De
wereld
volgens
Maarten van Rossem

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Copyright © 2005 Maarten van Rossem

Omslagontwerp Studio Paul Pollmann

Foto omslag Tessa Posthuma de Boer

This edition © 2005 Nieuw Amsterdam Uitgevers

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 0756 9

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 0023 2 (7e druk 2008)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Inhoud

1 Typisch Nederland

2 Nederland

Populisme en democratie

Nederland een bananenmonarchie?

De geest van Pim

Het kabinet van de onterechte onheilsboodschap

Nederland onder water

Nieuws

Bestuurlijke hervormingen zijn niet nodig

Nog meer referenda?

Een links-liberale partij?

Een nieuwe conservatieve partij?

De moord op Theo van Gogh

Feiten en cijfers

3 Een leesgeschiedenis

4 Geschiedenis

Het idee van mijn leven

Over het nut van historische kennis

Historisch besef en de betekenis van de Grote Geschiedenis Quiz

Een historische canon?

De belangrijkste Nederlander aller tijden

De waan van de dag

Het verleden van het einde der tijden

Geluk en pech

Feestvreugde met historische complicaties

Veertig jaar na de moord op JFK

Ronald Reagan, in memoriam

Weg met Franco

Wereldgeschiedenis voor uilskuikens

Waar begint de geschiedenis eigenlijk?

5 Geschiedenis op grote schaal

6 Toekomst

Naar een federaal Europa

Turkije lid van de Europese Unie?

Geen mensen naar Mars

Een fantastische toekomst?

De 21e eeuw

Bronvermelding

1

Typisch Nederland

Typisch Nederland

Een calvinistische natie?

Sinds de zestiende eeuw heeft een aanhoudende stroom bezoekers gerapporteerd over de eigenaardigheden van de bewoners van het grondgebied dat tegenwoordig Nederland heet. In positieve zin werd gemeld dat de bewoners van de Lage Landen goedhartig, eerlijk, gematigd, trouw, kalm en zindelijk waren. De keerzijde van deze prijzenswaardige eigenschappen werd gevormd door hebzucht, eigenzinnigheid en nieuwsgierigheid, al kan die laatste eigenschap natuurlijk niet zonder meer als negatief worden beschouwd. De vrouwen werden beschreven als zeer vrij in de omgang, maar desalniettemin bijzonder deugdzaam. In de zeventiende eeuw schreef Sir William Temple, die enige jaren de Engelse ambassadeur in de Republiek was, dat de Nederlanders kordaat, eenvoudig, ijverig, tolerant en rijk waren. Daar stond zijns inziens tegenover dat ze ook gierig, koel en drankzuchtig waren. Meer dan vierhonderd jaar later is het opmerkelijk hoe stabiel dit patroon van positieve en negatieve eigenschappen is gebleven. Zoals we zullen zien, worden sommige van deze eigenschappen nog steeds gezien als kenmerkend voor de Nederlanders. In de loop der tijd zijn er echter wel aanzienlijke verschuivingen opgetreden in de balans tussen positief en negatief.

Ook de herkomst van de bezoekers en hun politieke opvattingen speelden een belangrijke rol in het oordeel over de Nederlanders. In de zeventiende eeuw, toen de Republiek het mirakel van Europa was, waren de commentaren vanzelfsprekend voornamelijk positief. Naarmate de achttiende eeuw vorderde en duidelijk werd dat de Republiek ten prooi was aan een langdurig proces van relatieve achteruitgang en machtsverlies, werden ze begrijpelijkerwijze negatiever. Zo waren Duitse reizigers aanvankelijk zeer te spreken over de vrijheidslievendheid, bedrijvigheid en vriendelijkheid van de bewoners van de Republiek. In de late achttiende eeuw en vroege negentiende eeuw, toen een romantisch Duits nationalisme ontwaakte, werd het kleine buurvolk beschreven als eigenzinnig, praatziek, flegmatisch, stompzinnig, koud, stijf, lomp en bot – een handelsvolk zonder poëzie. Franse bezoekers die ontevreden waren met hun eigen Ancien Regime, waren ook in de achttiende eeuw nog goed te spreken over de tolerantie, de vrijheidszin, de liefdadigheid en de huiselijkheid van de Nederlanders, al klaagden zij ook over gierigheid en geldzucht, botheid en lompheid. De Engelsen waren, zeker in de zeventiende eeuw, jaloers op de vindingrijkheid waarmee de Nederlanders aan alles geld wisten te verdienen. Anderzijds hadden zij bewondering voor hun vrijheidszin en liefdadigheid. Ook de Engelsen vonden echter dat de Nederlanders lomp en praatzuchtig waren. Vrijwel al deze eigenschappen kunnen worden gevat in het beeld van de koopman en de dominee en hun ambivalente relatie. De koopman kan een ijverig en creatief zakenman zijn maar ook een geslepen oplichter, en de dominee kan een hoogstaand voorbeeld voor zijn gemeente zijn, maar evengoed een moraliserende, preeklustige betweter. Er zal hoe dan ook tussen de geldverdiener en de heilverdiener een zekere spanning blijven bestaan.

Aan de nuttige inventaris die de cultureel antropoloog Van Ginkel heeft opgemaakt van de observaties over de Nederlandse eigenaardigheden, waar het bovenstaande aan is ontleend, heeft hij zelf na enig speurwerk nog een bijzonder curieus exemplaar toegevoegd. Het gaat hier om een analyse van het Nederlandse volkskarakter die de beroemde Amerikaanse antropologe Ruth Benedict in 1944 heeft gemaakt voor het Office of War Information. Zij moest onderzoeken welke praktische problemen en interculturele fricties een eventuele Amerikaanse bezetting van Nederland zou kunnen veroorzaken.

