Johan de Witt (1625-1672) en zijn broer Cornelis (1623-1672) zijn van grote betekenis geweest voor de Nederlandse Republiek. Bijna twintig jaar lang stond Johan de Witt aan het roer van de Republiek. Zijn broer Cornelis zette met de spectaculaire overwinning op de Engelsen een van de meest gedurfde maritieme operaties uit de vaderlandse geschiedenis op zijn naam.

De broers hadden het gevoel in een bijzondere tijd te leven. Johan en Cornelis werden de belichaming van een land dat werd bestuurd door burgers en dat zich volledig toelegde op het voeren van handel en het vergaren van welvaart. Samen groeiden zij uit tot de leidsmannen van de ‘Ware Vrijheid’: een staat die vrij moest zijn van de grillen van de prinsen van Oranje.

Op basis van deels nog nooit gebruikt bronnenmateriaal schetst Luc Panhuysen het leven en werk van Johan en Cornelis de Witt. De Ware Vrijheid is het aangrijpende verhaal over twee bevlogen staatslieden uit het hoogtepunt van de Gouden Eeuw.

LUC PANHUYSEN

De Ware Vrijheid

De levens van
Johan en Cornelis de Witt

De Ware Vrijheid is geschreven in opdracht van de Stichting Dordtse Academie. De stichting is tot het verstrekken van die opdracht financieel in staat gesteld door een ruimhartige subsidie van de Gemeente Dordrecht

Voorts werden bijdragen ontvangen van:

IHC Holland Merwede B.V.

Kinderdijk

Verstegen Accountants en Belastingadviseurs

Dordrecht

ABN AMRO Bank N.V.

Drechtsteden

IGAL Ltd.

(Intercontinental Grouping of Accountants and Lawyers)

Londen

Veldhuijzen Evenboer & Nuiten Advocaten

Dordrecht

Olympus maakt deel uit van uitgeverij Atlas Contact

© 2005, 2009 Luc Panhuysen

E-book Perfect Service

Omslagillustratie Johan de Witt en Cornelis de Witt, beide door Jan de Baen

Kaart hoofdstuk 10 Hester Schaap

ISBN 978 90 467 0552 0

NUR 681/688

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 10e druk, 2015 ISBN 978 90 467 0267 3

Voorwoord

Johan de Witt schreef bijna acht strekkende meter aan ambtelijke brieven. Meer dan twintig dikke delen van knisperende missiven die alle aanvangen met een beleefde aanhef en afsluiten met ‘uw ootmoedige dienaar...’ Johan was een toegewijd ambtenaar, en het laatste wat de onderzoeker verwacht bij het doorlezen van deze briefmassa is het ondergaan van iets als een ‘historische sensatie’.

Maar wie een dag in het Nationaal Archief te Den Haag achter de minutenboeken van de raadpensionaris gaat zitten, wordt zich er vroeg of laat van bewust dat hij een zeventiende-eeuwer volgt in zijn dagelijkse handel en wandel. Al lezend hoort hij de hartenklop van het politieke leven én van het familieleven van Johan en Cornelis. Kilometers lang kronkelen de letters voort, allemaal handwerk; inktspetters laten zien waar de ganzenveer zich verstuikte in een haastige lus. Aan het einde van de dag, als de intercom van het archief de sluitingstijd aankondigt, ontdekt de onderzoeker dat zijn tafel en zijn schoot bedekt zijn met een fijn laagje zand, strooizand, waarmee Johan de Witt de inkt liet drogen.

Voor dit boek heb ik gebruik gemaakt van historische bronnen en secundaire literatuur. Ik heb niet willen streven naar volledigheid. Het onderwerp van dit boek is de broederband van Johan en Cornelis, die uitgroeide tot een machtsband. Noodgedwongen heb ik daarom veel informatie over Johan buiten beschouwing gelaten. Johans wiskundige activiteiten heb ik kort aangestipt, zijn gezaghebbende geschrift over de levensverzekering niet. Steeds heb ik mij laten leiden door de invalshoek van hun broederschap. Waar dit niet mogelijk bleek, zoals op het gebied van de buitenlandse politiek, heb ik mij telkens afgevraagd of de internationale betrekkingen iets verduidelijkten over de positie van de Republiek en of ze in verband konden worden gebracht met de door de jaren heen steeds nijpender wordende situatie waarin het land kwam te verkeren. Uiteindelijk was het zowel de binnenlandse als de buitenlandse realiteit die beide broers de das omdeed.

Ik heb veel citaten gebruikt, vooral om een beeld van de tijd en de onderlinge omgang te laten zien. Het ambtelijke jargon van die tijd is echter buitengewoon omslachtig en slaapverwekkend. Voor niet-specialisten zou het bovendien ondoorgrondelijk zijn. Ik heb daarom besloten de citaten in een hertaalde versie te presenteren, waarbij ik zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke formuleringen ben gebleven.

Vertellen is organiseren, en organiseren is kiezen. Voor de keuzes ben ik uiteraard verantwoordelijk. Maar bij de organisatie heb ik veel hulp van anderen gekregen, zonder wie de keuzes ongetwijfeld onverstandiger waren uitgepakt. Personen die mij hielpen door het aandragen van een enkel interessant feit, dank ik in een noot. Anderen wil ik hier danken, omdat zij een middag of meer uittrokken voor een leerzaam gesprek of omdat ze mij anderszins inspireerden: Ido de Haan, H. Blom, E. Haitsma Mulier, Carolina Verhoeven, S. Groenveld, Chris de Bruyn, Paul ’t Hart, mr. O. Schutte, Jaap de Haan, Manon van der Heijden, Maarten Prak en K. Schilt. De correspondentie van Johan is keurig terug te vinden in zijn minutenboeken op het Nationaal Archief, maar de brieven van Cornelis en anderen zijn nauwelijks geïnventariseerd. Zonder archivaris Dick Kaajan had ik nooit de vele brieven van Cornelis kunnen vinden. De hulp van Margariet Moelands verdient een apart woord vanwege haar juridische adviezen ten aanzien van Cornelis’ rechtsgang. Irene Groeneweg stond mij jarenlang bij met haar grote bronnenkennis, en mijn hoofdpersonen met haar historisch verantwoorde kledingadviezen.

Dank ben ik verschuldigd aan hen die mijn manuscript, soms in verschillende versies, aandachtig hebben gelezen en van kritische opmerkingen voorzagen: Addie Schulte, Jori Zijlmans, Gerben Hellinga, Luuc Kooijmans, Hannie te Grotenhuis en Cees Esseboom. Ik heb erg geprofiteerd van het commentaar van Willem Frijhoff, Paul Knevel en Roel Leentvaar, die in hun hoedanigheid van begeleidingscommissie het boek in de loop der jaren hebben zien vallen en opstaan; ook zij werkten zich door verschillende versies van het manuscript heen.

Uitdrukkelijk moet ik de Stichting Dordtse Academie danken als initiatiefnemer, organisator en opdrachtgever; zij stelde mij in staat onafgebroken aan dit boek te werken. De gemeente Dordrecht als geldschieter leverde hiermee een culturele inspanning waarvan historici zich er meer zouden wensen.

Tot slot ben ik mijn vrouw Hannie dankbaar dat ze zo langdurig een opdringerig broederpaar als Johan en Cornelis in ons midden heeft geduld.

Zwolle, juni 2005

Proloog

21 augustus 1672 - Maria van Berckel was nog maar een dag weduwe. De dag tevoren waren haar man, Cornelis de Witt, en diens broer Johan in Den Haag op beestachtige wijze vermoord. Toen ze het nieuws hoorde, bevond ze zich in Rijswijk. Nu zat ze in de trekschuit op weg naar Rotterdam, weg van de plek des onheils. Knotwilgen gleden voorbij. De kajuit zat vol met reizigers, die een levendig gesprek voerden. Er was iemand, een man uit Den Haag, die het hoogste woord voerde. Hij beweerde dat hij de afslachting van de gebroeders De Witt met eigen ogen had aanschouwd. De Hagenaar vertelde hoe ze uit de gevangenis waren gesleurd. Van een afstand had hij gezien hoe de schutters waren begonnen met schieten. Hij beschreef de razernij van het volk daarna, het tieren, steken, snijden en scheuren. Maria keek naar buiten en probeerde het niet te horen. Toen haalde de spreker een prop uit zijn zak, wikkelde die open en stak iets zwarts omhoog. ‘Dit,’ zei hij, ‘heb ik voor enkele stuivers in Den Haag gekocht: een vinger van Cornelis de Witt.’ Maria stond op, doorkruiste de volle kajuit en ging voor de spreker staan. Ze zei: ‘Deze vinger heeft nog gisteren behoord aan de hand van mijn beminde man.’ De passagier verschoot van kleur en viel flauw.1

De anekdote is afkomstig van Joachim Oudaen, een sympathisant van de gebroeders De Witt. Hij beschikte over voldoende dramatisch talent om dit schuitenpraatje te bedenken. Maar het verhaal is aannemelijk. De moord op de broers en de verminking van hun lichamen vormden het gesprek van de dag en van lang daarna. Wie daags na de gebeurtenis gebruik maakte van het openbaar vervoer, ontdekte hoe snel geruchten zich konden verspreiden. Ook de confrontatie van Maria met de vinger kan hebben plaatsgehad. Het had zelfs nog erger gekund. Veel lichaamsdelen gingen op tournee. De harten van de broers waren kort na de moord op weg naar een koper in Engeland.2 In Leiden trok het geslachtsorgaan van Cornelis honderden kijkers.3

Het was ramptoerisme van een bevolking in paniek. Reeds drie maanden was het land verwikkeld in een uitzichtloze oorlog en het had de donkerste angsten en het primitiefste bijgeloof in de mensen naar boven gebracht. De gebroeders De Witt waren geofferd op een altaar van nationale redding, hun lichamen en hun bloed waren relikwieën geworden. In het Museum Gevangenpoort is een reliekschrijn uit die tijd te bezichtigen, met daarin de tong van Johan en een teen van Cornelis.

Met de dood van de broers was een einde gekomen aan een periode in de Nederlandse geschiedenis die bekendstaat als de Ware Vrijheid (1650-1672). Johan en Cornelis waren de belichaming geworden van dit bewind, dat stond voor soberheid en onkreukbaarheid, voor dienstbaarheid en algemene welvaart. Maar ze belichaamden ook een aristocratenmacht en een afkeer van de Prins van Oranje, waar ze met een voor hun tijd opmerkelijke hardnekkigheid aan vasthielden. Johan en Cornelis waren mannen met een missie die gaandeweg leerden tegen de stroom in te roeien. Na twee decennia van hard werken voor het vaderland bleek dat vaderland niet meer van hen te houden. Ze waren een brandpunt geworden van angst en haat.

Een halve eeuw eerder, toen de broers werden geboren, was deze furie nog volstrekt ondenkbaar. De Nederlandse Republiek bevond zich in rustig vaarwater. De stad Dordrecht bood haar burgers geborgenheid. Het milieu waaruit Johan en Cornelis voortkwamen, stond in het teken van beschaving. En in het gezin waarin ze opgroeiden keken de leden met optimisme naar de toekomst.

1 Thuis

Gelijk de schoen is de maat voor de voet
zo is behoefte de maat voor geld en goed.

Jacob de Witt

De brak en de hazewind

Het familiewapen van de familie De Witt verbeeldde de prooi, het doelwit.

Iemand met enige kennis van jagen herkende in de zilveren haas en de twee zilveren honden op het groene veld onmiddellijk de hazenjacht. De hondjes in het wapen mochten op elkaar lijken, ze waren wel degelijk verschillend. Onderaan, in de punt van het schild, bevond zich de brak, de hond waarmee de jacht begon. De brak had korte, krachtige poten en een onfeilbare neus. Hij ploegde net zo lang door het gras en de brandnetels tot hij een geurspoor oppikte en de haas uit zijn leger joeg. Op dat moment werd de hazewind ingezet. De jager hoefde nu alleen nog maar de smalle kop op het knipperende staartje te richten en de halsband los te maken. De hazewind was een projectiel.

Dit wapen stond op de zerk van het familiegraf, op peper- en zoutvaatjes en op nog enkele voorwerpen die een eigendomsmerk nodig hadden. Verder probeerde de familie het gebruik ervan te vermijden. Johan en Cornelis verschenen er later met tegenzin mee in het publiek. Een De Witt vond blazoenen opzichtig. Weliswaar had hij er zelf een, maar hij liep er niet mee te koop.

Het gebruik van familiewapens stamde uit de veertiende eeuw, toen bij de burgerlijke stadsbestuurders de behoefte ontstond om allerlei handelingen rechtsgeldig te maken. Aktes en andere documenten werden daarom van een herkenbaar merkteken voorzien. Uit die tekens ontstonden de wapenschilden, vaak met rebusachtige verwijzingen naar de familienaam. Zo had het Dordtse geslacht Pijl drie pijlen en het geslacht Roerom een buikige ketel met een pollepel.

Het wapenschild van De Witt was iets complexer. Het woord ‘wit’ betekende behalve witkleurig ook: bedoeling, doelwit. Hoewel de familienaam rechtstreeks naar de haas verwees, waren de andere dieren in het tafereel even belangrijk. Dankzij hun inbreng werd het familiewapen een zinnebeeld van effectiviteit. En als het doel de maat aangaf, was de hazewind het doelmatigst. De hazewind liet de brak het vuile werk doen voordat hij in één sprint de haas greep. Het wapen van De Witt liet precies dat moment zien: de laatste sprong, waarin hij de haas pakt, de sprong waardoor de moeite van brak en jager werd beloond. Dat maakte de hazewind tot het eigenlijke onderwerp.

Familiewapen De Witt

De hazewind zou een goede schutspatroon zijn geweest voor de familietak waaruit Johan en Cornelis voortkwamen. Hun voorouders waren goed in het bereiken van doelen. Ze hielden hun blik strak op dat ene punt in de toekomst gericht. Als ze in actie kwamen, deden ze dat effectief. Niet opgewonden blaffend zoals de brak, maar stil, snel en schoon. De hazewind was bovendien een chic dier, dat werd geassocieerd met adeldom.1 Die associatie zou de voorouders hebben bevallen, mits natuurlijk innerlijke adeldom werd bedoeld.

Zeventiende-eeuwers beschouwden zichzelf als een schakel in een lange keten.2 Men voelde zich even sterk verbonden met de levende familieleden als met de meerderheid van dode en ongeboren familieleden. De familie was een nooit eindigende estafette, waarin de oude generatie de fakkel doorgaf aan de jonge generatie. Het doel was niet een eindstreep, maar juist het voortzetten van de estafette, etappe na etappe, als een wedloop tegen de dood. Daarom eiste de familie teamgeest van haar leden. De vorige generatie had de verantwoordelijkheid op de winkel te passen en alles ongehavend over te dragen. De daaropvolgende generatie deed hetzelfde, al vond niemand het erg als gaandeweg enige positieverbetering plaatsvond. Wie echter de positie schaadde, kon rekenen op een smadelijke plek in het geheugen van de leden.

