Inhoud

Woord vooraf

Hoofdstuk 1

WAT IS CULTUUR

Hoofdstuk 2

VRIJE TIJD, CULTUS EN CULTUUR

Hoofdstuk 3

KENNIS EN GEVOEL

Hoofdstuk 4

HET NUT VAN KRITIEK

Hoofdstuk 5

CULTUUR ONDERWIJZEN

Hoofdstuk 6

CULTUUROORLOGEN

Hoofdstuk 7

GLIMPJES HOOP

Noten

ROGER

SCRUTON

WAAROM CULTUUR BELANGRIJK IS

Vertaald

door

JABIK VEENBAAS

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Eerste druk mei 2008

Vierde druk oktober 2008

Oorspronkelijke titel Culture Counts. Faith and Feeling in a World Besieged . Encounter Books, New York

© Roger Scruton 2007

© Nederlandse vertaling Jabik Veenbaas (per adres Nieuw Amsterdam) 2007

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagillustratie Honoré Daumier

Foto auteur Colin Smith

Typografie binnenwerk Yulia Knol

NUR 730

ISBN 978 90 468 0758 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de vierde druk, 2008: Met ISBN 978 90 468 0390 5

Woord vooraf

De westerse samenlevingen, van buitenaf beproefd door de radicale islam en van binnenuit door het ‘multiculturele’ denken, maken een acute identiteitscrisis door. Wat voor bestaansrecht hebben ze, en met welke verworvenheden moeten ze zichzelf definiëren? In de negentiende eeuw zouden ze hun antwoord misschien in christelijke termen hebben geformuleerd. Maar vandaag de dag leggen de meeste westerlingen – de christenen inbegrepen – niet zo snel meer de nadruk op de religie die eens de voornaamste bron voor hun ethische normen vormde. Het christendom heeft meer weg van een dierbare herinnering dan van een overweldigend evangelie, en zij die het kruis publiekelijk tonen kunnen tegenwoordig rekenen op ontmoedigend sarcasme en zelfs openlijke verachting. Toen Oswald Spengler in 1921 zijn Der Untergang des Abendlandes publiceerde, zag hij het christendom als het hart van de westerse cultuur. Maar hij stelde dat onze eens zo rijke en vitale cultuur plaats had gemaakt voor de doodse voorschriften van iets dat louter ‘beschaving’ was. Als cultuur plaats maakt voor beschaving, beweerde Spengler, belanden we in een tijdperk van ondergang.

Er valt veel te betreuren maar ook veel te bewonderen in Spengler,1 en niemand kan eromheen dat de dragende gedachte van zijn boek sinds de tijd dat hij die voor het eerst naar voren bracht aan plausibiliteit heeft gewonnen. Tegelijkertijd is zijn visie, net als die van Marx, uiterst bekrompen, gefixeerd op de gebeurtenissen die het Europese continent groot maakten en de zaken negerend die het klein maakten – veel kleiner dan de westerse beschaving die Spengler meende te becommentariëren. Voor Spengler was de Franse Revolutie de grote gebeurtenis die de westerse cultuur beëindigde en de weg van de beschaving op stuurde – dezelfde Franse Revolutie die met haar beeld van opschudding Marx had gefascineerd. De Amerikaanse Revolutie, die aan de Franse voorafging en tweehonderd jaar landsbestuur inluidde met een toenemende mate van stabiliteit, wordt in Der Untergang des Abendlandes niet eens gesignaleerd. Dat gebeuren was niet ingrijpend genoeg voor Spengler, die geen belang stelde in de normale voortgang van het menselijk geluk. Dientengevolge zag hij een gebeurtenis over het hoofd die leidde tot de creatie van de moderne wereld: de transformatie van de Europese rechtsorde tot een constitutionele democratie, geïmplementeerd in een land dat geen geschiedenis had en zich onttrok aan de sociale normen van de Europese stad. Hier werd een triomf gevierd die de wereld zou fascineren en, in onze eigen tijd, zou aanzetten tot bittere en destructieve jaloezie.

Door Amerika, zijn succes, zijn conflicten, en zijn symbolische belang voor de wereld, is de kwestie die Spengler opwierp nog steeds onder ons: de kwestie van de westerse identiteit. Haal Amerika weg, zijn vrijheid, zijn optimisme, zijn instellingen, zijn joods-christelijke geloofsovertuigingen, en zijn onderwijstraditie, en er zou weinig van het westen overblijven, buiten de geriatrische routines van een inmiddels tandeloos Europa. Voeg Amerika toe aan het debat, en alle gruwelijke voorspellingen en treurige vervloekingen van de twintigste eeuw maken een lichtelijk belachelijke indruk. Toch is de westerse identiteit juist een zaak van urgente discussie geworden omdat dat westen nu afhankelijk is van Amerika, een land dat een weg is opgegaan die zich in geen enkele plaats of tijd herkent. Wanneer we spreken over de westerse beschaving, beschrijven we geen plaats- en tijdgebonden fragment van de menselijke geschiedenis, zoals Spengler deed. We beschrijven een project dat twee millennia geleden voortkwam uit grote gebeurtenissen in het Middellandse Zeebekken, en waarop vandaag de dag de aspiraties en antipathieën van het hele mensdom gericht zijn.

