Er zijn aan het begin van de negentiende eeuw in ons land ‘luilevende armen’ die in plaats van te werken liever hun hand ophouden. In het in 1822 te Overijssel opgerichte bedelaarsgesticht de Ommerschans zullen die eens hard worden aangepakt en heropgevoed. Uit alle windstreken worden de bedelaars door gemeentebesturen ‘opgezonden’. Maar zijn het wel allemaal bedelaars?

Met veel liefde voor het onderwerp en de mensen die er een rol in spelen, en met oog voor vermakelijke details, vertelt Wil Schackmann in zijn boek De bedelaarskolonie het verhaal van het gesticht en zijn bewoners – met verrassende conclusies.

Wil Schackmann

De bedelaarskolonie

De Ommerschans,
het eerste landelijk gesticht
voor luilevende armen

Olympus maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact.

© 2013, 2016 Wil Schackmann

De eerste druk verscheen bij Uitgeverij Van Gennep.

Omslagontwerp Nanja Toebak

Afbeelding omslag uit Vriend des vaderlands, oktober 1828. Universiteitsbibliotheek, Groningen

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 467 0597 1

NUR 320

www.atlascontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de tweede druk, 2016, ISBN 978 90 467 0592 6.

Dit boek is bijna helemaal gebaseerd op het archief van de Maatschappij van Weldadigheid, dat berust bij het Drents Archief in Assen. Naast uitgaande post, besluiten en notulen heb ik vooral gebruikgemaakt van de op het kantoor van de Maatschappij binnengekomen post: brieven van leidinggevenden of ex-leidinggevenden, maar ook van vastzittende bedelaars of hun familie. Die ingekomen post wordt door het archief gedigitaliseerd en zal via internet beschikbaar komen. Een volledige verantwoording van alle gebruikte bronnen is te vinden op www.atlascontact.nl/debedelaarskolonie.

Ik draag dit boek op aan alle mensen die ooit in de bedelaarskolonie op de Ommerschans verbleven hebben, en aan Giny en Rick.

WIL SCHACKMANN

Inhoud

HOOFDSTUK EEN

Langs de vaart van de Heer van Dedem

januari 1818-januari 1822

HOOFDSTUK TWEE

Zoodat het gebouw zeker half julij voltooid zal zijn

januari 1822-8 september 1822

HOOFDSTUK DRIE

Mijne eer is mij geroofd en ik gaa weg

9 september 1822-27 november 1822

HOOFDSTUK VIER

Dan arbeiden van belang kunnen zij niet

december 1822-30 juni 1823

HOOFDSTUK VIJF

Zogende moeders

30 juni 1823-14 februari 1824

HOOFDSTUK ZES

Wier opname de Ommerschans tot een gasthuis zoude veranderen

15 februari 1824-23 mei 1825

HOOFDSTUK ZEVEN

Hare stichtingen waren niet bestemd noch geschikt tot het blootelijk voeden

juni 1825-23 juni 1827

HOOFDSTUK ACHT

Voor altijd en ten eenenmale...

juli 1827-december 1859

Dankwoord

Illustratieverantwoording

Lijst van de eerste 1252 bedelaars in de Ommerschans

Wij WILLEM, bij de gratie Gods, KONING DER NEDERLANDEN, PRINS VAN ORANJE NASSAU, GROOT HERTOG VAN LUXEMBURG, enz., enz., enz.

Op het nader rapport van onze Commissaris Generaal van Oorlog op het verzoek van de Permanente Commissie der Maatschappij van Weldadigheid om de verlatene Ommerschans en de daarbij behoorende gebouwen in vruchtgebruik te mogen erlangen, om dezelve tot een bedelaars instituut te kunnen inrigten.

Gelet op het 2e lid van Ons besluit van den 25 july ll.

Hebben goedgevonden en verstaan:

Onzen staatsraad directeur generaal der In en Uitgaande regten en indirecte belastingen te magtigen, om de verlatene Ommerschans en daarbij behoorende gebouwen aan de voornoemde Maatschappij in vruchtgebruik te doen overgeven, ten einde dezelve een bedelaars instituut aldaar kunnen oprigten.

Laken, den 14 Augustus 1819

(get:) Willem

Hoofdstuk een

Langs de vaart van de Heer van Dedem

januari 1818-januari 1822

Den geest van milddadigheid

De Maatschappij van Weldadigheid heeft in 1818 het levenslicht gezien. Twaalf vooraanstaande Nederlanders richten zich als ‘commissie van weldadigheid’ tot de natie met een plan om iets te doen aan de schrijnende armoede in ons land.

Dat mag ook wel, want het is bar. De Nederlandse economie is zieltogende. Er zijn steden waar de helft van de bevolking niet in staat is het eigen levensonderhoud te verdienen. Het past niet in de Nederlandse traditie die mensen op straat te laten creperen en dus worden ze in leven gehouden met soepbedelingen en giften van diakonieën en parochies. Evenzogoed worden de notabelen die die armenkassen gevuld houden, voortdurend aangeklampt voor een betaald karweitje of een aalmoes.

Op het platteland is het niet beter, vooral nadat de oogsten van 1816 en 1817 jammerlijk zijn mislukt. Als je een beetje afgelegen woont, kan het zelfs eng zijn. Soms wordt er na zonsondergang aangeklopt en staat er een onguur groepje mannen, vrouwen en kinderen voor de deur. Ze verlangen geld en/of voedsel en/of onderdak voor de nacht in de schuur. Als je aarzelt, wijzen ze heel attent op het brandgevaar bij zo’n afgelegen boerderij.

Kortom, de toestand is onhoudbaar, er moet iets gebeuren. De commissie van weldadigheid roept de beter-gesitueerde burgers op om voortaan een stuiver per week opzij te leggen en aan haar te doneren. Met het zo gevormde kapitaal kunnen op nog onontgonnen gronden in ons vaderland ‘landbouwende kolonies’ worden opgericht. Daar zal armen geleerd worden de eigen kost te verdienen door ze om te vormen tot nuttige landbouwers.

Dankzij ‘den geest van milddadigheid, waardoor het Nederlandsche volk zich door alle tijden en onbezweken heeft gekenmerkt’ wordt het een landelijke inzamelingsactie die zijn weerga in de vaderlandse geschiedenis niet kent. Golven enthousiasme spoelen over het land, we gaan de armoede de wereld uit helpen, om te beginnen uit Nederland. Na drie maanden zijn er meer dan 14.000 contribuanten en nog in 1818 wordt een aantal van 22.000 bereikt. Wat heel veel is op een bevolking van twee miljoen, van wie er veel echt geen stuiver kunnen missen. Daar kun je al gauw een hele week brood van eten.

Er ontstaat een organisatiestructuur waarbij in elke stad en ieder dorp een subcommissie van weldadigheid wordt opgericht. Plaatselijke notabelen die de contributies in hun gebied innen en die alvast arme gezinnen selecteren die naar zo’n landbouwende kolonie kunnen. Na een jaar zijn er zevenhonderd subcommissies. Van de subcommissie van weldadigheid Texel tot de subcommissie Bergen op Zoom, van die te Axel tot die te Uithuizermeeden, van de subcommissie van weldadigheid in het overzeese gebiedsdeel Suriname tot die in Nederlands-Indië.

De grote man van de Maatschappij van Weldadigheid, voortaan ook de Maatschappij, is Johannes van den Bosch. Op het moment van de oprichting is hij 38 jaar, een weduwnaar met vijf kinderen, generaal-majoor in het leger en hoewel hij niet meer in actieve dienst is, toch regelmatig als ‘de generaal’ aangesproken. Hij is degene die de stoot tot de oprichting van de Maatschappij heeft gegeven en hij is ook degene die voor het eerst de win-winsituatie van landbouwkoloniën heeft geschetst. Het ontginnen van woeste gronden in ons land levert een vergroting van het landbouwareaal en verhoogt het nationale product. Dat ontginnen laten doen door mensen die elders in het land niet de eigen kost kunnen verdienen, ontlast tegelijk de steden en dorpen van de problemen van armoede en de kosten van armenzorg.

Johannes van den Bosch is ook steeds de man ter plekke, hij voert graag zelf uit wat hij bedenkt. Dat doet hij met een enorme werkdrift en met dito doortastendheid. Soms is het iets té, dan is het net een kudde buffels en kunnen mensen beter even opzij gaan als hij er aankomt. Subtiliteit is niet zijn sterkste kant.

