We schrijven 1930. Christopher Banks is Engelands meest gevierde detective; de zaken die hij behandelt, zijn in Londen het gesprek van de dag. Maar één onopgeloste misdaad blijft de ogenschijnlijk afstandelijke Banks achtervolgen: de geheimzinnige verdwijning van zijn ouders in het oude Sjanghai, toen hij nog klein was.

Toen wij wezen waren speelt zich afwisselend af in Londen en Sjanghai tijdens het interbellum. Het is een verhaal van herinneringen, intriges en de behoefte om terug te keren.

Kazuo Ishiguro

Toen wij wezen waren

vertaald door Marijke Versluys

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Olympus maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

© 2000 Kazuo Ishiguro

© 2000 Nederlandse vertaling Marijke Versluys

Oorspronkelijke titel When We Were Orphans

Oorspronkelijke uitgever Faber and Faber, Londen

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Afbeelding omslag © Mark Owen/arcangel-images.com

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 467 0557 5

NUR 302

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2014, ISBN 978 90 467 0445 5.

Voor Lorna en Naomi

DEEL EEN

Londen, 24 juli 1930

HOOFDSTUK 1

In de zomer van 1923, de zomer na mijn afstuderen in Cambridge, besloot ik dat mijn toekomst in de hoofdstad lag en nam ik een appartement aan Bedford Gardens nummer 14b in Kensington, hoewel mijn tante graag had gezien dat ik naar Shropshire terugkeerde. Ik herinner me dat nu als een ongekend mooie zomer. Na jaren omringd te zijn geweest door studiegenoten, zowel op de middelbare school als op de universiteit, schepte ik groot genoegen in mijn eigen gezelschap. Ik genoot van de Londense parken, van de rust van de leeszaal in het British Museum; ik verdeed hele middagen met slenteren door Kensington, intussen mijn toekomst uitstippelend en af en toe stilstaand om me erover te verwonderen dat je hier in Engeland, zelfs in het hartje van zo’n immense stad, klimplanten zich aan de gevels van fraaie huizen ziet hechten.

Tijdens een van die ontspannen wandelingen liep ik heel toevallig een oude schoolvriend, James Osbourne, tegen het lijf, en toen ik hoorde dat hij vlak bij me woonde, opperde ik dat hij eens langs moest komen als hij weer in de buurt was. Hoewel ik de eerste bezoeker in mijn appartement toen nog moest ontvangen nodigde ik hem vol zelfvertrouwen uit, want ik had het adres met zorg gekozen. De huur was niet hoog, maar mijn hospita had het huis smaakvol ingericht op een wijze die een gezapig victoriaans verleden opriep; in de zitkamer, waar de eerste helft van de dag heel veel zon kwam, stonden een tamelijk oude bank, twee gerieflijke leunstoelen, een antiek dressoir en een eikenhouten boekenkast met broze encyclopedieën – dat alles zou naar mijn overtuiging de goedkeuring van iedere bezoeker kunnen wegdragen. Bovendien was ik vrijwel onmiddellijk nadat ik het appartement had gehuurd naar Knightsbridge gewandeld om er een Queen Annetheeservies aan te schaffen, enkele pakjes uitstekende thee en een groot blik koekjes. Toen Osbourne een paar dagen later dan ook op een ochtend onverwachts aankwam, kon ik hem een en ander voorzetten met een zelfverzekerdheid waaruit hij op geen enkel moment kon afleiden dat hij mijn eerste gast was.

Gedurende het eerste kwartiertje liep Osbourne ongedurig mijn zitkamer rond; hij complimenteerde me met het huis, bestudeerde nu eens dit, dan weer dat en keek telkens uit het raam om zich hardop te verbazen over wat zich daar beneden afspeelde. Ten slotte liet hij zich op de bank ploffen en konden we nieuwtjes uitwisselen – over onszelf en over oude schoolvrienden. Ik weet nog dat we eerst een poosje spraken over de activiteiten van de vakbonden voordat we een lange, plezierige discussie aangingen over de Duitse filosofie, wat ons in staat stelde elkaar te demonstreren hoezeer we ons aan onze respectieve universiteiten in intellectueel opzicht hadden bekwaamd. Toen stond Osbourne op, begon weer te ijsberen en zette al heen en weer lopend zijn diverse toekomstplannen uiteen.

‘Ik voel er wel voor om in de uitgeverij te gaan, weet je. Kranten, tijdschriften, dat soort dingen. Eigenlijk zou ik graag een eigen rubriek schrijven. Over politiek, maatschappelijke kwesties. Tenminste, zoals ik al zei, als ik niet besluit om zelf in de politiek te gaan. Zeg, Banks, heb je écht geen idee wat je wilt gaan doen? Kijk, de wereld staat voor ons open’ – hij wees naar het raam – ‘en je bent toch zeker wel íets van plan?’

‘Ja, hoor,’ antwoordde ik glimlachend. ‘Ik heb een paar dingen in gedachten. Als het zover is zal ik het je laten weten.’

‘Wat voer je in je schild? Kom, voor de draad ermee! Ik ontfutsel het je nog wel!’

Maar ik liet niets los, en even later wist ik hem weer te betrekken in een discussie over filosofie of poëzie of iets dergelijks. Rond het middaguur schoot Osbourne opeens te binnen dat hij een lunchafspraak aan Piccadilly had, en hij begon zijn spullen te vergaren. Tijdens het weggaan draaide hij zich bij de deur om en zei: ‘O ja, ouwe makker, dat wilde ik nog tegen je zeggen: ik ga vanavond naar een receptie. Ter ere van Leonard Evershott. De magnaat, weet je wel. Het feest wordt gegeven door een oom van me. Het is een beetje kort dag, maar ik vroeg me af of je soms zin had om mee te gaan. Ik meen het serieus. Ik was allang van plan om eens bij je aan te wippen, maar ik ben er domweg niet aan toegekomen. Het is in de Charingworth Club.’

Toen ik niet meteen reageerde deed hij een stap in mijn richting en zei: ‘Ik moest aan je denken omdat me iets te binnen was geschoten. Ik herinnerde me dat je altijd maar van me wilde weten hoe ik toch aan al die “goede connecties” kwam. O, kom zeg! Doe nou niet alsof je dat niet meer weet! Je hoorde me altijd onbarmhartig uit. “Goede connecties? Wat wil dat eigenlijk zeggen, goede connecties?” Nou, dacht ik, daar krijgt die goeie ouwe Banks de kans om die “goede connecties” met eigen ogen te zien.’ Toen schudde hij zijn hoofd, als om een bepaalde herinnering, en hij zei: ‘Grote goedheid, wat was je op school toch een vreemde vogel.’

Ik geloof dat ik op dat moment definitief instemde met zijn voorstel voor die avond – een avond die, zoals ik nog zal uitleggen, van veel groter belang zou blijken dan ik me toen kon indenken – en ik liet hem uit zonder op enigerlei wijze mijn wrevel over zijn laatste woorden te laten merken.

Nadat ik weer was gaan zitten groeide mijn ergernis alleen maar. Het geval wilde dat ik meteen had begrepen waar Osbourne op zinspeelde. Het zit zo dat ik gedurende mijn schooltijd herhaaldelijk van Osbourne had horen zeggen dat hij ‘goede connecties’ had. Het was een uitdrukking die strijk en zet werd gebezigd wanneer men het over hem had, en ik geloof dat ook ik me er in verband met hem van bediende telkens als daar aanleiding toe leek te zijn. Het was inderdaad een begrip dat me fascineerde: de veronderstelling dat hij op een of andere geheimzinnige wijze in connectie stond met verscheidene hogere rangen en standen, ook al verschilde hij wat betreft uiterlijk en gedrag niet van de rest van ons. Ik kan me evenwel niet voorstellen dat ik hem ‘onbarmhartig uithoorde’, zoals hij had beweerd. Het onderwerp was weliswaar iets waarover ik toen ik een jaar of veertien, vijftien was veel nadacht, maar Osbourne en ik waren op school niet bijzonder dik bevriend geweest, en voor zover ik me kan herinneren heb ik het tegenover hemzelf slechts één keer ter sprake gebracht.

Dat was op een mistige herfstochtend, en we zaten getweeën op een laag muurtje bij een plattelandshotelletje. Ik vermoed dat we toen inmiddels in de bovenbouw zaten. We waren aangewezen als gidsen bij een veldloop en wachtten tot de renners over een nabijgelegen akker uit de mist opdoken en we hun de goede richting naar een modderig weggetje konden wijzen. We verwachtten de renners voorlopig nog niet en hadden dan ook over van alles en nog wat zitten kletsen. Het was bij die gelegenheid, daar ben ik van overtuigd, dat ik Osbourne vroeg hoe het toch zat met die ‘goede connecties’ van hem. Osbourne, weliswaar zeer uitbundig maar bescheiden van aard, probeerde het gesprek een andere wending te geven. Maar ik bleef aandringen tot hij ten slotte zei: ‘Hè, hou toch op, Banks. Het is allemaal maar onzin, er valt niets te analyseren. Ik ken nu eenmaal een heleboel mensen. Iedereen heeft ouders, ooms, familievrienden. Ik snap niet waarom je je daar het hoofd zo over moet breken.’ Omdat hij meteen besefte wat hij had gezegd, had hij zich omgedraaid en mijn arm aangeraakt. ‘Het spijt me vreselijk, kerel. Dat was ontzettend tactloos van me.’