Dat gold voor ambachtslieden, het gold in nog sterkere mate voor bestuurders. Wanneer een geslacht enkele generaties lang met een zekere regelmaat publieke ambten op zijn naam schreef, kwamen sommige leden daarvan spontaan onder de indruk. Wanneer ook nog eens de ambten toenamen in frequentie en zwaarte, dan overschreed de familie een mysterieuze grens. Dan werd ze een ‘huis’, ze verwierf een dynastieke glans.3 Het besef ontstond dat de familie uit het verleden een missie kreeg overgeleverd.

De stamboom van het geslacht De Witt ging terug tot de dertiende eeuw. De vroegste De Witten waren eenvoudige lieden, maar reeds in de veertiende eeuw werd een zekere Jan die Witte burgemeester van Dordrecht. Hij was de eerste burgemeester van de familie. Tussen hem en Jacob lagen tien generaties. In die tweeënhalve eeuw leverde de familie nog vele magistraten en burgemeesters. Maar zij bleven allemaal kooplieden, die het bestuur erbij deden. Hierin verschilden ze niet van andere geslachten in de Dordtse elite.

Wel had de familie De Witt gaandeweg een zekere huisstijl ontwikkeld. Bijvoorbeeld door een traditie van bepaalde voornamen. Opvallend veel zoons heetten Johan, Cornelis of Jacob, veel dochters Johanna of Cornelia. Een ander kenmerk van de huisstijl was vroomheid. Vóór de Reformatie lieten veel De Witten zich in kloosters inschrijven, erna vertoonde menig familielid een grote gehechtheid aan het calvinisme.

Vanaf de eerste helft van de zestiende eeuw behoorde de familie tot de subtop van het patriciaat. Voor het grootste deel van de familie De Witt zou dat niet meer veranderen. Zij bevolkten de schepenbanken en vervulden even trouw als onopvallend de vele lagere functies in het lokale bestuur. Maar in de negende generatie, in de tweede helft van de zestiende eeuw, was er één tak die effectiever was dan de rest. Deze De Witten waren de hazewinden. Zij kregen een voorsprong waarvan Johan en Cornelis jaren later zouden profiteren.

Jacob en Anna

Het verschil met de rest van de familie ontstond door toedoen van Cornelis Franszoon de Witt (1545-1622). Cornelis Fransz, de vader van Jacob de Witt, was een man met bestuurlijke kwaliteiten. Hij verenigde verscheidene aanzienlijke functies in zijn persoon. Negenmaal werd hij als afgevaardigde naar de regering van Holland gezonden, in Den Haag, waar hij ook al gedeputeerde was namens Dordrecht in de Staten-Generaal. Nog indrukwekkender waren de negentien keer dat hij tot burgemeester werd gekozen – een recordaantal.

De lotgevallen van deze voorvader behoorden tot het vaste repertoire van familieverhalen. Uit diverse anekdotes bleek zijn vindingrijkheid en het grote vertrouwen dat hij genoot van een van de machtigste mannen van het land, prins Maurits. Er was één avontuur dat hij aan iedereen vertelde, waarschijnlijk meer dan eens. Honderd jaar later pikte Matthijs Balen het op en verwerkte het in zijn Beschryvinge van Dordrecht.

Het speelde zich af tijdens een hoogtepunt in de strijd tegen de Spanjaarden, toen Maurits net bezig was met zijn reeks veroveringen die hem een internationale faam als veldheer bezorgde. Cornelis Fransz de Witt was tijdens het beleg van Grave in 1576 vertegenwoordiger van de Hollandse Statenvergadering en in die hoedanigheid werd hij in de Biesbos gevangengenomen door een bende deserteurs. Hij herkende onder de bandieten een aantal overgelopen Dordtenaren. Deze mannen waren vogelvrij verklaard en zouden dus bij hun terugkeer naar Dordrecht onmiddellijk worden terechtgesteld. Cornelis Fransz presenteerde een reddingsplan, waarin zij hem spaarden en hij daarvoor in ruil bij de prins een pardon plus beloning zou proberen los te krijgen. De bandieten namen de gok en lieten hem stiekem gaan. Hij hield woord. Maurits bleek gevoelig voor De Witts pleidooi, verleende gratie aan de verraders en deelde nog een beloning uit ook.4

Toen Cornelis Fransz in 1622 op zevenenzeventigjarige leeftijd overleed, was hij voor iedereen in de familie een lichtend voorbeeld. Hij had zijn gezin statuur gegeven. Dankzij hem had het speelveld van de familie zich uitgestrekt tot buiten de nauwe grenzen van de stedelijke arena.

Andries (1573-1637), zijn oudste zoon, verliet Dordrecht omdat hij raadpensionaris van Holland werd. Hij was dus de eerste De Witt die voorzitter was van de Statenvergadering van Holland. In tegenstelling tot Johan, het neefje dat hij tot slechts diens twaalfde jaar zou meemaken, zat hij maar kort (van 1618 tot 1621) op de voorzittersstoel. Daarna werd hij lid van de Hoge Raad.

Jacob, de jongste zoon, maakte zich als penningmeester verdienstelijk tijdens de Dordtse Synode. Deze synode was de eerste internationale bijeenkomst van de gereformeerde kerk op Nederlandse bodem. Het was een grootse gebeurtenis, want de Republiek was een halfjaar lang het conferentieoord van de hele protestantse wereld. Ruim 125 personen uit de belangrijkste landen waren te gast, zonder uitzondering ernstig kijkende mannen met lange baarden.5 Al deze theologen en predikanten ontvingen een dagvergoeding, moesten gehuisvest worden en tevreden gehouden. Het was een complexe operatie, waarmee honderdduizend gulden was gemoeid.6 Jacob heeft geen steek laten vallen, men prees zelfs de Dordtse gastvrijheid.7

Jacob de Witt

Hij was rond de dertig. Hij had laten zien een boekhouding in bedwang te kunnen houden. Hij bewees tevens over gematigdheid te beschikken, een andere bruikbare eigenschap. Jacob was een vroom mens, maar geen dogmatische scherpslijper. De Dordtse Synode was nodig om een scheuring tussen kerk en staat te voorkomen en hij stond vierkant achter de winnaar, Maurits van Oranje. Maar Jacob onthield zich van het verketteren van de tegenstander, in dit geval de aanhangers van Johan van Oldenbarnevelt oftewel de remonstranten.

Dat daarover in de familie De Witt ook anders werd gedacht, bleek wel uit het optreden van Balthasar Lydius (1577-1629), aangetrouwd via een nicht van Jacob. Lydius voerde tijdens de Synode meermalen het woord, waarbij hij de remonstranten uitschold voor ‘addergebroed’. Jacob was het eerder eens met de woorden van de voorzitter, uitgesproken vlak voor de laatste, honderdtachtigste zitting van de Synode. Men moest zich niet aan scheldpartijen bezondigen, want dat gaf ‘dartele geesten’ slechts goede redenen om de ware leer te verwerpen.8

Op de huwelijksmarkt was Jacob succesvol. Er waren verschillende familieleden van De Witt met een Van den Corput getrouwd, maar die kwamen uit de Dordtse tak. Jacobs bruid, Anna van den Corput, kwam uit het illustere Bredase geslacht.9 Haar vader was rentmeester van de prinselijke domeinen van de Hoge en Lage Zwaluwe geweest. Haar moeder was een jonkvrouwe, afkomstig uit de omgeving van het Oranjehof. Haar voorouders hadden schilderachtige titels gevoerd als ’s prinsens ‘keurmeester van de vis’ en ‘keurmeester van de wijnen’. De wijnproever, Cornelis van den Corput, was secretaris geweest van René van Chalon (1538-1544), de man die de titel ‘Prins van Oranje’ had overgedragen aan Willem I.10 Een oom van Anna, Valentius, was lijfarts van de prins.

Anna van den Corput

Over Anna van den Corput is weinig bekend. Ze moet een intelligente vrouw zijn geweest met een praktische geest. Toen de briljante Isaak Beeckman, rector van de Latijnse school van Dordrecht, bij haar op bezoek kwam om een kijkje te nemen naar een haperende waterpomp, was zij degene die de oplossing aandroeg.11 Beeckman vroeg haar op welke plaats in de pomp zij een extra buis wilde zien aangebracht. Ze antwoordde: ‘Boven het ventiel en de zuiger’, een trefzekere aanwijzing, die Beeckman terstond uitvoerde en met een schets in zijn journaal memoreerde. Van Johan en Cornelis bestaan geen herinneringen aan haar.

Haar gezondheid was zwak. Ze was vaak onwel en leed aan onduidelijke kwalen. Ze lag zo veel op bed, dat ze last had van doorliggen. Onder geleerden was haar aandoening een ‘geval’, dat Isaac Beeckman boekstaafde in zijn journaal. De bekende Dordtse medicus Johan van Beverwijck schreef de dikke buik van Anna toe aan waterzucht. Valentius meende dat Anna’s kwaal werd veroorzaakt door ‘wind in de darmen’.12 Beeckman zelf weet de ziekte aan ‘lucht in de bloedsomloop’ en behandelde haar in 1633 met een wijnkuur. Hij wreef Anna’s buik in met wijn, zodat de kracht van de ‘geest van de wijn’ door de huid drong en de overtollige lucht aan het bloed onttrok. Maar ze bleef zwak. Nadat ze van Johan was bevallen kreeg ze geen levensvatbare kinderen meer. Toen Johan negen jaar oud was, vertelde ze Beeckman dat deze als zuigeling zo krachtig had gezogen, dat ze telkens iets had voelen afzakken van haar voorhoofd naar beneden. ‘Hij heeft haar borsten helemaal leeg gezogen,’ stelde de geleerde vast, ‘zodat ze er nu bijna geen meer heeft.’13

Mevrouw de Witt beklaagde haar lot niet. Er werd sowieso niet gejammerd in dit huishouden. De aanwezigheid van deze ziekelijke en vermoeide vrouw zal ongetwijfeld haar neerslag hebben gehad op de huisregels. Geen stemverheffing, geen slaande deuren, geen drukte. Slechts rust en harmonie waren toegestaan.

Op zijn vijfentwintigste had Jacob de houthandel van zijn vader geërfd. Veel inwoners van Dordrecht verdienden een goede boterham aan deze handel. Dordrecht had het stapelrecht op hout, en tal van grote huizen getuigden van het profijt dat stadsgenoten van deze monopoliepositie hadden getrokken. Maar Jacob wilde geen houthandelaar zijn.14 Zijn ambities lagen hoger.

Na de Synode was zijn carrière in een versnelling terechtgekomen. Hij kreeg nu steeds meer functies. In 1620 was hij tot schepen gekozen, waardoor hij tot het stadsbestuur hoorde. Na de dood van zijn vader nam hij diens zetel als dijkgraaf van Mijnsheerenland over. In 1625 werd hij ‘ontvanger van de gemene middelen’: belastinginner. Een belastinginner pachtte het ambt van de overheid en verplichtte zich een bepaald bedrag af te dragen, de rest van de belastingopbrengst mocht hij zelf houden. Iemand met de administratieve gaven van Jacob de Witt hield er genoeg aan over.

Hij had zijn kantoor aan de Nieuwe Haven, in het kleine huis aan het einde van de langgerekte achtertuin. Naarmate hij het drukker kreeg, liet hij zich minder in het kantoortje zien. Jacob stelde zijn neef Cornelis Hoogeveen aan als plaatsvervanger, die het ambt later van hem overnam. Hoogeveen bewoonde de rest van het huisje met zijn moeder, Jacobs zuster, Cornelia, weduwe van Amelis Hoogeveen, en haar drie overige kinderen.

Op de portretten die Jacob van zijn vrouw en zichzelf liet maken, staan twee deftige personen. Anna draagt parels om haar hals, Jacobs kraag en manchetten zijn van het duurste kant. De portretten werden kort na het huwelijk geschilderd en drukten de maatschappelijke afstand uit die de houthandelaar inmiddels had afgelegd. Jacob zou zijn handel pas in 1633 van de hand doen, toen hij zijn doel, een hogere maatschappelijke positie, al grotendeels had bereikt. Hij was een voltijdsbestuurder geworden, een regent. Jacob stond trouwens niet alleen in deze ambitie. Veel kooplieden werden in deze periode regent. Het bestuur was te ingewikkeld geworden om over te laten aan burgers die daar onvoldoende tijd voor konden inruimen.

In Dordrecht was het onder regenten bon ton om een heerlijkheid te kopen, zodat men zich met een adellijke titel kon laten aanspreken. De twee hoofden van de familie Van Beveren bijvoorbeeld werden uitsluitend met hun titels genoemd: ‘Heer van Barendrecht’ en ‘Heer van Strevelshoek’. Ook Jacob kocht een heerlijkheid, maar met de ornamentele kant ervan had hij niet veel op. Hij heeft zich nooit ‘Heer van Manizee, Melissant en Cromstrijen’ willen of laten noemen. Het goede leven was voor hem een kwestie van de juiste dosering. ‘Gelijk de schoen is de maat voor de voet,’ dichtte hij, ‘zo is behoefte de maat voor geld en goed.’15

In de jaren voorafgaand aan de geboorte van Johan en Cornelis had het gezin De Witt een redelijke welstand bereikt. Jacob stond aan het begin van zijn loopbaan, maar de toekomst zag er goed uit. Hij had de voorsprong die hij van zíjn vader had geërfd behouden.

Jeugd

Vanaf haar huwelijk met Jacob, in 1616, had Anna van den Corput bijna jaarlijks een kind gebaard. Alleen Johanna (1617) en Maria (1620) waren levensvatbaar gebleken. Dat slechts twee van de vijf kinderen hadden overleefd, was geen uitzonderlijke score. De kinderschaar was naar zeventiende-eeuwse begrippen evenwel aan de bescheiden kant. Bovendien verlangden de ouders naar mannelijke nazaten. Dochters boden natuurlijk mogelijkheden om via huwelijken voordelige allianties met andere geslachten aan te gaan, maar zij gingen op in een andere stamboom. Alleen mannelijke nakomelingen zetten de familie voort. Zeventiende-eeuwers waren uitgesproken in hun voorkeur voor mannelijke baby’s.