De Nederlanders waren volgens haar een zelfverzekerd, koppig en conservatief volk, dat in extreme mate overtuigd was van eigen gelijk. Dat kwam door het fundamentalistisch conservatisme van de calvinistische meerderheid in Nederland. We zullen zien dat het calvinisme, volkomen ten onrechte, tot vervelens toe is gebruikt om vrijwel alle denkbare Nederlandse eigenaardigheden te verklaren. Hier volstaat de mededeling dat de calvinisten gelukkig nooit een meerderheid van de Nederlandse bevolking hebben gevormd. Benedict beschreef de Nederlanders ook als moraliserend, individualistisch, vrijheidslievend, tolerant en puriteins. Bovendien waren zij huiselijk, zwaarmoedig en zeer spaarzaam. Anders dan de Belgen – ook weer zo’n fameus contrast – waren de Nederlanders weinig gediend van de zonnige kanten van het leven. Omdat zij zo vrijheidslievend waren, moesten de Nederlanders niets hebben van autoritaire gezagsuitoefening. Tegelijkertijd was vrijwel alles in Nederland bijzonder gedetailleerd geregeld en hielden de Nederlanders zich ook aan die regels. Door hun zwaarmoedige huiselijkheid zouden de Nederlanders zeker niets moeten hebben van mogelijke alcoholische uitspattingen van de Amerikaanse soldaten. Die dienden te worden vermeden, terwijl de Nederlanders moest worden verteld dat de Amerikaanse soldaten ver van huis waren en hun lieve moeders misten.

Benedict dacht dat het ook nuttig zou zijn aandacht te vragen voor de sterke overeenkomsten tussen Nederland en de Verenigde Staten. De Opstand tegen de Spanjaarden en de Amerikaanse Revolutie vertoonden duidelijke overeenkomsten, en beide landen waren in essentie puriteins. Benedict liet ook een aantal spreekwoorden vertalen die zij karakteristiek achtte voor de volksaard: ‘Een stuivertje gespaard is een stuivertje gewonnen’, ‘Niet over één nacht ijs gaan’, ‘Zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens’. De karakteristiek die Benedict geeft, komt, afgezien van een enkel aspect dat hier niet vermeld hoeft te worden, heel aardig overeen met wat diverse Nederlandse autoriteiten hadden geschreven over de kenmerkende eigenschappen van de Nederlanders. Van Ginkel heeft daar een mooi schemaatje van gemaakt. De meest genoemde Nederlandse eigenschap is vrijheidszin, daarna volgen terughoudendheid, nuchterheid, prudentie, individualisme, kritische zin, spaarzaamheid, eerlijkheid, dan merkwaardigerwijze baldadigheid, en de reeks wordt gecompleteerd door huiselijkheid, tolerantie en ernst. Het patroon zal zo langzamerhand wel duidelijk zijn.

Op deze analyses van de Nederlandse eigenaardigheden valt veel aan te merken. Van Ginkel en andere onderzoekers wijzen erop dat al deze observaties wellicht wel een attenderende functie hebben, maar wetenschappelijk ten enenmale onbruikbaar zijn. De reisverslagen hadden in de loop der eeuwen meestal een zeer impressionistisch en nogal arbitrair karakter. De reizigers arriveerden vol vooroordelen, zij spraken de taal vaak niet en hadden contact met een zeer beperkt aantal Nederlanders, die meestal afkomstig waren uit hun eigen sociale kring. Zo werd de enkeling die de reiziger ontmoette al snel een ‘typische Nederlander’. Het mechaniek doet enigszins denken aan de moderne reisredacteur die een fraaie schets schrijft van het bezochte land na een gesprek met de taxichauffeur die hem van het vliegveld naar de hoofdstad rijdt. In hun verslagen namen de reizigers het ook niet zo nauw. Ze schreven soms veel oudere reisverslagen over en als het zo uitkwam, verzonnen ze maar wat. Omdat de observaties in de reisverslagen door Nederlandse schrijvers weer werden gebruikt voor de constructie van het Nederlandse zelfbeeld, bleven allerlei stereotypen eeuwenlang intact.

De lezer zal zich wellicht afvragen of er zoveel mis is met de hiervoor genoemde karakteristieke eigenschappen. Hij heeft er wellicht een en ander in herkend. Is het echter bij enige reflectie niet eigenaardig dat een uiterst complexe samenleving die in de loop der eeuwen ingrijpend is veranderd steeds dezelfde eigenschappen blijft behouden? Nederlanders zijn moraliserend, zuinig op het gierige af en het ontbreekt ze aan levensvreugde. Dat was vierhonderd jaar geleden zo en dat is nog steeds zo als we sommige buitenlanders mogen geloven. Zou het werkelijk kunnen zijn dat alle Nederlanders – protestanten, calvinisten, katholieken, vrijdenkers, Amsterdammers, Wageningers, havenwerkers en hoogleraren – vier eeuwen lang die zo kenmerkende eigenschappen hebben vertoond? Dat is evident nonsens. Wie spreekt van kenmerkende eigenschappen, moet bovendien beschikken over vergelijkingsmateriaal. Wie de Nederlanders gierig noemt, dient betrouwbaar statistisch materiaal te presenteren waaruit blijkt dat andere Europeanen aantoonbaar minder gierig zijn. Van dergelijke vergelijkingen is echter in het genre van de vlotte, impressionistische beschrijving van de ‘volksaard’ nimmer sprake.

Deze voor de hand liggende bezwaren hebben tal van buitenlanders in het recente verleden er niet van weerhouden hun impressies van de Nederlandse natie op papier te zetten. Veel van die geschriften zijn door de Nederlanders, zelfs als ze zeer kritisch waren, met een zekere gretigheid gekocht. We zijn kennelijk nieuwsgierig naar wat anderen van ons denken en nog steeds geneigd ons zelfbeeld ten dele te construeren met behulp van de observaties van buitenstaanders.

