-

Vrouw, 59, moederlijk voorkomen, brede heupen, prettige stem, komt u voor het slapen instoppen en voorlezen. Discr. verz. Beslist geen seks. bedoel.

Een vrouw blijft na de plotselinge dood van haar man berooid achter. Ze moet geld verdienen en plaatst een advertentie. Haar werk voert haar naar de slaapkamers van de meest uiteenlopende mensen: een elfjarig meisje, een stewardess, een veertigjarige werkloze man. Meer en meer raakt ze bij haar klanten betrokken.

De vrouw met de sleutel gaat over onze onstilbare honger naar verhalen, en wat een verhaal in een leven teweegbrengt.

-

Vonne van der Meer

De vrouw met de sleutel

-

Olympus maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

© 2011 Vonne van der Meer

Omslagontwerp Nanja Toebak

Omslagillustratie Flip Franssen / Hollandse Hoogte

Foto van de auteur Annaleen Louwes

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 467 0554 4

NUR 301

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 8ste druk, 2015 , ISBN 978 90 467 0501 8

-

1

Dodenmars

Het was een zachte voorjaarsavond. Windjack en trui bleven uit, om het middel geknoopt. We zongen die avond, net als de vorige twee avonden. Maar het nieuwe was eraf en niets wees erop dat er iets ongewoons gebeuren zou.

‘We gaan nog niet naar huis, nog lange niet, nog lange niet…’ ‘Ik heb een potje met vet, al op de tafel gezet…’ ‘Hup de jongens zijn niks, hup de jongens zijn niks. Ze weten niet eens wat voetballen is…’

En dwars erdoorheen zongen de jongens, niet alleen die uit onze klas maar alle jongens van alle scholen uit de wijde omgeving, dat de meisjes niks waren. En niks van voetballen wisten. We brulden die vreemde teksten alsof we op oorlogspad waren. Als morgen de vierdaagsemedaille opgespeld werd, hoorde je geen stem meer te hebben. Meer nog dan die medaille was geen stem het bewijs dat je erbij geweest was.

We zongen om de moed erin te houden. ‘We zijn er bijna, we zijn er bijna, maar nog niet helemaal…’ We zongen om in een gestaag marsritme te kunnen doorlopen. Geen van ons was gewend zoveel kilometer achter elkaar te wandelen, zonder pauze, zonder picknick, zonder moeder om tegen te klagen dat het zo ver was. Af en toe haalde iemand een streek uit. Een jongen rukte een overhangende tak jasmijn uit een tuin langs de route, en werd streng toegesproken door het schoolhoofd. Een ander griste het vest van de schouders van het meisje voor hem en gooide het naar een klasgenoot en die slingerde het omhoog, een boom in. Meisje huilen, jongen moest de rest van de tocht achteraan lopen, naast een vreemde vader of moeder. Voor straf. Dat was leuk, dat was afleiding, tenzij jij die jongen was, of het vestje in de boom het jouwe.

Soms ging de tocht bij toeval door een straat waar een klasgenoot woonde, wiens ouders naar buiten kwamen en bemoedigend hun duim opstaken. Dan zwol mijn borst van trots en ging ik vanzelf rechter lopen. Doorkruisten we een nieuwbouwbuurt met rijtjeshuizen en nette tuintjes, dan leek de wandeling weer ondraaglijk lang en was het alsof mijn voeten aan het asfalt plakten. Maar we trokken ook langs akkertjes en bosranden die ik niet kende, of alleen vanuit de auto. Lopend in de lage avondzon zag alles er heel anders uit, limonadelicht, en ik verbaasde me erover dat er zo vlak bij huis een wereld lag waar ik geen weet van had.

