••

Het Heidenschap, een moerassig gebied in Zuidwest-Friesland, is door de eeuwen heen ontworsteld aan de zee. Tot de negentiende eeuw stond het gebied ’s winters veelal onder water en was het ’s zomers grasland. In deze oerpolder vestigde zich een boerenbevolking die met veel geploeter het land tot vruchtbare grond omtoverde en het gebied goed ging bedijken.

Hylke Speerstra brengt dit platteland en zijn bewoners tot leven. Hij diepte familiegeschiedenissen op aan de hand van documenten van instanties en privédagboeken. Wie waren die mensen, die niet bang

waren om meters onder de zeespiegel te gaan wonen, op een stuk land ndat meer dan eens teruggewonnen werd door de zee? Wat verbindt moderne Nederlanders met deze boeren? Hun doorzettingsvermogen in de strijd tegen de natuur, die tegelijkertijd een enorme liefde voor het landschap in zich bergt.

•••

‘Je mond valt open, pagina na pagina. Wat een moed en wanhoop! Wat een levens!’

– Geert Mak

•••

‘Hylke Speerstra verzamelde overgeleverde verhalen van streekbewoners, dook in archieven en dagboeken, en schreef een prachtig boek.’

– de Volkskrant

•••

•••

••

Hylke Speerstra

•••

De oerpolder

•••

•••

Het boerenleven achter de dijken

•••

•••

••

Colofon

De Nederlandse vertaling van dit boek kwam tot stand met

steun van Flint Beheer.

•••

© 2007 Hylke Speerstra Ondersteuning bij vertaling uit het Fries Jurjen Faber

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagfoto Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad/Het Leven/C.J. Hofker

Kaart © Y.T. Bouma

E-book Zeno

ISBN 978 90 467 0555 1

NUR 680

•••

www.atlascontact.nl

www.hylkespeerstra.nl

•••

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 1e druk, , ISBN 978 90 467 0491 2

••

••

•••

•••

•••

Voor Roelie

•••

••

Prelude

•••

•••

Dinsdagochtend 7 maart 2006. De trein brengt mij in vierendertig minuten van Leeuwarden naar Workum. Om zes minuten voor zeven boldert de spoorbrug onder mij door en een halve minuut later slinger ik mijn rugzak over de schouder en loop het Heidenschap (it Heidenskip) in. Ik moet stevig doorstappen, want over een halfuur gaan in Brandeburen de deuren van het stembureau open.

Het land is leeg en koud. Boven de polder breekt de lucht open. Het vroege licht legt een kopergele waas over de velden. Een blozend pubermeisje fietst mij tegemoet. Meteen gevolgd door een tweede.

‘Hoi.’

‘Hoi.’

Dan een auto, waarvan de chauffeur de hand opsteekt alsof ik een oude bekende ben. In de verte verrijst boven de horizon de grote Gerritsenboerderij. In Brandeburen is het doodstil. Over huizen en vaart hangt nog de vale kleur van de nawinter, een mast priemt als bevroren in de lucht, slaperig wacht de vleugel op wind. Dan grijpt de ochtendzon zijn kans en geeft de huisjes hun gele en rode kleuren terug. Bevend spiegelen de gevels zich in het wateroppervlak.

Ik loop naar het woninkje waar in vroeger dagen Wiebe en Hesseltsje met hun hektjalk Hoop doet leven voor de wal moeten hebben gelegen. Geen fiets voor de toegang van dorpshuis It Swaeigat, geen klompen voor de deur, geen stemmen erachter. Waar is het volk van land, wind en water? Maken ze geen gebruik van hun recht een nieuw lokaal bestuur te kiezen?

Met zekere slag deelt de klok van het bescheiden kerktorentje de tijd mee. Een zoekende vlucht ganzen beantwoordt met een enkele gak de acht slagen. Ik ruik koffie. De deur van It Swaeigat is open, ik ben de eerste.

‘Hoe was het ook al weer, ja, jij gebruikt geen suiker en melk.’ Beheerder Botte Ouderkerken schenkt mij koffie in. Plaatsvervangend lid van het stembureau Lambertus Brandsma zegt dat 255 van de 374 Heidenschappers vandaag hun stem mogen uitbrengen en lid Siebe van Martenszoon van der Wal stelt vast dat de stemcomputer het uitstekend doet.

‘Maar hij doet het níét wanneer de stemmers even staan te prakkiseren en er met beide armen op leunen,’ weet Sietse Jorritsma, het derde lid van het stembureau.

De eerste klompen klossen over het klinkerpad.

‘Het stemvee is in aantocht.’

Aan het voeteneind van het vaderland zet de democratie zich in werking.

‘Hier is mijn stemkaart.’

‘Wytse Hofman!’

Even later: ‘Klaar.’

‘Nee, je moet nog even op de rode knop drukken, Wytse.’

Vandaag is in het stembureau het biljart mijn schrijfbureau. Ik haal mijn geliefde erfstuk – een fraaie zilveren pennenkoker – uit mijn rugzak, trek de pen eruit en begin te schrijven:

•••

Ik neem dezelfde dingen waar als u, passanten van weleer, ik zie nieuwe koppen met oude trekken. Er klinken namen die langer dan anderhalve eeuw hebben standgehouden, zoals ook hun familietrekken standhielden. U had gelijk, oude chroniqueur van toen, ze hebben hier grote handen. Hun klompen mogen er ook zijn. En, net zoals in de dagen dat u de zilveren pennenkoker nog hanteerde, komen hier de gesprekken langzaam op gang.

•••

‘Op rode knop drukken, Itte.’

‘Goed.’

‘Vies koud.’

‘Maar ’t is drogend.’

‘Je kunt nog niet op sokken het weiland in.’

‘Itte Groenhof-van der Wal.’

‘Wel even op de rode knop drukken, Itte.’

‘Toch geen proteststem?’

‘Nee, ik heb op de vrouw van Acronius Kramer ingedrukt, zo stem ik op het Heidenschap.’

‘Hoi, pake!’ Nikele Brandsma komt binnen, mag voor het eerst stemmen.

‘Maar ik kan niet op pake stemmen, pake staat niet meer op de lijst.’

‘Het is andersom, Nikele,’ zegt zijn grootvader, ‘in het vervolg stem ik op jou, jij bent de toekomst.’

•••

Hoe ver ligt Den Haag van het Heidenschap?

Als de avond valt en Botte Ouderkerken er is met soep en broodjes en de stemmen worden geteld, blijkt dat nergens in Nederland de politieke verschuivingen kleiner zijn dan in dit land van wind en water.

•••

Het torentje slaat weer acht keer, de repetities voor het theaterstuk in de Hofmeerboerderij zijn begonnen. Veertig blazers van fanfare Studio, net terug uit Arnhem met de Nederlandse titel in de op een na hoogste divisie, repeteren de compositie Land of wind and water. Meer dan honderd toneelspelers, dansers en figuranten komen tegelijk in actie. Een op de drie inwoners doet mee om het verleden van het Heidenschap te verbeelden.

‘Kom op, nog een keer de prelude spelen. Bedenk daarbij dat het stuk gaat over de hard ploeterende pioniers.’

•••

Hoog in het gebinte van de twee eeuwen oude Hofmeerboerderij draagt iemand de monoloog voor.

•••

Hier was de zilte adem van de zee te ruiken, de dodende zee, die in staat was het resultaat van jaren zwoegen in één springvloed weg te spoelen.

Er verschijnen toneelspelers op de hooizolder, op het witte doek glijden filmbeelden voorbij: een groep schoolkinderen, zwalkend over doorweekte landpaden, trekt door de kale polder. Ze zijn op weg naar de Landschool. Boven de vlakten trekt de lucht dreigend dicht, verderop trekken veenarbeiders een scheepswrak de wal op. Een boer staat door het keukenraam naar buiten te kijken en ziet tot zijn ontzetting dat een kolkende zee het land verovert.

‘De dijken zijn doorgebroken!’

Even later staat het water tot aan de deurkruk van de bedstee.

•••

Het eerste deel van het Heidenschapper verhaal is ruig en rauw. Een toneelspeler is in de huid gekropen van de weduwnaar die door het raam naar buiten staat te kijken, zijn tegenspeelster is zijn geliefde, de weduwe Sjoukje, van de Rodeschuurhoeve. Terwijl het water over de dijken stroomt, verschijnt een jongetje voor het voetlicht. Met in zijn rechterhand een fraaie zilveren pennenkoker.

Ik zit, niet zonder emoties, naar mijn eigen verhaal te kijken. En ik realiseer me dat ik vandaag klaar ben met schrijven. Het verhaal is af, het zal hier, in de oude schuur, worden opgevoerd.

••

EEN | Exodus

•••

••

1

•••

Als al die boerderijen hun verhaal eens vertelden. Als in die grote schuren de hanenbalken verklapten wat ze door de jaren heen hoorden en zagen. Je oren zouden als schoteltjes zo groot worden. Neem de stelpboerderij die in het begin van de negentiende eeuw, niet ver van de boerderij van Gerritsen, aan de noordoever tegen het Hofmeer is gebouwd en aan het eind van de twintigste eeuw recreatieboerderij werd. Wat hier de eerste twee boerenfamilies aan lief en leed hebben meegemaakt, liegt er niet om. Het begon al met Feite en Neeltsje.

•••

Eens werden de rollen omgekeerd en sprak het gebinte hen vermanend toe:

•••

… Denk erom, jonge boer en boerin, jullie hoeve staat lager dan het oppervlak van de zee, en die zee is gevaarlijk dichtbij. Als je van plan bent hier een bestaan op te bouwen, om daarna het bedrijf over te kunnen dragen aan het nageslacht, moet je wel weten waar je aan begint. Waag je de sprong, dan moet je kloek zijn, hard werken en sober leven. Elke meevaller moet opzij worden gelegd en als investering in de toekomst worden benut, en die toekomst blijft onzeker. Schouder aan schouder zullen hier man en vrouw de strijd moeten aanbinden tegen het wassende water en ander onheil. Je moet, zodra je maar even de handen vrij hebt, dijken opwerpen en dijken versterken. En dan nog blijft de natuur de baas.

Hebt ontzag voor de Almachtige.

•••

Later zouden, boven het bulderen van de storm uit, de stijlen en dakspanten van de boerderij de noodkreet horen van Neeltsje Gerritsen, het meisje dat op vrijdag de dertiende november van het jaar 1818 een kind baarde van de zeven jaar oudere Feite Hofman. Neeltsje was nog maar veertien jaar. Natuurlijk was er aan de bevalling een onbekommerd voorjaarsuur voorafgegaan.

Januari 1818 was koud geweest, februari kalm en bestendig, maart heftig en wild. ‘Storm veroorzaakt veel scheepsrampen,’ schrijft historisch geograaf J. Buisman over die periode. Over de ochtend, de middag en de nacht die volgden: ‘Ons land verliest 60 schepen, waarbij tientallen slachtoffers vallen. Bovendien regent het schademeldingen te land, ook door blikseminslag.’

•••

Al op de ochtend van 3 maart waaiden aan het Hofmeer de honden bijna van de ketting.

‘Hoe hoog zullen nu al de golven van de Fluessen lopen,’ riep Neeltsje. ‘Kom pa, laat ons vóór de koffie al even gaan kijken hoe het grote meer tekeergaat.’

‘Geen sprake van,’ sprak de vader Gerrit Doekeles Gerritsen. Hij vond dat het weer iets raadselachtigs had: de wind kromp gierend van west naar zuid. Zuiderstorm, was dat niet raar?

•••

Schipper Wiebe Joukes de Jong van de Hoop doet leven had die ochtend vroeg al voorspeld dat er een storm met rare kuren aankwam. ‘Nu al heeft het weer bij mij, maar vooral bij mijn wijf, bezit genomen van lichaam en geest. Hesseltsje kan, net als de wind, al geen rust meer vinden.’