Deze faux pas leek Osbourne meer dwars te zitten dan mij. Sterker nog, het is niet onmogelijk dat hij al die jaren last van een kwaad geweten heeft gehad, zodat hij door te vragen of ik hem die avond naar de Charingworth Club wilde vergezellen in zekere zin probeerde iets goed te maken. Overigens was ik, zoals gezegd, op die mistige morgen allerminst geschokt door zijn, toegegeven, gedachteloze opmerking. Eigenlijk was het mij danig gaan irriteren dat mijn schoolvrienden, al mochten ze nog zo graag badinerend doen over vrijwel al je andere tegenslagen, grote ernst betrachtten zodra de afwezigheid van mijn ouders ter sprake kwam. Het mag gek klinken, maar ik had er toen allang niet zoveel moeite meer mee dat ik geen ouders had, noch andere naaste familie in Engeland, op mijn tante in Shropshire na. Zoals ik vaak tegen de anderen op school opmerkte: op een kostschool als de onze hadden we allemáál geleerd ons zonder ouders te redden, en mijn situatie was helemaal niet zo bijzonder. Als ik er nu op terugkijk lijkt het niettemin waarschijnlijk dat mijn fascinatie met die ‘goede connecties’ van Osbourne in elk geval gedeeltelijk te maken had met wat ik toentertijd beschouwde als mijn volslagen gebrek aan connectie met de wereld buiten de St. Dunstan. Dat ik mettertijd zelf zulke connecties zou aanknopen en me zou opwerken, daar twijfelde ik niet aan. Maar het kan zijn dat ik meende van Osbourne iets heel belangrijks te kunnen leren, iets over hoe zulke dingen in hun werk gingen.

Toen ik eerder zei dat Osbournes woorden bij het verlaten van mijn appartement me enigszins hadden gekrenkt, doelde ik evenwel niet op het feit dat hij erop had gezinspeeld dat ik hem vele jaren geleden had ‘uitgehoord’. Waar ik wel aanstoot aan had genomen was zijn achteloze uitspraak dat ik ‘op school zo’n vreemde vogel’ was geweest.

Het is me in feite altijd een raadsel gebleven waarom Osbourne die ochtend zoiets over me heeft gezegd, want volgens eigen herinnering had ik me uitstekend aan het Engelse schoolleven aangepast. Ik geloof niet dat ik íets heb gedaan waarmee ik mezelf in verlegenheid heb gebracht, zelfs niet gedurende mijn eerste weken op de St. Dunstan. Van mijn allereerste dag herinner ik me bijvoorbeeld dat me een maniertje opviel dat veel jongens zich aanmaten als ze stonden te praten: ze stopten hun rechterhand in een vestzakje en maakten links een soort schokschouderend gebaar om bepaalde opmerkingen kracht bij te zetten. Ik weet nog heel goed dat ik dat maniertje die allereerste dag al zo vaardig nadeed dat geen enkele van mijn medescholieren iets vreemds opviel of op het idee kwam me uit te lachen.

Met ongeveer dezelfde vermetelheid nam ik algauw de andere gebaren, uitdrukkingen en kreten over die bij mijn leeftijdgenoten populair waren en maakte ik me ook de meer verborgen zeden en gebruiken eigen die in mijn nieuwe omgeving golden. Ik kwam er in elk geval al vrij snel achter dat het niet verstandig zou zijn vrijelijk uiting te geven – zoals ik in Sjanghai geregeld had gedaan – aan mijn opvattingen over misdrijven en de opsporing daarvan. Dat ging zelfs zover dat ik, toen er tijdens mijn derde jaar daar een reeks diefstallen werd gepleegd en de hele school met veel plezier detectiveje speelde, angstvallig alleen voor de vorm meedeed. En ongetwijfeld was een restant van diezelfde tactiek er de oorzaak van dat ik op die ochtend dat Osbourne bij me langskwam zo weinig van mijn ‘plannen’ aan hem onthulde.

Hoe voorzichtig ik ook was, ik kan me toch minstens twee voorvallen op school te binnen brengen waaruit blijkt dat ik me, althans incidenteel, zo heb blootgegeven dat mijn ambities enigszins duidelijk werden. Zelfs indertijd was ik niet in staat die voorvallen te verklaren, en nu kan ik dat nog steeds niet.

Het eerste deed zich voor bij de gelegenheid van mijn veertiende verjaardag. Mijn twee beste vrienden uit die tijd, Robert Thornton-Browne en Russell Stanton, hadden me meegenomen naar een tearoom in het dorp en we vermaakten ons onder het genot van scones en slagroomtaartjes. Het was een regenachtige zaterdagmiddag en alle andere tafeltjes waren bezet. Dat betekende dat er om de paar minuten nog meer doorweekte dorpsbewoners binnenkwamen, rondkeken en misprijzende blikken in onze richting wierpen, alsof we ons tafeltje prompt aan hen behoorden af te staan. Maar mevrouw Jordan, de eigenaresse, ontving ons altijd met open armen, en op de middag van mijn verjaardag meenden we het volste recht te hebben om aan het beste tafeltje in de erker te zitten, met uitzicht op het dorpsplein. Ik kan me niet veel meer herinneren van waarover we die dag spraken, maar toen we ons rond hadden gegeten wisselden mijn twee tafelgenoten een blik, waarop Thornton-Browne een in cadeaupapier gewikkeld pakje uit zijn schooltas opdiepte en me dat overhandigde.

Toen ik het begon uit te pakken merkte ik algauw dat er een heleboel lagen papier omheen zaten, en mijn vrienden schaterden het uit als ik weer een laag verwijderde, slechts om met de volgende te worden geconfronteerd. Alle tekenen wezen er dan ook op dat ik uiteindelijk een of ander schertscadeau zou vinden. Wat ik ten slotte aantrof was een sleets leren etui en, nadat ik het haakje had losgemaakt en het deksel geopend, een vergrootglas.

Ik heb het hier nu voor me liggen. Het aanzien ervan is in de loop der jaren niet veel veranderd; die middag al was het danig gehavend. Ik kan me nog herinneren dat ik dat opmerkte, evenals het feit dat het heel sterk vergrootte, verrassend zwaar was en dat er van de ivoren greep aan één kant veel stukjes afgesprongen waren. Later zag ik pas – je hebt een tweede vergrootglas nodig om de inscriptie te kunnen lezen – dat het in 1887 in Zürich was vervaardigd.

Mijn eerste reactie op dat cadeau was er een van grote opwinding. Ik griste het naar me toe, schoof de stapels pakpapier die de tafel bedekten opzij – ik vermoed dat ik in mijn enthousiasme wel een paar vellen op de grond heb laten dwarrelen – en testte het meteen op een paar botervlekjes in het tafelkleed. Ik ging daar zo in op dat ik slechts vaag merkte dat mijn vrienden lachten op de overdreven manier die erop duidt dat het om een grapje ten koste van jou gaat. Toen ik even later opkeek, me eindelijk weer bewust van mijn omgeving, waren ze beiden in een onzeker stilzwijgen vervallen. Daarop grinnikte Thornton-Browne een beetje en hij zei: ‘Je wilt immers detective worden, dus we dachten dat je zo’n ding wel nodig zou hebben.’

Gauw herstelde ik mijn tegenwoordigheid van geest en wendde nadrukkelijk voor dat het hele gedoe een vermakelijke grap was geweest. Maar mijn twee vrienden, heb ik zo’n idee, verkeerden inmiddels zelf in verwarring omtrent hun bedoelingen, en gedurende de rest van ons verblijf in de tearoom keerde de oude ongedwongenheid niet helemaal terug.

Ik zei het al: dat vergrootglas ligt hier nu voor me. Ik heb het gebruikt bij mijn onderzoek in verband met de zaak-Mannering; ik heb het zeer onlangs opnieuw gebruikt tijdens de kwestie-Trevor Richardson. Een vergrootglas is wellicht niet het belangrijkste uitrustingsstuk in de alom bekende mythe, maar het is en blijft een nuttig stuk gereedschap voor het vergaren van bepaalde soorten bewijs, en ik heb zo’n idee dat ik mijn verjaarscadeau van Robert Thornton-Browne en Russell Stanton nog een hele tijd bij me zal dragen. Nu ik ernaar zit te kijken komt de volgende gedachte bij me op: als het inderdaad de bedoeling van mijn vrienden was me te plagen, welnu, dan zijn ze wel heel erg het slachtoffer van hun eigen grap geworden. Jammer genoeg kan ik niet meer nagaan wat er in hen omging, noch hoe ze, al mijn voorzorgen ten spijt, mijn geheime ambitie hadden ontdekt. Stanton, die had gelogen over zijn leeftijd om vrijwilliger te kunnen worden, is bij de derde slag om Ieper gesneuveld. Thornton-Browne, heb ik gehoord, is twee jaar terug aan tuberculose overleden. Hoe dan ook, beide jongens hebben de St. Dunstan op hun zestiende verlaten, en toen ik van hun dood hoorde had ik allang geen contact meer met hen. Ik weet nog wel hoe teleurgesteld ik was toen Thornton-Browne van school ging; hij was de enige echte vriend geweest die ik sinds mijn komst naar Engeland had gemaakt, en gedurende de rest van mijn schoolloopbaan op de St. Dunstan heb ik hem erg gemist.