Een van de best verkochte boeken over onze nationale eigenaardigheden is The Undutchables, geschreven door Colin White en Laurie Boucke, dat tot op de dag van vandaag in grote stapels in elke stationskiosk kan worden aangetroffen. White en Boucke presenteren zichzelf als twee vertegenwoordigers van het gezonde verstand die om niet nader verklaarde redenen terecht zijn gekomen in een reusachtige open inrichting, namelijk Nederland. Bij eerste kennismaking zijn de Nederlanders vriendelijk, open, tolerant en zeer geïnteresseerd in buitenlanders. Die eerste indruk is echter in hoge mate misleidend.

Leer je de Nederlanders, die de auteurs steeds cloggies (wellicht te vertalen met ‘klompers’) noemen, beter kennen, dan doen zij niets anders dan moraliseren en klagen over misstanden buiten de grenzen van hun vaderland. Dat komt doordat de Nederlanders een bijzonder hoge dunk van zichzelf hebben, waardoor zij te veel respect voor zichzelf hebben en te weinig voor anderen. De cloggies zijn geobsedeerd door geld, in het bijzonder door de vraag hoe zij voor dat geld zoveel mogelijk kunnen kopen. Zij zijn zonder meer de zuinigste koopjesjagers ter wereld. In Nederland is voortdurend sprake van ‘ Uitverkoop’, ‘Aanbieding’, ‘Actie!’, ‘Reclame!’, ‘Alles Moet Weg’ en andere manifestaties waarbij de prijzen worden verpletterd. Op rommelmarkten wordt in Nederland meedogenlozer afgedongen dan op enige markt in de Derde Wereld. Krijgt de Nederlander geen spaarzegels bij de supermarkt of bij het benzinestation, dan verliest de aankoop een groot deel van zijn charme. Het woord ‘gratis’ heeft in Nederland een magische klank. De Nederlander is altijd bereid een verbazende hoeveelheid moeite te doen als hij iets voor niets kan krijgen. Voor een korting van een paar centen rijdt de Nederlander uren om. Juist vanwege deze geprononceerde nationale afwijking is het merkwaardig dat de Nederlanders zo ongelofelijk vrijgevig zijn als het om goede doelen gaat. De Nederlanders behoren samen met de Scandinaviërs tot de gulste gevers ter wereld.

Nederlanders staan bekend als democratisch en vrijheidslievend. Volgens White en Boucke zijn die op zichzelf voortreffelijke eigenschappen echter volledig uit de hand gelopen. De Nederlanders zien de totale, ongeremde individuele expressie als hun geboorterecht. Vandaar dat zij onophoudelijk klagen, protesteren, demonstreren en actie voeren. Demonstreren is altijd mogelijk, mits de demonstratie aan de autoriteiten wordt gemeld en de demonstranten zich precies aan de voorschriften houden. De ongeremde vrijheidsliefde van de Nederlanders is ongetwijfeld het resultaat van de vreemde wijze waarop zij hun kinderen opvoeden. Kinderen genieten volledige vrijheid in Nederland. Het heeft daarom geen enkele zin op bezoek te gaan bij mensen met kleine kinderen, aangezien alle conversatie onmogelijk wordt gemaakt door het agressieve gejengel van de kleintjes. Nooit zullen Nederlanders hun kinderen een strobreed in de weg leggen. Deze disciplineloze opvoeding heeft ook aanzienlijke gevolgen voor het werkethos gehad. Nederlanders zijn niet ijverig.

Waarschijnlijk zijn de cloggies de enige personen in de wereld die een bijstandsuitkering niet als een schande maar als een onvervreemdbaar recht beschouwen. De Nederlanders die wel aan het werk gaan, hoeven maar drie maanden hun best te doen. Daarna is het zo moeilijk hen te ontslaan dat het werk voortaan tussen de langdurige koffiepauzes kan worden verricht. Deze lijntrekkers hebben dan ook nog eens recht op 25 betaalde vakantiedagen per jaar.

Eigenlijk deugt er in Nederland vrijwel niets. Het voedsel is vreselijk. De Nederlandse culinaire traditie is gefundeerd op stamppot, hutspot, erwtensoep en uitsmijters. Autorijden is in Nederland een zenuwslopende affaire, want de cloggies zijn agressieve bumperklevers die de opgeheven middelvinger altijd in de aanslag hebben. Het kennismakingsritueel is in Nederland geen pretje. De Nederlander geeft een slap, zweterig handje, mompelt zijn naam, vermijdt oogcontact en staart met lege blik in de verte. Zelfs in de schaduw van de dood zijn de cloggies nog hun oude hebzuchtige en praatzieke zelf. Na de begrafenis maken zij nog urenlang zwaar beschonken ruzie over de erfenis. Ten slotte melden White en Boucke nog dat Nederlandse vrouwen in het openbaar even nonchalant als openhartig over seks en abortus zouden praten.

Het is wellicht troostrijk voor de Nederlanders dat White en Boucke hun boekje ironisch hebben bedoeld. Zij vonden dat de Nederlanders al genoeg waren geprezen en besloten hen af te rekenen op hun zelfingenomen eigenzinnigheid. In hun weinig flatteuze portret zijn enkele standaardeigenaardigheden van de Nederlanders direct herkenbaar, zoals de zuinigheid, de praatcultuur, de vrijheidszin en het individualisme. Haast vanzelfsprekend ontbreekt in deze analyse van de Nederlandse identiteit elke poging tot zinnige vergelijking met andere West-Europese naties en dat terwijl een deel van hun observaties gemakkelijk getoetst had kunnen worden aan statistische gegevens. We zullen zien dat als dat gebeurt, tal van waarnemingen niet juist zijn. Sommige van die waarnemingen zijn simpelweg onbegrijpelijk en moeten gebaseerd zijn op een enkel incident of gewoon uit de duim zijn gezogen. Dat geldt, lijkt mij, voor het verhaal over de dronken ruzies over de erfenis en de nonchalante mededelingen over seks en abortus.