‘Is de storm zuid, kost het de boer zijn ruit,’ wist oude Hesseltsje, die de ene weerwijsheid na de andere citeerde.

Wiebe hees meteen een turfkorf in de mast om de boeren, molenaars en andere bewoners in de polders op een ingrijpende weersverslechtering attent te maken.

•••

De grote Hofmeerboerderij van Gerrit Doekeles Gerritsen en zijn boerin, Woltsje Hospes, was op een terp gebouwd en had langer dan een eeuw alle stormen doorstaan. Als extra bescherming lag rond de boerderij een halve meter hoog polderdijkje. De stallen waren meer dan een halve meter hoger dan de melkgang, zodat bij dijkdoorbraken de beesten niet zo gauw met de poten in het water stonden.

‘Toe nou, laat ons even bij het meer kijken, het kan nu nog.’ Neeltsje zeurde door.

‘Nou, vooruit dan.’ Gerritsen verwende zijn oudste kind. Er waren nog twee kleintjes, maar Neeltsje was vaders oogappel.

‘Per slot van rekening ben je ook zo’n kranige meid,’ zei hij dan. En zo was het.

‘Die Neeltsje is haar verstand nu al voorbijgegroeid,’ had Wiebes Hesseltsje al opgemerkt. ‘In haar hoofd is ze nog een kind, maar aan haar lijf zit alles er al op en aan.’ Dat had Wiebe ook wel gezien. Neel? Dat was de vleesgeworden natuur, de vroeg bloeiende bloem op de oever van het Hofmeer. Ze sprak als alle mensen in het Heidenschap: luid en duidelijk, omdat ze anders niet boven het eeuwige ruisen van de hoge boomkruinen en de golven van het meer uit kon komen. Ze was een weervogel, die de kuren van weer en wind intens onderging. Vroeg in de ochtend van de stormdag had ze al door het dakvenster naar het grote meer staan kijken. Ze zag hoe het meer boos en onstuimig begon te waren, hoe de golven met het witte hemd boven de broek de aanval inzetten op de lage polderdijkjes. En daarachter lag meer dan drieduizend hectare laagland.

•••

Samen met haar vader liep ze naar de oever van de Fluessen. Samen waren ze er getuige van hoe er al een bres in een waterkering werd geslagen. Aan Helspad begonnen hele stroken land blank te staan. Op de Kooiboerderij, verderop aan het slijkpad, moest buurman Fokke Hofman zich met zijn gezin waarlijk bedreigd voelen. ‘Kijk pa, ze zijn daar al bezig de dijkjes rond de boerderij nog iets te verhogen.’

‘Het lijkt me te laat.’

Gerritsen zag dat buurman Eelke Hommes de Jong met zijn personeel bezig was en nog vlug een koppeltje schapen van een hooggelegen weiland naar de schuur dreef. Hoe was de situatie in polder het Schar, waar de afgelegen Wolvententhoeve van Ignatius stond? En zou de onbestorven weduwe Sjoukje op Rodeschuur de dans ontspringen? Gerritsen beschouwde Sjoukje als een heldin, die niet alleen de beste boter maakte en een prachtig beslag melkkoeien had gefokt, ze had ook al jaren de zorg over een doodzieke man, die ze dag en nacht verzorgde. Hendrik Fonda; hij had een soort trilziekte en begon ook nog zijn verstand te verliezen.

•••

Gerritsen waagde zich opnieuw buiten. Nog altijd stormde het uit het zuiden. Hoe kon er nu storm uit het zuiden komen! Dit betekende toch niet het einde van het bestaan? Rondom Gerritsens boerderij was al weinig land meer te zien, honderden hectares stonden nu onder water. Vlak voordat hij met moeite de deur naar de schuur dichttrok, viel zijn oog op iets wat hem ontroerde: een lange rij koeien, voortgedreven door een boer en zijn helpers, trok door de polder en kwam recht op zijn Hofmeerboerderij af. Baggerend over de hoger gelegen landpaden, die ook al half onder water stonden, kwam de expeditie ploeterend dichterbij. Weerloze makke beesten, voortgedreven en geholpen door degenen die boven hen gesteld waren, werden naar zijn grote boerderij geleid. Wat een aangrijpend beeld, wat een voorrecht om deze lange rij weerlozen te mogen ontvangen. Voor de emotionele Gerrit Doekeles Gerritsen rezen oudtestamentische beelden op.

•••

Boer Fokke Hofman en zijn helpers hadden de grootste moeite de kudde op het glibberige pad te houden. Sommige kalveren dreigden te verongelukken. De beide knechten van Gerritsen waren de karavaan tegemoet gehold en hielpen nu mee. In de rij koeien bleek ook nog een tochtige koe te verkeren. Voor Gerritsen weer voer voor filosoferen: hoe bedreigend de leefomstandigheden ook kunnen zijn, de drijfveer om de soort in stand te houden is en blijft onvoorstelbaar sterk.

‘Er zal geleden worden op het laatst overgebleven stukje grond. Maar daarop zal ook gepaard worden.’ Het gemoed schoot Gerritsen alweer vol.

Sinds hij in de zomer van 1816 een lichte beroerte had gehad, kon de boer bij gewichtige toespraken zijn ogen niet drooghouden. Het overkwam hem, midden in de hooiing, en daar lag hij zomaar in een greppel. Met de bolhoed nog op, de zwarte bef scheef voor en een donkere, natte vlek in het kruis van zijn sneeuwwitte hooiersbroek. Zijn liploze mond probeerde te spreken, maar er kwam niets. Alsof de dood van een boer en dichter moest worden bezongen, zo jubelde een leeuwerik hoog boven de greppel waarin Gerrit Doekeles Gerritsen lag. De dagen erna knapte de boer zienderogen op. De scheve mond was al bijgetrokken, het spraakvermogen en de motoriek kwamen terug. Gerrit Doekeles Gerritsen liep niet zo hard, maar dat had hij nooit gedaan. Zijn grappige oogopslag bleek hij te hebben behouden. Zoals ook zijn ijdelheid. Althans, zijn weelderige grijzende bakkebaarden kamde hij weer iedere ochtend.

‘Een beroerte? Nee, het was een schampschot,’ sprak hij zichzelf moed in. ‘Alleen maar een kleine waarschuwing om het wat kalmer aan te doen.’ Woltsje wist beter; haar man was kwetsbaar geworden. Zijn vitaliteit was weg; bij dag en bij nacht. De vitale Woltsje was voortaan met een oude man getrouwd.

‘U bent toch nog wel wijs met me, Woltsje?’ Hier spraken man en vrouw elkaar tot in de bedstee met u aan. ‘Woltsje, u ziet voortaan toch niet het andere manvolk naar de broekspijpen?’ De vrees om vrouw en kinderen te verliezen, zodat hij zonder opvolger zijn laatste dagen zou moeten slijten, bezorgde hem wel eens nachtmerries. Na zijn dood moest zijn leven doorgaan in de kinderen. En zijn leven was de boerderij. Waarom was hij niet op jongere leeftijd getrouwd?

Wacht, de fokstier van buurman Fokke Hofman was aan het slagersmes geofferd, zo meteen zou hij zijn goede buurman zijn eigen topstier aanbieden. Zonder een vergoeding voor het dekken te vragen.

•••

Op de Hofmeerboerderij was in deze noodsituatie voor twee veestapels nog net ruimte genoeg. Doordat driekwart van de wintervoorraad op was, zodat er twee lege hooivakken bij waren gekomen. Met man en macht waren de werkers in de weer, er moest gevoerd en gemolken en uitgemest worden.

Gerritsen overzag de operatie en verkeerde in een bijna kinderlijke euforie. In zijn schuur werd het eerste lam van 1818 geboren. Op de derde maart. Uit een Gerritsenschaap, dat de vorige herfst door een Hofmanram was gedekt. Dit kon geen toeval zijn, dit was een symbool, misschien wel een beloning voor goed nabuurschap. In het schemerige lege hooivak stroopte buurman Fokke Hofman zijn rechtermouw op, smeerde hand en pols in met lijnolie, zocht met een paar vingers in de geslachtsopening van het moederdier naar de voorpootjes van het lam en wachtte tot het schaap begon te persen. Vijf minuten later gleed een prachtig lam, overdekt met jodiumkleurig glijvocht, naar buiten.

•••

‘Hoe bruiner het slijm, des te levenskrachtiger het lam,’ sprak de anders zo bleue Feite Fokkes Hofman. Zo mocht Gerritsen het graag van een boerenzoon horen.

‘Er zit een flinke boer in de oudste van jou, buurman!’

Er kwam nog een tweede lam.

‘Twee stormlammeren.’ Wat de zwijgzame buurman Fokke Hofman zei, daar ging volgens Gerritsen gezag van uit. Grootvader Hofman behoorde ooit tot de Workumer vroedschap, en de inmiddels ook alweer grijze Fokke straalde nog iets van die beroemdheid uit. Vond Gerritsen.

•••

Eén van de knechtjes, door weer en wind aangestoken, maakte Neeltsje erop attent dat de bij de Hofmannen inwonende oudoom Sjoerd de grote stier van Gerritsen van stal haalde. De tochtige koe van de Kooiboerderij zou gedekt worden. Neeltsje stond met de neus vooraan om maar niets te missen van wat zich even later in het schemerdonker in het lege hooivak afspeelde. De dekking voltrok zich kort en krachtig.

‘Eind oktober of begin november komt het kalf,’ rekende Neeltsje snel uit. ‘Misschien komt het wel op Allerheiligen.’

‘En er zit een beste boerin in die dochter van je, Gerrit Doekeles!’ fluisterde Hofman zijn buurman bewonderend toe.

‘Het is een meisje met een boerenhart, Fokke.’

‘Daar mag je groots op wezen.’

‘Ben ik ook.’

Toen alle dieren vast stonden, sprak Gerritsen: ‘Wij kunnen dit verschijnsel van wind en water alleen maar over ons laten komen.’

•••

•••

2

•••

Buiten huilde de zuiderstorm, binnen vonden twee boerengezinnen met hun vee beschutting. De avond viel, de grote woonkeuken veranderde in een tjokvolle gelagkamer. Er brandden zes raapolielampjes. Flakkerende pitjes, meer niet. Vrouw Gerritsen pookte de smeulende turf op en legde er vijf blokken eikenhout op. Het oplaaiende vuur legde een gloed over de verweerde koppen van de twee boeren en de bij Hofman inwonende oudoom Sjoerd Hilverda. De boerinnen, Woltsje Gerritsen en Eke Hofman, hadden het druk. Het personeel en de jeugd trokken zich ietwat terug in de schemerhoeken van het vertrek en op de tegelvloer naast het open vuur.

Woltsje Gerritsen merkte dat haar man de rol van opgeruimde gastheer speelde. ‘Voor een elk is hier eten en drinken in overvloed,’ klonk het energiek. Ze zag dat over het knappe, ietwat bleue gelaat van de jonge boerenzoon Feite Fokkes Hofman de glans van een rijpe appel lag. De knaap had plaatsgenomen bij het open vuur.

‘Ja jongelui, er staat van alles voor jullie klaar. Tast toe, jullie hebben het meer dan verdiend.’ Op tafel stonden een kolossale krententulband, zelfgebakken, met boter besmeerd brood, roggebrood met spek, een in repen gesneden gezouten schapenbout, warme melk, koffie, een pot honing.

•••

‘Buurvrouw, het is een mirakel.’ Vrouw Hofman, Fokkes Eke genoemd, was lawaaiig.

‘Wij hebben ook wel een borrel verdiend.’ Gerritsen haalde de drankfles, zoals hij altijd deed wanneer in maart het eerste lam was geworpen. Hij hield van drank en rituelen, al kon hij de laatste tijd niet zo goed meer tegen de drank.