Het andere van die twee voorvallen dat me te binnen schiet deed zich enkele jaren later voor, in het voorlaatste schooljaar, maar mijn herinnering eraan is niet zo gedetailleerd. In feite kan ik me absoluut niet meer voor de geest halen wat er voor en na het bewuste moment is gebeurd. Wat me wel is bijgebleven is de herinnering dat ik een klas binnenliep – lokaal 15 in het oude klooster – waar het zonlicht in banen door de smalle ramen van de kruisgang stroomde en het stof dat er hing zichtbaar maakte. De docent was er nog niet, maar ik was kennelijk vrij laat, want ik weet nog dat mijn klasgenoten al in groepjes op de lessenaars, banken en vensterbanken zaten. Ik wilde me net bij zo’n kluitje van een stuk of zes jongens voegen toen ze allemaal hun gezicht mijn kant op draaiden en ik meteen begreep dat ze het over mij hadden gehad. Nog voordat ik iets kon zeggen wees iemand uit de groep, Roger Brenthurst, naar me en merkte op: ‘Maar hij is toch zeker te klein van stuk voor een speurneus.’

Er begonnen er een paar te lachen, niet bepaald onvriendelijk, en daar is het bij gebleven, voor zover ik me herinner. Ik heb verder nooit meer iets opgevangen over mijn speurneusaspiratie, maar nog een poosje hierna knaagde het onbehaaglijke gevoel dat mijn geheim was ontdekt en achter mijn rug onderwerp van gesprek was geworden.

Overigens was ik al voordat ik op de St. Dunstan kwam doordrongen van de noodzaak om in verband met het hele onderwerp van mijn ambities omzichtigheid te betrachten. Mijn eerste weken in Engeland had ik namelijk grotendeels doorgebracht met ronddwalen over de meent vlak bij de cottage van mijn tante in Shropshire, waar ik de diverse speurdersscenario’s naspeelde die Akira en ik in Sjanghai samen hadden uitgedacht. Nu ik alleen was moest ik vanzelfsprekend ook al zijn rollen op me nemen; verder was ik wel zo verstandig geweest, omdat ik me ervan bewust was dat ik vanuit de cottage gezien kon worden, de taferelen met ingehouden bewegingen op te voeren en onze tekst binnensmonds te prevelen – een groot contrast met de ongeremde manier waarop Akira en ik gewend waren geweest ons te gedragen.

Die voorzorgen waren evenwel niet afdoende gebleken. Op een ochtend had ik in het zolderkamertje dat mij was toebedeeld namelijk een gesprek opgevangen tussen mijn tante en een paar kennissen in de zitkamer. Mijn nieuwsgierigheid was pas gewekt doordat ze plotseling hun stemmen dempten, en even later sloop ik als vanzelf naar de overloop en leunde over de balustrade.

‘Hij is uren van huis,’ hoorde ik haar zeggen. ‘Het is toch niet goed dat een jongen van zijn leeftijd zo in zijn eigen wereldje opgaat. Hij moet vooruit gaan kijken.’

‘Maar wat had je anders verwacht?’ zei iemand. ‘Na alles wat hem is overkomen.’

‘Met piekeren schiet hij niets op,’ zei mijn tante. ‘Hij is goed verzorgd achtergebleven, en in dat opzicht heeft hij geluk gehad. Het wordt tijd dat hij zich op de toekomst richt. Ik ben van plan een eind te maken aan al die zelfbespiegelingen.’

Vanaf die dag ging ik niet meer naar de meent en ondernam ik ook in het algemeen stappen om nieuwe uitingen van ‘zelfbespiegeling’ te voorkomen. Maar ik was toen nog heel jong, en wanneer ik ’s avonds in dat zolderkamertje lag te luisteren naar het gekraak van de plankenvloer als mijn tante door de cottage liep om haar klokken op te winden en haar poezen te verzorgen, speelde ik in mijn verbeelding vaak al onze oude speurdersverhalen weer precies zo na als Akira en ik dat altijd hadden gedaan.

Maar laat ik terugkomen op die zomerdag dat Osbourne naar mijn appartement in Kensington kwam. Ik wil niet de indruk wekken dat die opmerking van hem, dat ik ‘zo’n vreemde vogel’ was, me langer dan enkele ogenblikken bezighield. In feite ging ik zelf niet lang na Osbourne de deur uit, redelijk goedgeluimd, en even later bevond ik me in St. James’s Park, waar ik tussen de bloemperken wandelde en steeds meer begon uit te kijken naar de avond die in het verschiet lag.

Terugdenkend aan die middag komt het me voor dat ik het volste recht had een beetje zenuwachtig te zijn, en dat ik dat níet was is geheel kenmerkend voor de domme arrogantie die me door die vroege Londense periode heen heeft geholpen. Ik was me er natuurlijk van bewust dat deze avond van een ander niveau zou zijn dan alles wat ik op de universiteit had bijgewoond, en dat verder te verwachten viel dat ik geconfronteerd zou worden met gewoonten waarmee ik nog onbekend was. Maar ik wist zeker dat ik dergelijke problemen met de mij eigen waakzaamheid allemaal het hoofd zou kunnen bieden en het er over het algemeen goed af zou brengen. Al dwalend door het park maakte ik me zorgen van een geheel andere orde. Toen Osbourne had gesproken over gasten met ‘goede connecties’ had ik voetstoots aangenomen dat zich onder hen in elk geval enkele op dat moment vooraanstaande detectives zouden bevinden. Ik vermoed dan ook dat ik die middag veel tijd heb besteed aan het bedenken van wat ik precies zou zeggen mocht ik worden voorgesteld aan Matlock Stevenson of misschien zelfs aan professor Charleville. Steeds maar weer repeteerde ik hoe ik – bescheiden maar met een zekere waardigheid – mijn ambities uiteen zou zetten, en ik stelde me voor dat een van hen een vaderlijke belangstelling voor me opvatte, allerlei goede raad gaf en erop aandrong dat ik in de toekomst zijn hulp zou inroepen.

Uiteraard liep de avond op een diepe teleurstelling uit, ook al zou hij, zoals u straks zult zien, om heel andere redenen uitermate belangrijk blijken. Wat ik toen nog niet wist was dat detectives in dit land doorgaans niet deelnemen aan bijeenkomsten van de betere kringen. Niet omdat ze niet worden uitgenodigd: mijn eigen recente ervaringen zijn er het bewijs van dat de beau monde altijd maar weer probeert de op een bepaald moment gevierde detectives in te halen. Alleen zijn juist zij vaak serieuze, niet zelden teruggetrokken figuren, die in hun werk opgaan en weinig geneigd zijn tot onderlinge contacten, laat staan tot contacten met de ‘society’ in het algemeen.

Zoals gezegd, dat besefte ik nog niet toen ik die avond bij de Charingworth Club aankwam, waar ik Osbournes voorbeeld volgde en de in fraai uniform gestoken portier opgewekt begroette. Een paar minuten nadat we de volle zaal op de eerste verdieping waren binnengegaan stond ik evenwel met beide benen op de grond. Ik weet niet meer hoe het precies in z’n werk ging – want ik had nog geen tijd gehad om de identiteit van een van de aanwezigen vast te stellen – maar ik werd overmand door een soort intuïtieve openbaring die me het gevoel gaf dat mijn eerdere opwinding vreselijk onnozel was geweest. Opeens kwam het me ongelooflijk voor dat ik ooit had verwacht dat Matlock Stevenson of professor Charleville op vriendschappelijke voet stonden met de financiers en ministers die me, zo wist ik, omringden. Ik was zelfs zo van mijn stuk gebracht door deze discrepantie tussen de bijeenkomst waarop ik was gearriveerd en de bijeenkomst waaraan ik de hele middag had lopen denken, dat al mijn zelfvertrouwen me, tijdelijk althans, in de steek liet, en tot mijn grote ergernis kon ik er wel een halfuur niet toe komen om van Osbournes zijde te wijken.

Ik ben ervan overtuigd dat diezelfde geagiteerde gemoedsgesteldheid verklaart dat, als ik nu aan die avond terugdenk, zoveel aspecten ietwat overdreven of onnatuurlijk overkomen. Wanneer ik bijvoorbeeld nu probeer me de zaal voor de geest te halen is het daar ongewoon donker, en dat ondanks de wandlampen, de kaarsen op de tafels, de kroonluchters boven ons, die geen van alle de allesoverheersende duisternis lijken te kunnen verdrijven. Het tapijt is heel dik, zodat je je slechts met slepende tred kunt verplaatsen, en overal om je heen doen grijzende mannen in zwart jacquet dat dan ook, waarbij sommigen zelfs hun schouders naar voren duwen alsof ze tegen een orkaan optornen. Ook de obers met hun zilveren dienbladen buigen zich onder vreemde hoeken de gesprekken binnen. Er zijn nauwelijks dames aanwezig, en de dames díe je ziet lijken zich vreemd afzijdig te houden en bijna onmiddellijk uit je blikveld te verdwijnen achter het woud van zwarte avondkostuums.