De route voerde die avond door de smalle straatjes van de dorpskern van Huizen, een mij onbekende buurt. We waren net weer aan een nieuw lied begonnen toen de meester ons tot stilte maande. Zijn gezicht stond ernstig. Aanstonds, zei hij, terwijl hij achterwaarts met ons meeliep, over een minuut of wat, vanaf huis nummer 11, was het verboden te zingen. En ook maar beter niet praten. Alleen fluisteren was toegestaan. Verderop in de straat, op nummer 29, lag een zwaar zieke man op sterven.

Hij hoefde het geen tweede keer te zeggen, niet te dreigen met straffen. Hoewel het zangverbod nog niet was ingegaan, dacht niemand meer aan zingen. De aangekondigde dood van de man op nummer 29 ging van mond tot mond. Een stervende… Wat voor ziekte had hij dan? Of was hij alleen maar heel oud? Had hij pijn? Erge pijn? Zouden we hem dadelijk als we muisstil zijn huis passeerden, horen kermen? Angstvallig keek ik opzij en telde de huisnummers af, 15, 17, 19…

Aan het sterfhuis was niets te zien: een bakstenen huis met een puntdak, groene luiken en ramen met witte vitrages. Ik keek en keek, maar zag niemand. Er klonk geen gekerm, geen gekreun, geen jammerklacht. In de voortuin geen familielid dat met bedroefd gezicht over het hek leunde, ik hoefde het hoofd niet af te wenden. Op de eerste verdieping waren de gordijnen gesloten en de ramen, ondanks het zachte weer, dicht. Was dat om ons? Was zelfs het geluid van onze voetstappen de zieke te veel? Terwijl we toch zo ons best deden zachtjes te lopen. O, konden wij onze benen maar intrekken en geruisloos dit huis voorbijvliegen, vlug, vlug…

Heeft hij ons gehoord, vraag ik me af, die man wiens laatste uur geslagen had? Het zingen in de verte dat abrupt ophield? Het geklos van honderden paren kindervoeten onder zijn raam? Heeft hij gevoeld dat we onze adem inhielden? Iets van onze huiver, en de opluchting daarna, toen het voorbij was, toen we het huis achter ons lieten, verder en verder? En heeft hij misschien toch gehoord dat we, eenmaal aan de andere kant van het kruispunt toen het weer mocht, een nieuw lied aanhieven? Eerst nog voorzichtig, beschroomd, maar gaandeweg luider, krachtiger. ‘We gaan nog niet naar huis, nog lange niet, nog lange niet…’

◊

Ik wachtte een paar tellen, zodat de laatste woorden van het verhaal in de kamer bleven hangen. Toen knikte ik naar de vrouw in bed en sloeg het tijdschrift dicht: dit was het voor vanavond.

‘Dank u. Fijn. U hebt een mooie stem,’ zei ze.

‘En u bent een aandachtig luisteraar. Nog geen kuchje, niks. Dat is ook wel eens anders.’

Ik blufte. Dit was mijn eerste keer, alles was nog even onwennig.

‘Is dit een jeugdherinnering van de schrijver, aan haar eigen avondvierdaagse?’ vroeg de vrouw.

‘Ik denk het, het lijkt me niet dat je zoiets verzint… Ik heb het toch goed begrepen, u wilde een kort verhaal. Was dit te kort?’

‘Nee hoor, maar langer mag ook. ’

‘Wilt u dat ik nog wat voorlees?’

‘Niet nu, het is goed zo.’

Ik keek of ze misschien nog iets over het verhaal wilde zeggen. Beter niet aandringen, niet iedereen wil meteen een mening hoeven spuien. Toen het stil bleef, zette ik mijn leesbril af en stond op. ‘Dan ga ik maar weer, tot de volgende week. Dinsdag, zei u? Dezelfde tijd?’

‘Tien uur, ja, dinsdag.’

In de deuropening bleef ik nog even staan om zo moederlijk als ik maar kon welterusten te zeggen.