‘Bij zuiderstorm past klare jenever.’ Voor het vrouwvolk stond een schaal boerenjongens klaar.

Woltsje Gerritsen zag dat buurman Hofman het aardewerken mokje jenever gretig aan de lippen zette. En het ontging haar niet dat buurvrouw Eke extra op haar man lette.

Hofman wenste dat er een weldadig gevoel over hem zou komen. Hoe snel werd zijn wens vervuld: hij hoorde de stemmen vervormen tot een zalig geroezemoes en hij zag Woltsje in een mooie, levenslustige buurvrouw veranderen.

•••

‘Het wordt vliegend weer,’ hoorde hij oudoom Sjoerd Hilverda beweren. Ach, waar maakte hij zich op deze hooggelegen plaats druk over, vee en volk waren in veiligheid en zelfs een van zijn mooiste koeien was gedekt door de beste stier van het hele Heidenschap. En goed gedekt ook. Geen half werk. Het ontging hem niet dat Woltsje Gerritsen zich diep vooroverboog om de schaal met boerenjongens naar zich toe te halen. Weelderige Woltsje, ze gunde haar buurman een riante blik op haar volle borsten. Hofman volgde heimelijk het doen en laten van zijn buurvrouw. Zou het waar zijn dat ze uit was op mannenvlees? Wat zei die veekoopman uit Hindeloopen laatst over de wederhelft van Gerrit Gerritsen? Dat ze was als de beste soep: heet en hartelijk. Buurman Fokke wist nog hoe ze op 12 mei – Oude Mei – 1802 als de dochter van een koemelker uit Molkwerum jongste meid werd op de Hofmeerboerderij. Nog hetzelfde jaar raakte ze zwanger van de serieuze vrijgezelle troonopvolger Gerrit, op 2 februari 1803 trouwde ze met hem. Woltsje had wat in Gerrit losgemaakt: zes maanden later, op 11 juli 1803, was er een kind. Neeltsje. De jonge boer mocht dan onder zijn stand zijn getrouwd, de molen werd in de vreugdestand gezet. Omdat de vrees van oude Doekele, dat aan junior geen vrouwenvlees zat en hij derhalve vrijgezel zou blijven, ongerechtvaardigd bleek. Woltsje kwam, zag en overwon.

•••

Het ging de jongelui met de boerderij voor de wind, maar Woltsje bleef met diepe verlangens en geheimen rondlopen en dat zou de wankelmoedig wordende Gerrit op den duur niet ontgaan. Waarom verzette ze zich zo heftig tegen zijn plannen om de Hofmeerboerderij drastisch te verbouwen, zodat het voorhuis met melkkelder op het noorden kwam te staan? Dan bleef de melk in de melkkelder toch veel langer koel? Dan zou ze toch veel vaker eerste keur boter kunnen afleveren? Hij kon de verbouwing bij wijze van spreken uit de binnenzak betalen. En waarom stond ze soms bij nacht en ontij voor het bovenvenster van de stelp naar het grote meer te staren? Had ze iets met de schipperij? Met de schippers? Ja, hoe had ze hem zover gekregen dat de verbouwing niet doorging? Op haar voorstel werd zelfs de Hofmeerboerderij omgedoopt tot Meerzicht.

Alleen een enkele schipper wist dat de boerin een aanbidster was van de scheepvaart in het algemeen en van één schipper in het bijzonder. Ze was heimelijk stapelgek verliefd geworden op Rooie Sierd, een schipper van Nijega aan de Fluessen, die de zomer tevoren met zijn schuit aan de botersteiger aan het Hofmeer zevenduizend Friese geeltjes – kleine metselstenen – had gelost. Niet voor de verbouwing van de boerderij maar om er een nieuw wagenhok van te metselen. Wat een atleet was die Rooie Sierd, wat kon die kerel stenen kruien. En over zijn zeereizen vertellen. Hij was met de palingaken zelfs in Engeland geweest.

•••

Een paar zomers later was Woltsje niet te houden toen de Westfaalse hannekemaaier Kristian op de Hofmeerboerderij neerstreek. Alleen Woltsje kon zijn Duits verstaan, al verstond ze de knappe kerel ook zonder woorden. Traditiegetrouw bracht de jongste meid ’s ochtends en in de namiddag de hooiers en maaiers koffie, maar op een ochtend vroeg was het de boerin zelf die met de koperen koffieketel naar het hooiland liep.

Op een zwoele zomernacht had ze zich in de als slaapplaats omgebouwde paardenstal van Kristian gewaagd. Gerrit snurkte nog even door, totdat hij in de bedstee onthutst om zich heen greep en haar naast zich miste. De hannekemaaier stelde de boer gerust, volgens hem was de ‘Bauerin eine Schlafwandlerin’.

•••

‘De storm zal niet verder krimpen en aanwakkeren,’ sprak Eke Hofman zichzelf moed in.

‘Uitgekrompen, maar nog niet uitgestormd.’ Omke Sjoerd was een sarcastische pestkop.

‘Wie had vanmorgen vroeg kunnen denken dat wij hier nu zo zouden zitten.’ De tandeloze mond van Eke Hofman riep altijd maar wat, ook als die bezig was de brandewijn uit de rozijnen te zuigen. Haar gedachten waren onstuimig als de storm, ze bewonderde de zachtmoedige oogopslag van Gerritsen. In deze man zag ze een agrariër van hogere orde. Een ondernemer. Ja, buurman Gerritsen was een goedmoedige, gevoelige man. En hij was vermogend. Mocht zijn dochter Neeltsje haar schoondochter worden, dan zouden later haar kleinkinderen tot de landeigenaren in de Friese Zuidwesthoek behoren.

•••

In de keuken overheerste de storm de stemmen en gedachten. Ook die van omke Sjoerd? ‘Eke!’ riep de oude, ‘de storm is volgens jou uitgekrompen, maar ben je zelf ook al niet uitgekrompen?’ De felle vrouw Hofman was haar inwonende omke spuugzat. Al jaren. In vrijwel ieder boerengezin had je een inwonende grootvader, grootmoeder, vrijgezelle oom of tante, maar deze… De oude schelm kon gelukkig nog in het bedrijf meewerken, zodat er een oudste knecht kon worden uitgespaard. En ‘omke’ had in zijn testament laten zetten dat bij zijn overlijden erfgename Eke ruim zeven hectare land zou erven. Plus baar geld, dat omke ook nog bij de vleet had. Eke wist zelfs waar hij het in de boomgaard had verstopt.

•••

Sjoerd Hilverda was kort van gestalte, maar niet kort van geheugen. Met zijn fletse, waterige ogen keek hij woest de wereld in. De man had de eigenaardige gewoonte zijn lange peper-en-zoutkleurige baard bij de boord van zijn hoog dichtgeknoopte kiel in te stoppen. Zo zat hij er nu ook weer bij. Was hij bang over zijn baard te struikelen? Voordat hij het woord pleegde te nemen, begon zijn mond te bewegen als de aarsopening van een paard vlak nadat het van zijn laatste vijg was verlost.

•••

Eke stelde het met verbittering vast: hoe vaak in deze polder ook een molen in de rouwstand moest worden gezet, nooit voor omke Sjoerd. Hij bleef eten als een paard, liet zich niet verkleumen, was nooit ziek, zelfs niet verkouden. Wel vunzige praat. En vuile hemden en broeken.

De storm bulderde, hij leek het vuur door de schoorsteen naar buiten te willen trekken. Smeulend vuur laaide op. Ook bij Woltsje Gerritsen-Hospes. Ze kon haar ogen niet afhouden van buurman Hofman, die volgens haar af en toe ook naar haar zat te gluren. Buurman Fokke had mooi getekende, nog gitzwarte wenkbrauwen, was verder grijs, had een fijnbesneden gelaat, dat niet zou hebben misstaan te midden van het manvolk op Rembrandts Nachtwacht. Niet dat Woltsje dat schilderij ooit onder ogen had gehad, maar voor haar was buurman de vleesgeworden aristocratie. Een rijzige man met een waardige uitstraling, een sterke mond, een vitale blik in bruingroene ogen. Een mooie, keurig, bijgeknipte sik en verder goed geschoren. Hoe was het mogelijk dat buurman na een dag als vandaag er nog zo netjes uitzag?

•••

De storm zette met huilende uithalen de frontale aanval op de boerderij door. Buiten klapperden de blinden voor de ramen. Gastheer Gerritsen wankelde – dat deed hij ook wanneer hij nuchter was – naar de smalle, hoge provisiekast en nam een nieuwe, volle kruik jenever mee terug. Bulderde daar iemand een vermaning door de schoorsteen naar binnen? Angstige vlammen sloegen uit het hout, uit de turven, uit de wangen van de beide boerinnen en de bleue meiden, waarvan er een nu de keuken verliet.

‘Ik leg me neder, ik moet morgen vroeg weer melken.’

De raapolielampjes begonnen benauwd te flakkeren, een floepte uit, de in een donkere hoek achtergebleven meid giechelde haar angst weg. Feite en Neeltsje hadden een plaats op de opgewarmde estrikvloer naast de open haard veroverd en pookten om de beurt met een takje elkaar en het open vuur op. De storm deed de rest.

De eerste dakpannen kletterden van het voorhuis en leken ergens in een krimp te blijven steken. Werd het gehoord? Pas nadat hij opnieuw had ingeschonken, murmelde Gerritsen: ‘Tja, voor de pannen op het dak is zuiderstorm wat nieuws, de pannen moeten er nog aan wennen.’

‘Wij zijn geassurandeerd!’ Woltsje bleef kalm en bedaard. Ging deze vrouw dan geen zee te hoog? Fokke Hofman zou willen dat zíjn vrouw zo zuinig met woorden was, zo oerkalm kon blijven en zo mooi van lijf en leden was. Wist Eke eigenlijk wel hoe knokig ze begon aan te voelen?

•••

Nog drie oliepitjes verlichtten, geholpen door het af en toe oplaaiende haardvuur, de keuken. Raapolie; je kon de rapen ruiken. Of kwam die bedwelmende geur van de storm, of van het magere spek, de jonge jenever? Of van vieze omke Sjoerd? Waar moest straks iedereen slapen? Fokke Hofman vroeg het zich af terwijl zijn kleiner geworden ogen smeekten om nog een mokje jenever. Had Woltsje Gerritsen zojuist niet heel bedaard opgemerkt dat ze het later op de avond wel even over ‘de slaperij’ zouden hebben? De wind striemde een hagelbui tegen de blinden voor de ramen. Zag hij een bliksemschicht? Hij had wel eens gehoord dat iemand die door een beroerte wordt getroffen, een soort bliksemlicht voor zich ziet.

‘Het lijkt te gaan onweren, maar het komt maar zoals het komt,’ riep Eke op schrille toon.

Gerritsen rees moeizaam uit zijn stoel, en rekte zich bij het haardvuur uit om een paar strengen turfgerookte droge worsten van een haak te plukken. Na een paar keer misgegrepen te hebben, begon hij aan een royale uitdeling. Eerst worst voor Feite en Neeltsje. De knechten bleken de meiden te hebben gevolgd naar de stal.

‘O, die zijn al weg. Wel, ieder zijn meug.’

Feite zat ver voorovergebogen. Was het puur verlegenheid of respect voor het noodweer? Neeltsje zag de gloed van het vuur in zijn glanzende, wijd opengesperde ogen.

‘Feite heeft een boerenhart en het is een beste jongen,’ had ze vanmiddag haar moeder horen zeggen.

•••

De negentienjarige Feite van Fokke en Eke had in zijn leven eenmaal het erf van de Kooiboerderij verlaten. Dat was een paar winters geleden, nadat zijn vader er herhaaldelijk op had aangedrongen dat de jongen eens naar een oom in het buurtschap Koufurderrige moest schaatsen.