Johannes van den Bosch.

Hij verkent gedurende 1818 her en der gelegen onontgonnen gebieden en stelt vervolgens voor een landgoed in de buurt van Vledder in zuidwest-Drenthe aan te kopen. De Maatschappij van Weldadigheid weet dat de Nederlandse milddadigheid een kortademige aangelegenheid is, we geven graag maar willen wel meteen resultaat zien, dus ze besluit door te pakken en ‘eene eerste proeve’ te ondernemen. Augustus 1818 wordt het goed gekocht. Een van de voordelen van het tijdsgewricht is dat er geen bestemmingsplanprocedures hoeven te worden doorlopen of bouwvergunningen aangevraagd, en een week na de aankoop begint de bouw van een ‘proefkolonie’. Onder toezicht van Johannes worden daar tweeënvijftig leuke kleine hoeves gebouwd, met elk een lapje land van een paar hectare eromheen.

Subcommissies in den lande selecteren gezinnen die zowel arm als ijverig als netjes zijn en dat worden vanaf eind oktober de eerste tweeënvijftig kolonistenfamilies. De mannen en oudere jongens werken op het land, vier à zes dagen per week in loondienst van de Maatschappij, de rest van de tijd op het eigen landje rond hun hoeve. De vrouwen en meisjes spinnen wol en vlas en de Maatschappij neemt het gesponnen garen van hen over. Op alle betalingen wordt iets ingehouden om de investeringen terug te verdienen, maar er blijft genoeg over om de voorheen tot armoede vervallen gezinnen zicht te geven op een nieuw en stukken beter bestaan.

Luije buiken

Maar vanaf de allereerste plannen is al duidelijk dat er méér moet gebeuren. Nette gezinnetjes een nieuwe kans geven in een huisje op de hei is prima, maar het verlost de burgerij niet van het probleem waar ze boven alles van af wil. De niet-nette mensen.

Neem Appingedam. Die plaats lijkt een bliksemstart te maken. Drie maanden na de oprichting van de Maatschappij zijn er in de stad en de plattelandsdorpen eromheen meer dan duizend mensen gevonden die aan het initiatief willen bijdragen. Met dat ledental is Appingedam na Amsterdam, maar vóór bijvoorbeeld Den Haag, de grootste leverancier van contribuanten. Alleen blijkt het getal later in het jaar fictief, want dan moet de subcommissie melden: ‘Veel leeden weigeren de kontributie te betalen.’

‘De weigerachtigen,’ rapporteert men, ‘geeven voor reeden van dit hun gedrag de steeds toeneemende bedelarij op.’ Die is ter plekke groter dan ooit, omdat vanuit Friesland en het Duitse Ost-Friesland veel behoeftigen het gebied intrekken. Diverse dorpscommissies hebben Appingedam gevraagd om dit onder de aandacht van de Maatschappij te brengen ‘ten einde zoo mogelijk hierin te voorzien’. Het is alleen hierdoor, aldus Appingedam, dat zo veel mensen hun lidmaatschap opzeggen en men eindigt vol hoop op de toekomst, ‘hetwelk zich zeeker spoedig herstellen zoude, wierde de bedelarij geweerd en verhinderd.’

Uit de rest van het land klinken soortgelijke geluiden. Bedelarij is de angel in het bestaan van de burgers. Dat bedelen niet netjes is, is te zwak uitgedrukt, het is een ‘drukkende plaag’, een ‘ineetend kanker’ dat steeds meer mensen ertoe verleidt een lui en werkloos leven te leiden. ‘Die onzalige bron van zedeloosheid,’ heet het, ‘de menschonteerende en alle gevoel van schaamte verdoovende bedelarij.’ Er bestaat ‘in de menschelijke maatschappij geen verderfelijker, doodelijker, en tevens geen besmettender kanker’. Er is een algemeen maatschappelijk gevoelen dat bedelen heel, heel erg is.

Er zijn ook andere geluiden in de samenleving. De jonge advocaat en latere politicus Guillaume Groen van Prinsterer vraagt zich af wat ertegen is als een arm mens een aalmoes vraagt aan beter gesitueerden. Die laatsten kunnen dat desgewenst altijd weigeren, ‘maar, zoo zij die geven, zoo de arme aldus kan bestaan, welk regt heeft het gouvernement om zich daarmeê te bemoeijen?’ Ieder mens heeft toch het recht ‘om van de mededeelzaamheid zijner medemenschen gebruik te maken’?

Het maakt hem daarbij niet uit of iemand door zijn eigen schuld tot armoede geraakt is. ‘Iedereen moet het brood verdienen, dat hij eet; het is zoo; hij behoort het te verdienen; doch kan hij ertoe gedwongen worden?’ Zo ja, dan zouden er eigenlijk ook straffe maatregelen moeten komen tegen iemand uit de hogere standen die van zijn kapitaal leeft, ‘den werkeloozen verteerder van voorouderlijke schatten’.

Maar dergelijke geluiden zijn zeer, zeer schaars. Het algemeen gevoelen is dat mensen die bedelen uit het straatbeeld moeten verdwijnen. Bedelaars zijn ‘luilevende armen’, mensen die de kantjes eraf lopen, die zich overgeven aan ‘opzettelijken lediggang’. Ze zouden best kunnen werken maar ze doen het niet, ze hebben er geen zin in, ze profiteren liever van de hardwerkende vaderlanders.

De subcommissie van weldadigheid voor Nederlands-Indië vindt het al moeilijk dat mensen met een lichamelijk gebrek bedelen, maar dat ‘gezonde en wel bespierde armen’ hun hand ophouden noemt zij ‘eene grief voor onze natuur’. Dat zijn ‘onbeschaamde deugnieten, luije buiken, van den arbeid afkeerig, zedelooze voorwerpen’.

Wettelijk is het mogelijk tegen bedelen op te treden, artikel 274 van het ‘Lijfstraffelijk Wetboek’ bepaalt dat bedelen verboden is ‘op alle plaatsen, voor de welke er een gesticht bestaat, ten doel hebbende de bedelarij voortekomen’. Zulke lokale en regionale gestichten of bedelaarswerkhuizen zijn er in ons land slechts mondjesmaat. Hier zit een gat in de markt. De Maatschappij van Weldadigheid is van plan in dat gat te springen. En nog in 1818 dient zich een locatie aan.

Uitmuntend geschikt voor een bedelaarsinstituut

Dat dankt men aan professor Tydeman uit Leiden. Hij is een veteraan uit de armenzorg, die wel vaker correspondeert met de Maatschappij, en hij komt eind september met een tip voor ‘eene misschien geschikte gelegenheid voor uitgebreide colonisatie en tevens bedelaarshuis’.

Tydeman heeft familie in Ommen en toen hij daar afgelopen augustus logeerde, hoorde hij over de ‘ongecultiveerde, vooral ook veen landen’ ten noorden van die stad. Ommen wil die graag tot ontwikkeling brengen, maar heeft daar het geld niet voor. De belangen zouden dus wel eens parallel kunnen lopen en daarbij bevindt zich in dit gebied ook nog een verlaten vesting. ‘De gewezene Ommerschans, met dezelver casernen, magazijnen en andere gebouwen en in hare wallen en grachten, voorheen een bolwerk tegen invallen uit het Munstersche.’

Die vesting lijkt hem ‘uitmuntend geschikt voor een bedelaarsinstituut of depot de mendicité, waarop ik meen vernomen te hebben dat de Maatschappij harer aandacht vestigt, om bedelaars tot landbouw en dus tot waarlijk nuttige en voordeeligen arbeid te gewennen’. Het complex is eigendom van het rijk en die doet er toch niets meer mee. Wellicht, suggereert Tydeman, zou Johannes van den Bosch ‘eens een uitstapje naar Ommen kunnen doen, en incognito alles opnemen’. En dat doet Johannes dan ook, een paar keer zelfs.

Van het landschap in deze omgeving wordt een mens niet vrolijk. Het oog, melden reizigers, raakt ‘vermoeid door de onafzienbare heidevelden en de bruine veenvlakte’. Een uitgestrekt moerassig heideveld, ‘bultig bruin’, met slechts zeer sporadisch een veenplas met iets vrolijker plantengroei. ‘Daer boom nog lover groeit, nog oogverkwikkend gras, daer op de woeste hei, geen vee of menschen woonen,’ dichtte men een eeuw eerder. Zelfs de voormalig staatsman Gijsbrecht Karel van Hogendorp die altijd als één brok optimisme door Nederland reist, vond het een gebied waar niets te beleven viel, ‘men joeg er op zijn best het schuw en eenzaam korhoen’.