-

JULI

Misschien is dit de manier om mijn hart te luchten, zonder te praten. Heb nog nooit een dagboek bijgehouden. Geen data erboven, anders word ik moedeloos als ik een paar dagen oversla. Dagboek, verkeerd woord, mijn leven speelt zich sinds een paar weken vooral in de avonduren af en ’s nachts. Overdag slaap ik uit, rommel wat in huis, neem een bad, leg mijn kleren klaar. Af en toe naar de bibliotheek om inspiratie op te doen.

N.B. geen achternamen noemen, adressen of routebeschrijvingen en waar de huissleutels liggen. Stel dat dit schrift in verkeerde handen valt.

Niet te bevatten hoe snel mijn leven in nog geen anderhalf jaar tijd veranderd is. Ik had destijds een dagboek moeten bijhouden, toen ik er middenin zat. Nu maar zo, met grote stappen. Eerst moesten we Durgerdam verkopen. Nee, ik sla iets over: eerst ging het bergafwaarts met het bedrijf. We moesten kleiner gaan wonen, hier, op IJburg. Nog net op tijd voor de huizenmarkt inzakte, hebben we Vergezicht verkocht. Met pijn in het hart maar we hadden geen keus. Uiteindelijk heeft ons offer niet mogen baten, uitstel van executie. We woonden hier nog maar net, alle dozen waren niet eens uitgepakt, of Bob moest faillissement aanvragen. Niemand zat nog op zijn alternatieve navigatiesysteem te wachten, de verkoop kelderde dramatisch. Wie nu nog geld uitgaf aan een routeplanner, koos voor een bekender merk, voor een TomTom, niet voor Follow Me.

Bobbie kon het niet verkroppen, hij was net terug van een gesprek bij de bank of hij kreeg een hartaanval. Ik vond hem toen ik terugkwam van boodschappen doen, daar bij het raam waar je Durgerdam kunt zien aan de overkant van het IJmeer, met helder weer ook ons oude huis, de houten blauwgrijze gevel… Niet doen. Een dagboek moet geen kwelboek worden.

Veertien maanden geleden alweer. Mijn leven stond op zijn kop. Geen houvast meer, geen ritme. Tot ik het wel onder ogen moest zien. Ik kon niet op ons spaargeld blijven interen. Hoefde de stapel grauwe giro-enveloppen niet te openen om te weten dat ons saldo gestaag slonk. Ik moest iets doen, aan het werk. Dus zette ik me met pen en blocnote aan de eettafel, met mijn rug naar Durgerdam, en stelde me de vraag: wat kan ik?

Vier kinderen grootgebracht, maar dat kon niet op mijn cv. Daarvoor nog een blauwe maandag voor de klas gestaan. Eens in de zoveel tijd heb ik een nachtmerrie waarin ik een lokaal binnenga. In mijn droom is het een aula met wel duizend kinderen. Als ik goedemorgen zeg, kletsen ze rustig door. Roep ik ze tot de orde, kalm, zoals ik dat op de academie geleerd heb, dan apen ze me na. Een kabaal van jewelste, ik kan me niet meer verstaanbaar maken. Badend in het zweet word ik wakker.

Er was in mijn kortstondige carrière maar één ding dat hielp: voorlezen. Alleen dan kreeg ik ze stil. ’s Ochtends bij het binnenkomen legde ik met een theatraal gebaar, zodat ook de achterste rij het kon zien, het boek waaruit ik die middag wilde lezen op tafel. Als er tenminste eerst in stilte gewerkt werd. Als! Bij het eerste teken van onrust, het geroezemoes dat tot muiterij zou kunnen leiden, hield ik het boek in de lucht, als een dompteur zijn zweep. De boodschap was duidelijk: ik kon mijn belofte ook weer intrekken. Het werkte. Als ik de kans had gekregen op mijn manier les te geven, had ik de rest van mijn leven wel voor de klas willen staan. Geen kind dat niet graag voorgelezen wordt. Zelfs de grootste lastpak zat na een minuut, elleboog op tafel, hoofd in de kom van zijn hand, aandachtig te luisteren.