Eind 1989 verscheen Regenten, rebellen en reformatoren. Een visie op Nederland en de Nederlanders van Ernest Zahn, een Duitstalige socioloog die in Tsjecho-Slowakije werd geboren, in Zwitserland en de Verenigde Staten studeerde en in Engeland en Nederland werkzaam is geweest. De oorspronkelijke editie was vijf jaar eerder verschenen onder de titel Das unbekannte Holland. Dit is wellicht de meest serieuze poging tot analyse van de Nederlandse identiteit die in de afgelopen decennia is verschenen. Anders dan andere buitenlandse waarnemers is Zahn goed op de hoogte van de Nederlandse geschiedenis en zijn zijn observaties meer dan impressionistische gelegenheidsnotities. Het boek werd dan ook zeer gunstig besproken.

Zahn hangt zijn beschouwing op aan de opmerkelijke gebeurtenissen in Nederland in de jaren zestig. Op het eerste gezicht veroorzaakten de nieuwe ideeën en de snelle maatschappelijke veranderingen van dat decennium een radicale breuk met de rustige en stabiele gang van zaken in het verzuilde Nederland van de jaren vijftig. Zahn betoogt echter dat de hele gang van zaken helemaal geen breuk met het verleden was, maar juist karakteristiek voor de meest kenmerkende aspecten van de Nederlandse samenleving.

De sleutelobservatie is hier: in Nederland werd de puriteinse moraal met calvinistische ijver afgebroken. De krachtige hervormingsimpuls van die jaren was in essentie moraliserend en confessioneel geïnspireerd. Met dezelfde intensiteit waarmee de Nederlanders ooit hadden gestreefd naar de hemelse gerechtigheid, streefden zij nu naar de aardse gerechtigheid. De hervormingsimpuls was zo krachtig omdat er in Nederland vanouds verhoudingsgewijs een omvangrijk protestpotentieel was. Nederlanders waren altijd in de weer met belangengroepen, pressiegroepen en actiegroepen. Burgerlijke ongehoorzaamheid en non-conformisme behoorden tot de kern van de Nederlandse cultuur, altijd met dien verstande dat iedereen zich correct aan de regels zou houden. Van chaos en geweld waren de Nederlanders helemaal niet gediend.

Dit hele complex van gedragingen en opvattingen ging terug op de Opstand tegen de Spanjaarden. De burgerlijke ongehoorzaamheid van toen werd ook moreel en religieus gerechtvaardigd. Geloof en politiek zijn zodoende in Nederland altijd onontwarbaar verstrengeld geweest en dat waren zij volgens Zahn in feite nog steeds. Het calvinisme heeft hier naar zijn mening een hoofdrol gespeeld. Andere godsdiensten werden getolereerd, maar het calvinisme was dominant. Inwendig waren alle Nederlanders calvinisten, of zij nu daadwerkelijk lidmaat van die kerk waren of niet. Het calvinisme, zo stelt hij, zit er diep in. Nederland is in de meest letterlijke zin een protestante natie. De Nederlanders zijn voortdurend bezig te getuigen van hun religieuze en andere overtuigingen. Ze zijn het aanhoudend stevig en pedant met elkaar oneens, maar het conflict blijft altijd binnen de perken. Bij gebrek aan een sterke staatsmacht zijn het de kerken en de godsdienst geweest die de sociale en culturele orde van Nederland hebben bepaald. De Nederlandse geschiedenis is bij uitstek geloofsgeschiedenis en de essentie van de nationale cultuur is nog steeds diep religieus. Zelfs de Nederlandse vrijdenkers zijn volgens Zahn gelovige vrijdenkers. Nadat hij veel werk heeft gemaakt van de calvinistische kern van de natie verrast Zahn met de mededeling dat de tegenstelling tussen de koopman en de dominee centraal staat in de Nederlandse geschiedenis.

De stedelijke elite, kooplieden en regenten, was urbaan, ruimdenkend, gematigd, inschikkelijk, liberaal en erasmiaans. Daartegenover stonden de strenge, orthodoxe predikanten van gereformeerde huize. Daarmee zitten we met een probleem. Waren de regenten inwendig geen calvinisten? Hebben we bij de pragmatische, erasmiaanse stadsbestuurders te maken met een heel andere, ja, alternatieve historische traditie? Zoniet, hoe combineerden de regenten dan hun inwendig calvinisme met hun pragmatische en inschikkelijke bestuurspraktijk? Begrijp ik het goed, dan is ook het erasmiaans gedachtegoed doordesemd met christelijke waarden, maar dat hele ideeëncomplex ziet er toch fundamenteel anders uit dan het calvinisme. Dit probleem, dat Zahn niet weet op te lossen, wordt veroorzaakt door het hardnekkige misverstand, dat dus ook weer de kern is van Zahns analyse, dat de Republiek of het latere Koninkrijk een calvinistische natie was, en trouwens nog steeds is als we Zahn mogen geloven. Zahn staat daarin in het geheel niet alleen. In vrijwel al die vrolijk generaliserende beschrijvingen van ons veronderstelde volkskarakter wordt losjes en als vanzelfsprekend beweerd dat de Nederlanders echte calvinisten zijn, vandaar die zwaarmoedigheid, die ijver en die krenterigheid.

De Republiek was echter geen natie en al helemaal geen calvinistische natie. De gereformeerden waren na de Opstand de enigen die hun geloof openlijk mochten belijden. Iedereen die iets anders geloofde, werd in meerdere of mindere mate getolereerd. Die tolerantie had een pragmatisch, niet een principieel karakter en de mate van tolerantie wisselde per gewest. Het grootst was de tolerantie in Holland, waar de regenten niets moesten hebben van religieuze scherpslijperij en navenante twist. Daar waar de gewesten minder verstedelijkt waren en de gewone burgerij meer te vertellen had, was de tolerantie geringer.