Toen tamelijk kort na elkaar twee jongens ter wereld kwamen, was dit voor de ouders een onmiskenbaar teken dat God het goed meende met de familie. Op 15 juni 1623 werd Cornelis geboren, Johan ruim twee jaar later, op 25 september 1625. Het huis in de Grotekerksbuurt was nu een stuk drukker geworden. Johan en Cornelis waren regentenkinderen, maar onder hun speelkameraadjes bevonden zich ook leeftijdgenoten uit de lagere standen. In deze jaren woonden op de kilometers lange Voorstraat de regenten nog gewoon tussen de houtstapelaars en de metselaars. Dertig jaar later was het grootste deel van de huizen in patricische handen.

De Grotekerksbuurt, waar hun wieg stond, was genoemd naar de Grote Kerk, die met haar rijzige schip en massieve toren het noordwestelijke deel van de stad domineerde. Toen men in de veertiende eeuw aan de bouw was begonnen, voorzag het ontwerp in een brede basis, die zich voortzette in een ranke toren en met smalle gotische ramen uitliep in een torenspits. De bouwers waren echter niet verder gekomen dan het eerste deel, dat breedgeschouderd boven het schip uitstak. In plaats van een punt had de kerk een plat dak gekregen. Evengoed kon degene die de 325 treden beklom genieten van een wijds uitzicht, bij helder weer zag hij zelfs de Dom van Utrecht.16

De Grote Kerk was een oriëntatiepunt voor Dordtenaren en voor reizigers van ver. De klok sloeg hele en halve uren en het geluid van de voortschrijdende tijd bereikte de bewoners overal in huis. Voor het punctuele gezin De Witt gaf het uurwerk de plaatsbepaling in de dag.

Het grote gebouw was op allerlei manieren met het gezin verbonden. Vader en moeder De Witt brachten er drie vroegtijdig gestorven kinderen ten grave. Als kerkmeester kreeg Jacob een speciale verantwoordelijkheid voor de kerk. Later kocht hij voor zijn gezin een van de 21 kapelletjes om als grafkapel te dienen. Vooral was de kerk de plek van godsvrucht. Iedere zondagochtend en -middag voegden Jacob, Anna en hun kinderen zich in de menigte die de preek kwam beluisteren. De jongens zaten met hun moeder en zusjes tussen de gelovigen op lage bankjes, vader Jacob nam plaats in de hoge, speciaal voor regenten bestemde herenbank.

Dordrecht in 1634

Dordrecht behoorde met zijn achttienduizend inwoners tot de middelgrote steden van Holland. Zijn markten en havens bruisten van activiteit. Met een ligging als die van Dordrecht kon dat ook moeilijk anders. De stad was gebouwd op een eiland en zag naar het oosten uit op het veelstromenland van de Biesbos, dat twintig kilometer verder ter hoogte van Gorinchem werd gevoed door de Waal en de Maas. Ten noorden van de stad lagen de Merwede, de Noord en de Oude Maas. In het westen keek Dordrecht naar de voortzetting van de Oude Maas. Het was een ideale ligging: alle scheepvaart uit het Duitse achterland kon worden opgevangen en er lagen twee uitgangen klaar voor transport naar de Noordzee.

Deze strategische ligging was zijn geluk. De grote bloeiperiode had de stad al meer dan driehonderd jaar achter zich, maar Dordrecht hield krampachtig vast aan zijn oude handelsprivileges en aan de entrepothandel waaraan het zijn opgang te danken had, vooral die in hout en wijn. Een koopman die Dordrecht passeerde zonder zijn waar in deze stad aan te bieden, was strafbaar. Het stadsbestuur had speciale schepen die toezicht hielden op de naleving hiervan.

Handel was de bron van de Dordtse welvaart. Uit het Duitse achterland werden Rijnse en Moezelwijnen aangevoerd, uit onder andere Bordeaux bracht men de Franse wijnen. In de loop der eeuwen was een tweede, ondergrondse stad ontstaan, bestaande uit kelders en souterrains. Dordt was wijnstad en de chicste huizen van de stad stonden dan ook aan de Wijnstraat.

Voor zijn andere grote inkomstenbron, de houthandel, was Dordrecht aangewezen op het oosten. Boomstammen uit het bosrijke Noord- en Midden-Duitsland dreven, samengebonden tot brede vlotten, traag stroomafwaarts om na hun lange reis af te meren in een van de havens van Dordrecht. Zeilscheepjes hielpen bij het manoeuvreren en leidden het hout de haven binnen. Voor Johan en Cornelis moet het uitzicht vanaf de toren van de Grote Kerk op de zilveren rivierarmen, bespikkeld met de vierkante vlotten en de talloze zeilen, betoverend zijn geweest.

De Grotekerksbuurt was een goede omgeving om te wonen. Ze bestond uit het deel van de Wijnstraat tussen de Lombardbrug en de Grote Kerk, plus de zijstraten; het deel waar vanouds het geld door de houthandelaars werd verdiend. Het huis van het gezin De Witt keek aan de achterzijde uit op de houttuinen, een terrein dat zich uitstrekte tot aan de Nieuwe Haven en werd gebruikt voor opslag en bewerking. Het lag zodoende bezaaid met schuurtjes, opgestapelde stammen, planken en afval. Wanneer Johan en Cornelis er speelden roken ze zaagsel en zwammen.

Voor de kleine Johan en Cornelis vormden de houttuinen een ideale uitvalsbasis voor verkenningstochtjes. Hier deden ze hun eerste indrukken van de grote wereld op. Het chaotische gebied met zijn loodsen en her en der opgetaste boomstammen liep door tot aan de Nieuwe Haven, voor de jongens zichtbaar als een woud van masten. Bij ieder schip dat aankwam, klonk een bel voor de zakkendragers ten teken dat ze in actie moesten komen. De zakkendragers waren potige kerels, die erom bekendstonden dat ze zich een klus niet makkelijk lieten ontzeggen. Van een veilige afstand zagen de broers hoe zij aanvielen op de koffers van net gearriveerde scheepslui en kooplieden.

Een andere attractie vlak om de hoek was de kraan Rodermond, een imposant gevaarte van vijf meter hoog, dat zijn hefvermogen verkreeg door twee tredwielen. In deze wielen was niet veel ruimte, reden waarom ze doorgaans werden getreden door leeftijdgenootjes van Johan en Cornelis, de zogeheten ‘kraankinderen’.17 Het gezwoeg van de vier kraankinderen in de traag wentelende hoepels was voor hen een dagelijkse aanblik. Vanaf het ochtendgloren tot de schemering was de kraan in touw.

Dordrecht in 1640

De broers kenden de legende die met deze kraan was verbonden. Lang geleden had de baljuw van Zuid-Holland een fraaie koe gestolen uit het weiland van een van de boeren uit zijn rechtsgebied. Hij had het dier weliswaar laten vervangen door een ander exemplaar, maar dit was de eigenaar niet ontgaan. De boer was naar graaf Willem getogen om zijn beklag te doen. De graaf had de baljuw liggend in zijn bed ontvangen en hem terstond in zijn slaapkamer laten onthoofden.18 Als teken van triomf had het volk het hoofdloze lichaam in een kist aan de kraan gehangen, waarna het werktuig zijn naar bloed verwijzende naam had ontvangen. De legende van Rodermond was vooral onder het lagere volk populair. Als de broers hun verkenningstocht voortzetten naar de andere kant van de stad, en in de Oude Haven een blik wierpen in het gasthuis van de scheepslieden, konden ze de val van de baljuw zien afgebeeld in een serie van negen schilderijen. Jaren later zou Cornelis het genoegen smaken om met zijn beeltenis in hetzelfde gasthuis een ereplek aan de muur te krijgen.

Maar eerst drongen zich de nabijgelegen bijzonderheden in hun blikveld. Niet ver van het ouderlijk huis lag het dol- en tuchthuis, waar de stad de lieden opborg die krankzinnig waren verklaard. Dit instituut was gehuisvest in het vroegere klooster van de ‘cellebroeders’, een contemplatieve lekenorde waarvan de leden zich plachten op te sluiten in benauwde kamertjes. Na de Reformatie in de vorige eeuw bevonden alle kloosters zich in overheidshanden en werden de dertien cellen gebruikt om de ‘dollen’ in op te bergen. In het complex bevond zich ook een gevangenis voor ‘tuchtelingen’, ‘luien’ en ‘kwaadwilligen’, waarin zowel mannen als vrouwen werden opgeborgen.19

Vlak bij huis lag ook de Vuylpoort. Tot 1572 woonden in deze poort de leprozen, de ‘vuile mensen’, in het leprozenhuis. De Vuylpoort was meerdere etages hoog en diende al een eeuw lang als gevangenis voor misdadigers en veroordeelden. Bandieten die terecht werden gesteld, werden hier met een kar opgehaald en onder tromgeroffel naar een schavot voor het stadhuis gereden. De route liep niet ver van hun huis zodat de broers het schouwspel ongetwijfeld herhaaldelijk hebben gadegeslagen.

Iets verder weg lag het Sacramentsgasthuis, eveneens een voormalig klooster, dat door de stedelijke overheid was uitgeroepen tot het belangrijkste ziekenhuis van Dordrecht. Het bezat een rijk gesorteerde kruidentuin en 24 bedden, waarin de zieken beschikten over eigen beddengoed, een pis- en een waterkan. In een ander kloostergebouw was het Armenweeshuis ondergebracht, dat maar liefst 220 kinderen onderdak bood. Al deze kinderen, ouderloos geworden door de pest, ander noodlot of gewoon te vondeling gelegd, waren gekleed in een knalrode tuniek, met op de linkerschouder het stadswapen van Dordrecht. Tezamen met de wezen van de vier andere tehuizen in de stad, die elk weer een eigen uniform aan hun bewonertjes verstrekten, liepen zij ’s zondags keurig twee aan twee naar de Grote Kerk en voegden ze zich bij de mensenmassa die zich bij de poort had verzameld. Zij stroomden net als hun leeftijdgenoten Johan en Cornelis het witgepleisterde schip binnen, luisterden aandachtig naar de preek en zongen uit het blote hoofd de liederen mee. De Synode had in 1618 het orgel in de ban gedaan, maar na 1638 werd het gezang weer begeleid door een organist.20

De Grotekerksbuurt maakte deel uit van de vier wijken waarin Dordrecht was onderverdeeld om beter grip op het stadsleven te hebben. In de lengte werd de stad in tweeën gedeeld door de Oude Haven en de gelijknamige gracht, in de breedte door de Tolbrug en de Tolbrugstraat. De onderverdeling in vier min of meer gelijke delen werd gebruikt in de organisatie van de verkiezingen, wanneer uit alle wijken personen voor de functies van de stedelijke overheid moesten worden gekandideerd. Op die manier had elke wijk een zekere mate van vertegenwoordiging in het stadhuis.

De structuur was in de Middeleeuwen ontworpen om de brandbestrijding beter te kunnen aanpakken. In het verleden was de stad geteisterd door verwoestende vlammenzeeën, waarin paniek en chaos een effectieve bestrijding onmogelijk hadden gemaakt. Door een strakkere organisatie hoopte men herhaling van dit soort rampen te voorkomen. Ieder huishouden moest daarom in het bezit zijn van een deugdelijke leren emmer, die tweemaal in het jaar door de schout werd gecontroleerd. Per wijk werden de inwoners gelast ’s ochtends vroeg hun emmers voor hun deur te zetten, tot de rand toe gevuld met water. Wanneer de schout gedurende zijn inspectie een lekkage signaleerde, werd het betreffende gezinshoofd daar onmiddellijk op aangesproken.

Ook de pestbestrijding geschiedde min of meer per wijk. Het Heilige Geest- en Pesthuis van de Grote Kerk had tien jaar voor de geboorte van Johan en Cornelis capaciteitsproblemen gehad tijdens een ernstige epidemie. De stadsdokter en huisvriend van het gezin De Witt, Johan van Beverwijck, schreef dat er toen zoveel inwoners waren overleden dat ‘de straten met gras waren bedekt en het mos op de deuren en de vensters groeide’.21 Veel bewoners ontvluchtten de stad en keerden pas terug toen de ‘gave Gods’ was gepasseerd, zodat Dordrecht in korte tijd was veranderd in een spookstad.

Tijdens de jeugd van de broers leed de ziekte een grotendeels sluimerend bestaan, zodat het Heilige Geesthuis vooral dienst deed als onderkomen voor een kleine honderd ‘schamele kinderen’. Vader Jacob was als gasthuismeester verbonden met het ziekenhuis aan de Breestraat. Cornelis zou later ook gasthuismeester worden.

Het pesthuis, de gevangenpoort, het tuchthuis, het weeshuis en het schavot raakten allemaal aan de centrale waarden waarmee de broers spoedig kennismaakten: orde en discipline. De stad zorgde voor haar inwoners en zij die de leiding hadden, wisten wat goed voor hen was. Ongeveer tweehonderd passen van hun huis verwijderd bevond zich het centrum van deze vaderlijke macht, het stadhuis. Hun vader zat er steeds vaker, maar probeerde zijn zorg eerlijk over de kinderen en zijn stadsgenoten te verdelen.

Opvoeding

Jacob de Witt was een ontwikkeld man, die de beschaving van anderen wist te waarderen. Hij had op de Latijnse school les gehad van Gerardus Vossius, die daar van 1600 tot 1615 rector was geweest. Nadat Vossius naar de universiteit van Leiden was vertrokken en ook daarna, toen hij een van de twee eerste hoogleraren werd van de Amsterdamse Illustere School, hielden ze contact. Jacob werd Vossius’ zaakwaarnemer en vaste bezoekadres in Dordrecht. Hun vriendschap was praktisch en intellectueel. Jaren later wilde de beroemdste latinist van zijn tijd nog het zeer geleerde Etymologicon aan Jacob opdragen.22

Voor leergierige jongens was de atmosfeer in huize De Witt buitengewoon stimulerend. De bloem van het Dordtse maatschappelijk leven kwam bij Jacob over de vloer. Isaak Beeckman was behalve rector van de Latijnse school ook een vermaard wetenschapper. Geregeld kreeg het gezin Jacob Cats op bezoek, die in het geboortejaar van Cornelis tot pensionaris van Dordrecht was benoemd. Tot de vaste bezoekers behoorden ook Johan van Beverwijck, die in het geboortejaar van Johan stadsdokter was geworden, en de geleerde Andreas Colvius. Beiden gaven les op de Latijnse school.

De gespreksonderwerpen die deze heren aansneden, varieerden in gewicht. Soms lag een raadsel ter tafel. Zo vroeg Van Beverwijck tijdens een diner aan de rector hoe het mogelijk was dat wanneer men een suikerklontje in een schoteltje met wijn legde, de vloeistof omhoogkroop, dus opsteeg boven de wijn die achterbleef in het schoteltje.23 Meestal was het onderwerp ethisch van aard. Indien God, zo vroegen ze zich af, de levensloop van alle mensen tot op ieder detail heeft bepaald, is het dan wel toegestaan om voor de pest te vluchten of de zieken te behandelen?24 Het gezelschap vond van wel. De strikte predestinatie (voorbeschikking) was een hoofdpunt van de Synode; het standpunt van de geleerde vrienden gaf blijk van een onafhankelijke blik.