Een week voor de kerstvakantie riep het schoolhoofd me bij zich: een paar ouders hadden geklaagd dat hun kind niets leerde bij de nieuwe juf. Een uurtje voorlezen zo nu en dan, oké, maar hele middagen. Hoe dacht ik in dit tempo ooit door de leerstof heen te komen? Hoe ver was ik met aardrijkskunde, en met biologie? Ik stamelde wat titels van boeken die ik de komende maanden hoopte voor te lezen. Lawines razen, Geheimen van het wilde woud, Dubbele Lotje, Alleen op de wereld. Nee, ik wilde mijn leven niet beteren. Ik schetste de directeur wat mij te wachten stond als ik mijn enige wapen uit handen gaf: dan had ik geen enkel gezag meer. De bekentenis bezegelde mijn lot, ik kon vertrekken.

Onderwijzeres kwam dan ook niet op mijn lijstje voor. Wel: nachtportier, gezelschapsdame voor de avonduren, ouvreuse. Als ik maar niet te vroeg op hoefde, want sinds ik alleen ben slaap ik belabberd. Vroeger ging ik al rond halfelf met een boek naar bed en las tot mijn ogen dichtvielen. Als Bob tegen halfeen naast me kwam liggen, was ik meestal al diep in slaap. Niet meteen inslapen was nooit een probleem, want niets gaf me zo’n geborgen gevoel als hem boven te horen rondscharrelen. Door het kraken van de houten vloer wist ik precies aan welke kant van het huis hij was, voor of achter, bij het water- of het weilanduitzicht. Vaak draaide hij muziek, Miles meestal, of Bach, de eerste maten flink hard totdat hij besefte dat ik een verdieping lager probeerde in te slapen. Dan zette hij het volume zachter, maar nooit zo zacht of ik hoorde het wel. Nu hoor ik alleen hoe stil het ’s avonds is, en blijft, en blijven zal.

(Hier even wat uitgegumd. Ik ben er nog niet uit hoe eerlijk ik wil zijn in een dagboek dat de kinderen kunnen lezen als ik plotseling dood neerval. Waar zadel ik ze mee op als ik er niet bijtijds een bladzij uit kan scheuren?)

Ik heb geprobeerd mezelf voor de gek te houden door voor het slapengaan Sketches of Spain op te zetten. Het werkte niet, en ik zette de cd-speler maar weer uit en de televisie aan, klakkeloos, niet op zoek naar een bepaald programma. Op een warme avond, door het open raam hoorde ik de meeuwen krijsen, viel ik midden in een film over een weduwe. Alsof ik naar mezelf keek, naar een Hollywoodversie van mezelf. Ook die vrouw doolde ’s nachts door een leeg, al te stil appartement, en zat urenlang haar mans brieven over te lezen. Soms trok ze zijn trui aan, die ene, met leren stukken op de ellebogen. Dan, op een avond, keert hij terug. Ineens staat hij achter haar en fluistert haar iets in het oor. Ze verbeeldt het zich niet, hij is het, met een lichaam dat ademt, met huid en haar, met armen die hij om haar heen slaat.

Toen de film afgelopen was, ben ik in Bobs stoel gaan zitten. Af en toe keek ik over mijn schouder. Ik wilde hem een kans geven. Bob, riep ik, en later in ons grote tweepersoonsbed riep ik hem nog een paar keer, met steeds kortere tussenpozen riep ik zijn naam. Toen, in het holst van mijn eenzaamheid, kreeg ik een idee.

Vrouw, 59, moederlijk voorkomen, brede heupen, prettige stem, komt u voor het slapen instoppen en voorlezen. Discr. verzek. Beslist geen seks. bedoel.