De orthodoxe calvinisten stelden zulke hoge eisen aan moraal en levenswandel dat velen wel eens gingen luisteren naar de preek, maar geen belijdenis deden, zodat zij officieel geen lid van de gereformeerde kerk waren. Ongeveer de helft van de bevolking was helemaal niet kerkelijk georganiseerd. Dat wilde natuurlijk niet zeggen dat de ongeorganiseerden ongelovig waren. Het religieuze landschap van de Republiek was vrijwel even gecompliceerd als het institutionele. De noordelijke en oostelijke gewesten waren gereformeerd, het zuiden was katholiek en het westen, Holland dus, was zo tolerant dat de katholieken daar in de zeventiende eeuw weer flink in aantal toenamen en min of meer hun gang konden gaan als zij het stadsbestuur daarvoor flink wat betaalden. In de Republiek woonden gereformeerden, katholieken, doopsgezinden, remonstranten, aanhangers van de Waalse kerk en lutheranen. Binnen de gereformeerde kerk was altijd wel een of andere twist gaande tussen rekkelijken en preciezen. In Amsterdam was men, op pragmatisch-economische gronden, zo tolerant dat zelfs joden, die immers niet eens christenen waren, daar het burgerrecht konden verwerven. De orthodoxe calvinisten waren dus een minderheid en dat zijn zij altijd gebleven. De bewoners van de Republiek en later het Koninkrijk waren dus ook niet allemaal calvinisten in het diepst van hun gedachten. Er is historisch gezien meer reden om de pragmatische inschikkelijkheid van de regenten als de dominante politiek-culturele traditie in de Nederlandse geschiedenis te zien dan de intolerante, autoritaire scherpslijperij van de calvinisten.

Uitgaande van zijn exclusief religieuze duiding van de Nederlandse identiteit stelt Zahn dat de Nederlandse politieke partijen allemaal een confessioneel karakter hebben, ook als zij beweren juist helemaal niet confessioneel te zijn. Het Nederlandse socialisme beschrijft hij als reformatorisch en burgerlijk. Tussen Kuypers kleine luyden en de socialisten was volgens hem nauwelijks verschil, een generalisatie die voormalige gereformeerden zoals Joop den Uyl en Jan Pronk bevestigen, maar die voor andere delen van de socialistische beweging weer helemaal niet klopt. Het Nederlandse liberalisme noemt hij een gezindheid, geen politieke of economische overtuiging. Zodoende is het politieke debat in Nederland altijd een geseculariseerd theologisch debat. Praatprogramma’s op de Nederlandse televisie zijn onveranderlijk moraliserend, alle politieke kwesties worden veranderd in ethische kwesties. Officiële toespraken zijn in Nederland altijd preken, in het bijzonder de kerstboodschappen van de koningin. Van een niet-confessionele intellectuele traditie is in Nederland zodoende geen sprake. Ook in hun dagelijks gedrag zijn de Nederlanders nog calvinistisch: zij zijn sober en moeten van ostentatieve consumptie niets hebben. Kopen op afbetaling heeft zich in Nederland veel langzamer ontwikkeld dan elders. De Nederlanders vertonen een terughoudend en defensief gedragspatroon en hun cultuur is op zijn best gezellig en middelmatig. Koninginnedag, de enige echte nationale feestdag, is een gezellig familiefeest waar geen militaire parade aan te pas komt.

Nu Zahn het hele politieke en sociale bedrijf op historische gronden heeft geconfessionaliseerd kan hij aan zijn opmerkelijke duiding van het gewoel van de jaren zestig beginnen. De hele hervormingsbeweging van die jaren was quasi-religieus, de hervormers waren sociaal-confessionelen en het welzijnsbeleid was moderne theologie. In deze optiek wordt de verzorgingsstaat dan de sociale kerk, waarin de geseculariseerde calvinisten zich even goed thuis voelen als vroeger in de gereformeerde kerk. De jaren zestig moeten daarom worden gezien als een proces van reconfessionalisering in plaats van deconfessionalisering. Doordat de hervormers eigenlijk religieus waren geïnspireerd, waren zij al te zeer overtuigd van de maakbaarheid van de samenleving. De enorme overschatting van de sociaal-economische mogelijkheden leidde uiteindelijk tot diepe teleurstelling. Hoe het na de grote ideologische omslag van de late jaren zeventig en de vroege jaren tachtig nu eigenlijk is gesteld met het inwendige calvinisme van de Nederlanders, maakt Zahn niet duidelijk. Zoals het altijd gaat met dit soort wilde theorieën, geldt ook hier: natuurlijk zit er wel wat in. Natuurlijk waren er tal van jongeren die net het ouderlijk geloof hadden afgeschud toen zij het nieuwe radicalisme omarmden. Er waren echter evenveel, zo niet veel meer hervormers in die jaren die niets moesten hebben van de traditionele geloofsovertuigingen en die handelden op grond van politieke overwegingen. Om al die mensen met een pennenstreek tot calvinisten te verklaren lijkt mij onzinnig. Op grond van Zahns theorie is het in Nederland per definitie onmogelijk om ongelovig te zijn. Elke Nederlander wordt bij geboorte al voorzien van het gereformeerde brandmerk. Dat is meer dan onzinnig, dat is irritante nonsens.

De Vlamingen spreken vrijwel dezelfde taal als de Nederlanders, ze wonen in een vergelijkbaar landschap en ze leven met hetzelfde klimaat. Toch is het duidelijk dat de Vlamingen vanwege een sterk afwijkende geschiedenis na het gezamenlijke begin van de Opstand tegen de Spanjaarden een politieke en sociale cultuur hebben die significant afwijkt van de Nederlandse. Vandaar dat het aardig is ook eens een Vlaming over de Nederlandse eigenaardigheden te horen. In zijn Onder Hollanders. Een Vlaming ontdekt Nederland komt De Foer tot de conclusie dat de wederzijdse vooroordelen juist zijn: de Nederlanders zijn gierig en de Belgen zijn dom.