Jacob was er tot in het merg van zijn botten van overtuigd dat de mens sinds de zondeval slecht van aard was. Voor redding van de ziel keek hij echter niet naar de theologen. Hij vond de persoonlijke vroomheid belangrijker, de kleine godsvrucht, die een plaats had in alle dagelijkse handelingen. Hij was een man van de praktijk, die geloofde dat je de mens leerde kennen door zijn werken. Verbeter de werken, dan verbeter je de mens.

Niet voor niets was hij een groot bewonderaar van Jacob Cats, de opvoeder bij uitstek. Cats en hij deelden hun educatieve interesse in gezegden en spreekwijzen. Volgens de volksdichter hadden spreuken een gunstige invloed op de mensen omdat ze met hun onprettige waarheden ‘behendig tot het binnenste van de gemoederen doordringen’.25 Gezegden fungeerden als een leuning langs het kronkelige levenspad. Wilde de wandelaar zijn evenwicht bewaren, dan moest hem ieder moment een houvast worden geboden.

Cats voegde zich met zijn spreuken in het populaire genre van de emblemata, dat afbeeldingen van voorwerpen of tafereeltjes combineerde met berijmde levenslessen. Emblemata moraliseerden het dagelijkse leven. Een willekeurig voorwerp in de keuken, een futiele gebeurtenis op de markt – dankzij de emblemata werden het verhaaltjes met een klare boodschap. Zo herinnerde de emmer altijd aan ledigheid, de opmaat tot zondigheid. Gelukkig verwees hij ook naar nuttigheid, want met een volle emmer blust men het vuur.

Ook Jacob de Witt liet spreuken na. Ze laten zien waar hij de gevaren in het leven zocht. Onderling met elkaar verbonden geven ze een levenshouding weer. Pas op voor de kapitale zwakte, waarschuwde hij: ‘Ons zelf te veel beminnen, ontsteekt het kwaad van binnen’.26 Onderscheid innerlijke adeldom van uiterlijk en mijd wereldse verlokkingen: ‘Beter vroom als eêl, beter genoeg als veel’. Een andere valkuil was de jaloezie: ‘Een ander benijden, dat is zich zelf snijden’. Naijver verzwakte de eigen positie: ‘Wilt niet licht begeren, dat een ander u kan weren’27 en: ‘Men moet met slavernij betalen, hetgeen men door anderen wil halen’. Uiteindelijk kwamen alle wijsheden op hetzelfde neer: zelfbeheersing. ‘Hoe een zaak ook mag zijn gesteld, houd uzelf in uw geweld [macht]’.28 Kortom, de valkuilen voor de regent lagen in de stoffelijke wereld. Een goede regent was een onthechte regent.

Jacob lijkt bijna geobsedeerd door orde en rust. Was er werkelijk zoveel wanorde en chaos? Maakte de vader van de broers zich niet druk om futiliteiten? Die indruk wordt gemakkelijk gewekt – ook wanneer het stadsbestuur weer eens een plakkaat aan het stadhuis liet hechten met het verbod voor leeftijdgenootjes van Johan en Cornelis om herrie te maken langs de straten. Lawaaierige kinderen zijn van alle tijden; dergelijke maatregelen lijken ingegeven door een heilloos streven de jeugd om te toveren tot brave koorknaapjes.

Maar het kattenkwaad van de Dordtse jeugd was behoorlijk hardhandig. De lastdieren van marktlui en de paarden van reizigers waren het mikpunt van wrede spelletjes. Het kwam regelmatig voor dat kinderen peper in de neusgaten bliezen en ‘knikkers, klootjes, alen of iets anders’ in de oren van de dieren stopten.29 Een ezel schrok op uit zijn sluimer en rende de gracht in, een paard galoppeerde in paniek door de drukke straten. De vernielingen waren niet te overzien, passanten werden verwond en niet zelden moest het dier worden afgemaakt. De straf loog er dan ook niet om. Kinderen kregen een markering op hun jas, de ouders kregen een boete van drie gulden – voor een metselaar of timmerman het loon van drie dagen arbeid.30

De verantwoordelijkheid van de opvoeder was immens, want de jeugd had slechte voorbeelden in overvloed. Van hoog tot laag zette de Nederlander wijn en bier weg in hoeveelheden die buitenlanders verbaasden. Niets mocht de inname beletten; had men geen gezelschap om toe te drinken, dan koos men desnoods een kledingstuk.31 Koetsiers bestegen dronken de bok, een vrijer gaf in beschonken staat zijn trouwbelofte. De overheid had bepaald dat weddenschappen aangegaan in dronkenschap ongeldig waren. Amsterdam telde één kroeg op de tweehonderd inwoners, in een wijnstad als Dordrecht waren er niet minder. Voor brave opvoeders waren tapperijen zondige spelonken, waar hoeren hun slag sloegen en waar men zich overgaf aan de nieuwe gewoonte van het ‘tabakdrinken’. ‘Honderd Nederlanders, honderd messen,’ luidde een gezegde. Een kleine struikeling van de tong mondde al uit in een duel.

Op zondag, de dag des Heren, de enige dag in de werkweek dat de arbeid werd neergelegd, voltrok zich in de samenleving een waterscheiding. Het ene deel ging naar de kerk, het andere hield zich van ’s ochtends tot ’s avonds op in de kroeg. In Dordrecht, de stad van de Synode, hielden de meeste tapperijen zich aan het zondagsgebod en bleven gesloten. Maar direct buiten de stadsmuur lagen tientallen clandestiene zuiphuizen en slemptuinen32, waar jong en oud zich te goed kwam doen. ‘Daar hoort men gezangen,’ riep de Dordtse predikant Borstius vanaf zijn kansel, ‘niet uit Zion, maar uit Sodom, tot vermaak van de wereld en de duivel. Daar wordt bloed vergoten waarmee het land wordt verontreinigd, daar wordt het geld verdronken dat de ouders tekort komen voor het dagelijkse brood, daar is men vrolijk als de ouders bedroefd thuis zitten.’33

Vader De Witt was er de man niet naar om thuis te zitten treuren. Hij impregneerde zijn zoons met discipline en godsvrucht, met de stoïcijnse levensfilosofie die hem door zijn vader was ingeprent en die gemeengoed was onder de stedelijke patriciërs van de Nederlandse Republiek. Enerzijds kregen Johan en Cornelis een diepe eerbied toegediend voor de klassieke beschaving, anderzijds hadden de geboden van de ware God in alles het laatste woord.

Deze twee invloedssferen waren in beginsel onverenigbaar, want de Grieken en Romeinen waren heidenen en daardoor was hun nalatenschap besmet. Maar dankzij het humanisme had de Oudheid in de vorige eeuwen een algemene en stichtende geldigheid gekregen, waardoor er allerlei raakvlakken tussen Cicero en Christus mogelijk waren. Het resultaat was een scherp bewustzijn van de eigen nietigheid en tegelijkertijd van aristocratische gewichtigheid.

De Griekse Stoa en de Romeinse navolgers wilden greep hebben op het grillige leven. De stoïcijn schikte zich in het onvermijdelijke. Hij hechtte zich niet aan het tijdelijke en was ongevoelig voor hartstochten. Hij werd slechts gelokt door de roep van plicht en eer. Wanneer de dood zich aandiende, kon hij die aanvaarden. In dat licht zag men de heldendood van Marcus Tullius Cicero, de bekende republikein en redenaar die ten onder was gegaan tijdens de doodsstrijd van de Romeinse republiek. Cicero stierf op voorbeeldige wijze: toen zijn vijanden zijn draagkoets aanhielden, was hij zonder woordomhaal uitgestapt om zijn hals te presenteren. Een dergelijke superioriteit van de geest over het vlees, van berusting over doodsangst, kwam in de buurt van onkwetsbaarheid.

Stoïcijnse flinkheid bepaalde de sobere melodie van Jacobs gemoed. Het verleende zijn godsvrucht een ascetische kant, die bij zijn zoons minder geprononceerd was. Maar zowel Johan als Cornelis raakte later vaak genoeg verzeild in situaties waarin hij als regent zijn onbevreesdheid en relativeringsvermogen demonstreerde.

In de opvoeding moest het geloof overwegen. Jacobs loopbaan was met de Synode verbonden, dus zijn gezin was dat ook. In huis heerste daarom een smetteloze vroomheid. Alvorens het gezin aan tafel ging (de kinderen bleven staan), nam iedereen de hoed af om te luisteren naar de bijbellezing van vader. Als het gezin was uitgegeten, werd staand het dankwoord uitgesproken. Bij een vader als Jacob was het niet ondenkbaar dat hij zijn kinderen ondervroeg over bijbelpassages of de zondagse preek. ‘Wij hebben van jongs af aan geleerd,’ schreef Johan later, ‘en bevestigen in ons dagelijks gebed, dat wij ons aan de wil van de Heer moeten onderwerpen en dat alles gedijt voor diegenen die God vrezen.’34

Toen de jongens een jaar of zes waren, verscheen de huisonderwijzer. Thuisonderwijs was gebruikelijk voor de kinderen van welgestelde families. Lees- en schrijfvaardigheid was een impliciete toelatingseis voor de Latijnse school. De huisleraar was meestal een docent of gevorderde student van de Latijnse school. Onder zijn begeleiding maakten de jongens, waarschijnlijk samen met hun zusters, Johanna en Maria, kennis met de letters en het lezen, met de cijfers en het rekenen.

Het werd tevens tijd voor de aanbouw van het gewenste karakter. De stoïcijn geloofde in de maakbaarheid van zichzelf en anderen. Een stoïcijn stelde zichzelf samen met behulp van twee instrumenten: vroomheid en wilskracht. Het aanleren van het vereiste gedrag resulteerde volgens hem onvermijdelijk in het juiste innerlijk. Voor dit deel van de opvoeding was de Etiquette van Erasmus buitengewoon bruikbaar. ‘Niemand,’ aldus Erasmus, ‘kan zijn ouders of zijn vaderland kiezen, maar iedereen kan zijn karakter en zijn manier van leven bepalen’.35 Het werkje was al langer dan een eeuw de steun en toeverlaat voor opvoeders in heel Europa.

De pupil kreeg van Erasmus de gestalte van een jongetje aangemeten dat houdingen aanneemt, verschillende buigingen en allerlei poses voordoet en dat laat zien hoe het niet moet. Hij knakt met zijn vingers, hij wiebelt op zijn stoel en gaapt de spreker aan. Het foutieve gedrag moet zeer herkenbaar zijn geweest voor jongetjes als Johan en Cornelis. Het werd herhaaldelijk overladen met Erasmus’ vinnige spot. Maar Erasmus’ jeugdige hoofdpersoon maakte snel vorderingen.

Cruciaal was de beheersing van het gezicht. Mond, wenkbrauwen, ogen, elk onderdeel komt aan de beurt. De lippen mogen geen spleetje laten zien noch op elkaar worden geperst, nee, ze moeten elkaar ‘zachtjes raken’. Plezier moet op zo’n manier van het gezicht afstralen dat het de mond niet vertrekt tot een grijns en evenmin ‘een liederlijke geest’ verraadt. Het voorhoofd is glad en geeft blijk van ‘een goed geweten en een open geest’. De wenkbrauwen staan neutraal en worden niet gefronst, want dat wijst op slechte zin, of opgetrokken, hetgeen duidt op arrogantie.36 Erasmus kan weinig bedenken wat het gezicht meer verstoort dan rusteloos heen en weer schietende ogen. Maar een gefixeerde blik is evenzeer af te raden want dan kunnen de mensen weleens gaan denken dat je ‘niet goed bij je hoofd bent’. De juiste uitdrukking was een ware kunst. ‘Wil de goedgevormde geest van een jongen in alle opzichten tot uiting komen dan dient hij een rustige, vaste, respectvolle blik te hebben.’37

Jongens die de etiquette onder de knie hebben, zijn gezeglijk. Ze nemen aan tafel nooit het woord zonder de uitdrukkelijke toestemming van de ouders. Als hun tijdens een etentje gevraagd wordt het gebed uit te spreken, nemen ze ‘een vrome uitdrukking’ aan, vouwen eerbiedig de handen en kijken naar de ceremoniemeester of ‘naar het kruisbeeld als dat er is’.38 Op straat groeten ze als eerste. Ze houden tijdens het hele gesprek hun pet voor de schaamstreek. Als ze praten, doen ze het zacht en langzaam, want ‘je mag niet sneller praten dan je denkt’.39 In hun conversatie herhalen ze zo vaak mogelijk de titel of naam van de aangesprokene, ook tegenover hun vader en moeder, broertjes en zusjes. Bij het opstaan en slapengaan laat Erasmus de jongens geknield een gebed uitspreken, want ‘beter kan niet!’

Voor Johan en Cornelis, die hun kamer en hoogstwaarschijnlijk ook het bed met elkaar deelden, had hij een dringend advies. In de slaapkamer verdienen stilte en schroom alle lof. Lawaai en gekwek horen hier beslist niet thuis, vooral niet in bed. Als je je uitkleedt en wanneer je opstaat, waak je over het fatsoen. Let erop ‘dat je niet toont aan vreemde ogen wat je van nature en volgens de gangbare normen moet bedekken’. Zo werden de intiemste zaken, ook in de relatie tussen twee broers, door de etiquette bestierd.

De Latijnse school

Hun oudere zussen deden mee met het oefenen van een buiging of een aanspraak. Verder kregen Johanna en Maria genoeg onderwijs in spelling en kalligrafie om later sierlijke en foutloze brieven aan hun broers te schrijven. Toen de jongens negen of tien jaar oud waren, had het thuisonderwijs de kinderen klaargestoomd voor het volgende stadium. Nu scheidden de wegen zich: de jongens gingen naar de Latijnse school, hun zussen naar de Franse. De meisjes kregen de basisvaardigheden bijgebracht die van regentenvrouwen werden geëist, zoals beheersing van de Franse taal, conversatie, tafelschikking en het leiden van een huishouden.

Johan en Cornelis stonden met ingang van 1635 ingeschreven bij de Latijnse school. Vanaf dat moment werden ze ingelijfd door een cultuur die hen in toenemende mate apart zette van diegenen die niet het geluk hadden deze school te bezoeken. Omdat Frans geen deel uitmaakte van het curriculum moesten ze daarvoor terecht bij een privéleraar of bijlessen volgen op de Franse school. Maar de meeste tijd werd opgeëist door de Latijnse school.