Ook die nacht moeite met inslapen, maar nu van opwinding. Steeds weer stond ik op om de tekst van mijn advertentie te herschrijven. Over die laatste zin heb ik lang nagedacht. Beslist geen seks. bedoel. Het stond er zo preuts. Ik heb die vier woorden ik weet niet hoe vaak doorgestreept en opgeschreven. Tenslotte was mijn toekomstig werkterrein de rand van het bed van wildvreemde mannen en vrouwen, de slaapkamer van mensen met wie ik alleen zou zijn. Alleen ja, want waarom doen ze anders een beroep op mij? Ik ben er om de klant in te stoppen, losjes of juist heel strak. Om het raam open te zetten, een glas water te halen. En om voor te lezen natuurlijk, een kort verhaal of een hoofdstuk uit een roman waarin ik bij een volgend bezoek verder lees. Heel misschien geef ik een enkeling een zoen op het voorhoofd, op den duur voel ik vast wel aan bij wie dat kan.

Wel drie keer per dag liep ik naar de brievenbus in de hal om te kijken of er al post lag. Niets, dagenlang niet, alleen veel post voor Bob. Folders met aanbiedingen en kortingsbonnen. Het lijkt wel of iedere zaak waar hij ooit iets heeft gekocht, een zonnebril op sterkte, het zijden pak voor het huwelijk van onze Stijn, hem op een mailinglijst heeft staan. Retour afzender wegens overlijden van de geadresseerde, zoveel van die stickers heb ik het afgelopen jaar geplakt en toch komt er nog altijd post voor Bob. Hoe kan ik op die manier ooit een nieuw leven beginnen?

Na een dag of tien naar de advertentieadministratie gebeld om te informeren of ze mijn adres kwijt waren. Begreep er niets van. Waar bleven de reacties? Als ik er zelf zo’n behoefte aan had om weer eens ingestopt te worden, aan de woorden welterusten of slaap zacht, dan moesten anderen dat toch ook hebben? En als mijn plan niet levensvatbaar was, wat moest ik dan? Weer verhuizen? In de bijstand?

Ik werd razend op jou, Bob, met je ‘wie dan leeft wie dan zorgt’. Hoeveel bedrijven heb je wel niet opgericht en iedere keer was je ervan overtuigd dat dit een klapper werd, je nu eindelijk goud in handen had. Het was alleen maar een kwestie van tijd en op het juiste moment durven investeren. Zelfs de obligaties bedoeld voor ons pensioen, of voor mij als jij er niet meer zou zijn, heb je zonder mij te raadplegen verkocht en in de zaak gestoken. Je wilde het je domweg niet voorstellen, jouw dood en hoe het dan verder met mij moest.

Net toen ik begon te twijfelen aan de haalbaarheid van mijn plan, kwam ik in een boek het woord Mitschlaffer tegen. Een Mitschlaffer rolt zich in ruil voor een paar kopeken op aan het voeteneind van een slapeloze. Zodra die is ingeslapen, sluipt de Mitschlaffer het huis uit op weg naar een volgend adres. Wat ik te bieden heb, is een variant op een heel oud beroep. Ik kan mijn beroepskeuze als het moet historisch onderbouwen. Het werd door joden uitgeoefend in Rusland, in de tijd van Dostojevski. Mijn beroep is dan misschien niet het oudste beroep van de wereld maar wel bijna.

Achteraf begrijp ik dat mijn klanten met hun ogen geknipperd hebben toen ze mijn advertentie lazen. Mijn aanbod ligt zo voor de hand dat ze het gevoel moeten hebben gehad ergens in te tuinen. (Vast een dievegge, een gek, een oplichtster.) Om na een week te denken: waarom niet? Waarom laat ik die vrouw met de brede heupen niet eens langskomen om nader kennis te maken, wat heb ik te verliezen? Zo ongeveer moet het toegegaan zijn in het hoofd van de drieëntwintig briefschrijvers die om nadere informatie vroegen. Drieëntwintig! Dat betekent dat er zeker vijftig mensen geweest zijn die hadden willen reageren, en dat misschien over een halfjaar doen als ik een tweede advertentie plaats. Een typisch Bobse redenering. Bob riep bij iedere TomTom die verkocht werd: Nee, nee… niet erg! Helemaal niet! Hieruit blijkt eens te meer hoe groot de behoefte aan routeplanners is. In principe had het ook een Follow Me kunnen zijn, als Follow Me maar wat zichtbaarder was geweest in de markt. En dan stak hij weer een smak geld in een nieuwe advertentie.