‘Jij moet toch eens uit logeren, jongen. Je bent verdorie nog nooit van huis geweest.’ Maar diezelfde avond kwam hij terug in het Heidenschap, hing de schaatsen op de melkgang aan een haak en zei: ‘Een boer is geen logeerder, een boer kan niet uit huis.’

•••

Nu brandde er een vuur, nu fluisterde Neeltsje hem iets in het oor.

‘Feite, Feite, jij logeert bij ons.’ Hij duizelde van de jenever, haar lijf en haar woorden. Het kwam er bij Neeltsje zo lief uit. Hij waagde haar aan te kijken en zonk helemaal weg in haar ogen, die de kleur hadden van een staalblauwe zomerlucht boven het bloeiende fluitenkruid langs de vaart waar Wiebe en Hesseltsje met de hektjalk Hoop doet leven domicilie hadden.

‘Neeltsje, er kunnen wel weer een paar turven op!’ Ze deed wat moeder Woltsje zei. Toen ze weer naast Feite zat, pakte ze haar buurjongen beet. Het gekietel bracht bij hem zoveel teweeg dat hij niet hoorde dat er een hele ris dakpannen tegelijk sneuvelde.

•••

‘Er gebeurt wel wat,’ lispelde vader Fokke Hofman.

‘Het gaat van halem,’ vulde omke Sjoerd aan.

De stilte kreeg meer en meer lawaai.

‘Begint enterstier Feite bij het haardvuur te ontdooien?’ Omke Sjoerd kwam los. ‘Je weet hoe het moet: de enterstier likt even aan de jonge pink, en dan gaat het van halem…’

‘Daar gaat weer een dakpan.’ Hofman probeerde het gesprek op het pad van het fatsoen te houden. Omke Sjoerd moest niet met al te vieze praat komen, ook al vond hij het best dat zijn zoon daar zo mooi met de dochter van zijn goede buurman zat.

‘Feite! Heb je je geweer geladen!’ mekkerde omke Sjoerd door.

Ach, zo ongewoon was het ook weer niet dat mens en dier af en toe een beetje over één kam werden geschoren. Hoe dikwijls werd een jonge meid met een mooie buste niet als een ‘beste vaars met een prachtige uier’ omschreven?

‘Ik heb warme melk met anijs voor jullie!’ Woltsje had voor Feite en Neeltsje iets speciaals in de aanbieding. Knikkend nam de jonkheid het aanbod in ontvangst. Eke liet de gietijzeren pot met melk aan het ijzeren hengsel dichter boven het vuur zakken, de boer gaf nog een rondje, hij vond dat de vrouwen dan ook nog een mok boerenjongens moesten hebben.

De jenever maakte van bleue Feite een dappere jongen, hij beoordeelde en bevoelde Neeltsje zoals een veehandelaar een vaars op waarde schat.

‘Zullen wij even bij het schaap met de lammeren gaan kijken.’ Hij kreunde het haar bijna onverstaanbaar in het oor.

‘Ssst. Laat mij weer even van je jenever proeven,’ fluisterde ze. Ze mocht proeven, en nog eens, ze slikte een heel klein teugje door, keek hem uitdagend aan. Zijn adem stokte.

•••

De drank was Eke Hofman naar het hoofd gestegen, haar hoofd werd zwaar, haar hart licht, haar blik bleef hangen bij het zeer vroegrijpe en zeer mooie buurmeisje.

Was deze Neel echt nog maar veertien? Dan nu nog te jong voor het Grote Werk, maar wat zou het een geweldige schoondochter zijn. Was dat kind maar een paar jaar ouder, dan zou ze haar onervaren zoon vanavond nog inpeperen dat hij moest toehappen.

‘Woltsje,’ piepte Eke half fluisterend, ‘laat die twee elkaar maar besnuffelen, uiteindelijk moeten ze weten waar Abraham de mosterd haalt.’

Feite hoorde en voelde alleen de storm, keek hoe Neeltsje het velletje in zijn geheel van de droge worst probeerde te stropen, wat haar wonderwel lukte. En ze nam een hap. Loom kauwend zat ze hem aan te staren.

•••

Een felle bliksemflits zette de keuken in een helblauw licht. Iedereen leek verdoofd, maar Neeltsje begon meteen hardop te tellen. Bij ‘vijf’ daverde de donderslag door merg en been. Er volgde een suizende stilte. Of suisde er een stortbui? Er brandden nog twee oliepitjes, het open vuur in de schouw leek door de klap gedoofd.

‘Het sloeg ergens in aan de overkant van het meer, daar blijft de bui hangen.’ Vrouw Gerritsen leek alles te willen goedpraten, zelfs het verschrikkelijkste weer. ‘Maar het geweld kan wel deze kant op komen.’ Ze haalde een donker laken uit de la van het Friese kabinet, bedekte daarmee de spiegel en zei: ‘We horen het hemellicht niet te vrezen, maar ook niet uit te dagen.’

‘Woltsje!’ De stem van omke Sjoerd had de nagalm van een donderslag. ‘Hang je mooie kruisbroek voor de spiegel, dan durft geen enkele onweersbui deze kant op te komen!’

De drank mocht bij Gerritsen dan niet meer zo goed vallen als voor zijn beroerte, nu lachte hij uitbundig. Hoe mooier de oude smeerlap het meldde, hoe liever hij het had. Als Sjoerd zo meteen alle vuil had uitgebraakt, zou hij zijn verteltalent gaan botvieren.

Wilde Fokke Hofman omke een hint geven…? ‘De vader van mijn schoonvader heeft het meegemaakt dat de Fluessen en het Hegermeer zo schuimbekten dat de schuimvlokken door de uilengaten de schuur in vlogen. Het ging zo ruig dat de koeien twee dagen lang geen drup melk meer gaven. De stier kon niet meer dekken en…’

‘Dan had de vader van je schoonvader een stier van niks,’ riep omke Sjoerd. ‘Een stier die niet wil dekken, is een stier van likmevestje...’

•••

Ja hoor, omke Sjoerd ging op de praatstoel zitten.

‘Het is nog erger geweest dan toen de schuimvlokken van het meer door de uilenborden in de schuur naar binnen waaiden. ’t Was in de nawinter, en het ijs was meer dan een el dik. Er stond toen een oosterstorm die uitliep op een orkaan, en die wakkerde aan tot een vliegende cycloon. Mensen, wat daarna gebeurde! Als ik eraan terugdenk, hoor ik het weer: de dichtgevroren Fluessen brak in duizendmaal duizend schotsen. Het gaf zoveel kabaal dat nadien heel wat mensen stokdoof zijn gebleven. Dit is het Laatste Oordeel, jankte de pastoor van Woudsend. Als een berg vlijmscherpe messen schoof het kruiende ijs over de polderdijken recht op de boerderijen af. Ook op deze mooie Hofmeerboerderij af. Op de plaats waar wij nu zo veilig bijeenzitten. Ja, ik heb het over deze gedenkwaardige zathe, die dwars tegen alle boerenwetten in met de melkkelder bijkans op het zuiden is gebouwd, maar waar de boerin niettegenstaande dat toch steeds weer eerste keur boter aflevert. Waarvoor hulde, boerin Woltsje. Hulde! Terug naar de cycloon. Vlak voordat de berg kruiend ijs de Heidenschapper boerderijen kon verpletteren, ruimde de wind. De ijsmassa’s werden een andere kant uit gedreven. Dit was een teken. Dit was het bewijs dat deze boerderij voortaan gespaard zou blijven. Daarom ook heb ik vandaag Fokke Hofman aangeraden met alle levende have naar hier te vluchten. Mensen, deze stoere stelp zal tot in lengte van jaren overeind blijven.’

De laatste laatste paar zinnen tastten Gerrit Gerritsen diep in het gemoed. Hij rees uit zijn stoel, zocht naar zijn evenwicht. En naar woorden, die hij niet kon vinden, schonk bevend de aardewerken mokken nog eens vol en sloeg zelf maar weer een rondje over.

‘Jij hebt hem ook alweer leeg, Feite. Kerelswerk, jongen.’ Omke Sjoerd ontging niets.

‘We hebben het ergste gehad, er sneuvelen geen dakpannen meer,’ probeerde Hofman de moed erin te houden.

‘Er ligt al geen pan meer op het dak,’ lachte Sjoerd schril terwijl hij zijn tandeloze mond leek op te eten en weer uit te spugen. Nog steeds bulderde de storm. Het laatste olievlammetje floepte uit, er kwam alleen nog licht van nagloeiend eikenhout. Neeltsje leek het vuur en de tijd te willen rekken en legde behoedzaam de laatste turven op het vuur.

Het ene verhaal volgde het andere, Feite en Neeltsje lagen dicht tegen elkaar op de warme vloer.

•••

‘De storm is geluwd, er sneuvelen geen dakpannen meer,’ herhaalde Eke Hofman.

‘Wat? Ze waaien weer op het dak’, schamperde omke Sjoerd.

•••

‘We hebben de storm overwonnen, we gaan liggen.’ Gerrit Gerritsen moest zich aan de stoel vasthouden om niet om te vallen.

‘Eerst pissen,’ vond Eke Hofman.

In de rossige gloed van het dovende vuur had Neeltsje naar het verhaal van omke Sjoerd liggen luisteren, ze had zich met de aak De Verandering laten meevoeren naar het echtelijk bed van Groot Vischwijck. Toen ze stijf tegen Feite aan ging liggen en hem wilde omhelzen, was hij hijgend overeind geschoten.

‘Ja, het wordt tijd dat we allemaal gaan liggen,’ stelde Woltsje Gerritsen vast. ‘Ik heb het met de slaperij zo gedacht: buurman en buurvrouw Hofman moeten zo meteen hier in de bedstee, dan gaan mijn man en ik ernaast, in de dienstmeidenbedstee. De oudste en jongste meid moeten voor deze keer maar bij elkaar in de lege knechtenbedstee slapen. De knechten zullen intussen al in de stalbedsteden liggen. Dan Feite. Feite, jij kruipt maar lekker in de logeerbedstee, in de pronkkamer, dan kan Neeltsje in het kruip-innetje eronder slapen. Zo, dat is geregeld. Dan omke Sjoerd. Voor hem is er in de oude stalbedstee tegenover de stierenstal wel plaats. Er liggen daar koedekken bij de vleet. Klaar!’

Zwijgend conformeerde ieder zich aan de voorstellen van Woltsje Gerritsen. Door de duistere tussengang werd op de tast de stal gevonden, waar de beide vrouwen meteen de rokken omhooghesen, op de hurken gingen zitten en in de grup pisten. Ernaast stonden de mannen. Zo was dat de gewoonte. Ze hielden zich, met een hand leunend tegen de lage zolderbalken, staande in evenwicht. Terug in de nagenoeg donkere keuken ging het gezelschap uit de kleren en begeleidde Woltsje haar gasten naar hun bedstee.

•••

Drie maanden later. Gerrit en Woltsje van de Hofmeerboerderij liepen met hun dochter van nog geen vijftien jaar over de opgedroogde landpaden naar de Kooiboerderij. De Hofmannen zagen ze komen. Het werk werd neergelegd, de voordeur geopend.

‘Ze is in de nacht van de zuiderstorm in maart in verwachting geraakt.’

‘Ben je er wis en zeker van, famke?’ Eke riep het zo luid dat omke Sjoerd het verderop kon horen. Hij wist meteen wat er aan de hand was.

‘Ja, het is zo,’ klonk het bedeesd.

‘Feite! Kom jij eens hier!’

‘Kérel,’ krijste omke Sjoerd. ‘Je hebt ze al onder je gehad!’

‘Als het zo is, dan is het zo,’ stamelde Feite.

Hofman senior vond dat er geen drama van moest worden gemaakt. ‘Als een meisje een man kan ontvangen, doet de leeftijd er niet meer zo toe. Kun je een kind baren, kun je ook boter karnen.’