De Latijnse school was een standenschool. Voor de nieuwe gene-ratie regenten vormde ze een onmisbare stap op weg naar de universiteit, dus naar bestuursfuncties. De regenten van Dordrecht waren zich hier terdege van bewust en zorgden ervoor dat de school voor de hogere standen bleef, onder andere door de hoogte van het schoolgeld. Het was niet ongebruikelijk dat jongens uit de welgestelde burgerij de school bezochten40, maar de banken stonden ver buiten het bereik van de kinderen uit de kleine burgerij. Door het verplicht stellen van peperdure privélessen werd die grens nagenoeg verzekerd.

Voor hun toekomstbestemming hoefden Johan en Cornelis maar in de familie te kijken. Andries de Witt was de eerste gediplomeerde jurist geweest, de zestien jaar jongere Jacob was in diens voetsporen getreden. Ook bij de jonge broers stond van meet af aan vast dat zij meester in de rechten zouden worden.

Als Johan en Cornelis ’s ochtends vroeg om kwart voor zes de deur achter zich dichttrokken en zich met gekamde haren op het plaveisel van de Grotekerksbuurt begaven, was de stad al vol van bedrijvigheid. Aan de Nieuwe Haven schelde de bel voor de zakkendragers, in de kraan Rodermond knarste het tredrad. In de Wijnstraat liepen de kinderen tussen de lastdieren en karren, de ambachtslieden op weg naar hun werk en de regenten die moesten vergaderen op het stadhuis.

De kortste route liep via de Wijnstraat, voorbij het huis van Johan van Beverwijck. Daarna gingen ze rechtsaf over de Wijnbrug tot bijna aan het einde van de deftige Nieuwstraat. Hier namen de broers afscheid van hun zussen, die de Franse school binnengingen. Zij klopten een paar meter verder aan bij de Latijnse school, een rijzig hoekgebouw dat tot 1572 dienst had gedaan als clarissenklooster.

De Latijnse school van Dordrecht was een vermaard instituut. Onder het bewind van rector Vossius (1600 tot 1615) had het Latijnse onderwijs een hoge kwaliteit gekregen.41 Vossius’ monumentale reputatie als latinist straalde nog altijd af op de school. Op het toppunt van haar bloei had ze ruim tweehonderd leerlingen, van wie veel uit Vlaanderen en Zeeland.42

Op het moment dat Johan en Cornelis de Latijnse school bezochten, was net een nieuwe rector aangesteld: Isaak Beeckman. Een tweede bloeiperiode voor de Latijnse school leek onafwendbaar. Beeckman behoorde tot de bekendste wetenschappers van de Republiek en daarbuiten, hij correspondeerde met de grootheden van de Republiek der Letteren, het internationale netwerk van geleerden en wetenschappers, onder wie Descartes en Paul Gassendi. De stad had hem dan ook een mooi salaris geboden. Hij kreeg zelfs subsidie om een torentje op de school te laten bouwen voor meteorologische en astronomische onderzoekingen.

Als huisvriend van het gezin De Witt heeft hij wellicht Johan en Cornelis de wenteltrap laten beklimmen. Tijdens de avonduren, als de school uit was, konden Dordtenaren Beeckman boven in dat torentje bezig zien. Hij gebruikte vreemde instrumenten, samengesteld uit lange, dunne buizen of een naar de sterren gerichte koker. De bevolking vond de man, bezeten van zijn honger naar kennis, een ietwat onheilspellende verschijning. Toen er in 1635 brand uitbrak in de stad, ging het gerucht dat Beeckman had voorspeld dat er brand zou ontstaan aan vier hoeken van de stad.43 Gelukkig stonden de emmers klaar.

Niet een stadsbrand deed de school de das om, maar de gave Gods. Voor de stad was de pest in de jaren 1635 en 1636 een aderlating die ze met moeite te boven kwam, voor de school was de epidemie een slag waar ze nooit meer helemaal van herstelde. De ziekte sloeg in Dordrecht zo verwoestend toe, aldus de inmiddels curator geworden Van Beverwijck, dat de lijken niet meer tijdig werden geruimd en de ‘vogels van het dak vielen door de stank’.

Alle Zeeuwse en Vlaamse leerlingen van de Latijnse school, onder wie ook kinderen uit de klas van Johan en Cornelis, ontvluchtten net als veel andere bewoners de stad. Ze huurden een boot en kwamen tijdens de reis over het Hollands Diep in aanvaring met een ander vaartuig, waardoor zes leerlingen verdronken. De meesten van de gevluchte kinderen keerden niet meer naar Dordrecht terug. Het werd stiller in de klassen. De stadsbestuurders poogden de neergang nog te keren door het instituut in 1635 om te vormen tot Illustere School, een vorm van hoger onderwijs. Maar de ontwikkeling was niet meer te stuiten. Nadat Beeckman in 1637 door tuberculose was geveld, heeft de school geen docenten van internationaal kaliber meer weten te contracteren.

Johan en Cornelis kwamen op school toen de pest net was uitgebroken. Het begin van hun schooltijd werd dus onderbroken door enkele noodgedwongen vakanties. De schrijfvaardigheid van Johan heeft er niet onder geleden. Hij schreef later soepele zinnen aan geleerden als Christiaan Huygens en Johannes Hudde. Cornelis bleef zich gedurende zijn hele leven in de taal oefenen. Op latere leeftijd componeerde hij nieuwjaarswensen, die lezen als een top tien van zwierigste gemeenplaatsen.44

Ze hebben nooit les gehad van Beeckman, daarvoor leefde hij te kort. De leraar die waarschijnlijk de meeste invloed op hen heeft gehad, was Johannes Michaelius alias Jan Michiels van Hoorn, een oud-leerling van Beeckman.45 Michaelius was een homo universalis, een alleskunner, die thuis was in de klassieke filosofie, de oudere leerlingen privé bijspijkerde in geometrie en mogelijk Johan voor het eerst in aanraking bracht met de nieuwe wiskunde van Descartes. Hij was bovendien een ondernemende jongeman, wiens enthousiasme voor het schoolspel resulteerde in een tragedie, Julius Caesar ofte Kaisermoorders. Zo’n spel werd door de beste leerlingen van de klas in de Augustijnenkerk gespeeld als alle ouders de diploma-uitreiking bijwoonden.

Een andere docent met wie de broers veelvuldig in aanraking kwamen, was Pieter Godewijck, de leraar Neder-Duits (Nederlands). Hij behoorde tot de regelmatige bezoekers van Jacob de Witt. Het klassieke erfgoed was Godewijck zo lief dat hij zijn dochter de Griekse taal liet bijbrengen. Maria Godewijck werd zodoende de Anna Maria Schurman van Dordrecht genoemd, naar de vrouw die zoveel geleerdheid bezat dat ze welkom was op de literaire bijeenkomsten van Pieter Cornelisz Hooft. Ook Godewijck had een toneelstuk op zijn naam staan, het blijspel Wittebroots kinderen of bedorve jongelingen, dat op het programma stond toen Johan en Cornelis leerling werden.46

Augustijnenkerk

Leerlingen van de Latijnse school waren van een speciaal soort. In het voorwoord van het blijspel Wittebroots kinderen verklaart Godewijck: ‘Het gemene volk vermaakt zich liever met een zoete, laffe lariekoek, geweekt in het sap van slordige oubolligheden en straatspreuken, dan met [...] saus van mostert en peper, gelardeerd met vet dat op de tong bijt en waarop men moet kauwen voordat men het doorslikt.’47 Hij beloofde de ouders die aanstonds hun kinderen in zijn spel zouden zien optreden, dat de leerlingen die de Latijnse school hadden doorlopen schepsels waren gestaald door discipline en wilskracht.

Hoofdpersonen in dit schoolspel zijn Ritsje en Fritsje. Deze jochies willen liever spelen dan leren. Ze drijven hun moeders tot wanhoop. Als ze weglopen van huis gaat het mis. Ze raken op het verkeerde pad, gaan dobbelen en drinken. Na een diefstal volgt een grotere diefstal, waardoor ze in de gevangenis komen en als struikrovers tot de galg worden veroordeeld. Het huilende tweetal kan nog net van de strop worden gered door de rector, Dominius Vaar-voort.

De moraal van het stuk kon de toeschouwers onmogelijk ontgaan: het regime van de Latijnse school was een onmisbare voorwaarde voor de vorming van goede burgers. Want, zo schrijft Godewijck in zijn voorwoord, ‘alwaar de tucht en discipline wordt uitgeoefend, daar moet een welgestelde republiek zijn’. Johan en Cornelis zouden later de mensheid in twee groepen verdelen: zij die greep hebben op hun eigen driften en zij die dat niet hebben.

De Latijnse school pakte haar leerlingen bij de oren en trok ze uit hun vertrouwde omgeving. Ineens was het verboden Nederlands te praten: vanaf hun elfde en dertiende jaar was het Latijn voor Johan en Cornelis voertaal in de klas, op het schoolplein, op straat, in de kerk, thuis aan tafel en liefst tot in de slaapkamer. Het vereiste een grote hoeveelheid zitvlees en zelfdiscipline om tot enige spreekvaardigheid te komen, temeer daar de eentonigheid en de traagheid van de lessen garant stonden voor opperste verveling.

Aan de Latijnse taal viel niet te ontkomen. Iedere klas had een observator48, iemand die met gespitste oren speurde naar Nederlandstalige overtredingen. Terwijl de leerlingen in groepjes hun conjuncties oefenden en rijtjes opdreunden, sloop hij door de klas. Versprekingen en andere fouten gaf hij door aan de docent, die vervolgens vonniste en strafte.

De strafmaat kon variëren van een boete tot een blauwe hand ten gevolge van de plak, en van de striemende twijg voor recidivisten tot verwijdering van school voor hopeloze gevallen. Zowel straffen als successen werden aan de grote klok gehangen. In het statusgevoelige Dordrecht hadden ouders niet graag een bestraft zoontje. Als dat in de klas een ranseling op zijn achterwerk kreeg, voelden zij dat als een publieke vernedering. Daarom zat menig vader achter het huiswerk aan. Mochten Johan en Cornelis al worden aangetrokken door het opgewonden geluid van de spelende kinderen op straat, dan zorgde Anna of Jacob wel dat de deur gesloten bleef.

De school was niet alleen een strafinstituut, ze beloonde ook. Eénmaal per week bepaalde de leraar wie de beste van de klas was, dus wie in de bank een plaats naar rechts mocht opschuiven.49 De tafels stonden zo gegroepeerd dat een onstuimige opmars vlak onder de neus van de docent eindigde. De beste leerling zat zodoende vooraan en kreeg de meeste aandacht. Deze leerling mocht het bord schoonmaken, eenvoudige dingen uitleggen, verklaren waarom Diederik of Willem de fout inging met zijn antwoord. Hij was het voorbeeld voor de hele klas. Jacob de Witt had in ieder geval over Johan niets te klagen. Een latere klasgenoot herinnerde zich dat hij ‘toegewijd anderen uitleg deed’.50

Een trede hoger op de beloningenschaal stond het prijsboek, een jaarlijks terugkerende verkiezing. Hiervoor kwamen slechts een of twee leerlingen van de klas in aanmerking. De uitreiking ervan vond plaats in de Augustijnenkerk en was met staatsie omkleed. Op die dag was het kerkgebouw volgepakt met de elite van Dordrecht, iedereen in mooie kleren en zoekend naar de reeds enige tijd bekende winnaars en hun ouders.51 De lezingen gedurende het middagvullende programma waren vanzelfsprekend in het Latijn. Eerst spraken de rector en enkele docenten met prijzende woorden, vervolgens werden de winnaars bekendgemaakt, daarna stonden de uit het hoofd declamerende leerlingen op het podium. De tekst van de voordrachten was vaak voor veel geld door de vader bij een docent besteld.

De familie-eer was vanzelfsprekend met een prijsboek gediend. Dat gold in het bijzonder voor de ereprijs: de hoofdrol in een schoolstuk. In een tragedie of blijspel was er maar één hoofdrol en die was voor de beste. Door dit systeem van beloning en straf en de aanhoudende stroom van verkiezingen werd de komende generatie geprikkeld om te schitteren, om de genegenheid van de leiding te winnen en voorbeeldig te zijn. Mocht zich tussen de leerlingen een hazewind bevinden, dan kwam die vanzelf naar voren.

Het afleren van de vertrouwde voorschoolse taal verliep tergend langzaam. In de laagste klas deden de kinderen in een uur hooguit acht regels Vergilius, in de hoogste klas niet meer dan enkele regels Horatius. Twee dagdelen in de week, woensdagmiddag en zaterdagochtend, stonden in het teken van domweg stampen. Alle lesstof van de afgelopen week werd gememoriseerd en overhoord, zodat de leerlingen langzaam maar zeker, bladzijde voor bladzijde, een klassieke bibliotheek in het geheugen opsloegen. Sommige auteurs eisten maandenlang de aandacht. Wanneer die eindelijk waren afgerond, heerste er een besmuikte feeststemming in de klas.

Ondertussen letten de observatores behalve op taalongelukjes ook op onpassend gedrag, zoals hoekige gesticulaties, een luide stem en andere schendingen van de wellevendheid. Al doende kneedde de beoefening van de Latijnse taal de aanstormende elite tot bedachtzame jongelieden, die de rust opbrachten om een ingewikkelde taal onverminkt en op natuurlijke wijze te spreken. Na een paar jaar Latijnse school hadden ze impulsiviteit leren wantrouwen. Geleidelijk werd de basis gelegd voor de zelfbeheersing en distantie die noodzakelijk waren om later als regent te functioneren.

Op de Latijnse school maakten de kinderen zich de cultuur eigen van een wereld die langer dan duizend jaar geleden ten onder was gegaan. Op de kaart wisten zij Sparta sneller te vinden dan Riga. Ze waren beter bekend met het repertoire van het Colosseum dan met dat van het Amsterdamse stadstheater. De Nederlandse zinswendingen en stijlbloemen die hen via de straat hadden bereikt, waren voorgoed verdrongen door de slijtvaste juwelen uit de schatkamers van het oude Griekenland en Rome. Hun spreektaal werd een formeel soort schrijftaal, doorspekt met latinismen en verfranste woorden.

De kinderen bestudeerden de Griekse oorlog tegen de Perzen in Xenophon, de Atheense burgeroorlogen in de Griekse aristocraat Theognis, de Romeinse verovering van Gallië in Caesar, de ondergang van de Romeinse republiek en de opkomst van het keizerrijk in Suetonius. De inhoud van deze werken werd niet als louter geschiedenis opgevat, maar als onvoltooid verleden tijd. De klassieken werden gelezen in hun eigen taal en verstaan als tijdgenoten, hun adagia en wijze lessen hadden niets van hun geldigheid verloren.