Terwijl de Belgen te weinig van zichzelf overtuigd zijn, hebben de Nederlanders een veel te hoge dunk van zichzelf. Zij zijn regelrechte chauvinisten. Dat komt vooral op weerzinwekkende wijze tot uiting bij voetbalkampioenschappen. De Nederlanders gaan er altijd van uit dat zij het kampioenschap wel zullen winnen. Deze zelfoverschatting gaat gepaard met de Oranjewaanzin. Wekenlang staat alles in het teken van het voetbal en gedragen de Nederlanders zich of ze niet goed snik zijn geworden. Ook over het Oranjehuis schrijft De Foer vanuit zijn Vlaamse verbazing behartenswaardige woorden. Alles wat de koninklijke familie doet of laat, hoe onbenullig ook, is in Nederland topnieuws. Alle huwelijken in de familie, ook van degenen die in de verste verte niet in aanmerking komen voor de opvolging, worden integraal op de televisie uitgezonden, waarbij Maartje van Weegen optreedt als sprekende lakei. In de benadering van de koninklijke familie zit steeds iets kruiperigs, alsof bijna alle Nederlanders hopen ooit nog eens een lintje te krijgen. De Foer begrijpt niet dat een zo democratisch en assertief volk als de Nederlanders zo verzot is op de Oranjepoppenkast.

De Nederlanders lezen meer boeken en kranten en kijken met grotere regelmaat naar het Journaal dan de Belgen. Dat komt doordat zij overal een mening over willen hebben. De Nederlanders willen graag meepraten. Ze hebben recht op een eigen mening en moeten ook voortdurend kritisch zijn. In het debat zijn Nederlanders zodoende goed op de hoogte, mondig en vinnig. Belgen zijn niet dommer dan Nederlanders vanwege genetische gebreken, maar omdat zij minder goed op de hoogte zijn en ook lang niet zo mondig zijn als de Nederlanders. De keerzijde van de mondigheid en geïnformeerdheid is het irritante gemoraliseer van de Nederlanders. Zij weten het moreel altijd beter.

Het is een volk van wijsneuzen. Deze wijsneuzigheid wordt aanhoudend door de hele cultuur bevestigd. Vanaf het laagste onderwijsniveau wordt de mondigheid van de kinderen gestimuleerd door spreekbeurten en kringgesprek. Tot verbazing van veel Vlamingen hebben Nederlandse kinderen praatjes voor tien. De Foer is van mening dat Nederland een paradijs voor kinderen is. Alle musea hebben instructieve kinderafdelingen, van Sinterklaas wordt, heel anders dan in België, serieus werk gemaakt en dan is er nog het onvolprezen Jeugdjournaal.

De Foer vindt het onbegrijpelijk dat zoiets als het Jeugdjournaal in Vlaanderen ontbreekt. Het gebrek aan discipline en de aanhoudende nadruk op mondigheid hebben charmante effecten tot de kinderen een jaar of tien, twaalf zijn. Daarna, als de puberteit begint, blijken de aanzienlijke nadelen van de wijze waarop de Nederlanders hun kinderen opvoeden. Nederlandse pubers zijn onaangenaam brutaal en de jeugdcultuur is hard en agressief. Omdat Nederlandse pubers volstrekt ongedisciplineerd zijn, is het vrijwel onmogelijk om ze behoorlijk onderwijs te geven. Dat is de belangrijkste reden waarom op de middelbare scholen het studiehuis is ingevoerd.

Door de mondigheid van de Nederlanders en de uitgesproken discussiecultuur heeft Nederland op een aantal terreinen een pioniersrol vervuld. Nederland is een moedig en innovatief land. Door de legalisering van het gebruik van softdrugs, euthanasie en prostitutie zijn grenzen verlegd. De Belgen zijn op deze terreinen slechts meelopers. Toch zijn zij, door de Nederlanders op enige afstand te volgen, al veel progressiever dan andere Europese volken.

Hoewel politiek en politici dodelijk saai zijn (De Foer heeft zijn observaties vóór het optreden van Fortuyn op papier gezet), werkt de democratie in Nederland beter dan in andere Europese landen en zeker beter dan in België. Het land wordt bekwaam bestuurd door niet-gepolitiseerde ambtenaren. Hoogstens zou als bezwaar kunnen worden aangevoerd dat de technocraten in Nederland wel heel veel te vertellen hebben. Anders dan de Belgen, die na eeuwen van vreemde overheersing een diep ingekankerd wantrouwen koesteren ten aanzien van hun overheid, hebben Nederlanders juist het volste vertrouwen in de overheid. Zij zijn, in vergelijking met de Belgen, gezagsgetrouw en volgzaam en houden zich aan de regels. De Foer is ook onder de indruk van het keurige verkeersgedrag van de Nederlanders en ondersteunt dat met cijfers waaruit blijkt dat er in België per honderdduizend inwoners tweemaal zoveel verkeersdoden vallen.

Nederlanders zijn vaak van mening dat de Vlaamse variant van het Nederlands amusanter en creatiever is dan het Algemeen Beschaafd Nederlands. Dat is De Foer helemaal niet met hen eens. Hij vindt juist de Nederlanders veel vrijer en creatiever in hun taalgebruik. Hij vergelijkt de omgang van de Vlamingen met hun taal met een kind dat pas op latere leeftijd een fiets heeft gekregen. Zo’n kind zal altijd zeer zorgvuldig en netjes met zijn fiets omgaan, maar zal nooit in staat zijn volkomen zorgeloos te fietsen. Van hoog tot laag weet men zich in Nederland volgens De Foer uitstekend uit te drukken en dat geldt zeker niet voor de Vlamingen. Dat is een opmerkelijke opvatting, omdat in Nederland altijd wordt beweerd dat de Nederlander zich, zeker in vergelijking met de gemiddelde Fransman of Amerikaan, moeizaam en gebrekkig uitdrukt.