‘Ik hou nog niet op met boeren.’ Hofman senior wou het al even gezegd hebben. In de hoop en verwachting dat Gerrit Gerritsen voor de jongelui een nieuwe boerderij aan het Hofmeer bouwen. Er lagen tenslotte al meer dan honderd hectares Gerritsenland in de Oostpolder.

Neeltsje proefde het zout van haar laatste kindertranen. Er werd een voordeur voor haar geopend. Onzeker bleef ze op de drempel naar de volwassenheid staan, achter zich hoorde ze hoe een grutto krijsend zijn legsel verdedigde.

‘Geen tranen,’ bitste haar moeder Woltsje, ‘je bent nu groot!’

‘We hadden het slechter kunnen treffen,’ sprak vader Gerrit, ‘je bent al een hele meid, en nu heb je ook nog een flinke boerenzoon getroffen.’ Diens ouders knikten instemmend.

‘Eerst de lusten, dan de lasten,’ lachte omke Sjoerd.

‘Ja Feite, aan het werk.’ Fokke Hofman was de klap al weer te boven.

•••

Op 13 mei voer schipper Wiebe met bruidegom Feite en bruid Neeltsje naar het gemeentehuis in Koudum.

•••

Op 13 juni, zo blijkt uit bewaard gebleven papieren, kreeg de timmerman van Gaastmeer de opdracht om voor het jonge paar de eerste paal in de grond te slaan voor een nieuwe boerderij aan de noordkant van het Hofmeer. De Gerritsens hadden inderdaad land en geld genoeg om de jongelui in het zadel te helpen. En het was op 13 november van hetzelfde jaar dat er na een loodzware bevalling een kleine Fokke Feites Hofman ter wereld kwam. Geboorteregisters en stambomen kunnen met hun koude getallen soms ook wonderlijke geschiedenissen vertellen. Die Fokke junior zou op… 13 maart 1840, eenentwintig jaar jong, komen te overlijden. De tragedies die Feite en Neeltsje op de nieuwe stelpboerderij te verwerken krijgen, laten zich amper beschrijven. Toen Neeltsje Gerrits Gerritsen op 13! maart van het crisisjaar 1881, zevenenzeventig jaar oud, in het Heidenschap overleed, had ze behalve haar eerste man Feite, zeven van haar elf kinderen, een schoonzoon, een schoondochter en negen kleinkinderen naar het kerkhof gebracht. Haar man Feite was al in 1846 gestorven. Het waren tijden van cholera, tbc, malariakoortsen, veeziekten, droge zomers en muizenplagen.

Aan haar sterfbed zat Auke Roels Abma, haar vijftien jaar jongere tweede echtgenoot.

‘Nu ben ik mijn laatste anker kwijt,’ moet hij gezegd hebben toen ze de laatste adem uitblies. Zonder haar kon Auke het leven niet meer aan. Twee weken na Neeltsjes dood pleegde hij zelfmoord door zich in de regenput te verdrinken.

••

TWEE | Ring om de zon

•••

••

Op een winderige vrijdag in maart 2003 ga ik op zoek naar de oude Landschool. Het blijkt een boerderijtje te zijn geworden, dat er op de kale vlakte wat verloren bij staat. Is het de eindeloze ruimte die de mensen hier zo bedaard maakt? De weduwe Marie Zeinstra-Westendorp staat mij op de hoge stoep van het oude voorhuis op te wachten. Zij is de rust zelve.

‘Daar was u al.’

Ze gaat me voor naar de kamer waar ooit een stokdove schoolmeester woonde, die met zijn bitse stem de kinderen de stuipen op het lijf joeg. De wanden, de deur naar het vroegere schoollokaal, de bedsteedeuren en zolderbalken, alles heeft nog de oudgroene kleur die de schilder er omstreeks 1820 op streek. Er zijn van die huizen waar het verleden in blijft wonen.

•••

‘Gisteren was het tachtig jaar geleden dat ik geboren werd. Op dat moment bestond deze school al honderd jaar. Hij moest precies midden in het Heidenschapper polderland worden gebouwd, dan was het voor geen van de kinderen langer dan een uur lopen.’

Een paar kilometer verder in oostelijke richting ontstond een dorpje: Brandeburen. Daar kwam een tweede staatsschool. De lokalen van de Landschool veranderden in de loop van de tijd in een koestal. Marie beredderde er met haar man, Rein Zeinstra, een klein boerenbedrijf, maar de woonkamer van de dove schoolmeester bleef zoals hij altijd was geweest.

Daar in de verlatenheid zaten Rein en Marie soms naar het lawaai van de stilte te luisteren. Het was op een zomeravond, wanneer een lauwe zuidenwind door het openstaande klapraam fluisterde en een heel verhaal vertelde; het was op een herfstavond, wanneer de zoveelste westerstorm over de kale vlakten woedde en er urenlang windkracht tien op de voorramen stond.

‘Dan bogen de ruiten soms een vingerbreedte door,’ vertelt ze. ‘Het duurde tot de wind bedaarde en Rein verzuchtte: “De storm heeft zijn best weer gedaan, maar de ouwe keet hield weer stand.”’

Na de dood van Rein kreeg in het schoolhuis het verleden soms zeer scherpe contouren.

Zoals op die onstuimige winteravond, toen stuifsneeuw het Heidenschap terugwierp in het isolement van 1824. De ijzige oostenwind kwam tot bedaren, hijgde nog wat na, en ineens was het alsof er kinderstemmen klonken. Stemmen uit de beginjaren van het schoollokaal.

‘Het waren geen fleurige geluiden,’ weet Marie nog. ‘Ik heb toen bij mijzelf gedacht: misschien waren er voor de armste kinderen in 1824 geen redenen om fleurig te zijn. Het waren ernstige, deemoedige stemmetjes. Op de alleroudste schoolfoto’s hebben de kinderen ook de oogopslag van oude, door het leven getekende mensen.’

•••

Op een novemberavond bij volle maan kwam Wybren Postma bij Marie in het schoolhuis voor een ‘avondpraterij’. Wybren woonde diep in de polder, was van zeer eenvoudige afkomst, maar heel geleerd. Hij had zo zijn spirituele kanten, daardoor kon hij zich het verhaal van de kinderstemmen heel goed indenken. Wybren, de preker, verteller, dichter en tekstschrijver van het Heidenschapper volkslied; hij kende de verhalen uit de beginjaren van de Landschool; had ze doorverteld gekregen van zijn grootvader, die ze weer van zíjn grootvader had gehoord. Luisterend snoven Wybren en Marie de geur op van vochtige kindersokken die ooit boven de schoolkachel hingen te drogen. Ze roken de muffe adem van smeulende turf uit brakke grond. Het was de geur van de ontbering, van de strijd tegen het water, de armoe en de hoop op betere tijden.

•••

In de warme zomer van 2003 ontmoet ik Marie opnieuw, nu in de schaduw van het tot boerderijtje omgebouwde leslokaal. Plotseling ziet ze in het mulle zand een stompje griffel liggen. Ze raapt het op, bekijkt het en roept: ‘Kijk, er is mee geschreven!’

Wij zoeken samen verder en stukje bij beetje geeft de tijd het verleden prijs. Als kinderen struinen wij het schoolerf af en vinden nog een schilfer van een gebroken lei. En een sierlijk inktpotje, waarvan de hals is afgebroken maar waar de sporen van de inkt nog in zitten.

En zo vinden we, terwijl we in het verleden staan te wroeten, ineens ook die knikker. Een door een kinderhand gemaakt knikkertje uit taaie Heidenschapper klei. Een bescheiden stukje speelgoed, waarmee gemikt is en waarop gemikt is; waarmee gewonnen is en verloren. Door wie?

Ik ga op zoek naar dat kind van 1824, en ik zal het vinden.

•••

••

1

•••

Laat de eigengemaakte knikker hebben toebehoord aan het jongetje Hinrik Hof Hjalmarson. Hinrik, die in het veen van Weststellingwerf als weesjongen van zeven in 1824 met een stiefvader in het Heidenschap terecht zou komen. Zijn voor- en dubbele achternaam had hij te danken aan een grote onbekende. Een Westfaalse maaier? Een marskramer uit Oost-Friesland? Denemarken? Of was het gewoon een ondeugende Heidenschapper boer, die zijn vaderplicht had afgekocht?

Hinrik wilde zijn hoofd er niet over breken, hij wist wie hij was: Hinrik Hof Hjalmarson. Hij wilde graag naar school, want zijn ideaal was zijn naam te leren schrijven.

•••

Het vroege voorjaar van 1824, aan het voeteneind van het Heidenschap.

‘Ben je wakker?’

Stiefvader Melle de Vries wilde hem zachtjes wekken, maar de jongen schrok wakker en probeerde er koortsachtig achter te komen waar hij was. Ja, in die grote polder, in het Heidenschap. Hij had de ogen open, maar het bleef pikkedonker. Och ja, die nieuwe kerel, die stiefvader, had bij aankomst een stuk zeil van een turfpraam over hun nieuwe onderkomentje gespannen, zodat het niet op het beddengoed kon lekken. Het laatste beetje licht was opgeofferd om het wrak van een schip droog te houden. Hinrik realiseerde zich dat hij niet meer in het bedompte hok in het veen verkeerde. In die duistere verschrikking in het turfland van de Stellingwerven.

•••

In de Stellingwerfse turfgraverijen was de kerel bij hem en zijn moeder ingetrokken. Hoe vriendelijk het heerschap ook was, hoe zorgzaam hij zich ook voor zijn moeder toonde, Hinrik had het niet op hem staan. Ook niet nadat zijn moeder, zijn eigen mem, plotseling doodziek was geworden. Op een avond hoorde hij haar moeizame ademhalen overgaan in zacht gekreun. Tot het stil werd, ijzingwekkend stil. Hinrik zag hoe de kerel, die twee dagen en twee nachten niet van moeders ziekbed was geweken, een arm om haar schouder sloeg, haar kuste, begon te snikken. Hinrik kon het niet verdragen, hij stond ernaast.

‘Ze is er niet meer, Hinrik, je mem is gestorven.’

Verdoofd zag hij in de verdrietige ogen van een vreemde man. Vermoeide, doffe ogen, die niets hadden te bieden. Geen troost. De kleine Hinrik Hof Hjalmarson was al een koele waarnemer geworden; hij zag een buurvrouw verschijnen, helemaal in het zwart. Het was dezelfde vrouw die eerder wat bloederigs, dat uit de schoot van zijn moeder moest zijn gekomen, naar buiten had gebracht. In een teiltje. De buurvrouw had, terwijl ze het geval neerzette, haar handen ten hemel geheven en de Almachtige aangeroepen, en de maagd Maria en de aartsengel Michaël. En al die tijd was de kerel terneergeslagen aan het doodsbed van zijn moeder blijven zitten. En dan beweerde men ook nog dat de kerel over bijzondere gaven beschikte.

•••

Een dag later was er een praam de veenwijk in gevaren met in het ruim een kist van geschaafd vurenhout. Nee, ze hoefden Hinrik niets te vertellen, hij had het wel door, in de kist werd zijn dode moeder weggebracht. Dood. Dat is voorgoed.

Hoe vreselijk het allemaal ook was, het deed hem deugd dat zijn moeder niet in de oude turfbok maar in een nieuwe zeilpraam werd afgevoerd. Zijn mem was te goed voor een turfbok.

•••

In zijn nachtmerries hoorde hij de buurvrouw in het zwart steeds herhalen dat hij het voorhoofd van zijn moeder moest kussen. ‘Toe maar, je moet haar nog maar een kusje geven, dat vindt ze lief van je.’ Eén keer had hij het gedaan, daarna weigerde hij opstandig. Omdat hij walgde van alles en iedereen; van de dood, van het ontkennen van de dood, van de buurvrouw die zich geen raad wist en de kerel met zijn natte bruine ogen.