De kennis van die werken was dan ook onontbeerlijk om iets steekhoudends over het heden te beweren. De Romeinse Republiek was leerzaam voor alle republieken, ook de Nederlandse. De uitwassen van de Romeinse keizers vormden waarschuwingen tegen alle heersers en de paupers van de Oudheid stonden model voor het gemene volk in de steden. De standenschool was als een inburgeringscursus voor een tweede vaderland, waardoor de jongens opgroeiden tot geestelijk ingezetenen van het Romeinse Rijk.

Was de Oudheid eigenlijk niet een béter vaderland? Het was een vraag die zich niet door de vrome scholarchen en onderwijzers liet bedenken. Hoeveel eerbied men ook voor de klassieke heidenen had, de loyaliteit aan de gereformeerde religie en de Dordtse Synode stond buiten kijf. De Latijnse school nam dan ook de vroomheid van de leerlingen onder haar hoede.

Uiteraard verzonken de kinderen aan het begin en het eind van lessen en de maaltijden in vroom gebed.52 Als docent werden uitsluitend aanhangers van de ware religie aangenomen, en pas na grondige examinering. De zondagen van de leerlingen werden geheel door de godsdienst opgeëist. In de morgen naar de Grote Kerk, waar alle leerlingen zich bij hun docent vervoegden. Na de dienst werd iedereen overhoord over de inhoud van de preek. Wie zonder ‘zwaar wegende reden’ verstek liet gaan, kon rekenen op straf. ’s Middags gingen de broertjes De Witt met de andere kinderen naar de Augustijnenkerk voor catechisatie. Hier volgde dan nog een zit van drie à vier uur.

Toch was het onchristelijk element op de Latijnse school oververtegenwoordigd. Johannes Michaelius voelde zich duidelijk onbehaaglijk toen hij zijn tragedie Caesar ofte Kaisermoorders klaar had. Sinds de Synode werd toneelspel met regelmaat door officiële verboden getroffen, alleen voor schoolspelen werd een uitzondering gemaakt.53 Maar men moest het stadsbestuur natuurlijk niet uitdagen. En nu had Michaelius een stuk gemaakt over een ongelovige. Daarom maakte de auteur zich in zijn voorrede eerst uitgebreid boos over de Romeinen, die zo ‘vurig zijn in hun afgoderij en opgepronkte manier van godsdienst’. Vervolgens sprak hij de nederige hoop uit dat Julius Caesar door de beugel kon; de man was immers ‘niet de minste, maar ondertussen ook niet de ergste geweest’.54 Michaelius beperkte zich niet tot verontschuldigingen. Caesar en zijn vrouw werden grondig gekerstend en getuigden van een onberispelijke piëteit. Op die manier bevond de Oudheid zich even, voor de duur van een tragedie, waar zij behoorde: binnen de kerkmuren.

De broers hebben beiden in schoolspelen opgetreden. In één daar-van, het stuk van Michaelius, vertolkte Johan Julius Caesar.55 Het heeft achteraf ogenschijnlijk iets profetisch dat hij de rol van de staatsman speelde die door moord om het leven komt. Er was niets profetisch aan: Johan speelde Caesar omdat hij de beste was van zijn klas. De hele Dordtse monde, onder wie de trotse vader en moeder De Witt, keek toe hoe een onvolgroeide jongeling vanonder een witte pruik56 dapper de ene galmende volzin na de andere ten gehore bracht en zijn toga op zijn plaats hield.

Johan mocht wederom voorbeeld zijn. Hij kreeg de regels in de mond gelegd van een keizer die was vervuld van de vreze Gods en de stoïcijnse drang zich voor te bereiden op de dood. Caesar was moe van het gewicht van zijn scepter en kroon. Hij legde gelaten zijn lot aan de voeten van de Heer. Misschien werd zijn toeluisterende vrouw wel gespeeld door Cornelis. In ieder geval hoorde ze Caesars verzuchtingen met stijgende bezorgdheid aan. Ga niet, waarschuwde ze, want in de Senaat wachten Brutus en zijn handlangers u op.

Maar Johan wimpelde haar wijze woorden weg. Hij moest nu eenmaal, ook in gevaarlijke, ja juist in gevaarlijke situaties, zijn plicht vervullen. Vervuld van doodsverachting sprak hij: ‘Men moet niet licht opspraak geven aan het volk.’ Het stuk had geen seconde actie. Julius Caesar vond dan ook niet de dood in een geflikker van messen. Aan het einde van het laatste bedrijf wendde Caesar zich nog kort tot het publiek. Nooit was hij gelukkiger dan nu, zei hij, als geest.

Ik Caesar, boven ramp en ongeluk gezeten,

Lach vanaf hier om de ronde aardbol,

Over de krioelende mensen gelijk een mierenhol,

En dat een hand vol aardse drek hen doet zweten;

Hoe tijdig is mijn levensdraad afgebeten.

Het stuk wordt afgesloten met een kort gedicht van de hand van Godewijck, de les die een zeventiende-eeuwer uit het lot van een Romein trok.

Wanneer men lang genoeg heeft gezweet voor het volk

Wat krijgt men voor zijn loon? In het hart een blanke dolk.

2 Leertijd

Omdat de burger klein is, behoort hij klein te blijven.

Jacob de Witt

Universiteit

De broers waren nu jongemannen geworden, magere gestalten met donker, sluik haar tot op de schouders. Wat opviel aan hun lange gezichten was hun neus, vooral die van Johan vertoonde gelijkenis met de snavel van een roofvogel. Boven deze neuzen keken twee paar ogen – die van Cornelis lichtbruin, die van Johan donkerbruin – scherp de wereld in. Uit hun blik sprak al de kalmte die ze hadden meegenomen van de Latijnse school, nu hadden zich hier behoedzaamheid en nieuwsgierigheid bij gevoegd. Leiden was de eerste plaats buiten hun vaderstad waar ze langdurig zouden verblijven. Het was lawaaieriger, verleidelijker: heel anders dan het vertrouwde Dordrecht.

De Latijnse school had ze klaargestoomd voor de universiteit. Op 24 oktober 1641 schreven ze zich in Leiden in, Johan als zestienjarige, Cornelis als achttienjarige.1 De rechtenstudie vormde voor hen de laatste stap naar een bestuurlijke of ambtelijke loopbaan. Velen waren hen voorgegaan en zouden nog volgen: van de Dordtse studenten die tussen 1625 en 1804 afstudeerden aan een van de Nederlandse universiteiten, koos 85 procent voor de rechtenstudie.2

De Engelsman John Evelyn, bekend met de oude universiteiten van Oxford en Cambridge, deed in zijn dagboek de Leidse universiteit af als ‘niet veel bijzonders’.3 De academie in Leiden was inderdaad nog geen eeuw oud, maar ze was met haar vijftienhonderd studenten4 wel veruit de grootste van protestants Europa.5 De faam van de Leidse universiteit bleek uit het enorme aantal studenten van buiten de Republiek: de helft kwam uit het buitenland, vooral Duitsland, Engeland, Frankrijk, Polen en de Scandinavische landen. Internationale beroemdheden als Scaliger en Lipsius hadden er gedoceerd. Tijdens de studietijd van Johan en Cornelis was het Daniël Heinsius die lumen academiae werd genoemd – het licht der academie.

Johan en Cornelis zagen onmiddellijk dat onder het publiek van de Leidse taveernes hun leeftijdscategorie rijkelijk was vertegenwoordigd. Dronkenlappen waren hier bovendien niet gehuld in vodden, maar droegen een degen op de heup. Talrijk waren de gevaren die een populatie van zoveel jonge ontheemde mannen belaagden. Drank, eenzaamheid, vervreemding, gokken, vrouwen – er waren genoeg studenten die tijd te kort kwamen om vaders geld te verkwisten. Een probaat middel hiertegen was om zoons onder te brengen bij een, liefst bevriende, hoogleraar. Voor hoogleraren was dit een gebruikelijke en welkome bijverdienste, voor de student een situatie die leek op thuis.6

Academiegebouw Leidse universiteit

Jacob hoefde zich natuurlijk geen zorgen te maken om zijn jongens. Zij liepen met geheven neus het kroegrumoer voorbij. Maar hij nam het zekere voor het onzekere, want er stond veel op het spel. Behalve zijn goede naam moest hij op een toekomst passen die met de jaren veelbelovender werd. Beide broers hadden goed gepresteerd op school. Zeer veelbelovend waren de blijken van Johans intelligentie op de Latijnse school en toenemend gedurende zijn studietijd. Een bevriende jurist had na een middag lang kruisverhoor versteld gestaan van de, inmiddels tweedejaars, student.7 De vader had goud in handen. Goed beschermd, degelijk opgeleid en verstandig ingezet kon met de nieuwe generatie iets moois worden bereikt. Dat Jacob in 1639 tot burgemeester werd gekozen, vergrootte de uitgangspositie voor de broers nog eens.

Hij deed zijn zoons in de kost bij de hoogleraar rechten Bernard van Schooten (Schotanus), wiens woning aan het Rapenburg stond, toen al een straat die populair was onder studenten. Jacob ving zodoende twee vliegen in één klap: de jongens hadden onderdak en ze hadden een buitengewoon nuttige gastheer. Schotanus was een ingang tot veel contacten, onder andere met de noodzakelijke privéleraren. Verder was hij, net dat jaar benoemd, een vooruitstrevende jurist. Hij gaf als eerste les in het Nederlands en wel uit Inleidinge tot de Hollandsche Rechtsgeleerdheid van Hugo de Groot (Grotius, 1583-1645).8

De universiteit had veel weg van een vervolg op de Latijnse school. Johan en Cornelis spraken weer Latijn, in ieder geval tijdens de colleges. Ze waren weer het ruwe materiaal dat werd toevertrouwd aan de smidse van de klassieke educatie, waar ze werden gestaald met Romeinse deugden en gepolijst met de studie van de bonae litterae.

Door de allesoverheersende aandacht voor het Romeinse recht leek de universiteit aanvankelijk nog Latijnser dan de Illustere School van Dordrecht. De regels uit Rome waren weliswaar een millennium oud, maar ze hadden de beperkingen van ruimte en tijd overstegen en waren richtinggevend geworden in heel Europa.9 Het Romeinse recht was daarom net zo nuttig voor twee regentenzoons als voor de buitenlandse adelskinderen die de collegebanken vulden. Het studiemateriaal bestond hoofdzakelijk uit de Digesten, de samenvattingen van keizer Justinianus.

Gelukkig voor Johan en Cornelis had de gelijkenis met hun vroegere school haar beperkingen. In Leiden was de dril, de constante dwang tot studie en stilzitten, afwezig. De sociale controle van thuis was weg, de observator was verdwenen en er waren geen lijfstraffen en wekelijkse beloningen meer. De broers mochten zich een beetje ontspannen. Ze werden geacht zoveel zelfdiscipline op te brengen dat de lossere teugel geen verleiding bood. Die losheid was doelmatig, want de studenten moesten zich nu sociaal gaan ontwikkelen.

Ze moesten in de praktijk brengen wat Aristoteles omschreef als het wezenlijke kenmerk van de mens. Hij zag de staat als de grootste prestatie van het mensdom. De mens was namelijk een ‘politiek dier’. In de politiek lag zijn hoogste roeping.10 Het woord ‘politiek’ was afgeleid van het Griekse ‘polis’, stad, en verwees naar de sfeer waarin het politieke dier zich beijverde voor het belang van de gemeenschap. De politiek was het veld van eer.

Kaatsspel

Om hun toekomstige politieke rol te kunnen spelen, dienden ze zich politesse eigen te maken. Voor de stijve nederigheid van het jongetje uit Erasmus’ Etiquette moest waardigheid in de plaats komen, een zekere zwier. Weinig was hiervoor nuttiger dan gymnastiek.

De universiteit stimuleerde daarom alle soorten lichaamsbeweging. Ten behoeve van het kolf- en kaatsspel was een maliebaan aangelegd, waar studenten met knuppels naar ballen sloegen. Johan en Cornelis stonden dikwijls op de kaatsbaan, waar ze ieder met een raquette in de hand een soort tennis speelden. Aanpalend bevond zich een bar, waar ze hun vochtspiegel op peil konden houden.11

Wekelijks stonden de broers tegenover elkaar met een degen in de aanslag. Schermen was een geliefd vak, een verzetje voor de vele jonkers en ridders. Bezoek aan de schermschool werd door de universiteitsleiding aangemoedigd. Intensieve omgang met een statussymbool als de degen achtte men heilzaam voor de ontwikkeling van het standsbewustzijn. Bovenal werd de schermkunst aangeprezen als zegenrijk voor de lichamelijke conditie en een deftige lichaamshouding.

In de schermschool stonden de broers tussen de jonge edellieden, die doorgaans van kindsbeen schermles hadden gehad. Johan en Cornelis waren getuige van virtuoze vechtkunst. Zij echter moesten beginnen bij nul: voetenwerk, pareren, aanvallen. Samen met de andere burgerjongens leerden ze de elementaire vaardigheden en bewogen ze vooren achteruit over de plavuizen, die waren gelegd in het patroon van een schaakbord om de studenten te helpen bij hun oriëntatie. Menig chevalier trok een brede grijns bij het gemaai van die Hollandse burger-zoons, maar daar trokken de broers zich niets van aan.

Hun schermlessen hadden ook een praktisch doel. Na een jaar of drie, vier liep de studietijd ten einde en wachtte hun de laatste etappe van hun educatie, de Grand Tour. Zoals zoveel Nederlandse studenten beschouwden Johan en Cornelis de universiteit als een vooropleiding. De diploma’s ging je halen in het buitenland, aan beroemde rechtenfaculteiten als die van Angers en Orléans.12 De Grand Tour was het laatste onderdeel van hun educatie en enige behendigheid met de degen kon geen kwaad op stille zandweggetjes.

De sportende student kreeg een prachtige houding, maar enige verfijning had hij nog niet opgedaan. Voor hun nodige beschaving gingen Johan en Cornelis daarom naar dansles. Ook hier werd de beheersing van de motoriek bereikt die nodig was voor een waardig voorkomen, maar het was meer. Dansen was een veel nuttiger vaardigheid voor de regent dan schermen. Als je niet kon schermen, huurde je bescherming. Maar als je niet kon dansen, stond je voor gek. In Leiden maakten zij zich de basisstappen eigen, tijdens hun Grand Tour zouden ze het broodnodige vervolgonderwijs zoeken.

Johan speelde in Dordrecht al viool, in Leiden vond hij een leraar om zijn vioollessen voort te zetten. Veel studenten deden aan zang- of andere vormen van toonkunst, want van musiceren werd het politieke dier nog wat politieker. Muziek was immers een uiting van kosmische harmonie. Training in de toonkunst bracht de mens gevoel bij voor maat en samenhang. Wie kon musiceren, bezat het vermogen zich af te stemmen op zijn omgeving.