Zoals gezegd, ik ben ervan overtuigd dat die indrukken niet helemaal kloppen, maar zo staat de avond me voor de geest. Ik herinner me dat ik er star van stunteligheid bij stond en herhaaldelijk een slokje nam, terwijl Osbourne met de ene gast na de andere beminnelijk een praatje maakte; de meesten van hen waren zeker dertig jaar ouder dan wij. Een paar keer heb ik wel degelijk geprobeerd me in het gesprek te mengen, maar mijn stem klonk opvallend kinderlijk, en de meeste conversaties draaiden trouwens om mensen of kwesties waar ik niets vanaf wist.

Na een poosje werd ik boos – op mezelf, op Osbourne, op de hele gang van zaken. Ik vond dat ik het volste recht had de mensen om me heen te minachten, dat ze voor het merendeel uit waren op gewin en eigenbelang en gespeend waren van enig idealisme of maatschappelijk plichtsbesef. Gedreven door deze boosheid was ik eindelijk in staat me van Osbourne los te rukken en me door de duisternis naar een ander gedeelte van de zaal te begeven.

Ik belandde op een plek waar een kleine wandlamp een fletse plas licht wierp. Het was er minder druk, en ik zag een man van een jaar of zeventig met zilvergrijs haar, die met zijn rug naar het vertrek stond te roken. Het duurde even voordat ik doorkreeg dat hij in een spiegel staarde, en inmiddels had hij gezien dat ik naar hem keek. Ik wilde al haastig doorlopen toen hij zonder zich om te draaien vroeg: ‘Hebt u het naar uw zin?’

‘Ja hoor,’ antwoordde ik met een luchtig lachje. ‘Jazeker. Een geweldige avond.’

‘Maar een beetje verloren, nietwaar?’

Ik aarzelde, waarna ik nogmaals lachte. ‘Misschien een beetje. Ja, inderdaad.’

De man met het zilvergrijze haar draaide zich om en monsterde me. Toen zei hij: ‘Ik kan u van sommige aanwezigen wel vertellen wie het zijn, als u daar prijs op stelt. Als er iemand bij is met wie u graag zou willen praten, kan ik met u meegaan en u voorstellen. Wat vindt u daarvan?’

‘Dat zou heel vriendelijk van u zijn. Werkelijk heel vriendelijk.’

‘Mooi.’

Hij kwam een stapje dichterbij en nam het voor ons zichtbare gedeelte van de zaal in ogenschouw. Terwijl hij zich naar me toe boog attendeerde hij me vervolgens op deze en gene. Zelfs als het om een illustere naam ging was hij zo attent er omwille van mij aan toe te voegen ‘de financier’, ‘de componist’, of wat van toepassing was. Bij de minder bekenden gaf hij een vrij gedetailleerde samenvatting van ’s mans carrière en legde uit waaraan hij zijn gewichtigheid ontleende. Ik geloof dat hij me net aan het vertellen was over een geestelijke die vrij dicht bij ons stond toen hij zichzelf opeens onderbrak en zei: ‘Aha. Ik merk dat de aandacht verslapt.’

‘Neemt u me alstublieft niet kwalijk...’

‘Welnee. Volkomen natuurlijk per slot van rekening. Een jonge kerel als jij.’

‘Ik verzeker u...’

‘Je hoeft je niet te verontschuldigen.’ Hij lachte even en gaf een por tegen mijn arm. ‘Je vindt haar knap, hè?’

Ik wist niet goed hoe ik moest reageren. Ik kon moeilijk ontkennen dat ik was afgeleid door de jonge vrouw een paar meter links van ons, die op dat moment in gesprek was met twee mannen van middelbare leeftijd. Maar die eerste keer dat ik haar zag vond ik haar eigenlijk helemaal niet knap. Het kan best zijn dat ik op de een of andere manier meteen al, op het eerste gezicht, die eigenschappen gewaarwerd waarvan ik sindsdien heb ontdekt dat ze zo’n belangrijk deel van haar vormden. Wat ik zag was een kleine, vrij ranke jonge vrouw met donker haar tot op de schouders. Hoewel ze op dat moment duidelijk probeerde de mannen met wie ze sprak voor zich te winnen, zag ik in haar glimlach iets wat van het ene moment op het andere in spot zou kunnen omslaan. Haar licht gebogen schouders, als van een roofvogel, gaven haar houding iets samenzweerderigs. Vóór alles viel me een bepaald trekje rond haar ogen op – een soort strengheid, iets egoïstisch veeleisends – dat, zo wordt me achteraf duidelijk, de voornaamste reden was dat ik haar die avond zo geboeid gadesloeg.

Terwijl we allebei nog naar haar stonden te staren keek ze onze kant op, en toen ze mijn metgezel herkende schonk ze hem een vluchtige, koele glimlach. De man met het zilvergrijze haar groette haar met een handgebaar en een beleefd hoofdknikje.

‘Een charmante jongedame,’ mompelde hij terwijl hij me meetroonde. ‘Maar voor een jongeman als jij is het zinloos om tijd te verdoen met haar achterna te lopen. Dat bedoel ik niet onaardig, je lijkt me best een keurige jongen. Maar dat is juffrouw Hemmings, moet je weten. Juffrouw Sarah Hemmings.’

De naam zei me niets. Maar hoewel mijn gids me eerder heel gewetensvol de achtergrond had verschaft van degenen die hij aanwees, noemde hij de naam van deze vrouw in de kennelijke veronderstelling dat die me bekend was. En zo kwam het dat ik knikte en zei: ‘O ja. Dus dat is juffrouw Hemmings.’

De heer bleef staan en nam de zaal vanaf ons nieuwe standpunt in ogenschouw.

‘Eens even kijken. Ik neem aan dat je iemand zoekt die je een beetje vooruithelpt in het leven? Klopt dat? Zit er maar niet mee. In mijn jonge jaren heb ik ongeveer hetzelfde spelletje gespeeld. Eens even kijken. Wie hebben we daar?’ Toen wendde hij zich plotseling weer naar me toe om te vragen: ‘Wat zei je ook alweer, wat was je met je leven van plan?’

Tot dan toe had ik hem natuurlijk nog helemaal niets verteld. Maar nu antwoordde ik na een lichte aarzeling eenvoudig: ‘Detective.’

‘Detective? Hm.’ Hij keek de zaal weer rond. ‘Je bedoelt... rechercheur van politie?’

‘Meer privédetective.’

Hij knikte. ‘Dat spreekt, dat spreekt.’ Diep in gedachten nam hij een trekje van zijn sigaar. Toen vroeg hij: ‘Je bent toevallig niet geïnteresseerd in musea? Die man daarginds ken ik al jaren. Musea. Schedels, relikwieën, dat soort dingen. Geen belangstelling? Dacht ik al.’ Hij tuurde de zaal verder rond, af en toe zijn nek rekkend om iemand beter te kunnen zien. ‘Veel jongemannen,’ zei hij ten slotte, ‘dromen er natuurlijk van om detective te worden. Ik vroeger ook, moet ik bekennen, als mijn verbeelding met me op de loop ging. Op jouw leeftijd ben je heel idealistisch. Je wilt dolgraag dé detective van je tijd worden. In je eentje al het kwaad op de wereld uitroeien. Loffelijk. Maar heus, jongeman, het is ook heel nuttig om, laten we zeggen, nog een paar pijlen op je boog te hebben. Want over een paar jaar – ik bedoel dat niet onaardig – maar over niet al te lange tijd sta je er heel anders tegenover. Ben je geïnteresseerd in meubels? Dat vraag ik omdat daarginds Hamish Robertson staat, in hoogsteigen persoon.’

‘Mag ik opmerken dat de ambitie waarover ik daarnet in vertrouwen sprak bepaald geen voorbijgaande gril is? Het is een roeping die ik mijn hele leven al voel.’

‘Je hele leven al? Hoe oud ben je dan wel niet? Eenentwintig? Tweeëntwintig? Maar ik mag je eigenlijk niet ontmoedigen. Want als onze jonge mannen dat soort idealistische ideeën niet koesteren, wie dan wel? En je gelooft ongetwijfeld ook, jongeman, dat er in de huidige wereld veel meer kwaad voorkomt dan in die van dertig jaar terug, klopt dat? Dat de beschaving op de rand van de afgrond staat en zo?’

‘Om u de waarheid te zeggen,’ antwoordde ik kortaf, ‘geloof ik dat inderdaad.’