Plan van de vesting, lichtgrijs zijn de grachten.

Door het moerasgebied loopt een ietwat verhoogde zandrug van zuid, Ommen, naar noord, richting Meppel. De enige route om met droge voeten door te komen en daarmee ook de mogelijke doorgang voor een leger en dus de plek om te verdedigen.

Tijdens de tachtigjarige oorlog werd hier de Ommerschans opgericht. Naar aanleiding van nieuwe inzichten over oorlogsvoering werd er in later tijden nog wat bij- en aangeknutseld, maar desondanks bleek de Ommerschans een van de minst succesvolle verdedigingswerken uit de vaderlandse geschiedenis, ze heeft nooit een vijand tegengehouden. De nu al een aantal jaren niet meer gebruikte vesting ziet er echter wel imposant uit.

In het midden is een vierkant plein van zo’n honderd bij honderd meter waar nog enkele gebouwen staan: de commandantswoning, een barak voor de soldaten, een turfhok, een magazijn. Rond dat plein is een smalle gracht, die dus ook vierkant is, en daarbuiten zijn verhogingen, de eigenlijke schans. Aarden wallen met een wat eigenaardige maar in krijgstechnische zin waarschijnlijk doordachte vorm. Op de vier hoeken zijn scherpe uitsteeksels, bastions, en aan de noord-, zuid-, west- en oostkant loopt het een stuk recht, de flanken, met overal tal van faciliteiten als geschutsstellingen en borstweringen om zo goed mogelijk op een aankomende vijand te kunnen schieten.

Die aarden wallen rijzen zes meter hoog op boven een wel veertig à vijftig meter brede gracht die een aanvaller voor onoverkomelijke problemen moet stellen. Buiten die brede gracht liggen opnieuw wallen, dit keer in een volledige stervorm en wat minder hoog, met wederom diverse geschutsstellingen, en tenslotte een smaller water aan de buitenkant. Het geheel is zo’n 550 meter in het vierkant. Aan de oostkant langs de buitenste gracht loopt een weg vanuit Ommen over de zandrug naar het noorden, met een aftakking die naar de schans voert.

Incognito is Johannes tijdens zijn bezoek niet gebleven, want januari 1819 komt er een aan hem gerichte brief binnen bij de Maatschappij, waarin de schrijver meldt dat hij ‘onlangs de eer en het genoegen mogt hebben UwEGebGestr aan mijn vaart bij de Ligtmis te ontmoeten’. Die schrijver is Willem Jan baron van Dedem tot den Berg. En hij is het lichtpuntje van vooruitgang in het bultige bruin.

Mijn vaart

Zeventien jaar geleden, hij was toen 26, is Van Dedem getrouwd en dankzij dat huwelijk was hij niet alleen in het bezit gekomen van uitgebreide veenlanden, maar erfde hij ook de plannen van zijn overleden schoonvader. Die had dit woeste noordelijke deel van Overijssel willen ontsluiten door een kanaal aan te leggen, maar was gestuit door steden als Zwolle, Deventer en Kampen die vreesden voor hun positie als handelsstad.

Willem Jan pakte het slimmer aan en wist in 1809 toestemming van de toenmalige machthebbers te krijgen voor een vaart vanuit het Zwarte Water bij Hasselt in de richting van de Duitse grens. Datzelfde jaar ging de eerste spa de grond in en inmiddels is men gekomen tot een kilometer of tien ten oosten van de Ommerschans, even voorbij ‘het Rak’, een knik in het verder rechte kanaal. Om de hoogteverschillen te overwinnen en de afwatering in het gebied te verzorgen is het kanaal een kunstwerk van sluizen, duikers, schutten en bruggen. Ongeveer ter hoogte van de Ommerschans is schutsluit nummer 5. Een eindje verderop, aan de weg die vanuit Ommen langs de Ommerschans naar het noorden voert, is brug nummer 7 of ‘Kruisinga’s brug’, genoemd naar de man die aan de overkant van de brug een logement heeft.

De baron is met de onderneming wel verder gesprongen dan zijn financiële polsstok lang is, hij verkeert in grote geldelijke nood. Wellicht daarom staat hij te jubelen bij de komst van de Maatschappij. Hij prijst in zijn brief het gebied rond de schans aan als ideaal kolonieterrein. Niet alleen zijn de gronden geschikt voor vervening, veehouderij en landbouw, maar met name ‘het aldaar aanwesig kanaal’ levert ‘voorzeker een onberekenbaar voordeel’. Zijn vaart blijft volgens Van Dedem altijd bevaarbaar, zelfs bij die perioden van ‘droogte waardoor de meeste rivieren en kanalen in onze streken onbevaarbaar waren’ en hij voegt een zelfgetekend kaartje bij waarop Johannes kan zien ‘hoe dienstig dit kanaal niet zoude zijn voor den aanvoer van allerleij bouwmaterialen en den afvoer van producten’.

Kaartje door baron Willem Jan van Dedem, januari 1819.

Op het kaartje staat ook aangegeven waar al vervening plaatsvindt, wie de eigenaren van de diverse stukken zijn, welke gronden onder ‘die van Ommen’ vallen en waar ‘die van Ommen’ een kanaal zouden willen aanleggen en als Johannes het allemaal nog eens zelf wil komen bekijken – ‘eene oculaire inspectie’ – dan zal het de enthousiaste baron een eer en genoegen zijn hem rond te leiden en ‘deesen of geene elucidatie te geven’.

Johannes van den Bosch beantwoordt de brief met potten vol stroop. ‘Het heeft mij tot een bijzonder genoegen gestrookt’, ‘uwe zeer belangrijke missive’, ‘iemand, gelijk UwHoogwelgeb. bekend met de lokale omstandigheden’, ‘behulpzame hand’, enzovoort. Met als extra beloning voor de baron dat Johannes belooft bij het presenteren van plannen voor de schans aan de koninklijke familie ‘ook de gunstige gevoelens van UwHoogwgeb. dienaangaande te mogen berigten’. Het ziet ernaar uit dat die twee het wel zullen kunnen vinden.

Aanspraak op ons medelijden

Diezelfde maand januari 1819 doet de Maatschappij het eerste nummer het licht zien van een maandblad, de Star, bedoeld om belangstellenden op de hoogte te houden van koloniale ontwikkelingen. Hoofdmoot van het nummer is een artikel van zeventig kantjes door Johannes van den Bosch. De proefkolonie bij Vledder bestaat nog geen drie maanden, maar dat weerhoudt hem er niet van het experiment als een succes te betitelen en de blik strak vooruit te richten op uitbreiding van het koloniale stelsel. En dan komen ook de bedelaars in zicht.

Niet als eersten, het huisvesten van nette gezinnen op nieuwe hoeves met een lapje land eromheen blijft de belangrijkste taak van de Maatschappij. ‘Dan, niet tot deze weinige gezinnen alleen bepalen zich hare zorgen.’ Ook de landgenoot die ‘tot die diepte van ellende gezonken’ is dat hij zich door bedelarij in leven moet houden, ‘is een voorwerp dat op ons medelijden aanspraak heeft’. Ook aan zulke behoeftigen dient ‘eene toevlugt verschaft te worden’.

Dat kan niet op dezelfde manier als in de proefkolonie. Naarmate een mens dieper is gevallen, wordt het moeilijker hem ‘tot een zedelijk, braaf burger op te leiden’. Hij zal langer en strenger onder handen genomen moeten worden en daarom ‘behooren afzonderlijke koloniën te worden aangelegd’. Voor bedelaars komt er een ‘onvije kolonie’. Zulks in tegenstelling tot de hoeves met lapjes land zoals ze in de proefkolonie staan en zoals Johannes er nog veel meer wil stichten. Die heten voortaan de vrije of gewone koloniën en de inwoners heten vrije of gewone kolonisten. Al zal snel blijken dat vrij niet altijd vrij is.