Dit project kan, lijkt mij, alleen overleven als het een plaats in onze gevoelens kan verwerven. Het Amerikaanse experiment
heeft twee grote giften aan de voeten van de mensheid gelegd: een levensvatbare democratie en een superieure technologie. Maar die weldaden, die we loven en waar we trots op zijn, weten het hart niet voor zich te winnen. Op zichzelf beschouwd scheppen ze niet de diepe verbondenheid waarvan de toekomst van onze beschaving afhangt. Ze creëren geen perspectief op het menselijk leven en de betekenis daarvan, dat ofwel bestand is tegen het sarcastische nihilisme van de interne critici van het westen ofwel tegen de humorloze kwezelarij van de islam. Als we met zulke vijanden te maken hebben, gaat het er niet om dat we onze successen bekrachtigen, maar ons recht van bestaan . Het christendom stelde ons daartoe in staat, door ons het visioen van Gods genade en onze verlossing te schenken. En zolang onze beschaving voortduurt, zullen we de kracht van dat visioen blijven ervaren. Maar het is niet langer een strijdbaar visioen. Het ontleent zijn huidige kracht aan de betekenissen die onze cultuur op ons allemaal overdraagt – betekenissen die net zozeer terechtkomen bij de
gelovige als bij de twijfelaar. Maar juist om die reden begon die cultuur een nieuw belang voor ons te krijgen, als de bewaarplaats van een bedreigde schat aan morele kennis. Misschien zal onze cultuur op een dag niet langer worden onderwezen. Als dat gebeurt, zullen de idealen die aan ons zijn overgeleverd met al hun toebehoren verdwijnen, en zal onze beschaving onbeschermd worden blootgesteld aan de rijzende vloed van de rancune in de wereld.

Dat is althans mijn overtuiging. Maar u hoeft die overtuiging niet te delen om de argumentatie in dit boek te kunnen volgen. Ik neem het hier op voor datgene wat wel eens als de ‘hoge cultuur’ van de westerse beschaving wordt aangeduid, waarmee ik doel op het artistieke en filosofische erfgoed dat traditioneel op geesteswetenschappelijke faculteiten in Europa en Amerika werd gedoceerd en dat in recente jaren (vooral in Amerika) voorwerp van neerbuigende afwijzing werd, als zijnde het voortbrengsel van ‘dode, witte Europese mannen’. Ik geef een definitie van cultuur, en weerleg de suggestie dat culturen niet volgens objectieve maatstaven kunnen worden beoordeeld, van binnenuit noch van buitenaf. Ik betoog dat een cultuur in zekere zin is opgebouwd uit oordelen, en bestaat om het oordeelsvermogen van generatie op generatie over te dragen. Dit oordeelsvermogen is van vitaal belang voor de morele ontwikkeling en ligt ten grondslag aan de overgangsriten met behulp waarvan jonge mensen de puberteit achter zich laten en de lasten van het volwassen leven op zich nemen. Een gezonde samenleving vereist daarom een gezonde cultuur, en dat is zelfs het geval als die cultuur, zoals ik haar definieer, niet het bezit is van de velen maar van de weinigen.

In tegenstelling tot de wetenschap is de cultuur geen bewaarplaats voor feitelijke informatie of theoretische waarheid, en ze is ook niet een soort oefening in retorische of praktische vaardigheden. Toch vormt ze een bron van kennis: emotionele kennis, die betrekking heeft op wat we moeten doen en voelen. We dragen die kennis over door idealen en voorbeelden, door beelden, vertellingen en symbolen. We dragen haar over door de vormen en ritmes van onze muziek en door de ordeningen en patronen van onze bouwkundige omgeving. Dergelijke cultuuruitingen ontstaan als reactie op de waargenomen kwetsbaarheid van het menselijk leven, en belichamen de collectieve erkenning dat we afhankelijk zijn van zaken die zich aan onze controle onttrekken. Elke cultuur wortelt daarom in religie en vanuit deze wortel verspreidt het sap van de morele kennis zich door alle takken van denken en kunst. Onze beschaving is ontworteld geraakt. Maar als een boom ontworteld raakt, gaat hij nog niet altijd dood. Misschien vindt het sap zijn weg naar de takken, die ieder voorjaar blad zetten met de eeuwigdurende hoop van levende dingen. Zo ziet ons bestaan eruit, en om die reden is de cultuur niet alleen kostbaar voor ons geworden, maar ook een echte politieke kwestie – de voornaamste manier om ons morele erfgoed te bewaren en om ons oog in oog met een donkere toekomst staande te houden.