Of Cornelis iets bespeelde is onbekend, mogelijk was hij amuzikaal. Het feit dat Johan aan muziek deed, zegt trouwens niets over zijn begaafdheid. Hij had voldoende discipline om elk muziekinstrument te bespelen dat hij wilde, ook als hij niet muzikaal was. Dan had hij keurig langs de lineaal zijn noten afgestreken en net zo weinig herinnering aan zijn spel geoogst als Jacob op de clavecimbel. Maar Johan wist flair in zijn spel te leggen. Tijdens bruiloften en partijen kon hij hele gezelschappen laten meeklappen en -zingen.

De broers hebben beiden tijd uitgetrokken voor de wetenschappen buiten het verplichte vakkenpakket. Misschien dat Cornelis’ nieuwsgierigheid was gewekt door het laboratorium van Beeckman en diens geheimzinnige instrumenten. In Leiden kwam hij Andreas Colvius tegen, een geleerde Dordtenaar en een huisvriend van de De Witten. Ze besloten om in Dordrecht een echoproef te gaan doen. Op 26 september 1642 kozen ze als lokatie voor het experiment de houttuinen achter het huis van De Witt in de Grotekerksbuurt, een van de lawaaierigste plekken van de stad.13 Colvius vermeldde in zijn journaal geen resultaat. Behalve deze echoproef bestaan er geen aanwijzingen voor Cornelis’ liefde voor de fysica.

Johan had in Dordrecht zijn honger naar wiskunde moeten stillen met de bijlessen van een welwillende privéleraar. Toen hij naar Leiden kwam, viel hij met zijn neus in de boter. Leiden was de eerste universiteit waar de nieuwe wiskunde van Descartes was doorgedrongen. Toevallig was Frans van Schooten, zoon van Schotanus, een van de eersten die zich ermee bezighielden. Johan nam privélessen en begon al snel eigen inzichten te ontwikkelen. Na een halfjaar was het Van Schooten wel duidelijk dat hij snellere hersens tegenover zich had. Hij stimuleerde Johan in zijn verkenningen van de nieuwe meetkunde en prees diens ‘uitmuntende verstand’.14 Nog jaren later zou hij er bij Johan op blijven aandringen zijn verrichtingen te publiceren. Pas in 1659, bijna twintig jaar na de eerste bijlessen, kwam Johans Elementa curvarum uit als onderdeel van Van Schootens Geometria a Renato Des Cartes.15

Zo schaafden Johan en Cornelis zich bij tot schermende danseurs, experimenterende juristen en charmante stoïcijnen. Al die vaardigheden tezamen produceerden een gevoel dat ze voorheen niet kenden: ze hadden iets bijzonders te zoeken in de toekomst. In de stichtingsakte van de universiteit stond hun taak omschreven: ‘[...] het behoud van de staat en de politie van Holland en Zeeland.’16 De broers hadden het recht verworven om te regeren.

Voor hen was dit besef van groot gewicht. Ze waren de vroegere broertjes De Witt ontstegen, maar ook de gewone Dordtenaren tussen wie ze waren opgegroeid. Als aspirant-beoefenaars van gezag was het van wezenlijk belang om te begrijpen dat het verschil met de rest van het volk, de afstand tot de onderdanen, hun het recht gaf de baas te zijn.

De broers moesten zich dan wel ontwikkeld hebben tot de politieke dieren van Aristoteles. In de studie van de politieke wetenschappen was de filosofie van de Stoa weer buitengewoon behulpzaam.17 Die zorgde ervoor dat de student zijn gezag gelijktijdig verwierf met de grondregels van de Romeinse ethiek. Met een grotendeels op Cicero en Seneca gebaseerde zedenleer kregen ze de benodigde eigenschappen toegediend. Het begon met constantia (standvastigheid) en temperantia (gematigdheid). Deze eigenschappen werden verder ontwikkeld aan de hand van de begrippen die men beschouwde als vitaminen voor de ziel: virtus (deugd) en prudentia (het inzicht om publiek of privé adequaat te reageren).

Met deze ingrediënten moesten de broers een psyche inrichten die in de buurt kwam van de beroemde Romeinen en Grieken. Hun daden, hun denk- en leefwijze moesten worden nagevolgd (imitatio). Heinsius verzuchtte weleens hoe jammer het was dat Aristoteles de Romeinse tijd niet had meegemaakt; wat had het lumen academiae er niet voor gegeven diens oordeel te weten! Vol geestdrift riep hij de broers en hun medestudenten op ‘de antieke helden als Seneca te imiteren [...] laten wij in deze onrustige tijden de voorschriften van Tacitus volgen’.18

De boodschap die Johan en Cornelis door de studie van de politica kregen, was dat er een ondeelbare samenhang bestond tussen de persoonlijke deugdzaamheid en de integriteit van hun toekomstige regering. Iemand die macht uitoefende, mocht dat doen omdat hij een beter mens was dan de rest. Dus: geen gezag zonder zelf het goede voorbeeld te geven. Dit was de reden waarom studenten, en regenten niet minder, boeken verslonden zoals De Constantia van Lipsius, stampvol citaten van maar liefst 110 verschillende klassieke persoonlijkheden.19 Wie voorbeeldig moest zijn omringde zich met de leiders van vroeger.

De docenten lieten er, natuurlijk op gezag van de Romeinen, tegenover Johan en Cornelis geen onduidelijkheid over bestaan hoe de verhouding tussen het plebs en de regerende kaste moest worden opgevat. Seneca had al beweerd dat iemand geen reden had tevreden te zijn over zichzelf als hij populair was bij de massa.20 Hun docent en leermeester Boxhornius legde uit waarom. In zijn Emblemata Politica, vol gedragsregels voor in de politieke praktijk, figureerde het plebs als een grootheid waarin domheid en agressie om voorrang streden. Zoek niet naar gematigdheid onder het volk of zijn leiders, schamperde hij, want dat stond gelijk aan ‘het zoeken naar een sluimerende vonk tussen de golven’. Toch was het niet raadzaam om boos te zijn op het volk. Het zat namelijk ‘vol van razernij’21 – voor je het wist was de doos van Pandora geopend. Tegenover het volk, aldus Boxhornius, bood prudentia de beste gedragslijn.

De les van thuis

Terwijl de broers hun geest scherpten aan de politieke theorie, was in Dordrecht een praktijkles in de maak.

Johan en Cornelis gingen in hun studietijd regelmatig naar huis. Het was een afstand die goed in een dag was af te leggen. Ze konden van Leiden in één ruk met de trekschuit naar de Maasstad. Afgezien van de wilde rit per koets op het stuk tussen IJsselmonde en Dordrecht was de verdere reis een genot.

Met het naderen van de leeftijd waarop ze aan het maatschappelijke leven gingen deelnemen, zullen ze hun geboortestad meer zijn gaan waarderen. De burgemeesterszoons waren namelijk niet burgers van een willekeurig stadje, maar van ‘Hollands eerste stad’. Deze status had Dordrecht te danken aan het feit dat zijn stadsrechten ouder waren dan die van bijna alle andere Hollandse steden.22 In de voorgaande eeuwen, toen Amsterdam en Leiden nog dorpen waren, was de Merwedestad al bezig bij de graaf van Holland voorrechten en vrijheden los te peuteren. Doordat vrijheden slechts aan één partij tegelijk konden worden geschonken, had Dordrecht in de zeventiende eeuw een ongeëvenaarde voorkeurspositie bereikt. Ook al was ze naar bewonertal een middenmoter, al was Amsterdam met een bevolking van 200 000 zielen haar ver voorbijgestreefd, ze bleef Hollands ‘eerste stad’. Rotterdam en Haarlem waren als industriële centra veel belangrijker, maar haar politieke invloed in Holland werd slechts door Amsterdam overtroffen.

Voor twee jongens met een bestuurlijke loopbaan voor zich, was er nauwelijks een burgerschap denkbaar dat voordeliger was dan dat van Dordrecht. Omdat het Hollands eerste stad was, stonden zijn regenten overal vooraan.23 In de Staten van Holland, de regering van de provincie, mocht het van alle achttien steden altijd het eerste het woord voeren. De baljuw van Zuid-Holland, een van de grootste jurisdicties van het gewest, moest een geboren Dordtenaar zijn. In het Hof van Holland (het provinciale gerechtshof) zat altijd één Dordtenaar, de andere steden moesten jarenlang op hun beurt wachten. Van de drie externe curatoren van de Leidse universiteit was er altijd één Dordtenaar. Voor buitenlandse ambassades werd veel gebruik gemaakt van Dordtse regenten. De raadpensionaris, de hoogste ambtsdrager van Holland, was opvallend vaak een Dordtenaar. De reden hiervoor was dat wanneer de raadpensionaris tijdelijk moest worden waargenomen, dit automatisch door de pensionaris van Dordrecht werd gedaan. Op die manier waren Andries de Witt en Jacob Cats raadpensionaris geworden.

Johan en Cornelis hadden genoeg redenen om tevreden te zijn over hun afkomst. Te zijner tijd zouden Johan en Cornelis profijt trekken van de voorkeursbehandeling van Dordtenaren. Misschien konden ze zich door hun langdurige verblijf in Leiden ook beter voorstellen hoe de andere steden over Dordrecht dachten. Al die pretentie wekte weleens ergernis op. Dordtenaren waren een tikje arrogant. Ze waren, zoals de latere conrector van de Latijnse school, Lambert van den Bos, over hen schreef: levendig van geest, welbespraakt en aanwezig, ‘maar een weinig schimpachtig’.24

Terwijl de knotwilgen voorbijgleden en de geur van water hun neusgaten vulde, kondigde de rust van thuis zich alweer aan. Behalve de klokkende geluiden van de paardenjongen tegen het trekdier hoorden de broers een stilte die ze als student bijna waren vergeten. Straks zou de dienstmeid de deur openen en hun bagage van de dragers overnemen. Wanneer ze het grootsalet binnenkwamen, zou vader met stijve knieën opstaan van tafel en moeder op haar sofa zich moeizaam oprichten. De eerste avond zou worden gevuld met verhalen over de universiteit en de tweede ook. In Dordrecht ging alles zijn gangetje.

Juist in deze jaren werd Hollands ‘eerste stad’ het toneel van tumult en opstandigheid. De ongeregeldheden die daaruit voortvloeiden raakten de kern van het regentengezag en zouden uiteindelijk Jacob de Witt bijna noodlottig worden. Hoewel Johan en Cornelis zich het grootste deel van de tijd niet in Dordrecht bevonden, moeten de ervaringen van hun vader een diepe indruk op hen hebben gemaakt. De gebeurtenissen bepaalden de manier waarop zij later hun gezag zouden uitoefenen en de blik waarmee zij degenen bekeken die dat gezag uitdaagden.

Zijaanzicht stadhuis Dordrecht

Het was begonnen met een klein incident in 1644. Tijdens een doordeweekse zitting van het gerecht werd de jonge advocaat Johan Walen geweigerd een getuige op te mogen roepen. Toen hij protesteerde, kwam hij in aanvaring met de burgemeester, Abraham van Beveren, heer van Barendrecht. Walen bleef sputteren, waarop de burgervader hem beval zijn hoed af te nemen. Met zijn hoofddeksel in de hand onderging hij vervolgens een omslachtige berisping. Het kwetste de advocaat diep. Hij was erdoor in zijn ‘eer en beroep geslagen’.25 Hij was zo kwaad, dat hij thuis een mes pakte en een ganzenveer sleep. In de komende drie jaar zou hij schrijven tegen de arrogantie van de macht.

In het eerste pamflet ging hij nog in op de gebeurtenis in de rechtszaal. Vooral die kwestie met de hoed had hem geraakt en hij was niet de enige geweest. Nadat de burgemeester de advocaat gesommeerd had het hoofd te ontbloten, had de eveneens aanwezige pensionaris in verontwaardiging ook zijn hoed afgenomen. Pas toen de burgemeester hem tot drie, vier keer had toegesnauwd ‘zich te dekken’, liet de pensionaris zich vermurwen.

De hoed was ook niet zomaar iets. De hoed verbond iedereen met elkaar. De samenleving van die tijd was een standenmaatschappij, waarin de onderlinge verschillen zichtbaar moesten zijn. Het hoofddeksel was hiervoor ideaal, iedere zeventiende-eeuwer droeg er een. Daarom viel het de eer te beurt om eerbied uit te drukken. Iedereen was eraan gehouden: een persoon van lagere stand nam zijn muts af voor persoon van hogere stand. Of: een persoon van hogere stand had minder vaak een bloot hoofd dan anderen. Het was een belangrijk ritueel, want het maakte de onderlinge verhoudingen duidelijk.26

Johan en Cornelis hadden ook een hoed op het hoofd, een zwarte met een brede rand en een band om de kegel. Voor een mooi exemplaar legden ze vijftien gulden neer, voor een hoed van kastoor of bevervilt vijfentwintig gulden27–het maandloon van een handarbeider. Wanneer de broers De Witt zich in het woelige straatleven begaven, bracht de dans van elkaar passerende bolhoeden, kegelhoeden, breedgerande hoeden, bontmutsen, tip- en vleugelmutsen structuur en orde aan. Een wandeling door de Wijnstraat en je wist weer wie belangrijk was en wie niet, wie patroon was en wie protégé.

Iemand die van zijn stand hield, hield van zijn hoed. Het afnemen was door zijn theatraliteit echter een vorm van onderwerping. Een hoed mocht daarom niet langer af dan noodzakelijk. Hogere heren die iemand nodeloos lang met zijn hoed in de hand lieten staan, wekten grote ergernis. Aan de andere kant veroorzaakte een hoed die onterecht op het hoofd bleef snel onenigheid. De hogere stand kon eisen dat het hoofddeksel werd afgenomen. Op basis van ‘eervordering’ kon men de ander hiertoe dwingen.28 Dan ontstond er een hoedconflict. Zo had een vaandrig van de Dordtse schutterij geweigerd het hoofd te ontbloten voor een regent, die prompt een aanklacht indiende.29 Hoedconflicten wezen erop dat de afstand tot de burgers, die de regenten zich hadden toegeëigend, werd aangevochten. Die afstand moest worden verdedigd. Als het lagere volk de kop gedekt hield waren de regenten niet langer veilig.