Bedelaars komen in een onvrije kolonie onder een ‘onafgebroken en billijk toezigt’. Daarbij wordt wel onderscheid gemaakt tussen degenen die gedwongen moeten worden naar de kolonie te gaan en degenen ‘die uit eigen vrije wil de hulp der Maatschappij inroepen’. Johannes gaat ervan uit dat veel bedelaars ook zelf graag van dat uitzichtloze bestaan af willen en in ruil daarvoor wordt hen een coulantere behandeling in het vooruitzicht gesteld. Verder kent een bedelaarskolonie dezelfde pijlers als de proefkolonie, de ‘vepligting tot een ondergeschikt gedrag, en tot aanhoudende bezigheid’, in de vorm van veldarbeid en spinwerk. ‘Ik durve vertrouwen,’ besluit hij, dat het mogelijk is ‘om ook deze soort van armen hun eigen brood te doen verdienen, en zonder merkelijk bezwaar tot landbouwers op te leiden.’ Om dat uit te proberen is er, meldt hij, nu een gunstige gelegenheid: ‘Een der verlatene forten van het gouvernement.’

Vruchtgebruik

Het uitvoerende werk laat de commissie van weldadigheid over aan drie mannen uit haar midden. Een gezelschap dat de Permanente Commissie genoemd wordt en dat drie à vier maal per week bijeenkomt op het kantoor van de Maatschappij in Den Haag. Voorzitter is Johannes van den Bosch, die er door zijn reizen naar Drenthe en Overijssel af en toe niet bij kan zijn en het dan aan de anderen overlaat. Ze stoppen er alle drie elke week tientallen uren vrijwilligerswerk in.

Ze sturen de betaalde krachten op het kantoor en in de kolonie aan, handelen de lopende correspondentie af en houden de Maatschappijboekhouding bij. Bij belangrijke beleidsbeslissingen consulteren ze de overige negen leden van de commissie van weldadigheid, maar meestal mogen ze op eigen gezag handelen. Op 23 maart 1819 vraagt de Permanente Commissie om de Ommerschans te mogen gebruiken, ze legt dat in de vorm van een verzoekschrift neer bij koning Willem I.

Dat is het juiste loket.

Een ander loket is er ook niet.

Willem Frederik van Oranje-Nassau, in de wandeling meestal aangeduid als ‘Zijne Majesteit’, regeert het land in zijn eentje. Er zijn mensen die niet kunnen delegeren en er zijn mensen die niet willen delegeren en de koning behoort tot de tweede categorie. Officieel hebben alle beleidsterreinen ministeries met aan het hoofd ervan ministers, maar die leveren alleen maar adviezen en kunnen bij wijze van spreken hun veters niet strikken zonder koninklijke toestemming.

Die komt over het algemeen via Koninklijke Besluiten. Daarvan worden er elke dag tientallen uitgevaardigd, en op goede dagen schiet Willem ruim over de honderd heen. Als Zijne Majesteit daarvoor moet afdalen tot de miniemste details dan gebeurt dat, dan gaat het tot op de centimeter en tot op de individuele omstandigheden van een zijner onderdanen en bestrijkt het besluit a-l-l-e facetten. Het gevolg is dat lang niet alle Koninklijke Besluiten helemaal helder zijn of werkelijk regelen wat er geregeld moet worden. Maar geen mens in het koninkrijk die dat hardop zegt. Dat zou oneerbiedig zijn. Het volk vermeit zich in majesteitsliefde.

Dat is wel anders geweest. Zo’n vijfentwintig jaar eerder wisten we niet hoe snel we van de Oranjes af moesten komen. Eindelijk verlost van hun juk deden we het vanaf 1795 zonder hen. Maar later kwam Napoleon en volgden lange jaren met oorlogen en politieke ellende. Ook veel mensen die eerst fervent republikeins waren, verwelkomden Willem in 1813 zeer hartelijk. Vanaf dat moment waren we, voor het eerst in ons bestaan, een koninkrijk. Eerst bestond dat alleen uit de noordelijke Nederlanden (Nederland) en vanaf 1815 horen ook de zuidelijke Nederlanden (België) erbij. En we vinden het prachtig, alles wat iemand van de koninklijke familie doet is in de ogen van het volk per definitie aanbiddelijk en bewonderenswaardig.

Daarom is het van groot nut voor het maatschappelijk draagvlak van de Maatschappij van Weldadigheid dat zij zo’n uitstekende verstandhouding met het koningshuis heeft. De oudste zoon van de koning, kroonprins Willem, de latere Willem II, is voorzitter van het toezichthoudend orgaan binnen de organisatie. Dat telt, al blijkt het slechts in naam te zijn, hij zal altijd afzeggen en de vergaderingen nooit bezoeken. Zijn jongere broer, de tweede zoon van de koning, prins Frederik, is belangrijker. Hij is voor het leven benoemd als voorzitter van de Maatschappij van Weldadigheid en hij levert een actieve bijdrage aan de werkzaamheden. Ter zijner ere wordt de proefkolonie ‘Frederiksoord’ gedoopt.

Een Koninklijk Besluit kan ook inhouden dat er geen besluit genomen wordt. Eind juli meldt besluit 115 van die dag Zijne Majesteits beschikking om de beslissing over de Ommerschans ‘vooralsnog aantehouden’. Drie weken later volgt dan het besluit van 14 augustus 1819. De staat blijft eigenaar van de vesting, maar de Maatschappij krijgt hem in vruchtgebruik en kan ermee doen wat ze wil, als het maar een bedelaarsinstituut wordt.

De Nederlandsche taal is hem niet zoo loopig

Een maandje later, op zondag 19 september 1819, vindt er een sollicitatiegesprek plaats. Het gaat uit van de algemeen directeur van de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. Hij is een jongere broer van Johannes van den Bosch en de hoogste beroepskracht ter plekke.

De sollicitant is een van de vele Duitsers die als militair de Napoleontische oorlogsjaren heeft meebeleefd en daarna in ons land is blijven hangen. Hij is rond de vijftig jaar oud en heet Carl Franz Ludwig Fenner. Zelf noemt hij zich ‘lieutenant Fenner’ en verder is er niet veel over hem bekend, behalve dan dat hij schriftelijk heeft gevraagd om een functie bij de koloniën. De directeur had daar niet goed raad mee geweten en de brief doorgestuurd naar de Permanente Commissie in Den Haag. Die had de bal teruggespeeld en de directeur gevraagd hen te adviseren of Fenner ‘nuttig in de kolonie zoude kunnen worden gebruikt’.

Daar had de directeur een probleem, in zijn woorden had hij zich met het geven van dat advies ‘eenigermate verlegen gezien’. Hij twijfelt, ‘den Heer Fenner uit zijnen zonderlingen brief niet durvende beoordelen’.

Dat lieutenant Fenner zonderlinge brieven schrijft zal de toekomst leren. In de eerste plaats komt dat door zijn denktrant en de gewoonte over zichzelf in de derde persoon te schrijven. En verder, erkent ook Fenner, ‘is de nederlandsche taal hem niet zoo loopig’. Iedereen in ons land spelt geheel naar eigen inzicht, er is nog geen eenheidsspelling en wat iemand in de ene zin met een ‘c’ spelt kan hij in de volgende zin met een ‘k’ schrijven zonder dat iemand er aanstoot aan neemt. Maar Fenner maakt het regelmatig wel erg bont.

De directeur beseft dat er op de zojuist in vruchtgebruik verkregen Ommerschans wel van alles moet gebeuren om de stichting van een kolonie voor te bereiden. ‘Overtuigd van het belang om een goede onder-directeur te bekomen’, wil hij de sollicitant persoonlijk gaan spreken. Hij heeft daarvoor gelegenheid als hij samen met zijn broer die zondag op de voormalige vesting is gaan kijken wat er op korte termijn moet gebeuren. Fenner woont daar ergens in de buurt.

Het gesprek verloopt goed. De directeur schrijft aan Den Haag een positief bericht ‘wegens de lieutenant Fenner en proponeert derzelven tot onderDirekteur aantestellen’. Met het gebruikelijke voorbehoud van een proefperiode van drie maanden gebeurt dat ook, het loon wordt bepaald op ‘1 gulden daags en vrije woning’.

‘Deze bekendmaking,’ meldt Fenner later, ‘raakte het binnenste van zijn hart.’ Toch houdt hij zich in als de directeur het hem komt mededelen. Hij reageert pas na ‘zich eenige minuten stilzweigende bedagt te hebben’.

Het is het voorvoegsel ‘onder’ dat knelt. Fenner vindt dat niet in de haak, hij vindt ‘de tijtel van Onder-Directeur niet passend voor een Officier’.