‘Ik kan me nog herinneren dat ik daar zelf ook zo over dacht.’ Opeens had zijn sarcasme plaatsgemaakt voor een mildere toon, en ik meende zelfs te zien dat hem de tranen in de ogen schoten. ‘Hoe komt dat, denk je, jongeman? Komt er werkelijk meer kwaad voor op de wereld? Is de homo sapiens als soort aan het degenereren?’

‘Dat zou ik niet weten,’ antwoordde ik, wat toeschietelijker ditmaal. ‘Ik kan alleen maar zeggen dat de moderne crimineel objectief beschouwd steeds slimmer wordt. Hij is ambitieuzer geworden, brutaler, en de wetenschap heeft hem een heel nieuw assortiment verfijnd gereedschap ter beschikking gesteld.’

‘Zo zo. En als begaafde kerels zoals jij niet aan onze kant staan, ziet de toekomst er somber uit, bedoel je?’ Hij schudde treurig zijn hoofd. ‘Wie weet zit er iets in. Een ouwe man doet daar gemakkelijk wat te schamper over. Misschien heb je gelijk, beste jongen. Misschien hebben we de dingen te lang op hun beloop gelaten. Aha.’

De man met het zilvergrijze haar boog opnieuw het hoofd toen Sarah Hemmings langs ons heen glipte. Ze bewoog zich met een hooghartige gratie door de drukte, waarbij ze van links naar rechts keek of ze iemand zag die ze haar aanwezigheid waardig achtte, althans zo kwam het me voor. Toen ze mijn metgezel opmerkte schonk ze hem hetzelfde vluchtige glimlachje als eerder, zonder evenwel haar pas in te houden. Gedurende één tel rustte haar blik op mij, maar vrijwel meteen – nog voordat ik zelfs maar had kunnen glimlachen – had ze me uit haar gedachten gezet en ging ze naar iemand toe die ze aan de andere kant van de zaal had gesignaleerd.

Later die avond, toen Osbourne en ik samen in een taxi zaten die ons met grote snelheid terugbracht naar Kensington, probeerde ik iets meer aan de weet te komen over Sarah Hemmings. Osbourne deed weliswaar alsof hij het een stomvervelende avond had gevonden, maar hij was zeer tevreden met zichzelf en popelde om me tot in bijzonderheden deelgenoot te maken van de vele gesprekken die hij met invloedrijke personen had gevoerd. Het viel dan ook niet mee om hem over juffrouw Hemmings aan de praat te krijgen zonder me overmatig nieuwsgierig te betonen. Ten slotte had ik hem zover dat hij zei: ‘Juffrouw Hemmings? O ja, die. Ze is verloofd geweest met Herriot-Lewis. Je weet wel, de dirigent. Die heeft vorig jaar in de herfst dat Schubertconcert in de Albert Hall gegeven. Kun je je dat debacle nog herinneren?’

Toen ik bekende van niets te weten, vervolgde Osbourne: ‘Ze smeten nog net niet met stoelen, maar als die niet aan de vloer geklonken hadden gezeten zouden ze het volgens mij hebben gedaan. Die vent van The Times beschreef de uitvoering als een “volslagen mislukking”. Of had hij het over “heiligschennis”? Hoe dan ook, hij had er geen goed woord voor over.’

‘En juffrouw Hemmings...’

‘Heeft hem als een baksteen laten vallen. En hem de verlovingsring teruggegeven, kennelijk. En sindsdien loopt ze met een grote boog om hem heen.’

‘Allemaal vanwege dat concert?’

‘Hoor eens, het was inderdaad heel slecht, dat zegt iedereen. Het heeft heel wat beroering veroorzaakt. Dat zij de verloving heeft verbroken, bedoel ik. Maar wat waren er vanavond veel saaie figuren, Banks. Wat denk je, gedragen wij ons net zo als we zo oud zijn?’

Gedurende dat eerste jaar na Cambridge ging ik, voornamelijk door mijn vriendschap met Osbourne, vrij geregeld naar andere chique ontvangsten. Als ik terugdenk aan die periode in mijn leven komt die me voor als buitengewoon lichtzinnig. Er waren soupers, lunches en cocktailparty’s, die meestal werden gegeven in appartementen ergens in Bloomsbury en Holborn. Ik had me voorgenomen de onbeholpenheid die ik die avond in de Charingworth Club aan de dag had gelegd af te leggen, en ik gedroeg me op die bijeenkomsten gaandeweg zelfverzekerder. Er mag zelfs best worden gezegd dat ik binnen een van de toonaangevende Londense ‘kringen’ een tijdje een eigen plaats innam.

Juffrouw Hemmings maakte geen deel uit van mijn kringetje, maar als ik haar tegenover vrienden ter sprake bracht bleek me steeds dat ze wel van haar hadden gehoord. Bovendien ving ik van tijd tot tijd een glimp van haar op tijdens feestjes, of anders, niet zelden, in de tearoom van de betere hotels. Op de een of andere manier vergaarde ik in elk geval uiteindelijk een aardige hoeveelheid informatie omtrent haar opkomst in de Londense society.

Merkwaardig om een tijd in de herinnering op te roepen dat dergelijke vage indrukken uit de tweede hand alles was wat ik van haar wist! Het duurde niet lang of ik had vastgesteld dat er velen waren wier goedkeuring ze niet kon wegdragen. Ook vóór de kwestie van de verbroken verloving met Anthony Herriot-Lewis scheen ze al vijanden te hebben gemaakt door wat velen haar ‘onverbloemde manier van doen’ noemden. Vrienden van Herriot-Lewis – van wier objectiviteit, zo gebiedt de eerlijkheid te zeggen, men toentertijd niet bepaald kon uitgaan – beschreven hoe meedogenloos ze de dirigent achterna had gelopen. Anderen beschuldigden haar ervan dat ze de vrienden van Herriot-Lewis had bewerkt om zich aan hem te kunnen opdringen. Dat ze de dirigent vervolgens, na al haar stugge inspanningen, liet vallen werd door sommigen als verwonderlijk beschouwd, door anderen eenvoudigweg als overtuigend bewijs van haar cynische beweegredenen. Aan de andere kant kwam ik een heleboel mensen tegen die vrij gunstig over juffrouw Hemmings spraken. Ze werd niet zelden beschreven als ‘intelligent’, ‘boeiend’ en ‘gecompliceerd’. Vooral vrouwen kwamen op voor haar recht een verloving te verbreken, wat haar redenen ook waren. Zelfs degenen die het voor haar opnamen waren het er echter over eens dat ze een ‘vreselijke snob van een nieuw soort’ was, dat ze iemand pas respect waardig achtte als hij of zij naam had gemaakt. En ik moet zeggen, terwijl ik haar dat jaar uit de verte gadesloeg heb ik weinig gezien dat dergelijke beweringen logenstrafte. Soms kreeg ik zelfs de indruk dat ze niet goed in staat was iets anders in te ademen dan de lucht rondom de meest vooraanstaande figuren. Een tijdje werd ze gekoppeld aan Henry Quinn, de advocaat, al distantieerde ze zich prompt nadat hij de zaak-Charles Browning had verloren. Daarna gingen er geruchten over haar opbloeiende vriendschap met James Beacon, toentertijd een jong opkomend minister. Hoe dan ook, het was me inmiddels overduidelijk geworden wat de man met het zilvergrijze haar had bedoeld met zijn uitspraak dat het voor een ‘jongeman als ik’ zinloos was om juffrouw Hemmings achterna te lopen. Natuurlijk had ik zijn woorden op dat moment niet echt goed begrepen. Nu dat wel het geval was volgde ik de activiteiten van juffrouw Hemmings dat jaar met bijzondere belangstelling. Toch sprak ik pas met haar op een middag bijna twee jaar nadat ik haar in de Charingworth Club voor het eerst had gezien.

Ik gebruikte met een kennis de namiddagthee in het Waldorf Hotel toen hij plotseling werd weggeroepen. Op de verdieping waar muziek gemaakt werd genoot ik dan ook in mijn eentje van de scones met jam, toen ik juffrouw Hemmings, ook alleen, aan een van de balkontafeltjes zag zitten. Dit was, ik zei het al, zeker niet de eerste keer dat ik haar in een dergelijke gelegenheid zag, maar die middag lag de situatie anders. De zaak-Mannering was namelijk nog maar net een maand geleden afgerond, en ik liep nog steeds een beetje met mijn hoofd in de wolken. Die periode na mijn eerste openbare triomf had onmiskenbaar iets van een roes; opeens gingen er vele nieuwe deuren voor me open, uitnodigingen uit volkomen nieuwe bronnen stroomden binnen, en mensen die voordien niet meer dan aardig tegen me waren geweest slaakten zeer enthousiaste uitroepen als ik ergens binnenkwam. Geen wonder dat ik een beetje uit mijn doen was.