•••

De kerel bleef nadat zijn mem voorgoed was weggebracht. Melle Aleszoon de Vries. Men zei eens dat hij een mooie man was. Een knap uiterlijk. Hij was van boerenkomaf, dat zei ook heel wat. Een echte vrijheidsstrijder, zeiden ze. Eentje die wel moeite had een baas boven zich te dulden. Hij bleef boer tot de veepest en andere tegenslag hem van de boerderij onder Woudsend hadden verdreven. Dan was er dus nog wat bijzonders met de kerel: met zijn bovennatuurlijke gaven had hij veel mensen in de omstreken van Woudsend van een ziekte afgeholpen. Werkvolk dat verging van de rugpijn maakte hij – zonder de patiënten aan te raken – weer zo lenig als elastiek. Een ijlende, doodzieke boerin had hij alle koorts uit het lijf getrokken; ook weer zonder haar aan te raken. Maar op een zwarte dag werden al zijn bijzondere gaven hem afgenomen. Dat was toen zijn eerste vrouw met hun eerste kind in het kraambed stierf. Machteloos had hij moeten toezien hoe de tragedie zich voltrok.

Als puntje bij paaltje kwam, kon hij dus niks.

•••

‘’t Zou wel eens kunnen wezen dat de harde slagen des levens Melle de Vries onzeker hebben gemaakt,’ hoorde Hinrik de buurvrouw in het zwart tegen iemand zeggen. ‘Wie onzeker is, wordt de bijzondere gaven ontnomen.’

•••

‘En nu moet je eens goed naar mij luisteren, ventje!’ bitste de buurvrouw in het zwart op een avond. ‘Jij mag deze man niet langer “kerel” noemen. Noem hem liever heit, hij is immers als een vader voor je.’

Hinrik keerde zich af, wat de buurvrouw nog nijdiger maakte. ‘Als Melle de Vries niet in het leven van jou en je moeder gekomen was, zou je van de honger omkomen. Nu is er brood voor je, en geitenmelk, en zelfs klaverhoning.’

‘Hij is mijn heit niet, hoe zal ik hem dan heit noemen!’

‘Noem hem dan oom.’

‘Mijn oom is hij ook niet. Ik heb geen oom.’

•••

Op een namiddag verschenen er twee weeshuisheren in het turfland. Ze waren op zoek naar het weeskind Hinrik. Melle de Vries voelde het onheil op zich af komen. De jongen in een weeshuis? Dat nooit! Hij had de moeder, op wie hij verliefd was geworden, beloofd dat hij voor het kind zou zorgen.

Weeshuis. Het klonk de jongen angstaanjagend in de oren. Terwijl Melle de weeshuisheren hiervan probeerde te overtuigen, sloop Hinrik stiekem weg. Toen het duo weinig begripvol was vertrokken en Melle de jongen miste, liep het uit op een massale zoektocht. Niet alleen voor de kleine verstekeling, maar ook voor Melle werd het een verschrikkelijke nacht. De volgende ochtend rond zeven uur vonden ze het kereltje in een zelfgemaakt hol, in een hoge stapel turf achter in het veld.

•••

‘Beste jongen, ik wil goed voor je zijn. Kom, we gaan samen naar een plek waar het beter is.’

‘Voor mij is het overal gelijk.’

‘Het kan beter voor jou en voor mij.’ De kerel sprak zachtjes, hij moest zijn best doen het geduld te bewaren. ‘We gaan naar een plaats waar een school voor je is. Ze noemen het de Landschool omdat het gebouw midden in de weilanden van een grote polder staat.’

‘Waar is dat?’

‘In het Heidenschap.’

De jongen keek de man nu recht in de ogen. Grote bruine, nog steeds droeve ogen.

‘Wat moet ik ook alleen, ik ga wel mee.’

‘Hinrik, met de grote zeilpraam varen we samen het noordwesten in.’ De man sprak op kameraadschappelijke toon.

‘In dezelfde praam waarmee u mijn mem heeft weggebracht?’ Waarom wendde nú de kerel zijn gezicht af? Waarom bleek hij even later nog wit weggetrokken?

•••

‘We zeilen naar Friesland.’ Melle had zich hervonden. ‘Wat denk je Hinrik, zou de wind zuidwest blijven? In dat geval is de hele reis bezeild.’

‘Het Heidenschap, hoe ver is dat wel niet? Kunnen we daar wonen?’

‘Veenbaas Gerrit Pool heeft me toegezegd dat ik zijn vertegenwoordiger in het Heidenschap wordt. Ploegbaas over al het verveendersvolk daar. Zo krijgen we daar een dak boven ons hoofd. Er ligt voor ons een woontjalk klaar. Over polderdijkjes en landpaden is de school te bereiken.’

‘Hoe groot is die polder?’

‘Ruim drieduizend bunder. Er zijn al flink wat grote boerderijen gebouwd, en nu moet nog zo’n vijfhonderd bunder worden verveend. Eerst de turf eruit, dan kan er weer boerenland van worden gemaakt. Ik hoop op de lange duur weer boer te worden.’

‘Van wie is deze praam?’ De scherpe vragen maakten Melle de Vries gespannen. Hij had zich over een kind ontfermd dat het wantrouwen had van een verbitterde volwassene.

‘De zeilpraam is officieel van veenbaas Gerrit Pool, maar zodra ik de arbeiders daar aan het werk heb, mag ik hem houden.’

Hinrik vond op de afgetuigde praam alleen een opgedoekt grootzeil, waarvan de gaffel niet meer was dan een korte, rechte stok.

‘Houdt die gaffel het wel,’ wilde hij weten.

‘Die houdt het.’ De kerel antwoordde glimlachend.

•••

Hinrik Hof Hjalmarson liet zijn oog gaan over alles wat Melle die ochtend vroeg in de praam had geladen: de geit, die als een witte vlek half onder het bruin getaande grootzeil lag, een krielhaan met vier nijvere hennen, in een haastig in elkaar getimmerd kippenloopje, een stapel hooi achter de mast. Verder oude meelzakken, volgepropt met boekweitdoppen. Zouden hij en de kerel daarop moeten slapen? Hij had eens gehoord dat slapen op boekweitdoppen goed was tegen de reumatiek. Hij ontdekte verder een zak meel, korven aardappelen, rapen, uien, erwten en bonen. Dan een paar witte meelzakken gevuld met kleren en dekens. Ja, ook zijn eigen lijfdracht was aan boord gebracht. Maar waar waren de spullen van zijn moeder?

‘Die korf daar met potten en pannen is in feite van mijn mem.’

Melle, net begonnen het grootzeil erbij te zetten, bleef roerloos met de zeilval in zijn handen staan, keek de jongen recht in de ogen. Daarna ging hij door het zeil erbij te zetten. Het leek alsof hij weifelde.

•••

Hinrik ontdekte tegen de achtersteven van de praam, half verscholen, de platte, vierkante mand met de vier postduiven die veenbaas Pool de dag tevoren had gebracht. De vogels moesten worden gelost, zodra ze in het Heidenschap kwartier gemaakt hadden en de veenarbeiders aan het werk waren.

In de praam geen tafel en stoelen. In de vervening was kennelijk geen tijd om te zitten, laat staan aan tafel te zitten. Wel zag hij een tonnetje drinkwater en een trommel volgepropt met boterhammen, besmeerd met varkensreuzel, belegd met spek. En hij zag een stapeltje palingfuiken met stokken, en ander visgerei, turfmakersgereedschap, een zeis met daarbij twee losse, nog nieuwe zeisbladen, een haarspit en wat strekels om de zeis vlijmscherp te hameren en te strijken. Dan nog wat planken, lappen oud zeildoek, touwwerk, een timmerkist met zo te zien degelijk timmermansgereedschap, een paar stalen spitten zo zwaar dat behalve de geit desnoods de hele praam ermee kon worden vastgelegd.

•••

Een halfuur later zaten ze samen, elk aan een kant van het helmhout, en lieten zich over een brede vaart het noordwesten in drijven.

‘We zeilen op een zuinig koutje uit het zuiden,’ zei de kerel. ‘De reis lijkt met deze wind bezeild.’ Ze voeren langzaam, zoals ook het gesprek tussen de kerel en de jongen maar moeilijk op gang kwam.

‘De praam heeft maar één zwaard,’ constateerde Hinrik na een poosje. ‘Er hoort volgens mij aan weerszijden een zwaard te zitten.’

De reactie liet op zich wachten. Dan: ‘Het is met één zwaard inderdaad wat behelpen, maar we redden het wel. Als we overstag moeten, breng ik het zwaard wel snel naar de andere kant.’

•••

Weer een tijdje later: ‘Waar heeft u het mooie kistje, dat vanbinnen met rood fluweel is bekleed? Er zitten dingen in die mij toekomen.’ Hinrik had zich al een hele tijd voorgenomen bij deze vraag de kerel recht in de ogen te kijken, maar nu het zover was, wendde hij zijn gezicht weer af.

‘Daar, onder mijn nieuwe duffelse jas, daar tegen de mastbank, heb ik het voor je opgeborgen! Dat mooie kistje, Hinrik! Wil je soms de brief zien die je tante op het laatst aan je moeder heeft geschreven?’

‘Ik kan immers niet lezen.’ Het kwam er fluisterend uit.

‘Hinrik, het is en blijft jouw mooie kistje met spullen.’

•••

Ze hadden het turfland verlaten en gleden langs weilanden die geel zagen van de boterbloemen. Het ontging de jongen, hij keek nu naar de handen van de kerel. Door weer, wind en tijd getekende werkhanden. Ze haalden de schoot aan, lieten de schoot vieren, spanden zich, ontspanden zich. Intussen probeerde de jongen te ontdekken wat de wind met het schip deed. Hij zag hoe een briesje over het water recht op de praam af rimpelde, hoe de handen de schoot nu aansjorden, hij hoorde hoe het grootzeil vol wind viel, voelde hoe het vaartuig meer vaart kreeg, zag hoe de kerel het helmhout steviger vastgreep. Bruine schippersogen zochten naar de vleugel in de mast.

•••

‘Zou jij in het voorjaar wel een jong geitje willen hebben?’ De vraag van de kerel kwam uit de lucht vallen.

‘Ik weet niet.’ De jongen wilde niet denken aan dingen die te mooi waren om waar te zijn. Hij liet zich achterover tegen de achtersteven zakken, staarde naar de wolken en hoorde boven het geluid van wind en water uit de roep van de grutto. Er kwamen steeds meer geluiden bij: het gonzen van het als een snaar gespannen zwaardlopertje, het snorkelende geluid van wegvliedend zog langs het roerblad, het nahijgen van het kielzog tussen de palen in de oever. Langzaam gingen de geluiden over in muziek. Totdat de wind weer wegviel en het stil werd. Hinrik kwam overeind en nam waar hoe aan stuurboord stroken zonnelicht over de weilanden streken.

‘Dit is Helomavaart. Onthoud die naam, het is de waterweg naar Friesland. De naam zal wel ontleend zijn aan een adellijke ontginner.’

•••

Er voer hen een grote tjalk tegemoet; de schipper leek recht op hen af te stevenen.

‘Die vaart ons doormidden,’ riep Hinrik.

Melle de Vries bleef kalm, stuurde de praam rakelings langs de stuurboordwal, groette zijn collega met een zuinige groet.

‘Als je in het Heidenschap naar de nieuwe school gaat, leer je snel lezen en schrijven. Dan kun je ook de brief lezen die in je mooie kistje zit, de brief van de zuster van je moeder, die eigenlijk ook aan jou was gericht.’

‘Die brief gaat over de dood.’ Het duurde en duurde voor er een reactie kwam, voor het eerst ervoer de jongen de stilte als beklemmend.

‘Hoe oud bent u?’

‘Ruim veertig jaar ouder dan jij. Reken maar uit.’