Ik wil niet opscheppen, tegen wie zou ik moeten opscheppen, dit hele plan staat of valt bij discretie, maar ik heb een gat in de markt ontdekt. De nood is hoog, en niet alleen in Amsterdam en omstreken. Zodra ik wat ervaring heb opgedaan, wil ik mensen opleiden en de zaak uitbreiden, een landelijke voorleesketen beginnen. Een naam, ik heb nog geen naam voor mijn bedrijf…

– Naam bedenken

– Kaartjes laten maken

– Website? Hoe garandeer ik discretie als de onderneming te groot wordt?

Vergeten te vermelden in welke regio ik opereer, en krijg post uit het hele land. Met het 1000-stratenboek in de hand een eerste selectie gemaakt. Wil van adres tot adres hooguit een halfuur onderweg zijn. En passant de lustmoordenaars eruit gevist. Een man schreef dat hij uiteraard geen seksuele bedoelingen had, maar of ik bereid was in een oranje-bruin gebloemd jasschort te verschijnen, op pantoffels, en zonder slip. Lelijk woord, slip, in tegenstelling tot slippertje, slippers, sliptong…

Een dame wil dagelijks tussen zes en zeven een gin-tonic met me drinken, samen eten en televisie kijken. Terwijl ik rond halftien haar golden retrievers uitlaat, maakt zij zich klaar voor de nacht. Verzoek van haar zoon: dat ik het huis niet verlaat voor moeder veilig in bed ligt. Voorlezen hoeft niet want ze is zo goed als doof. Ze is bereid me voor dit takenpakket vijfentwintig euro te betalen.

Ook deze brief zonder aarzelen op de stapel afwimpelen gelegd, maar toch bleef dat bedrag door mijn hoofd spoken. Wat kan ik per uur vragen? Ik heb het probleem voor me uitgeschoven door mijn eerste klanten een op-proef-tarief te berekenen. Maar hoe lang duurt op proef, hoe bepaal ik mijn prijs, met welke beroepsgroep kan ik wat ik doe vergelijken? Met een werkster, twaalf euro per uur maar wel zwart. Met de glazenwasser die voor het lappen van de ramen, een karwei waar hij hooguit een halfuur mee bezig is, vijfendertig euro vraagt. Met die blondine achter het roodverlichte raam hoek Singel. Hoewel ze niet veel jonger is dan ik, trekt ze nog altijd klanten, haar gordijnen zijn meestal dicht. Maar wat ze rekent, geen idee.

Na een week de knoop doorgehakt: ik hanteer verschillende tarieven. Niet erg zakelijk, maar ik vind het lastig om iedereen hetzelfde te vragen. Voor de een ben ik pure luxe, de ander merkt niet eens dat hij meer geld uitgeeft.

-

2

Ik stak de sleutel die meneer Zwaardvis me gegeven had in het slot. De deur klemde, daar had hij al voor gewaarschuwd. Uiteraard had ik niet om een sleutel gevraagd; of de klant die meegaf, was een kwestie van vertrouwen. Zwaardvis had erop aangedrongen, want als hij eerst zijn bed uit moest om mij binnen te laten, voelde het toch als bezoek. Bezoek kreeg hij genoeg, zei hij defensief. Hij had juist behoefte aan iemand die zijn huis binnenliep, even vanzelfsprekend als zijn vrouw vroeger voor ze in het verpleegtehuis opgenomen werd, of nog veel langer geleden de kinderen.

‘Ik ben het,’ riep ik, ‘Nettie.’