Hoe dan ook, die middag in het Waldorf stond ik op en begaf me naar het balkon. Ik weet niet wat ik precies verwachtte. Al even typerend voor mijn zelfgenoegzaamheid in die tijd was dat ik me geen moment afvroeg of juffrouw Hemmings wel zo dolgraag met mij wilde kennismaken. Misschien schoot er een zweem van twijfel door me heen terwijl ik langs de pianist wandelde naar het tafeltje waaraan zij een boek zat te lezen. Wel kan ik me herinneren dat ik redelijk tevreden was over de manier waarop mijn stem klonk, hoffelijk en schertsend, toen ik zei: ‘Pardon, ik vond het tijd worden om me eens aan u voor te stellen. We hebben zoveel gemeenschappelijke vrienden. Ik ben Christopher Banks.’

Ik zag kans mijn naam met enige zwier uit te spreken, maar op dat moment al begon mijn zelfvertrouwen te tanen. Juffrouw Hemmings keek namelijk koel en onderzoekend naar me op. En in de stilte die volgde wierp ze een snelle blik op haar boek, alsof het klaaglijk had gekreund. Ten slotte zei ze met een stem waaruit verbluftheid sprak: ‘O ja? Prettig met u kennis te maken.’

‘De zaak-Mannering,’ zei ik onnozel. ‘Misschien hebt u er iets over gelezen.’

‘Ja. U hebt het onderzoek geleid.’

Juist die uiterst zakelijke constatering bracht me danig uit mijn evenwicht, want ze had de uitspraak niet gedaan alsof haar opeens een licht was opgegaan; het was eenvoudigweg een nuchtere verklaring die inhield dat ze meteen al had geweten wie ik was, maar dat haar nog helemaal niet duidelijk was waarom ik bij haar tafeltje stond. Opeens voelde ik de duizeligmakende vervoering van de afgelopen weken vervliegen. En ik geloof dat op dat moment, toen ik nerveus lachte, de gedachte bij me opkwam dat er aan de zaak-Mannering, niettegenstaande alle onweerlegbare genialiteit van mijn onderzoek, niettegenstaande alle loftuitingen van mijn vrienden, door het gros van de mensen om de een of andere reden niet zoveel belang werd gehecht als ik had aangenomen.

Het kan heel goed zijn dat we een uiterst beleefd gesprekje voerden voordat ik aan de terugtocht naar mijn eigen tafeltje begon. En tegenwoordig ben ik eigenlijk de mening toegedaan de juffrouw Hemmings meer dan gerechtigd was om te reageren zoals ze reageerde: bespottelijk om me te hebben verbeeld dat zoiets als de zaak-Mannering voldoende zou zijn om indruk op haar te maken! Maar ik heb onthouden dat ik me, nadat ik weer was gaan zitten, zowel boos als afgewezen voelde. De gedachte kwam bij me op dat ik mezelf niet alleen daarnet tegenover juffrouw Hemmings voor schut had gezet, maar dat ik daar de afgelopen maanden misschien ook al mee bezig was geweest, en dat mijn vrienden me hadden uitgelachen, al hun complimentjes ten spijt.

De volgende dag had ik me erbij neergelegd dat ik de opduvel die ik had gekregen dubbel en dwars verdiende. Maar dat voorval in het Waldorf heeft waarschijnlijk wel gevoelens van wrevel jegens juffrouw Hemmings gewekt die ik nooit helemaal heb kunnen afschudden en die ongetwijfeld hebben bijgedragen aan de betreurenswaardige gebeurtenissen van gisteravond. Indertijd probeerde ik de hele gebeurtenis echter te zien als voorbeschikt. Daardoor immers was me duidelijk geworden hoe gemakkelijk een mens zich laat afleiden van zijn meest gekoesterde levensdoel. Het was mijn voornemen om het kwaad te bestrijden – in het bijzonder het kwaad van het sluipende, slinkse soort – en dat had op zich weinig uit te staan met het nastreven van populariteit in de betere kringen.

Hierna begaf ik me veel minder vaak onder de mensen en ging ik steeds meer op in mijn werk. Ik bestudeerde opmerkelijke zaken uit het verleden en maakte me nieuwe kennis eigen op terreinen die wellicht eens van nut zouden blijken. Terzelfder tijd begon ik me ook te verdiepen in de loopbanen van diverse detectives met al gevestigde namen, en ik bleek onderscheid te kunnen maken tussen die reputaties die op concrete prestaties berustten en reputaties die voornamelijk waren afgeleid uit een positie in de een of andere invloedrijke kliek; ik kwam tot het inzicht dat er voor een detective een goede en een slechte manier bestond om faam te verwerven. Kortom, hoe opwindend ik de aangeboden vriendschappen volgend op de zaak-Mannering ook had gevonden, na die ontmoeting in het Waldorf moest ik weer denken aan het voorbeeld dat mijn ouders hadden gegeven, en ik besloot me niet door lichtzinnige vooroordelen te laten afleiden.

HOOFDSTUK 2

Omdat ik nu terugblik op de periode in mijn leven na de zaak-Mannering is dit misschien het juiste moment om melding te maken van mijn onverwachte hereniging, na vele jaren, met kolonel Chamberlain. Het is wellicht verbazingwekkend, gezien de rol die hij op een keerpunt in mijn jeugd speelde, dat we geen nauwere contacten hadden onderhouden. Maar dat hadden we nagelaten, om welke reden dan ook, en toen ik hem weer ontmoette – een maand of twee na die confrontatie met juffrouw Hemmings in het Waldorf – was dat heel toevallig.

Op een regenachtige middag stond ik in een boekwinkel aan Charing Cross Road een geïllustreerde uitgave van Ivanhoe in te kijken. Ik merkte al een poosje dat er iemand vlak achter me talmde en was een stap opzijgegaan, in de veronderstelling dat hij bij dat gedeelte van de plank moest zijn. Toen de persoon in kwestie evenwel om me heen bleef hangen, draaide ik me ten slotte om.

Ik herkende de kolonel onmiddellijk, want zijn gelaatstrekken waren nauwelijks veranderd. Wel leek hij me, bezien door de ogen van een volwassene, bescheidener en sjofeler dan de figuur uit mijn kindertijd. Daar stond hij, in een mackintosh, en keek verlegen naar me, en pas toen ik uitriep: ‘Nee maar, kolonel Chamberlain!’ glimlachte hij en stak zijn hand uit.

‘Hoe gaat het met je, m’n jongen? Ik wist zeker dat jij het was. Grote goedheid! Hoe gaat het met je, m’n jongen?’

Hoewel hij tranen in zijn ogen had gekregen bleef zijn manier van doen schutterig, alsof hij bang was dat deze herinnering aan het verleden me misschien hinderde. Ik deed mijn best te laten merken dat ik heel verheugd was hem weer te zien, en omdat het intussen was gaan stortregenen bleven we daar in de krappe boekwinkel met elkaar staan praten. Ik hoorde dat hij nog steeds in Worcestershire woonde, dat hij naar Londen was gekomen om een begrafenis bij te wonen en had besloten ‘er een paar dagen aan vast te knopen’. Toen ik vroeg waar hij logeerde hield hij zich op de vlakte, wat mij deed vermoeden dat hij een bescheiden pensionnetje had genomen. Voordat we uiteengingen nodigde ik hem uit om de avond daarop met me te gaan dineren, een voorstel waar hij enthousiast op inging, ofschoon hij van zijn stuk gebracht leek toen ik het Dorchester noemde. Maar ik bleef aandringen – ‘Dat is het minste wat ik kan doen, want u bent vroeger zo aardig voor me geweest,’ had ik gepleit – tot hij ten slotte zwichtte.

Achteraf zie ik wel in dat mijn keuze voor het Dorchester het toppunt van onnadenkendheid was. Per slot van rekening had ik al begrepen dat de kolonel krap bij kas zat; ik had ook moeten beseffen hoe kwetsend het voor hem zou zijn niet minstens zijn helft van de rekening te betalen. Maar in die tijd kwamen zulke dingen niet bij me op; ik was er te zeer op uit, vermoed ik, de oude man te doordringen van de volle omvang van mijn gedaanteverandering sinds hij me voor het laatst had gezien.

In dat laatste ben ik waarschijnlijk redelijk goed geslaagd. Toevalligerwijs was ik in die tijd namelijk twee keer mee uit eten genomen naar het Dorchester, en op de avond dat ik daar met kolonel Chamberlain had afgesproken begroette de sommelier me dan ook met een ‘prettig u weer te zien, meneer Banks’. Nadat de kolonel er vervolgens, toen we aan de soep begonnen, getuige van was geweest dat ik enkele bon mots wisselde met de maître d’hôtel, barstte hij opeens in lachen uit.

‘En dan te bedenken,’ zei hij, ‘dat dit dezelfde snotaap is die op de boot naast me stond te grienen!’

Hij lachte nog even door, om abrupt op te houden, misschien bang dat hij niet op het onderwerp had behoren te zinspelen. Maar ik glimlachte bedaard en zei: ‘Ik zal u tijdens die reis wel behoorlijk wat last hebben bezorgd, meneer.’

Even betrok het gezicht van de oude man. Toen zei hij ernstig: ‘De omstandigheden in aanmerking genomen vond ik je bijzonder dapper, m’n jongen. Bijzonder dapper.’