Johan Walen hield ook van zijn stand en daarom deed het hoedconflict met de burgemeester zo’n pijn. Abraham van Beveren vernederde de jonge advocaat niet alleen, hij degradeerde hem. Het was een buitengewone maatregel gezien de aanleiding. Walen probeerde de breuk nog te lijmen door de burgemeester thuis te bezoeken. Voor de Oudraad hield hij een wanhopig pleidooi en vroeg de regenten: ‘Is er dan geen genâ?’ De burgemeester wilde er niet van weten. Op 22 november 1644 werd Walen officieel uit zijn ambt gezet en de toegang tot de stad ontzegd. Hij was verbannen.

Burgemeester Abraham van Beveren had nu graag gezien dat alles in de doofpot verdween. Onenigheid in de regering was een smadelijke zaak, in Hollands eerste stad loste men de moeilijkheden het liefst intern op. Maar Walen liet zich niet het zwijgen opleggen, hij had toch niets anders te doen. Hij richtte een fel en openbaar protest tot de Staten van Holland in Den Haag, de regering van het gewest, waarin hij zijn aanval naar een hoger plan tilde. De overheid van Dordrecht, beweerde hij, was onwettig. Het was één familiekliek, die alle regels aangaande de beperking van bloedverwantschap in het gerecht aan haar laars lapte.30 Nu wist de hele provincie het.

Walen schreef ook een boekje voor de Dordtse markt. Johan en Cornelis zouden de juridische scholing van de auteur meteen hebben herkend. Het hele bestuur van Dordrecht werd systematisch behandeld, met alle regels voor de samenstelling van de diverse regeringsorganen. De beschuldigende vinger van de auteur priemde naar gevoelige punten. De bloedverwantschap van de leden van het gerecht mocht de tweede graad niet overschrijden. Walen liet zien hoe in het jaar 1642 maar liefst vijf personen van één familie in het gerecht hadden gezeten: de toenmalige burgemeester Cornelis van Beveren, diens neef Abraham van Beveren als schout, diens ‘schoonbroer’ Jacob Pijl, ‘oom’ Adriaan van Blijenburg en ‘schoon-oom’ Matthijs Pompe als schepenen. Deze praktijk getuigde van een combinatie van arrogantie en inhaligheid, die de auteur typeerde als ‘Onverzadigbare blinde staatszucht’.31

Jacob de Witt kwam in het hele geschrift niet voor, maar dat was toeval. De familie De Witt was met huid en haar aan de zittende regenten verbonden. Johanna, zijn oudste dochter, was in 1637 uitgehuwelijkt aan Jacob van Beveren, de zoon van burgemeester Cornelis, heer van Strevelshoek. Maria was getrouwd met Diederik Hoeufft, in 1642 eveneens schepen in de rechtbank. Vroeg of laat zou ook de familie De Witt de grens van bloedverwantschap overschrijden.

De neven Van Beveren waren Jacobs grootste bondgenoten. Samen met Cornelis van Beveren en Abraham van Beveren vormde hij een driemanschap waar niemand in de jaren veertig omheen kon. Beide Van Beverens stamden af van de befaamde Cornelis Pietersz van Beveren (1524-1586), Dordrechts eerste gereformeerde burgemeester, die tijdens zijn laatste termijn op het stadhuis in het harnas was gestorven. Abraham werd in totaal viermaal burgemeester, verder was hij veel in Den Haag te vinden. De godfather van het huis was de tien jaar oudere Cornelis, heer van Strevelshoek, de enige Van Beveren uit zijn generatie die een ridderslag ontving (van de Franse koning Lodewijk XIII). Cornelis van Beveren diende in totaal elf jaar als burgemeester.

Develstein

Beiden hadden een air die paste bij een onderkoning. Zij veroorloofden zich meer dan de andere regenten, zij kwamen op de eerste plaats. De familie Van Beveren had dan ook het hoogst haalbare bereikt waarop een regentengeslacht mocht hopen: dynastieke grandeur. Hoewel hun huis in de Wijnstraat Beverenburch heette, was de naam toepasselijker voor hun familiekasteel in de Zwijndrechtse Waard.

Kasteel Develstein was in alles een dynastieke creatie. De inrichting moest de bezoeker imponeren. In de gangen hingen landkaarten en sierlijke handschriften in vitrines. In de slaapkamers werden voorouders en familiewapens weerkaatst in statige spiegels. Geen schouw of er hing een Cuyp of Van der Venne boven. Toen niemand nog zijn muren liet behangen met goudleer, had Develstein al zijn ‘gouden kamertje’. In de kraamkamer, de toegangspoort voor de nieuwkomelingen in het huis, bevond zich een uitstalling van wiegen, met geel satijn gevoerd, aangevuld met een hoeveelheid uitgestalde doopkleding. In het ‘cantoortje’ trokken de bewoners een tijdrovend ritueel op rond het nuttigen van thee met gekonfijte vruchten. En iedere theedrinker passeerde in het trapportaal tweemaal de gebrandschilderde ramen: het rode schild met de gekroonde klimmende bever.32

Voor iemand als Jacob de Witt, een man voor wie behoefte de maat was voor geld en goed, moet dit vertoon nogal overdadig zijn geweest. Het contrast van het wufte Develstein met het zuinige huishouden in de Grotekerksbuurt heeft de samenwerking echter nooit verhinderd. Als om hun pact te bezegelen, hadden beiden een kapel in de Grote Kerk, slechts van elkaar gescheiden door het altaartje van het viskopersgilde.33

Jacob de Witt werd in totaal zesmaal burgemeester. Tijdens zijn tweede termijn (eind 1646 tot eind 1648) escaleerde het conflict van Walen met de regenten van Dordrecht. De ex-advocaat was zo verbitterd, dat hij bereid was de voor regenten verboden grens te overschrijden. Walen liet zich inhalen door de andere kant, door de ambachtslieden, die slecht over de regenten spraken. Hij werd een vriend van het volk. De regenten keerden zich walgend van hem af. Toen Walen zich onder vermomming in de stad waagde en bij zijn vader aanklopte, sloeg die de deur in zijn gezicht dicht. Maar zijn volgelingen boden hem onderdak en bescherming. Zijn volgelingen hingen aan zijn lippen. Een regentenzoon aan het bier met ambachtslieden, dat was nog nooit vertoond.

Walen was voor de Dordtse regenten een serieus gevaar. Hij dreigde de precaire orde in de standensamenleving overhoop te gooien. Dit gevaar werd versterkt door de vorm van die standensamenleving. In monarchieën in het buitenland vertoonde de opbouw van het gezag de rijzige gestalte van een piramide, met de koning op onbetwiste hoogte. De vorm in de Republiek was anders, meer een lage bult, met een stompe punt vanwege de relatieve afwezigheid van adel en breed aan de flanken door een ontwikkelde middenstand en gevoed door een florerend ondernemersklimaat. Door het ontbreken van een groots hofleven en de bijbehorende cultuur waren de afstanden tussen de hoogste stand en de rest ook kleiner. Een edelman bewoonde een landgoed, maar een regent leefde in de stad. Jacob woonde tussen houtkopers, moutmakers en metselaars.34 Tegenover een jonker of een baron haalden de lagere standen het niet in hun hoofd om de hoed op te houden. Maar voor regenten maakten ze nog weleens een uitzondering.

Een zeventiende-eeuwer onderscheidde een handvol verschillende standen. Een Amsterdamse makelaar, Julius Craffurd, signaleerde er vier.35 Zijn onderverdeling gaat ook op voor Dordrecht. De fijne gelaagdheid van zijn indeling laat zien dat ‘het volk’ niet bestond. Iedere stand kende weer onderlinge verschillen in welstand en eerbaarheid, die konden veranderen naargelang het economische klimaat of het succes van een individu. De onderlinge verhouding tussen de standen mocht verticaal zijn, als gezamenlijke belangen moesten worden behartigd konden groepen uit verschillende lagen tijdelijke allianties aangaan om hun ongenoegen beter kenbaar te maken. Een regent sprak in zo’n geval misprijzend van ‘het volk’ of ‘het grauw’. Maar hij had meestal scherp in de gaten dat de werkelijkheid ingewikkelder in elkaar zat.

De hoogste stand was samengesteld uit de adel en de niet-adellijke regentenfamilies. Deze lieden waren aangesteld om te regeren. De laag eronder bestond uit de welgestelde kooplieden, rijke reders, ondernemers, grootgrondbezitters, advocaten, artsen, hoge ambtenaren en hoge legerofficieren. Daaronder, in de derde stand, zaten de personen met wie Dordtse regenten soms op gespannen voet leefden: de succesvolle meesters in diverse ambachten, grote winkeliers, schippers met een aanzienlijke schuit. Sommigen van hen vertegenwoordigden in Dordrecht als deken hun gilde, waardoor ze een overwicht hadden op een deel van de laag onder hen. Samen met de tweede stand vormde deze groep de zogeheten ‘brede burgerij’.

De onderste helft van de standenmaatschappij bestond uit personen van zeer divers pluimage. De bovenkant hiervan werd gevormd door de middenklassen, de ‘smalle burgerij’. Hiertoe behoorden de ambachtslieden en winkeliers: de massa van gildeleden die een vaste verblijfplaats hadden. Zij waren wat ruwer dan de heren kooplieden en dekens, maar over het algemeen kenmerkte hun gedrag zich door gehoorzaamheid aan het gezag. Hieronder zaten de personen in losse loondienst: zeelieden, soldaten en eenvoudige handarbeiders. In tijden van werkloosheid werden zij het eerst getroffen en trok het noodlot hen omlaag naar de bodem van de standenmaatschappij. Daar leefde het grauw. De leden van deze bevolkingsgroep hadden hun naam te danken aan de kleur van de lompen en vodden die ze droegen. Het waren hun enige kledingstukken, zodat het straatvuil, de lichaamssappen en het weer van vele jaren zich erin hadden genesteld. Bedelend rond de kerk, klappertandend in de verregende krottenwijken tegen de buitenmuur van de stad, krioelden de vagebonden, zwervers, bedelaars, zieken, weduwen, gedroste soldaten en zeelui, werklozen, daken thuislozen. Het grauw vormde tussen de tien à twintig procent van de bevolking.36

Normaal was het inwendige van de standenbult in rust. Het welvaartspeil was zodanig dat in de Gouden Eeuw niemand van de honger hoefde om te komen. Schaarste van levensmiddelen werd door aalmoezen en bedeling opgevangen. Onvrede was er natuurlijk altijd en het lag er maar net aan of die opspeelde of niet. Zolang alleen het grauw rumoerig was, hadden regenten en burgerij gedeelde belangen. Het grote gevaar voor de regenten ontstond op het moment dat de gevestigde groeperingen uit de lagere standen de straat op gingen en andere standen wisten mee te krijgen. Wanneer dat gebeurde, konden de gelederen bliksemsnel worden aangevuld door lieden uit de sloppenwijken. Ineens kon de standenbult veranderen in een vulkaan, die in korte tijd de straten en pleinen vulde met een kolkende menigte. Vaak zocht zij een zondebok om de woede op te kunnen koelen. Als de mensenmassa uiteindelijk tot stilstand kwam voor de stoep van een regent, waren er twee mogelijkheden: het huis werd geplunderd of het werd niet geplunderd.

Huisplundering was onder regenten een zeldzaam maar gevreesd lot. In bijna alle Hollandse steden vielen regenten eraan ten prooi. De plundering was een meestal vrij strak geregisseerde overval op een woning van een algemeen gehaat personage. Wanneer het volk de trap op stormde, was er voor de regent geen houden meer aan. In een orgie van vernielzucht werd het hele interieur aan stukken geslagen, aan scherven gesmeten, uit de ramen gewerkt, net zo lang tot de hele inboedel op was. Bijna altijd bracht de bezitter het er levend van af.37 Maar het was een knappe regent die zijn voorhoofd glad hield terwijl metselaarsvoeten zijn kraamzilver verbrijzelden en met onthechte blik aanschouwde hoe het familiewapen in de gracht plonsde. Zijn trotse woning werd in een middag teruggebracht tot een tochtig karkas. Deze regent had de schrik te pakken en meer dan dat: hij was van zijn plaats gestoten, gedeclasseerd.

Een regent gaf zich daarom rekenschap van de kwetsbaarheid van zijn gezag. Dit gold voor Hollandse regenten, maar waarschijnlijk nog meer voor hun confraters in Dordrecht. Want nergens had de burgerij een grotere invloed in stadszaken. Zo was er het college van Veertigen, dat werd gekozen door de vertegenwoordigers van de gilden en dat de kandidatenlijst samenstelde waaruit de stadhouder de leden van de schepenbank koos en benoemde. Via een ander college, dat van de ‘achten’, hielden de gildevertegenwoordigers toezicht op de stedelijke financiën. De ‘veertigen’ en de ‘achten’ waren bolwerken van burgertrots. Het gevolg was dat regenten in Dordrecht een assertievere burgerij tegenover zich hadden. De Dordtse tegenstellingen van deze jaren waren min of meer een uitvergroting van die in de andere steden. Johan en Cornelis zouden die uitvergroting met zich mee blijven dragen en toepassen op de verhouding regent-burgerij elders.

In 1647 kon Jacob in Dordrecht het onderaardse gerommel van de lagere standen horen aanzwellen. Predikanten vonden allerlei briefjes tussen de munten van het kerkzakje. Briefjes met gedichten erop en rijmende protestkreten. ‘Wacht u van de zwarte rokken’ stond er en: ‘Heer God wilt u ons ontlasten, van deze regenten wreed.’38 In deze tijd belegden de dekens van de gilden clandestiene bijeenkomsten en trachtten de lagere standen van Dordrecht een grotere stem te krijgen in de samenstelling van zijn bestuur. Op de gevel van het stadhuis, de geëigende plaats voor officiële verklaringen, verschenen anonieme rijmpjes. Zo las het volk: ‘Beveren, gij hebt het al/ Wit, gij zijt niet mal/ De duivel haalt ze al.’

Ook Johan Walen viel Jacob aan. Hij schreef Magasyn van meyneedige ontucht, een pamflet dat oversloeg van haat. Wie zijn stambomen kende, zag wat er gebeurde. De Merwedestad was de speelbal van twee clans. ‘Met name de reeds genoemde burgemeester De Witt’ was een schurk. Jacob zat met maar liefst twee schoonzoons en een neef in de magistraat, reden waarom Walen meende De Witt met een ‘kankergezwel’ te kunnen vergelijken. De regenten waren tirannen. Ze hadden de eed gezworen om zich aan de oude rechten en plichten te houden, maar gingen schaamteloos met hun belofte om. Feitelijk waren de regenten bezig zich Dordrecht toe te eigenen. De oude rechten van de burgerij werden stelselmatig veronachtzaamd, waardoor de ‘achten’ en de ‘veertigen’ geen enkele factor van betekenis meer waren. Het werd tijd dat aan deze ‘meinedigheid, roverij, valsheid en overschande’ een einde werd gemaakt.39