Er zijn twee redenen waarom hij na een tijdje zwijgen de functie toch accepteert. In de eerste plaats heeft hij geld nodig. Aan zijn diensttijd heeft hij een pensioentje overgehouden maar ook een verwonding die hij ‘zijne zwaare plessuur’ noemt. Het pensioentje is zo gering dat hij ‘nauwelijks met het onderhoud van een rijpaard, en die jaarlijksche kosten voor zijne plessuur darmede omkoomen kan’. Bovendien heeft hij een ongehuwde dochter die bij hem woont en die hij moet onderhouden.

De tweede reden waarom hij de directeur laat weten ‘het aannemen te moeten’ is dat er op dat moment bij de koloniën geen andere functies bestaan dan directeur en onderdirecteur. Fenner is bereid de tweede te accepteren tot de eerste vacant komt, en anders zal er wel een andere functie komen zonder dat denigrerende voorvoegsel, hij rekent er in ieder geval op dat de Haagse leiding ‘in tijd, voor een of het ander zijne perzoon aangaande zoude zorge dragen’.

Stellige, minzedelijke bedelaars en luijaards

Verder gebeurt er dit jaar niet meteen veel. Johannes van den Bosch is druk met de stichting van de vrije kolonie nummer 2, vijftig hoeves die grenzen aan de proefkolonie en die de eerste jaren als Frederiksoord-2 door het leven gaan en later tot Frederiksoord zullen gaan behoren. De directeur van de koloniën rijdt 26 september naar de schans ‘ten einde dezelve overtenemen’ en stuurt een week later het ‘proces verbaal van de overneeming der Ommerschans’. Hij vindt het een mooie lokatie: ‘Wanneer de Kommissie in het bezit is van de gronden bij de Ommerschans, zal zij daar – aan het kanaal gelegen – met veel gemakkelijkheid eene kolonie vestigen kunnen.’

Het is op dit moment nog niet duidelijk wat er precies moet gebeuren. Een bedelaarskolonie ja, maar niemand weet nog hoe dat eruit moet gaat zien. In zulke gevallen kijkt men vragend naar Johannes van den Bosch. Die komt met een voorstel voor ‘eene proefneming met een zestigtal bedelaars’.

Het gaat om ‘stellige, minzedelijke bedelaars en luijaards’ die op de wallen van de voormalige vesting gaan wonen ‘onder het opzigt van oude zee-invaliden’. Voor dat laatste zijn al gesprekken gevoerd met het ministerie van Marine. Alleen laat de koninklijke goedkeuring op zich wachten, want Zijne Majesteit wil eerst advies aan zijn ministers vragen.

Inmiddels heeft de burgemeester van Ommen ook vernomen dat de Ommerschans, ‘gelegen in mijne gemeente’, aan de Maatschappij is afgestaan en dat er een bedelaarsgesticht op zijn grondgebied komt. Nu zijn de Ommenaren wel de nodige ellende met de vesting gewend. In vroeger tijden was het nogal eens voorgekomen dat het schansgarnizoen geen soldij ontving en voor het levensonderhoud overschakelde op zelfbediening door de omgeving te bestelen. Een wel heel brutaal staaltje was het plotseling gaan heffen van tolgelden op de weg langs de schans bij mensen die de jaarmarkt in Ommen wilden bezoeken. Dus van een bedelaarsinstituut liggen ze niet meteen wakker. Maar men wil wel graag vastgelegd hebben dat alle grond rond de schans tot het grondgebied van Ommen behoort. De burgemeester vraagt Johannes om een onderhoud.

Dat schijnt niet helemaal lekker te lopen. Het resultaat is in ieder geval dat de directeur van de koloniën tussen kerst en oudjaar opdracht krijgt om ‘onverwijld possessie te nemen van de gronden, die behoord hebben tot de Ommerschans’ door rondom de schans bordjes met het opschrift ‘Maatschappij van Weldadigheid’ te plaatsen. Volgens de Permanente Commissie is ‘een omtrek van 300 voeten’ haar eigendom. Een voet is 31,4 centimeter, dus het gaat om een kleine 95 meter rondom de schans. Daar moet de directeur ook door dagloners plaggen laten steken en mesthopen laten opzetten. Verder blijft de vesting voorlopig verlaten. Hoewel, verlaten...

Het schijnt dat er te midden van de uitgestrekte venen in de afbrokkelende gebouwen nog een oudere dame woont. Johannes schrijft na een bezoek aan de vesting over ‘mejuffrouw de weduwe van den Bergh wiens man jaren lang het commando op de schans gevoert heeft en welke weduwe thans nog aldaar woonachtig is’.

Het Ommerkanaal

Ook in 1820 blijft bedelarij een van de meest gebruikte woorden in het Nederlands taalgebied. De Leeuwarder Courant haakt in op de geruchten dat bedelaars door te profiteren van de ‘milde aart der ingezetenen’ aanzienlijke sommen vergaren en vaak rijker zijn dan de burgers. De krant rekent de lezers voor welke kapitalen een bedelaar met een goed verhaal over bijvoorbeeld een afgebrand huis kan ophalen. ‘Vervoegt men zich nu des avonds in de logementen van deze lieden, en ziet men daar hun zwelgen en verkwisten, wat goeds is er dan door al deze aalmoezen gedaan?’

Maar er wordt aan gewerkt. Begin januari vraagt Fenner of hij met zijn dochter ‘met february aanstaande het onder-Directeurshuis aan de schans zou mogen betrekken’. Het duurt tot half maart, maar dan wonen de twee er daadwerkelijk. Kort daarop komt Johannes van den Bosch, op doorreis naar Ommen, langs. Hij verstrekt opdrachten voor het ontginnen van grond en het opknappen van de oude gebouwen.

Op zijn programma voor dit jaar staat de stichting van kolonie 3 Willemsoord, honderd hoeves op het Steenwijkerwoldeheideveld in de kop van Overijssel, en de start van de bedelaarsopvang. Het maandblad de Star meldt dat ‘men hoopt dat nog in den loop van dit jaar een zeker aantal bedelaars aldaar zal kunnen ontvangen worden’. In april wordt bericht dat ‘weldra’ een honderdtal personen op de schans kan worden opgenomen.

Kort na Johannes’ bezoek zijn ‘2 timmerlieden, 6 metselaars en 4 voor den landbouw’ ingehuurd en onder leiding van Fenner aan het werk. De oude kazerne wordt omgebouwd tot woonruimtes en om de toekomstige bewoners goed op te sluiten wordt er een muur om het hele plein gebouwd. Om daarvoor voldoende stenen te hebben wordt ‘eene oude poort bij den ingang van ’t fort’ afgebroken. Een paar andere gebouwen ‘waar van de fundamenten geheel verzakt waren’ worden gerepareerd en ingericht als woningen voor bewakers en als onderdirecteurshuis. Verder worden er driehonderd schapen gekocht en een schapenhok gebouwd. Het is onbekend waar mejuffrouw de weduwe van den Bergh is gebleven, er wordt niets meer over vernomen.

Intussen is Johannes in wat hij noemt ‘netelige onderhandeling’ met Ommen. Een aanmaning van hun kant in februari om de paaltjes weg te halen en ‘alle verrigtingen te staken’ was vergezeld gegaan van stukken die moesten bewijzen dat de gronden langs de schans van het stadje zijn. Over die stukken kan Johannes kort zijn: ‘Dit bewijst niets.’ In gesprekken met Ommen blijft hij erbij dat die grond van het rijk is en ‘in den loop der discussien’ blijkt hem ‘dat de pretentien van de stad van Ommen zeer groot, en daarentegen de bewijzen voor haar recht zeer gering zijn’.

Maar men heeft elkaar ook nodig en daar is een rol weggelegd voor ‘het Ommerkanaal’. De stad wil heel graag een kanaal tussen haar riviertje de Vecht en de vaart van de Heer van Dedem. Een tijd terug al heeft men aan de koning subsidie daarvoor gevraagd en half maart komt daar uitsluitsel over. Negatief uitsluitsel.

Zijne Majesteit vindt ‘de geprojecteerde rigting van het voorschreven aanteleggen kanaal’ niet deugen. Hij voegt een kaartje bij het besluit waarop ‘door eene geele kleur’ is aangegeven hoe het kanaal dan wel moet lopen en geeft de militaire genie opdracht erop toe te zien dat het ook langs die lijn wordt aangelegd. Geld heeft hij er niet voor over, dat moet de stad maar bij de provincie proberen.