Natuurlijk hebben de Nederlanders naast hun gemoraliseer nog meer slechte eigenschappen. In de eerste plaats is dat hun gierigheid, of beter misschien: hun extreme zuinigheid. Karakteristiek voor Nederland is de reclame voor een margarinemerk waarin een in klederdracht gestoken meisje de televisiekijkers vrolijk en kordaat meldt: ‘Geen cent te veel hoor!’ Bij de jaarlijkse uitverkoop van de Bijenkorf, die geheel terecht de Drie Dolle Dwaze Dagen heet, spelen zich de meest beschamende taferelen af. Zeventig procent van de Nederlanders spaart de waardepunten van Douwe Egberts en door alle mogelijke bedrijven worden spaarzegels verstrekt. Nergens bevindt zich zo’n reusachtig stuwmeer van Air Miles als juist in Nederland.

De keerzijde van deze spaarzame krenterigheid is de vrijgevigheid als het om goede doelen gaat. Nergens zijn internationale organisaties als Amnesty International, Foster Parents en Greenpeace zo succesvol als in Nederland. De oorzaak van deze paradox is – het zal zo langzamerhand niet verbazen – het calvinisme. Ook de ongelovige Nederlanders participeren volop in de erfenis van het calvinisme. De gulheid komt dan ook niet voort uit altruïsme, maar is een met spijt vervulde plicht. Dat zou voor sommige gulle gevers best zo kunnen zijn, maar hoe weet De Foer zo zeker dat de honderdduizenden donateurs van al die goede doelen hun tientje met spijt in het hart overmaken? Hij heeft dat gewoon verzonnen omdat het onderdeel is van het calvinistische ideaaltype, dat nu al eeuwen geheel onterecht als karakteristiek voor de Nederlanders wordt gezien. Omdat De Foer een goede journalist is, signaleert hij aan het eind van het obligate betoog over de zuinigheid dat de Nederlanders zich in de late jaren negentig eigenlijk helemaal niet erg zuinig hebben gedragen. Het is hem opgevallen dat de wegen verstopt zitten met steeds duurdere auto’s, dat de dure restaurants tot de laatste plaats bezet zijn en dat de Nederlanders enthousiast zijn meegegaan in de aandelenkoorts.

Hij lijkt daarmee de enige van de buitenlandse waarnemers te zijn die verandering in de kenmerkende eigenaardigheden van de Nederlanders mogelijk acht. Gelukkig kan echter ook aan deze waarneming een calvinistische draai worden gegeven. De Nederlanders zijn meer gaan verdienen en zijn niet zuinig meer, maar – godzijdank! – ze kunnen niet echt genieten van hun nieuwe uitgavenpatroon. Hoe hij dat zo zeker weet, maakt hij niet duidelijk.

Het volgende grote gebrek van de Nederlanders hangt ook direct samen met hun onvermogen om werkelijk van het leven te genieten: Nederlanders hebben geen benul van voedsel. Boven de grote rivieren is eten slechts het vreugdeloos vullen van de maag. Het favoriete keukengerei van de Nederlander is de magnetron en het ware toppunt van gastronomie een voorkeur voor de betere kroket. Meer dan veertig procent van de Nederlanders eet meer dan eenmaal per week uit de muur of in een snackbar. Omdat de Nederlanders geen verstand van voedsel en koken hebben, is ook het aanbod in de supermarkten minder goed dan in België. Deze waarnemingen zijn ongetwijfeld ten dele juist, maar ook misleidend, omdat de eetcultuur in Nederland in de afgelopen 25 jaar sterk is veranderd en nog steeds bezig is te veranderen in positieve zin. De Foer concludeert dat de Nederlanders geen Belgen zijn en omgekeerd, en dat dat even spijtig is voor de Nederlanders als voor de Belgen. Een echte voorkeur voor de Nederlanders of voor de Belgen wil hij niet uitspreken. Merkwaardigerwijze ontroert het Wilhelmus hem echter meer dan het Belgische volkslied.

Hierboven heb ik al enkele gebreken van de impressionistische beschrijvingen van Nederland gesignaleerd. De meer recente beschrijvingen van onze eigenaardigheden demonstreren die gebreken nog eens op overtuigende wijze. Al die beschrijvingen gaan ervan uit dat een zeer complexe samenleving geanalyseerd kan worden alsof zij een cultureel homogene dorpsgemeenschap is. Sociale klassen met verschillende culturele eigenschappen bestaan kennelijk niet. Regionale en religieuze verschillen worden niet aan de orde gesteld. Stad en platteland vertonen geen enkel onderscheid. Evenzo speelt leeftijd geen enkele rol. Van culturele veranderingen is in Nederland sedert de Opstand tegen de Spanjaarden nauwelijks sprake geweest. De enorme veranderingen van de afgelopen halve eeuw, die toch niemand kunnen zijn ontgaan, spelen geen rol in de beschouwingen. Als ze al aan de orde worden gesteld, zoals door Zahn, worden ze op ingenieuze wijze weggeredeneerd. De deconfessionalisering van Nederland moet immers volgens hem worden beschouwd als een reconfessionalisering. Zo is Nederland kennelijk het enige land ter wereld dat al bijna een half millennium sociaal-cultureel stilstaat: te vergelijken met een bekwaam gebalsemde calvinist in een grasgroen mausoleum aan de Noordzee.

Dat die suggestie steeds wordt gewekt, komt doordat de buitenlandse waarnemers op zoek zijn naar de essentie van de Nederlandse identiteit, naar de kern van de volksaard, om het eens wat ouderwetser te zeggen. Bijna allemaal zien ze die essentie, die kern van de typisch Nederlandse ziel, in het calvinisme. Op historische gronden is er echter geen enkele reden het calvinisme als zodanig te beschouwen. In alle beschouwingen wordt Nederland losgemaakt uit de internationale context. De aan alle Nederlanders toegeschreven kenmerkende eigenschappen worden nergens systematisch getoetst aan de situatie elders. Het favoriete spreekwoord van de portrettisten van de typische Nederlander is: ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.’ Hoe hebben zij echter vastgesteld dat dit spreekwoord daadwerkelijk het gedrag van de Nederlanders bepaalt? Doen Nederlanders gewoner dan Belgen of Denen? Wat is in dit verband trouwens gewoon?

