelen en pruimen vooral. In haar kelder had ze de worsten hangen van de door haarzelf geslachte varkens en ossen. Het graan van haar akkers kon naar de molen die bij het landgoed hoorde. Uit de slotgracht van het kasteel haalde ze vis. Tegen rovers die het op haar visstand hadden voorzien trad ze streng op. Toen een otter van anderhalve meter lengte haar water tot zijn jachtgebied had gemaakt, liet ze jacht op hem maken. Hij werd uiteindelijk in Elst geschoten, ‘met de kop van een karper nog in de bek’.15

Voor stadsbewoners in de Republiek was de kalender met zijn traditionele jaargetijden al een object geworden van weemoedige romantiek, die hoorde bij het landleven en de eenvoud die de moderne samenleving achter zich had gelaten.16 Voor hen waren ‘bloeimaand’ (mei), ‘hooimaand’ (juni), ‘slachtmaand’ (november), ‘sprokkelmaand’ (februari) de titels van tafereeltjes aan hun muur, waarop oogstende boeren en nostalgische landschappen stonden afgebeeld. Voor Margaretha, haar boeren, seizoensarbeiders en pachters waren deze bezigheden een dagelijkse realiteit.

Er was weinig nostalgisch aan het landleven. De uitgestrekte landgoederen vormden een toernooiveld voor de seizoenen. Iedere maand nam zijn wapens mee. De kiemmaand april kon te nat zijn, waardoor het zaad verdronk. Wanneer de bloemen van de tabaksplanten oudroze kleurden konden aanhoudende zomerregens de oogst bederven. Het kon ook te droog zijn, in dat geval bood de nabijheid van de Lek soelaas. In het najaar waren er stormen. Als het meezat sloegen die pas toe in de wintermaand december, als alles was geoogst. Wanneer het zoals nu tegenzat stormde het al in september.

Dorp Amerongen

Het Utrechts Archief, Utrecht

Margaretha’s inspectietocht van de stormschade eindigde in het dorp. Amerongen telde zo’n vijftig huizen, veelal houten stulpen met daken van stro. Het dorp werd doorsneden door twee zandwegen, in het midden stonden een opvallend grote kerk en een stenen stadhuis. Dorp en kasteel lagen dicht bij elkaar. Bij een stevige wind werden de geluiden uit het dorp overstemd door het ruisen van de bomen. Als het rustig was, hoorde de kasteelvrouwe het gekukel van een haan, het blaffen van honden, kinderen die speelden. Verschillende dorpelingen verdienden als landarbeider de kost op de landgoederen van Amerongen.

Zodra Margaretha zich in het dorp vertoonde, kwamen bewoners op haar af om over de stormschade te klagen. Voor de dorpelingen was Margaretha de burgemeester, de moeder die luisterde en hielp. De een na de ander vertelde haar met de muts in de hand over zijn schoorsteen die was afgerukt of zijn dak dat was stukgeblazen. Uit de kerktoren waren enkele brokken hardsteen omlaag gekomen. Alle huizen aan het raadhuisplein waren zwaar beschadigd. Van de woning van de lakenkoper aan het kerkhof was het complete dak afgerukt.17 De vrouwe van Amerongen hoorde alles begripvol aan. Ze wist dat ze binnenkort een delegatie smekelingen op het kasteel kon verwachten.

Margaretha vertegenwoordigde in de ogen van de dorpelingen haar man, de heer van Amerongen. Zij was in de loop der jaren uitgegroeid tot zijn plaatsvervanger. In zekere zin was zij zijn afspiegeling geworden, hij vertegenwoordigde de Republiek in het buitenland, zij op haar beurt was zijn ambassadrice in het domein van de hoge heerlijkheid van Amerongen. Haar representatieve functies beperkten zich dan ook niet tot die van burgemeester.

Haar man was behalve diplomaat ook een vooraanstaand politicus in de provincie Utrecht. Hij gaf leiding aan een grote groep regenten van diverse pluimage, die deels aan hem waren gebonden door familiebanden en deels door gemeenschappelijke belangen. Deze regenten beschouwden de heer van Amerongen als hun patroon; zij volgden zijn raad en aanwijzingen en verwachtten daarvoor iets terug, bijvoorbeeld een lucratieve benoeming of een eervol baantje. Maar omdat hij er bijna nooit was, moest Margaretha namens hem als patroon optreden.