Op dat moment, herinner ik me, viel er een enigszins pijnlijke stilte, die werd verbroken toen we beiden opmerkten hoe voortreffelijk onze soep smaakte. Aan het tafeltje naast ons zat een forse, met juwelen behangen dame vrolijk te lachen, en de kolonel keek nogal indiscreet in haar richting. Toen scheen hij een besluit te nemen.

‘Weet je, het is gek,’ zei hij. ‘Ik moest eraan denken, voordat ik vanavond hierheen kwam. Aan die keer dat jij en ik kennis met elkaar maakten. Ik vraag me af of je je dat nog kunt herinneren, m’n jongen. Ik vermoed van niet. Per slot van rekening waren er toen zoveel andere dingen die je bezighielden.’

‘Integendeel,’ zei ik, ‘het staat me nog heel levendig voor de geest.’

Dat was niet gelogen. Als ik even mijn ogen zou sluiten zou ik me ook nu nog met gemak kunnen verplaatsen naar die heldere ochtend in Sjanghai en het kantoor van de heer Harold Anderson, mijn vaders chef bij de belangrijke handelsonderneming Morganbrook and Byatt. Ik zat in een stoel die rook naar opgewreven leer en eikenhout, een stoel van het model dat normaal gesproken achter een imposant bureau staat, maar die voor de gelegenheid naar het midden van de kamer was geschoven. Ik voelde wel dat zo’n stoel alleen voor uiterst gewichtige personen bestemd was; bij deze gelegenheid echter was hij, wegens de ernst van de omstandigheden of misschien bij wijze van troost, aan mij toegewezen. Ik weet nog dat ik geen waardige zithouding kon vinden, hoe ik ook mijn best deed; ik kon vooral geen stand ontdekken die het me mogelijk maakte beide ellebogen tegelijk op de fraai gebeeldhouwde armleuningen te houden. Bovendien droeg ik die ochtend een gloednieuw jasje van een ruwe grijze stof – ik weet niet waar het vandaan was gekomen – en ik was me heel erg bewust van de akelige manier waarop ik het bijna tot aan mijn kin had moeten dichtknopen.

Het vertrek zelf had een schitterend hoog plafond, er hing een grote kaart aan de muur en achter het bureau van meneer Anderson waren grote ramen waar de zon fel door binnenscheen en een briesje door binnenwaaide. Ik kan me indenken dat er fans aan het plafond boven me draaiden, al kan ik me dat niet echt herinneren. Wat ik me wel herinner is dat ik in die stoel midden in de kamer zat, het middelpunt van ernstige bezorgdheid en discussie. Overal om me heen waren volwassenen met elkaar in overleg, de meesten van hen stonden; af en toe slenterden er een paar naar de ramen om met gedempte stem een bepaalde kwestie te bespreken. Ook herinner ik me dat ik me erover verbaasde dat meneer Anderson zelf, een lange grijzende man met een grote snor, zich tegenover mij gedroeg of we oude vrienden waren – zozeer dat ik een poosje aannam dat we elkaar al hadden gekend toen ik klein was en dat ik hem vergeten was. Pas veel later heb ik vastgesteld dat we elkaar onmogelijk voor die ochtend hebben kunnen ontmoeten. Hoe dan ook, hij had de rol van oom op zich genomen; hij glimlachte me aldoor toe, klopte me op mijn schouder, stootte me aan en knipoogde. Eén keer bracht hij me een kopje thee en zei: ‘Kijk eens aan, Christopher, daar zul je van opkikkeren,’ en toen ik de thee op had, had hij zich diep voorovergebogen om me te monsteren. Daarna volgden her en der in het vertrek nog meer geprevel en overleg. Toen kwam meneer Anderson weer voor me staan en hij zei: ‘Zo, Christopher. Alles is geregeld. Dit is kolonel Chamberlain. Hij is zo aardig geweest te beloven dat hij je behouden en wel in Engeland zal afleveren.’

Ik herinner me dat er toen een stilte over het vertrek neerdaalde. Ik kreeg zelfs de indruk dat alle volwassenen achteruitdeinsden tot ze als toeschouwers langs de muur stonden. Ook meneer Anderson trok zich na een laatste bemoedigend glimlachje terug. Op dat moment bevond ik me voor het eerst oog in oog met kolonel Chamberlain. Hij kwam langzaam naar me toe, bukte zich om me in mijn gezicht te kijken en stak toen zijn hand uit. Ik had zo’n idee dat ik hoorde op te staan om hem een hand te geven, maar hij had hem zo snel uitgestoken en ik had me zo aan die stoel gekluisterd gevoeld dat ik zijn hand had beetgepakt terwijl ik nog zat. Ik weet nog dat hij toen zei: ‘Arme jongen. Eerst je vader. Nu je moeder. Je zult wel het idee hebben dat de hele wereld om je heen is ingestort. Maar morgen gaan we naar Engeland, wij tweeën. Daar wacht je tante op je. Wees maar flink. Je pakt de draad vast gauw wel weer op.’

Eventjes kon ik absoluut geen woord uitbrengen. Toen dat ten slotte wel lukte zei ik: ‘Dat is reuze aardig van u, meneer. Ik ben u heel dankbaar voor uw aanbod, en ik hoop dat u het niet erg onbeleefd van me vindt. Maar als het u hetzelfde is, meneer, ik vind dat ik op dit moment beter nog niet naar Engeland kan gaan.’ Toen de kolonel niet meteen reageerde vervolgde ik: ‘Want ziet u, meneer, de rechercheurs werken er heel hard aan om mijn vader en moeder op te sporen. En het zijn de allerbeste rechercheurs in Sjanghai. Ik denk dat het echt niet lang meer duurt of ze hebben ze gevonden.’

De kolonel knikte. ‘Ik ben ervan overtuigd dat de autoriteiten alles doen wat in hun vermogen ligt.’

‘Dus u begrijpt, meneer, dat het me dus niet nodig lijkt om naar Engeland te gaan, al stel ik uw vriendelijke gebaar heel erg op prijs.’

Ik herinner me dat er daarop gemompel door het vertrek ging. De kolonel bleef maar knikken, alsof hij een en ander zorgvuldig afwoog.

‘Misschien heb je wel gelijk, m’n jongen,’ zei hij ten slotte. ‘Ik hoop van harte dat je het bij het goede eind hebt. Maar zou je niet beter toch met me mee kunnen gaan, om het zekere voor het onzekere te nemen? En als je ouders dan zijn opgespoord, kunnen ze je laten halen. Of wie weet? Misschien besluiten ze wel om zelf ook naar Engeland te gaan. Kom, wat vind je ervan? Laten jij en ik morgen maar naar Engeland gaan. Dan kunnen we afwachten en zien wat er gebeurt.’

‘Maar u moet goed begrijpen, meneer, neem het me vooral niet kwalijk. Maar de rechercheurs die naar mijn ouders op zoek zijn, begrijpt u wel, dat zijn de állerbeste rechercheurs.’

Ik weet niet meer hoe de kolonel daar precies op reageerde. Misschien ging hij gewoon door met knikken. Hoe dan ook, het volgende ogenblik boog hij zich nog dichter naar me toe en legde zijn hand op mijn schouder.

‘Luister eens. Ik weet hoe het voelt. De hele wereld om je heen is ingestort. Maar je moet flink zijn. Trouwens, je tante in Engeland. Die zit op je te wachten, begrijp je wel? We kunnen het nu het zover is immers niet meer met goed fatsoen laten afweten?’

Toen we die avond aan de soep zaten en ik hem vertelde van mijn herinnering aan die laatste woorden van hem, verwachtte ik eigenlijk dat hij erom zou moeten lachen. In plaats daarvan zei hij ernstig: ‘Ik had zo met je te doen, m’n jongen. Zo vreselijk met je te doen.’ Toen merkte hij misschien dat hij mijn stemming verkeerd had ingeschat; hij lachte kort en zei op luchthartiger toon: ‘Ik weet nog dat ik in de haven samen met je stond te wachten. Ik zei aldoor: “Zeg, we gaan er iets leuks van maken aan boord, hè? We zullen ons kostelijk amuseren.” En jij zei aldoor alleen maar: “Ja, meneer. Ja, meneer. Ja, meneer.” ’

Een paar minuten liet ik hem begaan en haalde hij herinneringen op aan verscheidene oude kennissen van hem die op de bewuste ochtend in het kantoor van de heer Anderson aanwezig waren geweest. Hun namen zeiden me zonder uitzondering niets. Toen zweeg de kolonel even, en er gleed een frons over zijn gezicht.

‘Wat die Anderson zelf betreft,’ zei hij ten slotte, ‘die vent gaf me altijd een onbehaaglijk gevoel. Hij had iets verdachts. Aan de hele verrekte zaak zat een luchtje, als je het mij vraagt.’