‘Dan loopt u tegen de vijftig, dat is oud.’

De vaart werd breder en breder, de praam maakte een scherpe bocht naar bakboord. Er moest gelaveerd worden.

‘Hier zijn we op de Tjonger, een oude rivier. Verderop zijn de verveningen van Echten.’ Er naderde een brug, die tergend langzaam omhoog werd gedraaid. Een dorp, een hondenkar op het pad langs de vaart. In de verte een glinsterend meer, met daarop loom voortbewegende bruine zeilen. Op hoger gelegen weilanden had een boer zijn jongvee losgelaten. Een kleine kudde zwartbonte pinken holde met gekke sprongen met de praam mee, tot ze geschrokken en stokstijf voor een sloot bleven staan. Hinrik ging staan, voor het eerst van zijn leven zag hij een boerenschuur met een rood pannendak.

‘Het is groeizaam weer, het is drogend weer, het is boerenweer.’ Melle zat hardop te denken.

‘Hinrik, kom eens hier, neem het roer even van me over!’ De jongen had het helmhout al in handen. Melle de Vries haalde het mooie kistje van onder de jas tevoorschijn, gaf het Hinrik en nam het roer weer over.

‘Jongen, je kunt sturen als de beste!’ Zag Melle de Vries een glimlach op het gezicht van Hinrik Hof Hjalmarson? Dat betrok toen de jongen met zijn mooie kistje op schoot bleef zitten en zich met de situatie geen raad scheen te weten.

•••

Melle de Vries wenste dat de jongen het kistje zou openen en de enveloppe zou bekijken. Hij hoopte hartgrondig dat het kind de letters van zijn naam een voor een zou bestuderen, dat hij trots zou zijn op zijn naam, maar het kind had meer oog voor een klein doosje, met daarin een haarlok achter glas. Haar van zijn moeder.

‘Het is míjn mem die dood is, dat moet u goed begrijpen!’ De jongen schreeuwde het opeens uit. ‘Het was mijn mem die gestorven is en nooit terugkomt!’

‘Hinrik, ik zal je wat vertellen!’ Melle de Vries verloor zichzelf, iets wat hem zelden overkwam. ‘Luister naar me! Ik ben de man die zo graag met je mem verder wilde. Wij vonden elkaar toevallig, we voelden dat we, met jou erbij, gelukkig zouden worden. Je mem en ik werden het eens, er zou voor ons geen zee te hoog gaan, geen probleem te groot zijn. Je mem en ik leken voor elkaar gemaakt, maar de dood kwam ertussen, tegen de dood kan niemand op.’

De praam was even stuurloos als zijn schipper, Melle de Vries was de koers kwijt.

‘Het is ons beiden overkomen.’ Ineens klonk de kerel zacht. ‘Hinrik, het is ons beiden overkomen.’

•••

De jongen zat nog altijd op zijn knieën op de zware duffelse jas, nu met de rug naar de kerel gekeerd. Roerloos, met het hoofd voorover en het kistje voor zich. Dieper en dieper boog hij voorover, totdat hij languit voorover lag en heftig begon te schreien.

•••

Waar lag het Heidenschap? De kerel begon erover te vertellen. Over laagland, plassen en poelen. Het was er half water, half land. Al vroeg in de herfst werden de weilanden door het water besprongen. De watermolens draaiden zodra het kon, in het voorjaar lukte het bijna altijd het land droog te malen, zodat de polder ’s zomers schitterend in bloei kwam te staan.

‘Hinrik, kijk eens naar de lucht, naar de natuur. Als je goed oplet, zie je zo meteen dat de zon de wind begint op te eten. Dat heb je in het voorjaar wanneer rond de middag de lucht openbreekt.’

Een halfuur later staken ze met de praam het Tjeukemeer op.

‘Het meer komt al tot bedaren.’

‘Dat komt, de zon begint de wind op te eten,’ zei de jongen. ‘Het is gegaan zoals u het zopas voorspelde.’

‘We hebben beiden de handen vrij, we moeten hoognodig wat eten… Hier, neem een stuk brood met varkensreuzel en spek!’

Toen de praam halverwege het Tjeukemeer was, hadden de kerel en de jongen beiden twee stukken roggebrood achter de kiezen.

‘Hier, zoet drinkwater!’

‘Weet je wat, Hinrik? Diep het zilveren kokertje eens op uit het kistje.’ De jongen vond de koker en probeerde behoedzaam het dopje eraf te trekken.

‘Ganzenveren!’ riep hij uit. ‘Daar kan mee worden geschreven!’ Hij zag onmiddellijk dat een van de veren was gebruikt; de inkt was in de veerpen getrokken en opgedroogd. ‘Echte veren, om mee te schrijven.’ Zo enthousiast had Melle de Vries de jongen nog niet meegemaakt.

‘Het zijn de slagpennen van een gans. Die zijn het geschiktst als schrijfpen. De slagpen zit aan het uiteinde van de vleugel. Zodra jij en ik in het Heidenschap een gans te pakken krijgen, zal ik je laten zien waar de slagpennen zitten.’

De jongen zag hoe de kerel de zeilschoot handig op de hak van het schootblok belegde, zodat hij de handen vrij had om te laten zien dat de veerpunt was besneden. ‘Kijk goed, aan de punt is er een spleetje in gesneden. Daar trekt de inkt in de veerpen, zodat je door een keer in de inkt te dippen wel drie woorden achter elkaar kunt schrijven.’

‘Naar school om allerlei dingen te leren, dat lijkt me wel wat.’ De jongen keek de kerel voor het eerst onbevangen in de ogen.

‘Het zou goed zijn als je nog beter kunt lezen en schrijven dan ik,’ zei Melle.

‘Al voordat ik op school zit, wil ik mijn naam kunnen schrijven.’ Hinrik Hof Hjalmarson zat naar de letters van zijn eigen naam op de enveloppe te staren, en hij prentte ze een voor een in zijn geheugen. Melle staarde voor zich uit en wist het: hij was niet van wal gestoken om voor Gerrit Pool te vervenen, maar om de jongen een beter leven te bezorgen. Bij hem moest het kind zich geborgen voelen.

•••

•••

2

•••

Melle de Vries stond bekend als een redzame persoonlijkheid. Zijn eerste vrouw was in de kraam met hun eerste kind gestorven en nadat de veepest hem als weduwnaar van zijn bedrijf had gedreven, leek het wel alsof hij van de aardbodem was verdwenen. Hij was naar de veenderijen vertrokken, in de hoop daar als veenbaas een bestaan op te bouwen, was alleen gebleven, totdat hij als voorman die alleenstaande vrouw ontmoette, die was ingehuurd om voor een deel van het werkvolk eten te koken. De man die ooit over de singuliere gave beschikte zieke mensen beter te maken, werd voor de tweede maal in zijn leven verliefd. Dat zij een buitenechtelijk kind had, daar maalde de gewezen boer niet om.

•••

Het was de dood van zijn nieuwe liefde die Melle de Vries deed besluiten de veenderijen te verlaten. Zocht hij opnieuw de anonimiteit op? Zijn vertrek uit het Weststellingwerfse turfland kwam de bikkelharde intrigant veenbaas Gerrit Pool niet ongelegen. De veenarbeiders droegen voorman Melle op handen, en daarin zag Pool een groot gevaar: bij een volgende werkstaking zou Melle wel eens achter loonsverbetering van het werkvolk kunnen gaan staan. Had hij al niet eens met succes aangedrongen op hogere uurlonen? Het zinde Pool ook niet dat Melle de zorg voor dat onechte kind op zich had genomen. Zo’n jongetje was toch een blok aan het been van iedere werkleider die de hele dag een oog op het werkvolk moest houden? Niet voor niets had hij het weeshuisbestuur naar de veenderijen gehaald om Melle over te halen het kind af te staan.

•••

Nu deed Pool het voorkomen dat hij in Melle de Vries de juiste persoon zag om zijn verveningen in het Heidenschapper Schar weer op gang te brengen. Hij was met een voor Melle de Vries aanlokkelijk voorstel gekomen: ‘Ik betaal je een maand loon vooruit en schenk je de grote praam. Jij zet daar het arbeidersvolk voor me aan het werk en ik kom met de lonen die kant op zodra het werk loopt. In het Heidenschap ligt een degelijk tjalkschip in de Wolvenhoek, zodat je met de jongen een dak boven je hoofd hebt. In de loop van de zomer komt er wel een beter onderkomen vrij.’ Zo had het geklonken.

•••

Het jeugdige tjalkscheepje van Pool bleek een scheepswrak te zijn met in de midscheeps een gat waar je moeiteloos met een handkar door naar binnen kon rijden. In de verste verte was geen andere boot of een ander onderkomen te bekennen. Ja, verderop in het Schar stonden wat schamele hutten.

•••

In het noordwesten stonden een paar grote boerderijen. Het leek alsof de schuren wegzakten in de weke vlakte. Bevend van verontwaardiging legde Melle de praam vast.

‘Hinrik jongen, veenbaas Pool heeft me besodemieterd.’

‘Wij redden het samen wel.’ Het klonk alsof hij de man van wie hij zo afhankelijk was, moed in wilde spreken. De woede van Melle was vermengd met schaamte. Ondanks het drogende weer van de laatste dagen was het er zo drassig dat het hem niet lukte de sokken droog te houden. De grond beefde onder zijn klompen.

•••

Een ploeg veenarbeiders had de praam blijkbaar zien aanlanden; in colonne liepen ze over smalle polderdijkjes naar de praam in de Wolvenhoek. Hoopten ze op werk of kwamen ze om hen met praam en al weg te jagen? Hinrik week niet van zijn zijde toen Melle de mannen tegemoet trad.

‘Waar kom je met die praam vandaan?’ wilde de aanvoerder van de groep weten. ‘Heb je wat te vreten aan boord?’

‘Als je door Gerrit Pool bent gestuurd, maken we je koud!’

‘Geef ons een kruik sterke drank, dan laten we je met rust.’

‘De vervening ligt hier stil, er worden geen lonen uitbetaald, wij hebben amper iets te vreten. En te zuipen. ’

Melle was niet van kleur verschoten, bleef kalm, zei: ‘Wacht even! Jullie zijn niet bij mij in dienst en ik ook niet bij jullie. Ik ben, net als jullie, door veenbaas Pool bedonderd.’

‘Pool, zeg je? Als die smeerlap het waagt hier één poot aan land te zetten, hebben wij hem beide poten al gebroken!’ Dat was de aanvoerder. ‘Maar als je een zak vol aardappelen voor ons hebt, zijn we jou en de jongen in alles ter wille.’

Melle rook zijn kans.

‘Er is voor jullie een zak vol puike aardappelen en een liter drank te verdienen, maar dan reken ik erop dat jullie me helpen dit scheepswrak op het droge te trekken. Dan liggen de jongen en ik ’s nachts tenmiste droog.’

‘Weet waar je aan begint,’ waarschuwde een van de oudsten. ‘Afgelopen herfst is schipper Wietse Kool uit Nijega in ditzelfde tjalkje gestorven. Ze hadden zijn lijk nog niet van boord of de duivel sloop door hetzelfde gat naar binnen. Iemand heeft het met eigen ogen gezien.’

Melle rook zijn kans: ‘Ik heb schijt aan de duivel, net zoals wij hier allemaal schijt hebben aan Gerrit Pool!’ Het dozijn mannen trok bij, voor een zak aardappelen en een kruik jenever probeerden ze het scheepswrak op de wal te krijgen. Toen het niet lukte, vroeg Melle de mannen een paard van een van de boerderijen te lenen.

‘Dat gaat zomaar niet. Wiens naam mag ik noemen?’

‘Melle Ales de Vries, die ooit boer was in de buurt van Woudsend. Doe ze van mij de groeten en vraag om een werkpaard.’

‘Wacht, dan ben jij de strijker die zieke mensen beter heeft gemaakt!’