Zij en Godard Adriaan hadden het in hun brieven veelal over ‘de vrienden’ wanneer hun achterban ter sprake kwam. Na haar terugkeer uit Wezel ontdekte ze dat van vriendschap weinig sprake was. De vertrouwde verhoudingen waren grondig verstoord. Aanleiding hiervoor waren de naderende verkiezingen voor een belangrijk bestuursorgaan.

De Van Reede-clan had een prominente positie in de provincie en het was van groot belang die te behouden. Het gewestelijke bestuur bestond uit drie gekozen colleges, de ridderschap, de zogeheten ‘geëligeerden’ en het burgerlijke college. Voor de Van Reede-clan waren de eerste twee van belang. In de ridderschap zaten alleen de hoogste, meest riddermatige heren; daarin was Van Reede onbedreigd. Het college der geëligeerden echter was een ander verhaal. De geëligeerden waren een overblijfsel uit het katholieke verleden van vóór de Opstand tegen Spanje. Inmiddels was het college volledig geseculariseerd maar het had een groot deel van zijn invloed in de regering van Utrecht behouden. In 1671 waren in dit gremium kort na elkaar vier vacatures ontstaan, een toestand die bij ambitieuze regenten opwinding veroorzaakte.

Godard Adriaan wilde per se zijn neef laten verkiezen, Godard Willem van Tuyll van Serooskercken (1647-1708), heer van Welland. Dit in Utrecht woonachtige familielid werd door hem en Margaretha beschouwd als een half gezinslid. Welland was op vroege leeftijd wees geworden en had een groot deel van zijn jeugd op kasteel Amerongen doorgebracht. Godard Adriaan en Margaretha achtten het hun verantwoordelijkheid om hun neef een riante uitgangspositie te bezorgen voor een loopbaan als regent in Utrecht. Daarom moest hij in februari tot geëligeerde worden gekozen.

Voor het welslagen van deze operatie was echter de uitslag van de burgemeestersverkiezingen op 1 oktober van groot belang. De twee burgemeesters van Utrecht hadden namelijk een grote invloed op de keuze der geëligeerden. De kandidaat van de Van Reedes was een zekere Johan van Nellesteyn (1617-1677), een vriendelijke man die het er in rustiger tijden waarschijnlijk beter van af zou hebben gebracht. Er waren echter meer gegadigden voor het burgemeestersambt. In de aanloop van deze verkiezingen waren de partijverhoudingen in rap tempo erg ingewikkeld geworden. Niemand wist meer precies wie zich aan wie had verplicht. Het hielp bovendien ook niet erg dat Nellesteyn weigerde potentiële medestanders te paaien met beloften als hij burgemeester zou worden.

Gelukkig voor Margaretha was het leidinggeven aan de ‘vrienden’ niet haar eerste verantwoordelijkheid. De dagelijkse rompslomp daarvan werd verzorgd door Everard van Weede, heer van Dijkveld (1626-1702). Godard Adriaan had Dijkveld als zijn adjudant genomen omdat deze regent was gepokt en gemazeld in de Stichtse politiek. Maar zelfs een kundige handlanger als Dijkveld dreigde de controle te verliezen. Niemand was meer zeker van elkaar, er werd zo druk gelobbyd dat sommige regenten zelfs verschillende malen per dag van partij wisselden. Dit was het moment dat Margaretha, als directe afgezant van Godard Adriaan, haar volle gewicht in de schaal moest werpen om de heren aan de betekenis van loyaliteit te herinneren. Tot voldoening van neef Welland kregen de onbetrouwbaarste leden van de clan haar misnoegen ‘in significante termen’ over zich uitgestort.18 Het hielp echter weinig. Tijdens de burgemeestersverkiezingen ging Johan van Nellesteyn, de Van Reede-kandidaat, roemloos ten onder.19 Margaretha kon niet langer instaan voor de verkiezingen over drie maanden, wanneer neef Welland moest worden gekozen.