Een verdieping hoger klonk gestommel, Zwaardvis lag kennelijk nog niet in bed. Beginnersfout: mijn horloge liep voor, op de klok boven het handschoenenkastje was het pas acht voor elf. Ik moest maar wat tijd zien te rekken. Mijn oog viel op twee bankbiljetten, geschoven onder de voet van een vaas met zijden kunstbloemen: mijn geld, mijn honorarium voor vanavond. Ik was er nog steeds niet aan gewend. Voorzichtig tilde ik de Chinese vaas op en stak de biljetten in mijn bh, de veiligste plek voor cash geld. Maar toen ik bij het ophangen van mijn jas de bankbiljetten hoorde knisperen, besloot ik ze toch maar in mijn portemonnee op te bergen. Het geritsel in mijn blouse zou hem maar in verwarring brengen.

Aan de kapstok hingen uitsluitend mannenjassen: een lange camel winterjas, een windjack, een regenjas met een donkere vettige rand in de kraag, een blazer met gouden knopen. Knopen met een wapen van een zeilvereniging, een golfclub? Van mevrouw Zwaardvis geen spoor, geen sjaal, geen mutsje, geen glazen muiltje per ongeluk uitgeglipt toen ze zich, na een weekend bij haar man, moest haasten om op tijd terug te zijn in het verpleegtehuis.

Ik wierp een blik in de spiegel naast de kapstok. Ook die blik hoorde al bij het entreeritueel. Het was geen monsterende blik of ik er wel goed uitzag, maar de inprentblik. Ik concentreerde me volledig op de klant: Jaap Zwaardvis, Misdaad en straf. Het was van het grootste belang de voorleeswens en de biografie van de klanten niet door elkaar te halen. Zwaardvis is notaris geweest. Twee van zijn drie kinderen wonen in het buitenland. Vrouw lijdt aan alzheimer, woont sinds zes maanden niet meer hier. Komt eens in de twee weken naar huis, afgelopen weekend, gisteren dus, was ze weer geweest.

Soms was het erg zwaar, had hij tijdens het sollicitatiegesprek verzucht. Dan leek zijn vrouw amper te weten waar ze was, raakte in paniek en liep weg. Niet vergeten te vragen hoe het dit weekend gegaan is. Hebben ze nog gewandeld, een film gekeken? Jij zeggen, niet u. Hij had voorgesteld elkaar te tutoyeren, om me direct weer met u aan te spreken.

Mijn blik ging omlaag. Ik had mijn blouse voor ik vertrok nog gestreken, maar onderweg was hij toch weer gekreukeld. Krachtig, alsof het een stoomstrijkijzer was, drukte ik mijn hand een paar maal tegen de opwippende punt van het kraagje. Nu niet onzeker worden. Je hoeft er niet onberispelijk uit te zien. Je bent geen nieuwslezeres, geen receptioniste achter de balie in een marmeren bankgebouw. Je blouse is schoon, je hebt je tanden na het eten geflost en gepoetst. Je ruikt verder ook lekker, niet naar een of ander zwoel parfum of naar een agressief deodorant waarmee je vierentwintig uur achter elkaar zou kunnen dansen met je armen in de lucht, maar naar zeep, en zo bescheiden dat alleen wie dichtbij komt het ruikt.

Zou ik niet toch nog even naar de wc gaan? Het voorlezen al na een kwartier onderbreken voor een plaspauze was niet goed voor de spanningsboog, zelfs Misdaad en straf was daar niet tegen bestand. Ik keek om me heen: vijf crèmewitte deuren, allemaal dicht. Om nu in een wildvreemd huis alle deuren open te rukken, Zwaardvis zou zich afvragen wat ik in vredesnaam uitspookte.