Laten we eens proberen een van die zo kenmerkende Nederlandse eigenschappen te toetsen aan internationaal cijfermateriaal. Alle buitenlandse waarnemers zijn van mening dat Nederlanders zuinig zijn, maar zijn ze dat ook? Het probleem is hier dat er geen internationaal vergelijkend onderzoek naar zuinigheid is gedaan. Hoe zou je dat ook moeten onderzoeken, want wat is de juiste maat voor zuinigheid? Wel bestaat er onderzoek naar consumptieve bestedingen ten behoeve van de vrije tijd per huishouden in veertien Europese landen. Let wel: het gaat hier om bij uitstek niet-calvinistische uitgaven voor niet-calvinistische activiteiten. Als Nederland een zuinigheidseiland in een hedonistisch Europa zou zijn, zou het uit deze cijfers moeten blijken. Dat is echter niet het geval: Nederlandse huishoudens besteden in Europees perspectief een gemiddeld bedrag. Alleen aan sport en recreatie geven wij aanzienlijk meer uit dan het Europese gemiddelde. De echte hedonisten in Europa zijn de Belgen en de Engelsen. Vooral aan audio-, video- en fotoapparatuur geven de Belgen opmerkelijk veel geld uit (zie: Sociaal en Cultureel Rapport 2000. Nederland in Europa, Den Haag, 2000). Op dit moment is het dus niet waarschijnlijk dat Nederland zo zuinig is dat het aanhoudend als een zeer karakteristieke eigenschap moet worden vermeld. Dat zegt natuurlijk niets over onze zuinigheid in vroeger tijden. Daarover bestaat echter geen betrouwbaar vergelijkend cijfermateriaal.

Houden we rekening met het zeer complexe karakter van de Nederlandse samenleving, dan is het verstandig af te zien van de speurtocht naar de essentie of de kern van het volkseigen. Daarmee zeg ik niets nieuws, want ter zake kundige personen zijn al decennia van mening dat die essentie een fata morgana is. Daarmee is nog niet gezegd dat er niet tal van sociale en culturele eigenaardigheden zijn waarin Nederlanders verschillen van de bewoners van andere naties en die in de loop van de geschiedenis zijn ontstaan. Die eigenaardigheden vallen echter niet te herleiden tot het calvinisme of een andere essentie. Voor zover Nederland in de loop der eeuwen een merkwaardige indruk op reizigers maakte, kan dat slechts het gevolg zijn geweest van het feit dat het westelijke deel van het land relatief zeer vroeg sterk verstedelijkt was en dat die steden werden bestuurd door een welvarende, burgerlijke elite. De normen en waarden van die stedelijke en burgerlijke elite lijken verantwoordelijk voor tal van standaardobservaties over de Lage Landen. Die verstedelijkte samenleving was er al vóór de Reformatie, een reden temeer om het calvinisme geen ereplaats te geven. Die stedelijke elite vormde echter slechts een klein deel van de bevolking en het gaat dus weer niet aan de hele bevolking de karakteristieken van die stedelijk-burgerlijke elite toe te schrijven.

Vaderlandsliefde

Alle buitenlandse waarnemers zijn van mening dat de Nederlanders een bijzonder sterke nationale identiteit hebben. Vervolgens komen ze dan met hun komische of juist serieuze opsomming van onze eigenaardigheden, zonder eigenlijk overtuigend duidelijk te maken waaróm de Nederlanders zo’n sterke identiteit hebben. Als de bijzondere intensiteit van onze nationale sentimenten wordt vermeld, wordt meestal verwezen naar de hysterische opwinding die zich van de natie meester maakt als het nationale voetbalelftal deelneemt aan een of ander kampioenschap. Bezien we de afgelopen decennia, dan moet inderdaad worden geconstateerd dat vooral het Oranjegevoel, of dat nu was vanwege het voetbal of vanwege het koninklijk huis, de saamhorigheid van de meeste Nederlanders sterk wist te stimuleren. In beide gevallen kan worden geconstateerd dat deze sentimenten misschien sterk zijn, maar tegelijkertijd grotendeels inhoudsloos. Voetbal is een simpel spel dat op geen enkele wijze verwijst naar de culturele en historische identiteit van de natie. De gevoelens die worden gewekt door het koninklijk huis, zijn, althans voor de overgrote meerderheid van de Oranjesympathisanten, al evenmin verbonden met de oorsprong en de politieke tradities van de natie. Het koninklijk huis is, net als het voetbal, vooral een onderdeel van de vermaaksindustrie.

Ten behoeve van de geestelijke volksgezondheid zou het aanbevelenswaardig zijn het beroepsvoetbal gedurende een periode van minstens vijf jaar geheel te verbieden en het koninklijk huis zo spoedig mogelijk op te doeken. Jammer genoeg zal het zover niet komen.

Wel moet het mogelijk zijn een gevoel van nationale identiteit te formuleren dat zich verre houdt van de leeghoofdigheid van het Oranjegevoel en dat op zijn minst een aantal componenten bevat die van betekenis zijn voor de Nederlandse cultuur. In de praktijk zal ieder die zich Nederlander voelt in zijn brein een virtueel beeld hebben geconstrueerd van de natie waarmee hij of zij zich identificeert. Een werkelijk alomvattend beeld van het nationale gevoel kunnen we eigenlijk pas construeren als we alle Nederlanders een kort essay laten schrijven over hun eigen gevoel van nationale identiteit. Dat laat zich niet realiseren, laat staan dat we de resultaten van een dergelijk onderzoek zinvol zouden kunnen verwerken. Bij gebrek aan meer en beter zal ik in dit hoofdstuk proberen mijn eigen, individuele nationale gevoelens te formuleren.