Tegelijkertijd betekent de neergang van het religieuze geloof dat veel mensen, zowel sceptici als weifelaars, zich van hun culturele erfgoed beginnen af te keren. De last van dat erfgoed wordt zonder de troost waarover de gelovige kan beschikken ondraaglijk, en daarom wordt er geschimpt op de mensen die het proberen over te dragen. Onze onderwijsinstellingen kennen geprivilegieerde posities toe aan hen die afgeven op de oude waarden, de oude hiërarchieën en de oude vormen van sociale orde die achter het curriculum schuilen dat ons is overgeleverd. Uit hoofde van de cultuur valt niets te onderwijzen, zeggen ze, behalve de vooroordelen van andere tijden. En ze beargumenteren die positie met behulp van een veelheid van argumenten die uit het wapenarsenaal van het filosofisch scepticisme zijn geroofd, waarmee ze proberen te bewijzen dat er geen objectieve procedure bestaat, geen autoriteit, geen betrouwbare canon van klassieken die ons het recht geeft om te oordelen dat het ene cultuurproduct superieur is aan het andere. Op het terrein van de cultuur, betogen ze, is alles geoorloofd, en ook niets.

Paradoxaal genoeg gaat dit nieuwe relativisme, dat tot elk domein van de geesteswetenschappen is doorgedrongen, hand in hand met een even hardnekkige censuurdrift. Veel docenten zijn boos op de traditionele cultuuruitingen en proberen die ofwel uit het curriculum te verwijderen of met verboden te omheinen, omdat ze ze zien als louter restanten van patriarchale, aristocratische, burgerlijke of theocratische opvattingen die voor ons niet langer gelden. Die houding van scepsis tegenover de klassieken getuigt van een diepgaande misvatting. Want de grote werken van de westerse cultuur zijn nu juist zo opmerkelijk omdat ze afstand bewaarden tot de normen en orthodoxieën waaruit ze voortkwamen. Enkel een zeer oppervlakkige lezing van Chaucer of Shakespeare zou je het idee kunnen geven dat die schrijvers de samenlevingen waarin ze leefden goedkeurden, of zou voorbijzien aan het veel belangrijker feit dat hun werken de mensheid tegen het licht van het morele oordeel houden en de broosheid van de menselijke natuur bestuderen, met alle liefde en mededogen die daarvoor nodig zijn. De westerse cultuur kenmerkt zich juist door het streven naar universele waarheid, naar een goddelijk perspectief op de menselijke situatie. En om die reden dienen we de Amerikaanse Revolutie, en niet de Franse, te zien als het omslagpunt in onze geschiedenis, als het ogenblik waarop de westerse beschaving identiek werd met de moderne wereld – want dat was het ogenblik waarop de Verlichting aan de macht kwam.

Het nieuwe curriculum in de geesteswetenschappen, dat relativistisch is ten faveure van overtreding en absolutistisch tegenover het gezag, behoort tot de opvallendste fenomenen van de moderne universiteit, en in dit boek doe ik mijn best om er een verklaring voor te geven. Het staat culturele vernieuwing in de weg en vormt een uitdaging voor mensen, mensen als ik, die methoden voor objectieve studie hopen te kunnen aanwijzen die de duurzame plaats van de kunsten in het universitaire curriculum rechtvaardigen. Ik probeer dan ook aan te tonen dat er zoiets bestaat als de kritische studie van werken van beeldende kunst en van literatuur, en dat die studie een erfgoed van morele kennis zichtbaar maakt en overdraagt. Ik onderzoek hoe mensen, door kunstwerken te beoordelen, zichzelf kunnen leren beoordelen. Deze vorm van oordelen heeft niets te maken met die modieuze ‘theorieën’, variërend van deconstructie tot postmodernisme, die ons artistieke erfgoed met zo’n ondoordringbare muur van jargon hebben omgeven. Hij ontdoet werken niet van hun leven en betekenis, en probeert niet, zoals de deconstructie, aan te tonen dat betekenis onmogelijk is. Het is een manier om werken in de verbeelding van hun publiek te laten leven , om kunst en publiek bij elkaar te laten horen. En dat bij elkaar horen bereiken we door de cultuur.