Terwijl ik de trap op liep, snoof ik nog eens diep: wat had hij vanavond gegeten? De ene klant gebruikte veel Indische kruiden, de ander bakte alles in olijfolie. Een opmerking over de maaltijd brak het ijs. De eerste minuten in zo’n vreemde slaapkamer waren bepalend: was ik te gespannen, dan kon de klant zijn aandacht niet bij het verhaal houden, en al waren de zinnen nog zo mooi, dan lukte het me niet hem in te spinnen.

Niets, helemaal niets. Toen ik hier kwam om kennis te maken, had het huis ook al zo neutraal geroken. At Jaap wel? Mannen van zijn generatie konden vaak niet eens koken. Even flitste het door me heen of ik mijn werkterrein niet kon uitbreiden naar voorlezen en catering, maar hoe moest ik dat organiseren? Aan de voorbereidingen op het leeswerk had ik mijn handen al vol.

Hij had er wel iets over gezegd, herinnerde ik me nu, met weemoed in zijn stem: dat zijn vrouw vroeger een geweldige kok was. Op een dag was Julie bij het uitpakken van de boodschappen, die ze zelf had gedaan met een lijstje zoals ze dat gewend was, in paniek geraakt. Ze deed maar wat, zette melk op om de uien in te koken, klutste een rauw ei door de sla. Toen kon hij niet langer ontkennen dat er iets helemaal mis was.

De deur naar de slaapkamer stond open. Hij zat rechtop in de kussens, zijn kale schedel glom in het licht van het leeslampje. In de hoek naast het bed stond een toilettafel met drie spiegels. In het drieluik zag ik Jaap van opzij en een stukje achterhoofd. Als hij de spiegels iets anders afstelde, zou ik hem tien maal weerkaatst zien, en ook mezelf in meervoud in de deuropening.

Ook hier op de toilettafel geen spoor van Julie. Op het tafelblad lag alleen een zilveren kapstel, borstel, kam en handspiegel, rekwisieten uit een film uit de jaren dertig. Ik zag de scène voor me: daar had ze gezeten, op het taboeretje bij de toilettafel, in avondjurk. Om haar hals een parelsnoer dat ze bij de uiteinden vasthield, terwijl ze via de spiegel een vragende blik wierp naar Jaap, die in smoking tegen de deurpost geleund stond. Zonder dat er een woord gewisseld werd, begreep hij wat er van hem verwacht werd.

‘Dag Nettie, fijn dat je er bent. Kom verder.’ Hij klopte op het taboeretje, een driepoot, het leek me niet al te stevig. Geen leuk vooruitzicht om bij mijn eerste voorleessessie hier door het meubilair te zakken. Een andere stoel was er niet, het werd het taboeretje of de rand van het bed. Of het nu door de zenuwen kwam, wist ik niet, maar ik moest nu wel heel nodig naar de wc, ik kon het echt niet veel langer ophouden, en zeker geen kwartier, nee nog geen minuut. Ik zette mijn tas op de drempel en maakte een wuivend handgebaar in de richting van het trapgat.

‘Ben zo terug, moet nog even…’

‘Boven is ook een toilet, in de badkamer, rechts van je. Nee, niet daar… die deur.’ Al wijzend richtte Jaap zich op uit de kussens. Hij had zijn pyjama nog niet aan, die lag aan het voeteneind, op de sprei met rozen. Hij droeg een lichtblauw overhemd, zijn schoenen lagen slordig uitgeschopt naast het bed. Toen onze blikken elkaar kruisten, keek hij alsof ik hem betrapt had.

Nog net op tijd bereikte ik de wc, te gehaast om het haakje op de deur te doen. Toen ik het geklater in de wc-pot hoorde, zuchtte ik opgelucht. Ik kon dan misschien niet goed wijs houden en speelde ook geen muziekinstrument, maar ik kon wel heel zuiver plassen. Terwijl ik om me heen keek, dacht ik aan Zwaardvis, de schoenen, het overhemd… Ik had hem overvallen, niet erg professioneel, alsof de voorstelling maar vast begon terwijl het zaallicht nog niet gedoofd was.