Dat schiet dus niet op en zo krijgt Johannes de kans om als redder in nood op te treden. In april doet hij zijn eindbod. Ommen levert zeshonderd morgens grond, een dikke vijfhonderd hectare. De Maatschappij betaalt vijftien gulden per morgen, dus in totaal negenduizend gulden. Een klein gedeelte daarvan zal Ommen moeten besteden om enkele particuliere eigenaars schadeloos te stellen, maar het merendeel kan worden benut ‘ter gedeeltelijke bekostiging om een kanaal aan te leggen’.

Daarnaast zal de Permanente Commissie pogingen doen om bij de koning een subsidie van tienduizend gulden los te pingelen. Aan alles wat daarboven nog nodig is om het verbindingskanaal tot stand te brengen zal de Maatschappij de helft bijdragen. De andere helft moet van Ommen komen, maar Johannes belooft gronden van de stad te zullen kopen tegen dertig gulden de morgen tot Ommen in staat is haar bijdrage te betalen. Het uiteindelijke kanaal zal dan gemeenschappelijk eigendom zijn van de stad Ommen en de Maatschappij van Weldadigheid en zowel de kosten als de baten zullen tussen beide verdeeld worden. Een voorwaarde is wel dat Johannes per direct ‘een stuk gronds, in den naasten omtrek der Ommerschans’ in gebruik mag nemen ‘tot aanlegging eener kolonie’.

Op de terugweg gaat Johannes ‘aan de vaart’ om de tafel met Willem Jan van Dedem. Ze formuleren een aantal ‘pointen van vereeniging’. Het gaat vooral over het ‘cederen, wedergeven en ruilen’ van stukken grond, zodat de Maatschappij mooi aaneengesloten land krijgt en de baron en zijn compagnons elders compensatie krijgen voor de grond die zij voor het kanaal moeten afstaan.

Iedereen lijkt gelukkig, Ommen krijgt haar kanaal, de grondeigenaren zien de waarde van hun land de lucht ingaan en de Maatschappij heeft gronden waar de toekomstige bewoners van de Ommerschans op kunnen werken.

Dat dat kanaal een lijdensweg zal worden weet men dan nog niet. Als een arme klerk vijftien jaar later opdracht krijgt om een lijst te maken van stukken over dit onderwerp omdat niemand meer weet hoe het zit, komt hij tot meer dan tachtig brieven, memories, bestekken, contracten en rapporten. Het zal duren tot 1867, dus bijna vijftig jaar, eer Ommen een waterverbinding met de Dedemsvaart heeft.

In ’t minste geen verstand van timmeren en landbouw

Het is een onaangename verrassing voor lieutenant Fenner, maar er blijkt bij de Maatschappij van Weldadigheid nog een gezagslaag te bestaan tussen onderdirecteur en directeur. Een adjunctdirecteur zal de hoogste bevelhebber op de Ommerschans worden. Begin augustus is er een benoemd en wordt de nieuwe man door Johannes van den Bosch op de schans rondgeleid. ‘Dit is de Heer Visser,’ zegt Johannes daarbij volgens Fenner, ‘die koomt hier in mijn naam.’

Een week later neemt Visser zijn intrek in het logement bij de Dedemsvaart en vandaar neemt hij het bevel over. ‘Deze Heer wierde mij geplaast boven het hoofd,’ constateert Fenner. Dat zij zo: ‘Het is de weereldlijke orde, dat wij menschen in rang niet alle gelijk wezen kunnen.’ Maar hij wijst erop dat die ongelijkheid niet altijd een gevolg is van verdiensten of verstand, maar vaak ‘van het geluk, en eener onbegrijpelijken beschikking in het heelal’.

Fenner zelf heeft pech gehad, onder meer doordat zijn lichaam in oorlogen wat hij noemt ‘verstimmelt’ is. Anders was hij ‘misschien tegenwoordig een groote staatsdienaar in ’t militair’. Maar het lot heeft anders beschikt. Nu moet hij zich ‘onderwerpen an mannen, die in die tijd daar ik in den bloei mijnes geluks leefde, noch kinder waaren, of eerst gebooren wierden’. Wouter Visser is begin dertig en dus zo’n twintig jaar jonger dan Fenner.

Hij heeft dus, benadrukt Fenner, niets uit ondervinding of in de praktijk geleerd. ‘Deze Heer hadde in t minste geen verstand van timmeren, metzelen, landbouw of huishoudelijke inrigtingen.’ Visser heeft een opleiding tot landmeter gevolgd. Hij had. volgens Fenner, ‘het militair van 1812 tot 1820 op eene gelukkige wijs doorloopen,’ wat volgens de luitenant nu eenmaal aan revolutionnaire tijden eigen is. Vissers laatste legerfunctie was luitenant adjudant-majoor geweest. Maar goed, ‘ik zal zoo lang de adem in mij is, handelen en mij gedragen als officier’ en Fenner is bereid zich te schikken naar de nieuwe superieur. Als die hem maar ‘wettig en fazoenlijk behandelt’.

En dat is in de ogen van Fenner niet het geval. Volgens hem houdt Visser ‘eene zekere distance’, zoals men dat pleegt te doen tegenover ‘lieden van heel geringer afkoomst, om hun daardoor eenen zekeren slavischen eerbied in te boezemen’. Misschien bedoelt hij slaafs.

Fenner kan zich niet onttrekken aan de indruk dat Visser minder met hem over koloniale aangelegenheden overlegt dan met de andere employés. Die arriveren kort na Visser en het zijn er drie: een boekhouder, een kok en een opzichter. De laatste is Ignatius Seijl, een Luxemburgse korporaal die tot nu toe in de proefkolonie Frederiksoord werkzaam is geweest en nogal een reputatie van hardhandigheid heeft.

De kok heeft gekookt in de proefkolonie totdat daar de centrale maaltijdbereiding werd afgeschaft en iedereen voor zijn eigen prak moest zorgen. Nu woont en werkt hij hier in afwachting van de bedelaars. Dan wordt, dat is althans het plan, ‘uit eene algemeene menage geschaft; ieder haalt op gezette tijden de portie af, voor hem bestemd’.

Als een van hen tegenover Fenner over het werk begint, weet Fenner niet waar het over gaat. ‘Ik schaamte mij voor hun lieden.’ Zij zien, denkt hij, de ‘geringachting tegen mij als Onder-Directeur’ en ‘respecteerden mijne beveelen niet meer’.

Zelfs Vissers logementhouder is beter op de hoogte. Meine Jelkes Kruisinga is in deze contreien een man om rekening mee te houden. Hij bezit het enige logement in de wijde omtrek waar een heer een beetje op stand zijn hoofd te ruste kan leggen. Johannes van den Bosch overnacht bij hem als hij in de buurt is en omdat er blijkbaar geen geschikte ruimte op de schans zelf is, heeft Wouter Visser er ook zijn verblijf gekozen. De afstand is geen probleem, via de weg die aan de oostkant van de Ommerschans naar het noorden voert, is het iets meer dan een kilometer naar het kanaal, dan het bruggetje over en meteen rechts.

Een van de kamers in het logement is op blijvende basis verhuurd aan het gemeentebestuur van Avereest. Dat is een heel jonge gemeente, die pas sinds midden 1818 bestaat. Een gemeente waar Willem Jan van Dedem een stevige vinger in de pap heeft en altijd zal hebben. De huidige burgemeester van Avereest is een zwager van de baron, de volgende zal een schoonzoon zijn en de derde zijn zoon. Logementhouder Kruisinga is een van de wethouders van Avereest. In het als gemeentehuis fungerende kamertje houdt hij de burgerlijke stand bij en verzorgt hij de uitgaande post voor het gemeentebestuur.

Volgens Fenner is Kruisinga ‘geen vriend der kollonizatie’ en toch hoort hij van zaken en overlegt Visser met hem over zaken ‘daar ik niet eens naar vragen mogd’. Ook dat steekt. Wat Fenner eerder aan metsel- en timmerwerk had ontworpen, wordt van tafel geveegd. Als hij iets te berde brengt wordt dat ‘oude weibertaal’ genoemd en wordt hij ervan beschuldigd ‘een valsch denkend man’ te zijn. Fenner ervaart het allemaal als ‘bitterlijk’. Hij meent duidelijk waar te nemen dat de adjunct hem ‘zomtijds met veragtenden blikken ankeiktet’. Later vindt hij het nodig Visser te vertellen dat zijn dochter, ‘noch meer een gevoelig hart hebbende als ik’, in stilte vele tranen vergoten heeft als zij moest aanzien ‘hoe behoonent haar vader zomtijds behandelt wierde’.