Hij had dat nog niet gezegd of hij keek me geschrokken aan. Voordat ik kon reageren praatte hij snel door en stapte over op wat hij ongetwijfeld beschouwde als het veiliger terrein van onze zeereis naar Engeland. Even later lachte hij zachtjes bij zichzelf terwijl hij herinneringen ophaalde aan onze medepassagiers, de scheepsofficieren, vermakelijke voorvalletjes die ik allang vergeten was of die me op het moment zelf waren ontgaan. Hij genoot ervan, en ik moedigde hem daarin aan door geregeld te doen of ik me iets herinnerde, alleen om hem een plezier te doen. Terwijl hij maar doorging met het ophalen van die herinneringen bekroop me een lichte ergernis. Gaandeweg kwam er achter zijn vrolijke anekdotes namelijk een beeld van mezelf tijdens die reis naar voren waar ik me aan stoorde. Herhaaldelijk liet hij doorschemeren dat ik in mezelf gekeerd en slechtgeluimd op het schip had rondgelopen en bij het minste geringste in tranen kon uitbarsten. Ongetwijfeld had de kolonel er belang bij zichzelf de rol van manhaftige voogd toe te dichten, en ik zag wel in dat het na al die tijd even zinloos als onaardig was hem tegen te spreken. Maar zoals gezegd, ik begon me steeds meer te ergeren. Want volgens mijn eigen, heel heldere herinnering had ik me zeer soepel aangepast aan de veranderde realiteit van mijn situatie. Ik weet nog heel goed dat ik me tijdens die reis helemaal ellendig voelde, maar het leven aan boord juist uitgesproken spannend vond, evenals het vooruitzicht op de toekomst die voor me lag. Uiteraard miste ik mijn ouders bij tijd en wijle, maar ik kan me herinneren dat ik mezelf voorhield dat er altijd andere volwassenen zouden zijn in wie ik vertrouwen zou gaan stellen en van wie ik zou leren houden. Tijdens de reis waren er zelfs enkele vrouwen die hadden gehoord wat me was overkomen en die me een poosje meewarig kijkend met zorgen kwamen omringen, en ik weet nog dat ik me aan hen net zo ergerde als aan de kolonel die avond in het Dorchester. Het was nu eenmaal een feit dat ik helemaal niet zo van streek was als de volwassenen in mijn omgeving leken te veronderstellen. Voor zover ik me kan herinneren was er tijdens die hele lange tocht slechts één gelegenheid waarbij ik mogelijkerwijs het etiket ‘grienende snotaap’ heb verdiend, en wel op de allereerste dag van onze reis.

Het was die ochtend bewolkt, het ons omringende water heel troebel. Ik stond aan het dek van de stoomboot naar de haven te kijken, naar de rommelige kust vol bootjes, loopplanken, kotjes, donker houten steigers, met daarachter de grote gebouwen aan de Bund, die nu alle samenvloeiden tot een grote vlek.

‘En, kerel?’ had de stem van de kolonel vlak bij me gezegd. ‘Denk je dat je hier nog eens terugkomt?’

‘Ja, meneer. Ik denk wel dat ik terugga.’

‘We zullen zien. Als je eenmaal in Engeland woont, dan ben je dit alles volgens mij gauw vergeten. Sjanghai kan ermee door. Maar langer dan acht jaar houd ik het er niet uit, en ik heb zo’n idee dat jíj je portie wel hebt gehad. Als je langer blijft word je zelf nog een Chinees.’

‘Ja, meneer.’

‘Hoor eens, beste kerel. Wees eens wat opgewekter. Per slot van rekening ben je op weg naar Engeland. Je gaat naar huis.’

Door die laatste opmerking, de veronderstelling dat ik ‘naar huis ging’, kregen mijn emoties de overhand, voor het eerst en meteen voor het laatst tijdens die reis – daar ben ik van overtuigd. Zelfs toen huilde ik meer van boosheid dan van verdriet, want ik had de kolonel zijn opmerking hoogst kwalijk genomen. Vanuit mijn oogpunt beschouwd was ik op weg naar een vreemd land waar ik geen mens kende, terwijl de stad die gestaag kleiner werd alles bevatte wat ik kende. Bovendien waren mijn ouders daar nog, ergens achter die haven, achter dat imposante silhouet van de Bund, en terwijl ik mijn tranen droogde had ik mijn blik nog één keer op de kust gericht, me afvragend of ik misschien op dat moment mijn moeder – of wie weet mijn vader – de kade op zou zien rennen, zwaaiend en roepend dat ik moest terugkomen. Maar ook toen al was ik me ervan bewust dat die hoop niet meer was dan het toegeven aan een kinderlijk verlangen. En terwijl ik de stad die mijn thuis was geweest steeds minder scherp zag worden, wendde ik me, weet ik nog, met een opgewekt gezicht naar de kolonel en zei: ‘We zijn nu vast gauw op open zee, denkt u ook niet, meneer?’

Maar ik geloof dat het me is gelukt die avond niets van mijn ergernis jegens de kolonel te laten blijken. Toen hij in South Audley Street in een taxi stapte en we afscheid namen, was hij beslist in opperbeste stemming. Pas toen ik ruim een jaar later hoorde dat hij was overleden voelde ik me een beetje schuldig dat ik die avond in het Dorchester niet hartelijker tegen hem was geweest. Per slot van rekening had hij me eens een goede dienst bewezen, en volgens mijn waarneming was hij een zeer fatsoenlijk man geweest. Ik veronderstel echter dat de rol die hij in mijn leven had gespeeld – het feit dat hij onlosmakelijk verbonden was met de gebeurtenissen van toen – ervoor zal zorgen dat hij in mijn herinnering altijd een ambivalente figuur blijft.

Na dat voorval in het Waldorf hadden Sarah Hemmings en ik zeker een jaar of vier weinig met elkaar te maken. Ik herinner me dat ik haar gedurende die periode een keer heb gezien op een cocktailparty in een appartement in Mayfair. Het was een zeer drukbezochte gelegenheid, maar ik kende er niet veel mensen en had besloten vroeg weg te gaan. Ik was op weg naar de deur toen ik Sarah Hemmings, die met iemand stond te praten, op mijn pad vond. Mijn eerste ingeving was me om te draaien en een andere weg te kiezen. Dit speelde evenwel ten tijde van mijn succes in de zaak-Roger Parker, en ik vroeg me af of juffrouw Hemmings het nog steeds zou wagen even aanmatigend te doen als enkele jaren terug in het Waldorf. Ik wrong me dus verder tussen de gasten door en zorgde dat ik pal voor haar langs liep. Op dat moment zag ik haar blik over mijn gelaatstrekken dwalen. Terwijl ze zich de hersens pijnigde over wie ik ook alweer was, gleed er een peinzende uitdrukking over haar gezicht. Toen zag ik de herkenning dagen, waarop ze zonder een glimlach, zonder een knikje haar blik weer richtte op degene met wie ze stond te praten.

Ik schonk echter nauwelijks aandacht aan een voorval als dit, want het deed zich voor tijdens een periode dat ik vrijwel geheel in beslag werd genomen door vele interessante zaken. En hoewel het nog ruim een jaar zou duren voordat mijn naam iets van de goede klank verwierf die hij tegenwoordig heeft, begon ik al enig inzicht te krijgen in de omvang van de verantwoording die een detective met een zekere faam te dragen krijgt. Ik was er natuurlijk altijd al van doordrongen dat het met wortel en tak uitroeien van het kwaad in zijn meest ongrijpbare vormen, vaak net op het moment dat het ongestraft dreigt te blijven, een belangrijke en gewichtige taak is. Maar pas toen ik zaken meemaakte zoals de moord op Roger Parker trof het me hoeveel het eigenlijk voor de mensen betekent – en niet alleen voor de direct betrokkenen, maar ook voor het grote publiek – om verlost te worden van een dergelijke sluipende verdorvenheid. Als gevolg daarvan werd ik vastbeslotener dan ooit me niet te laten afleiden door de onbeduidende prioriteiten van het Londense leven. Ook begon ik misschien enig inzicht te krijgen in wat het mijn ouders mogelijk had gemaakt vast te houden aan het standpunt dat ze hadden ingenomen. Hoe dan ook, ik hield me toentertijd niet zo bezig met figuren zoals Sarah Hemmings, en het kan best zijn dat ik haar bestaan glad was vergeten als ik Joseph Turner die dag niet in Kensington Gardens tegen het lijf was gelopen.

Indertijd verrichtte ik onderzoek naar een zaak in Norfolk, en ik was een paar dagen naar Londen teruggekeerd met de bedoeling om de uitvoerige aantekeningen die ik had gemaakt te bestuderen. Terwijl ik op een grauwe ochtend door Kensington Gardens slenterde, piekerend over de vele merkwaardige details rond de verdwijning van het slachtoffer, werd ik uit de verte aangeroepen door iemand in wie ik algauw Turner herkende, een man die ik al circulerend in de society vaag had leren kennen. Hij kwam haastig naar me toe en nadat hij had geïnformeerd waarom ik me ‘tegenwoordig maar zo zelden vertoonde’ nodigde hij me uit voor een diner dat hij en een vriend die avond in een restaurant gaven. Toen ik het aanbod beleefd afsloeg, met als reden dat de zaak die ik onder handen had al mijn tijd en aandacht vergde, zei hij: ‘Jammer. Sarah Hemmings komt ook, en ze zou dolgraag eens uitgebreid met je willen praten.’

‘Juffrouw Hemmings?’