‘En vergeet niet te zeggen dat we hier alleen een paard kunnen gebruiken dat trippen onder heeft, ik bedoel van die grote houten paardenschoenen, die ervoor zorgen dat de paardenhoeven niet in de weke bodem wegzakken.’

•••

Een uur later lag het verwaarloosde tjalkje van zo’n twintig ton hoog en droog op Heidenschapper bodem. De ploeg mannen vertrok met een zak aardappelen, drie pond meel en een kruikje jenever.

‘Hinrik jongen, nu kan het water alleen nog vanboven komen.’

De jongen zag hoe Melle een lap zeildoek over de roef trok. Als eerste stapte hij door het gat in de midscheeps naar binnen. Onbevangen. Hij ontdekte er twee stoelen, met half afgezaagde poten. Zo konden ze nog net rechtop in het lage roefje zitten. Er bleek zelfs een tafeltje, eveneens met ingekorte poten, te staan.

‘We kunnen zitten. Aan tafel zitten, desnoods,’ hoorde Melle. Zag Hinrik zichzelf al zitten schrijven? Achter twee scheef hangende deurtjes had de jongen zo te horen ook een bedstee gevonden. En in het roefje een buikkacheltje.

‘Er zit nog as in de asla!’

Een blij jongenskopje stak door de open schuifkap naar buiten. Hij riep dat hij ook een schoorsteenmanteltje had ontdekt, waarop ze wel iets moois uit het deftige kistje te pronk konden zetten.

‘Ik kan best rechtop staan, heb nog nooit zo’n bijzonder huisje gezien!’ Toen Melle het vuur in de pijp had, voelde hij het achter zijn ogen branden.

•••

‘Ik zal voor ons beiden vanavond wat lekkers klaarmaken, Hinrik.’

‘Wat eten we dan?’

‘Gerrit Pool zijn postduiven, in boter gebraden.’

•••

•••

3

•••

Melle had geslapen als een os. Langzaam drong het tot hem door dat hij zich aan boord van een schip op het droge bevond. Het is me gelukt, stelde hij met zelfspot vast: ik verkeer op het land noch op het water. Ik wilde me toch van de wereld afkeren? Nou dan.

De jongen sliep nog als een roos. De gebeurtenissen van de avond tevoren stonden Melle weer scherp voor de geest. De komst van de groep veenarbeiders, in tweede instantie met het paard op houten zolen, het gesleep met het wrak, dat aan land werd gezet in plaats van te water gelaten. Samen met de jongen had hij de praam gelost en het meest noodzakelijke door het afzichtelijke gat in de romp naar binnen gebracht. De scheepshuid had hij met zeildoek dichtgemaakt.

‘Je kunt me al geweldig helpen, Hinrik.’ Samen hadden ze het geitenhok een plaatsje tegen de voorsteven van het tjalkje gegeven. ‘Vanaf nu is de geit van jou. Jazeker, je bent al boer in het Heidenschap.’

‘De geit is van ons samen.’

Ze hadden voor het avondeten – en wat voor eten – een paar fuiken gezet, schuin voor de uitgang van de sloot die vanuit het Schar in de Fluessen uitmondde. Melle spijkerde handig een laddertje in elkaar, zodat ze gemakkelijker aan dek en in de roef konden komen. Hij had zelfs nog tijd gevonden een kooitje voor de jongen in elkaar te klossen, schuin tegenover zijn eigen gammele bedstee. Ten slotte voerden ze samen de haan en de vier hennen.

‘De kippen zijn van ons afhankelijk,’ sprak de jongen wijs, ‘ze zullen het niet in hun hoofd halen weg te lopen.’ De jongen wilde met deze opmerking zijn eigen afhankelijkheid toch niet benadrukken?

‘En nu, Hinrik, zetten we ons een feestmaal voor. Dat hebben jij en ik vandaag wel verdiend.’ Zonder het kind aan zijn zijde had hij van het avondeten niet zo’n werk gemaakt. In boter gebraden postduif met gekookte aardappelen, bonen en erwten. Daarna warme geitenmelk met honing.

‘Als ik kon schrijven, dan wist ik het wel.’

‘Wát wist je dan wel?’

‘Dan lieten we een van de vier duiven terugvliegen met op een briefje de woorden: “Pas maar op, Gerrit Pool, de duivel komt je halen!”’

‘Zo!’ Melle moest er even van bijkomen. Hij had een zware wollen deken op droge boekweitdoppen in zijn kooitje gelegd. Zijn moeder zou het kind met een nachtzoen hebben toegestopt, Melle liet het bij een aai over de blonde krullen.

•••

•••

4

•••

Een nieuwe dag in april 1824, een nieuw domicilie. Melle wist dat hem vandaag heel wat stond te wachten. Het lukte hem over het kooitje te kruipen zonder de jongen wakker te maken. Op de tast pakte hij zijn bovenbroek, die aan het haakje naast de schuifkap hing, trok het zeildoek een stukje opzij om daarna de schuifkap te openen en schoot in de kleren. Er viel een streepje daglicht over de jongenskop. Met zijn armen ontspannen naast zijn hoofd lag hij daar. Aan het hoofdeinde zijn met leer en rood fluweel beklede kistje. Hoe had het in vredesnaam zo kunnen lopen dat hij de zorg voor zo’n kwetsbaar kind had gekregen? Het mocht niets te kort komen, maar hoe zou dat gaan als hij straks lange werkdagen moest maken? Trouwens, waar vond hij werk? Voor hem zelf was dit wrak voldoende, maar voor de jongen moest er iets beters gevonden worden. Melle de Vries, de vrijheidsstrijder, de man die het liefst van alles en iedereen onafhankelijk was, moest zo meteen het Heidenschap in om werk. Wie weet zou hij door het stof moeten.

In het westen klaarde de lucht op. Melle waagde zich op het voordek en liet zijn ogen over de uitgestrekte polder gaan. Hij telde twaalf boerderijen en minstens zoveel watermolens. Het leek alsof op de eindeloze vlakte de grote schuren zich klein wilden houden. Zouden de mensen hier hetzelfde doen? Het hoekige, wat lompe gebouwtje in de verte moest de nieuwe Landschool van het Heidenschap zijn. De kerktoren van Workum stond markant op de kim. Hoeveel sloten en poelen bevonden zich tussen stad en polder? Voor de bewoners van dit laagland zouden Workum, Koudum en Hindeloopen alleen in de zomer goed bereikbaar zijn.

De schamele tjalk stond onbeweeglijk op de oever. Had het schip een naam? Eben Haëzer zou niet zo gek zijn. Tot hiertoe heeft de Heer ons geholpen. Nee, dan liever Nieuw Begin. Op z’n Fries: Nij Begjin. Toen hij op het land stapte, ervoer hij de grond als een volgezogen spons. Dit land zou binnenkort zijn veranderd in een zee van bloemen. De watermolens deden al hun best om op de zuinige bries in beweging te komen. Malen en nog eens malen, dat was hier het motto. Voor het eerst sinds de veepest hem boer af had gemaakt, voelde hij weer de boerendrang land droog te malen. Zijn land. Hij wist het, vandaag nog moest hij in nederigheid bij een boer aankloppen om werk en onderdak. Uit meer zou zijn loon niet bestaan. Ja, de bijbehorende vernederingen zouden niet uitblijven. Hij moest maar vergeten dat hij ooit zelf een boer met tweeëntwintig melkkoeien was geweest.

Hij klom terug aan boord en zag hoe de aprilzon zich aan de zompige aarde ontworstelde. Onder hem kraaide de haan, in de wilgenstruiken voorbij de Wolvenhoek hoorde hij de koekoek. Alles wat veren had zong, zelfs de minst muzikale onder de vogels, de meerkoet, speelde met zijn klepperende zeurtoon mee in het ochtendconcert. Een kievit duikelde over het land; het was een vrouwtje, dat ineens heel laag over de vale greiden begon te wieken, om zo de eierzoekers op een dwaalspoor te brengen. In Melle werd nu ook de jager weer wakker. Door het doen en laten van de kievit kwam hij aan de weet waar ongeveer haar nest moest zijn. Hij prentte zich de plek in het geheugen. Daar, vlak bij die sloot. De jongen moest hij leren eierzoeken, dit voorjaar nog. Hinrik zou nog deze maand zijn eerste kievitsei vinden; voor hem een moment met een onuitwisbaar beeld, een ervaring die een boerenkind van hier altijd bij zich zou blijven dragen.

In de verte boomden de veenarbeiders de laatste turfbokken naar de turfoverslag aan de Nieuwe Heidenschappervaart. Blijkbaar gaven sommigen de hoop op een nieuwe vervening op; hij zag plukjes werkvolk de kant van Workum op sjokken.

Het slijm aan de fuikvleugels glinsterde in het ochtendlicht; een hoopvol teken. Melle sprong in de praam om de fuiken te lichten. Hij keek om en zag een jongenskop door de schuifkap naar buiten komen.

‘Mijn jongen, ik zal vandaag proberen een boer te vinden die werk voor me heeft, en onderdak voor ons allebei, wij kunnen hier niet voor vast blijven wonen, al vroeg in de herfst komt het water opzetten en kunnen we hier geen kant op. Trouwens, jij moet naar school, dat hebben we afgesproken.’

‘U vindt zomaar werk, u bent heel handig.’

‘Ik heb nagedacht over de twee duiven die we nog over hebben. Zodra jij kunt schrijven, laten we ze inderdaad los met de woorden: “Pool, de duivel komt je halen!”’

•••

De dichtstbijzijnde boerderij stond een kilometer verderop. De avond tevoren had Melle van de veenarbeiders gehoord dat de stelp de naam Wolventent droeg en dat de boer een hond van een kerel was. Een slechterik met twee monsters van waakhonden. Voor Melle geen reden om niet een poging te wagen. Hoe slechter de boer, hoe vaker er ieder voorjaar nieuw personeel moest worden ingehuurd.

Met een paar droge sokken in zijn linkerjaszak en een fors zakmes in de rechter zocht Melle zijn weg door het nog weke land. Al als jongen van zestien had hij met een geopend zakmes de wreedste hond van zijn lijf weten te houden. Verder nam hij de polsstok mee, omdat je zonder in deze polder niet ver zou komen.

Het erf van de Wolventent was keurig opgeruimd, wat zou kunnen duiden op een ordentelijke boer. Kwaaie boer noch hond te bekennen. Nu het vee nog op stal stond zouden boer, personeel en honden het bezoek wel niet hebben zien aankomen.

Maar daar ging de loopdeur in de hoge schuurdeur open. Een vierkant gebouwde man in zwarte jas kwam recht op Melle af. Hij had een wijnrode vilthoed op zijn kop. Er volgde een knecht met twee kettinghonden; de man had moeite de dieren in bedwang te houden.

‘Wat mot je hier!’ De boer van de Wolventent was altijd baas op eigen erf geweest, en dat zouden ze weten.

‘Ik kom vragen of u ook werk voor me heeft.’

‘Jij, stuk ongeluk?’

Melle zocht naar woorden, verloor onderwijl de honden niet uit het oog. De ondieren lieten hun tanden zien, maar blaften niet. Een veeg teken.

‘Je komt natuurlijk om met een mooi praatje een stuk spek los te krijgen, schooier. Maar je hebt nog een knappe jas aan je donder, en zo te zien nog een nieuwe broek om je kont. Met dit soort bedelaars maak ik korte metten!’ De man was tandeloos, liep wellicht tegen de zestig. Voor de knecht hoefde hij ook niet bang te zijn. Maar de honden. Hij deed een paar passen terug, de knecht kwam met evenveel passen naar voren. De laatste nam de tirade over: ‘Leg je polsstok naast je op de grond en doe nog eens vier passen naar achteren. Zo niet, dan laat ik de honden op je los. Nou, man, dán zul je wat beleven!’

•••