Iemand die zich zo behandeld ziet, wordt volgens Fenner ‘mismoedig, of nederslagtig; de liefde tegen zijne superieuren en voor zijn ambt, daalt van dag tot dag’. De gedemotiveerde Fenner kikkert weer een beetje op als er in het najaar, eindelijk, volk om te bestieren op de schans komt. Maar dat zijn nog geen bedelaars...

De strafkolonie

Besloten is namelijk dat de schans een dubbelfunctie krijgt: er komen twee van elkaar gescheiden inrichtingen, naast een bedelaarskolonie wordt er een correctie-instituut voor vrije kolonisten gevestigd.

Het heropvoeden van nette armen in de pas opgerichte landbouwkoloniën gaat niet zonder slag of stoot. De Maatschappij van Weldadigheid en de ‘bewelddadigden’ hebben de nodige moeite elkaar te begrijpen en begrijpelijk met elkaar te communiceren. Er zijn conflicten over het loon, over de koloniale kleding, over het verbod om zonder toestemming de kolonie te verlaten en over alle andere gedragsregeltjes. De Maatschappij heeft de behoefte om lastig in het gareel te krijgen kolonisten bij wijze van straf tijdelijk uit de vrije koloniën te verbannen en onder een strenger regime te plaatsen. Die ‘strafkolonie’, ook wel ‘bankolonie’ genoemd, begint haar bestaan in de oude kazerne op het plein.

De eerste klantjes zijn wezen. Armmeesteren en regenten van weeshuizen kunnen tegen een jaarlijkse vergoeding ouderloze kinderen onderbrengen bij gezinnen in de vrije koloniën. Sommige weeskinderen zijn niet gelukkig met het leven op de kolonie of met hun nieuwe pleegouders en nemen de benen. Meestal naar hun oude woonplaats, waar de regenten geen zin hebben in die ongein en ze meteen weer naar de kolonie transporteren. Weglopen heet in de terminologie van de Maatschappij van Weldadigheid deserteren en wordt vanaf nu bestraft met overplaatsing naar de strafkolonie.

Drie jongeren uit Delft zijn na een vluchtpoging de eerste strafkolonisten. De vierde is een Haags weesmeisje van 18 jaar, uit Frederiksoord verbannen ‘uithoofde van haar gedrag met een gehuwd man buiten de kolonie’. Vervolgens komt er langzaam maar zeker een continue stroom op gang van de gewone koloniën naar de strafkolonie. Ook complete gezinnen worden overgebracht. Het is altijd een verbanning voor onbepaalde tijd. Heeft iemand zich voldoende gebeterd, dan kan hij of de gewone maatschappij in of terug naar de koloniën die, zoals uit het voorafgaande duidelijk mag zijn, niet helemaal terecht de vrije koloniën genoemd worden.

Mede daardoor is zo’n verbanning eigenlijk niet zo heel erg, het leven bij de Maatschappij van Weldadigheid is overal hetzelfde: in de vrije koloniën, in de strafkolonie, in de nog te stichten bedelaarskolonie op de Ommerschans en in de later nog op te richten drie gestichten in Veenhuizen. Overal werk je zes dagen per week op het land of in de spinzaal. Overal wordt nauwkeurig geadministreerd hoeveel werk je hebt verzet en hoeveel kleding en andere zaken je verstrekt krijgt en dat wordt allemaal bijgehouden op grote staten én in het zakboekje dat je als kolonist hebt. Overal loop je in uniforme koloniale kleding, alleen zullen de kleuren verschillen al naargelang de categorie waartoe je behoort. Overal word je voortdurend op je vingers gekeken door wijkmeesters of opzichters. En overal dien je je te onderwerpen aan de koloniale reglementen, wat onder meer inhoudt dat je gehoorzaam bent, geen sterke drank gebruikt en niet zomaar van de kolonie weggaat. Daar staat tegenover dat je altijd, in tegenstelling tot de armen in de rest van het land, verzekerd bent van je dagelijkse voeding, onderdak en kleding.

Voor de andere te vestigen inrichting op het terrein, de bedelaarskolonie, heeft Johannes nu een ‘tweeledig voorstel’ aan de koning gedaan, dat zowel de mogelijkheid laat om bedelaars tijdelijk, ter heropvoeding, op te nemen als om ‘deze menschen duurzaam te vestigen’. Er kan echter nergens aan begonnen worden ‘omdat Zijne Majesteit van den Heer Minister van Binnenlandsche Zaken verlangd had, eene nadere voordragt, in hoe verre het raadzaam zoude kunnen zijn, om bedelaars in onderscheidene Provinciën opgevat, in de kolonien der Maatschappij te plaatsen’.

Mijn misgenoegen veranderte in liefde en groote vriendschap

Het is onduidelijk wat er vrijdag 8 december 1820 precies heeft plaatsgevonden. Vermoedelijk alleen een goed gesprek. Maar voor luitenant Fenner wordt alles anders. Hij noemt die datum als de dag dat de houding van adjunctdirecteur Visser jegens hem in gunstige zin volledig verandert. Zo sterk dat Fenner nauwelijks kan geloven dat ‘UwEdele noch dezelve man wart’.

Concreet betekent Vissers andere houding dat hij bij het ontvangen van ‘brieve de kollonie of administratie angaande’ aan Fenner vertelt wat erin staat en wat dat voor het werk betekent. Dat doet Fenner enorm goed. ‘Mijn misgenoegen veranderte in liefde en groote vriendschap.’ Hij gaat nog verder. Als de situatie zich zou voordoen zou hij zelfs zijn leven ‘voor uwe perzoon hebben kunnen in de waagschaal stellen’.

Dat hij zulke gevoelens voor de adjunctdirecteur koestert is tot daaraantoe. Maar hij zet de hier gemelde uitdrukkingen ook in januari 1821 op papier in een brief aan Visser en die wordt daar toch wat ongemakkelijk onder. Heren schrijven niet over ‘liefde’ voor elkaar. Visser bevindt zich op dat moment voor het afwikkelen van familiezaken in Sliedrecht, door Fenner consequent Sluitrecht genoemd, en moet in deze brief ook lezen wat er allemaal mankeerde aan zijn optreden vóór 8 december 1820. Termen als ‘slavischen eerbied’, ‘veragtende blikken’ en ‘in ’t minste geen verstand van timmeren, metzelen, landbouw of huishoudelijke inrigtingen’. Dat doen heren helemaal niet!

‘Nimmer,’ reageert Visser, zijn hem door superieur, inferieur of kameraad, door vriend, vijand of onverschillige, door wie dan ook, ‘dier gelijken onbeschaamde verwijtinge’ toegevoegd. Hij vindt het een ‘zoo onverwagte als ongepaste missive’.

Maar hij kent Fenner ondertussen en hij kan het hem niet zo kwalijk nemen als hij ‘ieder ander belediger van mijn perzoon doen zoude’. Hij kan en moet ‘zoo iets bij uw ten goede houden’. De verandering die Fenner rond 8 december denkt te hebben gezien in het optreden van Visser is er volgens laatstgenoemde pertinent niet. Dat Fenner dat waandenkbeeld wél koestert, is een ‘gevolg dien hoofdtrek in uw karakter’, namelijk de neiging om ‘alle menschen als slegt’ te beschouwen tot het tegendeel bewezen is. Zolang hij Visser nog niet kende had hij hem gewantrouwd, nu hij aan hem gewend is, spreekt hij ineens over zijn leven in de waagschaal stellen. ‘Neen Fenner dat gaat niet; legt dat vooroordeel af.’

De luitenant had Visser verzocht op zijn brief alleen schriftelijk te reageren. ‘Weder bijeenkoomende, dan moet niets meer darvan gesprooken worden.’ Daar is Visser het ontzettend mee eens. Hij schrijft vanuit Sliedrecht dat hij de brief na twee dagen vergeten zal zijn ‘en als ik weder op de Schanz kom zult gij mij weder vinden die ik was’.

Dat blijkt te kloppen. ‘De Heer Adjunct Directeur uit Sluitrecht terugkoomende, was ZWelEdGestr just noch zoo, als bij het weggaan.’ Fenner is gelukkig. ‘Nu hadde ik eene korte tijd een angenaam leeven.’ Wouter Visser doet zijn plicht ‘in qualiteid van Adjunct, en ik als Onder Directeur’. Maar helaas, de pret is ‘van eener all te korten duur’. Als in april de algemeen directeur het bijltje erbij neergooit, wordt Visser naar Frederiksoord geroepen om directeur van alle koloniën te worden. Fenner ziet hem node gaan.