Oktober was slecht begonnen. De tarwe-, boekweit- en tabaksoogst hadden allemaal stormschade opgelopen. De Van Reede-clan had de Utrechtse arena met een blauw oog verlaten.

In diezelfde maand kreeg Margaretha bezoek van iemand die eveneens met tegenslag had te kampen. Op 27 oktober meldde zich onverwachts een groepje ruiters aan de poort van kasteel Amerongen. Het was de prins van Oranje voor een bliksembezoekje. Willem iii was bijna meerderjarig en keek reikhalzend uit naar het moment dat hij zou worden benoemd tot stadhouder van Holland, Utrecht en al die andere provincies waarover zijn vader stadhouder was geweest. Hij wilde vooral vaart zetten achter zijn benoeming tot kapitein-generaal van het leger. Maar het zat hem nog steeds tegen.

Nog altijd zette de raadpensionaris De Witt met zijn medestanders hem de voet dwars. Het was evident dat er oorlog kwam, meende de prins, en niemand had meer recht op het opperbevelhebberschap dan hij. De Witt argumenteerde dat de prins te jong was en te onervaren voor zo’n baan. Hoewel de prins steeds meer medestanders had gekregen, was de oppositie nog altijd te sterk. De visite aan Margaretha was bedoeld om zich te verzekeren van de steun van haar man. Wanneer de prins opnieuw een gooi naar het bevelhebberschap zou doen, moest Utrecht hem steunen.

Op sommige volgelingen had Willem III een magische uitwerking, de lagere standen in bepaalde steden konden van zijn verschijning in vervoering raken. Maar Margaretha was nog niet erg van hem onder de indruk. Zij zag slechts een intelligente jongeman van twintig, zeven jaar jonger dan haar zoon en veel zwakker en breekbaarder van lichaamsbouw. Ze wist dat ze hem nu in goeden doen zag, de frisse buitenlucht had zijn astma tijdelijk verdreven, waardoor hij minder kuchte dan gewoonlijk. Evengoed vielen haar zijn magere, door een grote haakneus gedomineerde gezicht op, zijn grauwe huid en de blauwe aderen langs zijn slapen. Hij sprak zacht, Margaretha moest licht vooroverbuigen om te horen wat hij te zeggen had. Erg veel was dat trouwens niet geweest. Het gesprek had een uur geduurd, maar kon aan haar echtgenoot worden samengevat in één zinnetje: ‘Zijne Hoogheid biedt u zijn diensten aan.’

Het was een uitspraak die ze in haar geheugen onder handbereik hield. De woorden betekenden dat wanneer het de prins goed ging, hij de steun van de baron van Reede niet zou vergeten. Dat was fijn voor haar en haar echtgenoot, het was nog fijner voor haar zoon, Godard. Godard naderde inmiddels de dertig, het werd de hoogste tijd voor enige opwaartse beweging in de militaire rangorde.

De prins was bezig de druk op De Witt en diens medestanders te verhogen. Visites zoals nu aan Amerongen hoorden bij de gebruikelijke aanpak wanneer een patroon een initiatief voorbereidde. Als Godard Adriaan dat ene zinnetje in Margaretha’s brief las, wist hij wat hem te doen stond. Dan instrueerde de heer van Amerongen zijn beschermelingen in Utrecht en Den Haag om zich waar mogelijk in te zetten voor, zoals het inmiddels heette, ‘het werk van de prins’.

De wereld van Margaretha was er nog altijd een van vertrouwde routine, zoals die van alle inwoners in de Nederlandse Republiek. Alleen was zij beter dan haar landgenoten op de hoogte van de oorlogsdreiging. Godard Adriaan had haar talloze keren voorgehouden dat de Franse koning niet voor niets bezig was zijn leger te vergroten. Het voorafgaande halfjaar had hij in Duitsland vele gesprekken gevoerd met vorsten en diplomaten die hem hadden verteld dat Frankrijk op zoek was naar medestanders voor een aanval op de Republiek. Godard Adriaan wist ook niet precies hoe de Franse agressie eruit ging zien, maar de indruk van naderend onheil was te groot om nog langer te negeren. Daarom had hij er bij haar op aangedrongen dat ze zich op de oorlog voorbereidde.