Het zal altijd goed blijven tussen die twee. Als Visser de komende anderhalf jaar de Ommerschans bezoekt, logeert hij niet bij Kruisinga maar in het onderdirecteurshuis, dus bij Fenner en zijn dochter. En die laatste schrijft jaren later nog over directeur Visser, ‘dien ik ook uiterst beminde’.

Als bedienden tot hunnen meester

In april 1821 maakt prins Frederik in een wijd verspreide circulaire alvast melding van de mogelijkheid bedelaars naar de Ommerschans te sturen. ‘Zoo spoedig mogelijk’ zal iedere provincie te horen krijgen hoeveel men er mag opbergen. Dat zou dan gaan ‘in evenredigheid van de gelden te dien einde gekontribueerd’, want de bedoeling van de circulaire is het ledental van de Maatschappij van Weldadigheid te doen toenemen. Het is een tikje prematuur, er is nog geen bedelaarsopvang op de Ommerschans.

Dat ligt niet aan Johannes van den Bosch. Hij is dit jaar bezig de vrije kolonie nummer 4, Wilhelminaoord, uit de grond te stampen en hij wil nu toch ook eens een keer een beginnetje van de bedelaarsopvang voor elkaar krijgen. In februari meldt hij dat er per mei opzieners nodig zijn. Het huisvesten van bedelaars op de wallen echter is een plan ‘waar van ik bij nader onderzoek teruggekomen ben’. Dat zou te onoverzichtelijk worden. Immers: ‘De menschen zoo veel mogelijk onder het oog te houden is een maatregel van het grootste belang.’

Het nieuwe plan is ze op het plein te laten wonen en daar een soort kleine gezinnetjes te vormen van tien bedelaars op een kamer, die met een opzichter en diens gezin een gezamenlijke huishouding voeren. Daarbij staan de bedelaars ‘in betrekking tot den opziener, als bedienden tot hunnen meester’. Rondom de schans wil Johannes hoeves bouwen die twee keer zo groot zijn als die in de vrije koloniën en ook twee keer zo veel land hebben: zes morgens per hoeve, ongeveer vijf hectare. Zo’n hoeve zou worden bewoond door een gewoon kolonistengezin, plus vijf of zes bedelaars die zich op de schans goed gedragen hebben en dan ‘als huisbedienden bij de kolonist ingedeeld worden’. In april is de grond voor vijftig van zulke hoeves ‘op het branden na gereed’ en op 1 juni meldt Johannes dat ‘er thans 50 hoevens voor rekening van de Maatschappij bezaaid zijn’.

‘Den Burgemeester en schepenen van Brussel’ hebben er wel oren naar om bedelaars uit hun werkhuis in zo’n opzet te plaatsen en treden in onderhandeling. Maar het schiet niet op – Johannes: ‘Die van Brussel maken veel wind, maar komen niet uit den hoek’ – want ook zij doen niet graag iets zonder toestemming van hogerhand. En daar gebeurt niet veel. Later noemt Johannes ‘het dralen van de Minister van Binnenlandsche Zaken’ als de oorzaak dat alles zo lang duurt. ‘Een lam gouvernement maakt alles lam,’ moppert hij.

En dus sukkelt het leven op de strafkolonie voort. Men spint wat, men landarbeidt wat, en met succes, de aardappelen op het bezaaide land ‘vertoonen zich naar wensch’. De schapen doen hun best ‘tot het aanmaken der vereischte hoeveelheid mest’, er worden paarden gekocht om de mest te vervoeren, de employés krijgen toestemming op de buitenwal moestuintjes voor zichzelf te beginnen, men constateert ‘de slegte staat der brug over de gragt der Ommerschans’ en discussieert of hij zal worden gerepareerd of zal worden vervangen door een aarden wal. Een leuk uitje voor vier strafkolonisten is dat zij de landmeter mogen assisteren die het traject voor het Ommerkanaal in kaart brengt.

Fenner is een gek, maar van het goede soort

Sinds Wouter Visser in april voor hogere zaken weggeroepen werd, heeft lieutenant Fenner het op de schans helemaal alleen voor het zeggen. Af en toe komt er van de Permanente Commissie een brief met besluiten en directieven en die doet Fenner dan ‘bij apel bekend maaken an de geheele kollonie’, slechts heel zelden komen Visser of Johannes van den Bosch hem op zijn vingers kijken. Maar in juni bereiken hem geluiden dat de Maatschappij een nieuwe adjunctdirecteur wil aanstellen.

Eerst is er sprake van een luitenant die ‘bij herhaling en instantelijk’ om de baan gevraagd heeft, maar die op het moment dat het ministerie van Oorlog zijn detachering bij de Maatschappij al geregeld heeft, tot verontwaardiging van Johannes van den Bosch ‘onbescheiden genoeg is voor zijne plaatsing te bedanken’. Daarna is er een gerucht dat de onderdirecteur van Willemsoord de leiding van de Ommerschans zal overnemen.

Dat wordt Fenner echt te gortig. Volgens hem is de man een ‘geweezen schoolmeester’, wat niet waar is, Fenner verwart hem met een andere onderdirecteur, en er kan van hem, als officier, toch niet verlangd worden dat hij daaraan ondergeschikt wordt? Hij vraagt zich af ‘of mijn gedrag zoo slecht, en mijne kundigheeden zoo gering waren’, dat men hem dit aandoet. Als hij het zo ver liet komen dat die man op de schans kwam, ‘dan moeste ik om mijnen ontslag verzoeken, of ik moeste heel gevoelloos zijn’. Overigens is het gerucht vals, de betreffende man wordt adjunctdirecteur voor de landbouw in de vrije koloniën, maar dat weet Fenner niet. Dit is ‘het oogenblik daar ik de pen anvatte, en mij an de Permanente Kommissie en den Heer Generaal adresseerde’.

Hij meldt welke twijfels hij had toen hij een kleine twee jaar terug ‘dezen stap als Officier dee’ en de functie van onderdirecteur accepteerde. Intussen is hem gebleken dat ‘de inkoomsten niet toereikende zijn, voor hem als fazoenlijk man leven te kunnen’ en is hij verbaasd dat hem nog steeds dat voorvoegsel ‘onder’ aankleeft. Hij informeert welke verdere plannen de Permanente Commissie met hem heeft en geeft zelf als invulling dat hij rechtstreeks onder de directeur gaat werken en op de schans niemand boven zich hoeft te dulden.

Johannes van den Bosch kan er wel om lachen. ‘Fenner is een gek, maar van het goede soort.’ Volgens hem heeft de luitenant twee eigenschappen die hem zeer nuttig voor de Maatschappij maken, ‘strikte eerlijkheid namentlijk en veel goede wil’. Alleen is daarnaast sprake van ‘een grote mate van don quichotterij’ en daarom moet er iemand boven hem staan die dat beteugelt. Johannes stelt voor Fenner te schrijven dat de Permanente Commissie hem niet wil bevorderen, maar bereid is hem eervol ontslag te verlenen als hij vindt dat zijn huidige functie onder zijn niveau is. ‘Ik houde mij verzekerd dat dat werken zal.’

Dat blijkt een misvatting. Lieutenant Fenner kan het ontslagaanbod niet bevatten. Hij maakt eruit op dat hij, met zijn kundigheden en kwaliteiten, bij de ‘Heeren Leeden der Permanente Kommissie ten vollen onbekend is’. Dat gaat hij rechtzetten in uitgebreide brieven aan de Permanente Commissie in Den Haag en Johannes van den Bosch in Frederiksoord. Over ‘zijne ontfangene kindische opvoeding’, waarmee hij bedoelt de scholing die hij als kind gehad heeft, over zijn ‘caracter als officier’, over zijn ‘angeboorne openhartigheid en rechtvaardigheid’, over ‘eene dertigjaarige beoefening in den Europeaanschen landbouw’. En ook, onder verwijzing naar een plan van zijn hand dat zich bij de Maatschappij tot Nut van het Algemeen in Amsterdam moet bevinden: ‘Hij is die man die de kolonisatie in den Nederlanden reets in den jaaren 1788 en 89 ontworpen heeft.’