Het is echter zinloos om cultuur te bestuderen als je die niet tevens kunt vernieuwen. Het onvermogen tot vernieuwing – en zelfs de onwil om te vernieuwen – maakt de afwijzing gewoon, en leidt er, door middel van afstompende ‘theorie’, toe dat ons artistieke erfgoed op een onoverkomelijke afstand van het beoogde publiek komt te staan. Als we echt geloofden dat dit publiek niet langer bestond, of dat het niet opnieuw kon worden gecreëerd, konden we in alle redelijkheid onze cultuur wel opgeven. Beeldende kunst, literatuur, muziek en geesteswetenschappen zouden curieuze verzamelingen voor ons worden, in de zalen der geleerdheid opgeslagen. Ze zouden geen speciale discipline of studie vereisen, en geen bijzondere kennis opleveren. We zouden ze met de kille blik van de ‘theorie’ kunnen benaderen, maar daarbij alleen stuiten op de ontlede restanten van een lijk.

Dus als cultuur wél een geldig studieobject is en een middel tot oordeelsvorming, dan moet het mogelijk zijn om de plaatsen, de mensen, en de praktijken waarin ze voortleeft aan te wijzen. Ik heb een paar ontwikkelingen proberen aan te duiden waarin we (zonder al te optimistisch te zijn) na de nacht van verwerping een nieuwe dageraad kunnen ontwaren, en een nieuwe poging om de idealen en emoties te heroveren die kenmerkend waren voor onze beschaving en haar bestaan in de wereld rechtvaardigden. Ik laat zien hoe de rampen van het modernisme en zijn postmoderne nasleep in sommige gevallen worden overwonnen, omdat de oude wegen der eenvoud en nederigheid weer worden bewandeld. Dit kleinschalige herstelwerk is, naar mijn idee, veel belangrijker dan alle luidruchtige geblaat van afwijzing. Het komt ten goede aan hen die door hun belangstelling en opleiding naar de beeldende kunst, de literatuur en de filosofie worden gevoerd. Maar het komt ook ten goede aan de hele beschaving waartoe zij behoren, een beschaving die op tal van verhulde en minder verhulde manieren afhankelijk is van de overdracht van cultuurkennis. Mensen die daaraan twijfelen, wijs ik op het voorbeeld van de islam, waarbij ik wat die islam was toen hij nog een echte cultuur had, vergelijk met wat hij vandaag de dag is, nu die cultuur alleen nog bestaat in het geheugen van machteloze geleerden, en de oorlogszuchtige onwetendheid het moet stellen zonder de stemmen die haar hadden kunnen corrigeren.

Hoofdstuk 1

WAT IS CULTUUR?

Antropologen schrijven over de ‘cultuur’ van de volkeren die ze observeren, waarmee dan die gebruiken en artefacten worden aangeduid die men deelt, en waarvan de gemeenschappelijkheid tot sociale cohesie leidt. Etnologen definiëren cultuur weer op een bredere manier: zij rekenen daartoe alle intellectuele, emotionele en gedragsmatige eigenschappen die door leren en sociale interactie en niet langs genetische weg worden overgedragen. Maar sociologen gebruiken de term weer in engere zin, om de gedachten en gewoonten aan te duiden door middel waarvan mensen hun groepsidentiteit definiëren en hun sociale territorium afbakenen. In al deze gevallen is de term ‘cultuur’ verweven met de menselijke behoefte aan verbondenheid en beschrijft die een gedeelde kwaliteit van een sociale groep. In dit boek zal ik ‘cultuur’ op een andere manier definiëren en omschrijven als een verworvenheid die niet door ieder lid van een gemeenschap hoeft te worden gedeeld, en die het hart, de geest en de zintuigen van haar bezitters openstelt voor een intellectuele en artistieke nalatenschap. Cultuur, zoals ik die in dit boek zal beschrijven en verdedigen, wordt geschapen door elites en schept zelf elites. Dat betekent echter niet dat cultuur niets te maken heeft met verbondenheid of met de sociale behoefte om een gedeelde manier van leven te definiëren en te bewaren. Hoewel cultuur een eliteproduct is, ligt haar betekenis in gevoelens en aspiraties die door allen worden gedeeld.

Met ‘cultuur’ bedoel ik datgene wat ook wel ‘hoge cultuur’ wordt genoemd – de accumulatie van beeldende kunst, literatuur en humane reflectie die de ‘tand des tijds’ heeft doorstaan en een duurzame traditie van verwijzing en toespeling onder goed opgeleide mensen heeft gevormd. Die definitie werpt de vraag op: wiens accumulatie, en welke mensen? Om die vraag te beantwoorden is het nuttig om terug te gaan naar een onderscheid tussen cultuur en beschaving dat, op een andere manier en voor een ander doel, ooit door Herder werd gemaakt en nog weer voor een ander doel werd aangewend door Spengler. Een beschaving is een sociale eenheid die gedurende langere tijd uniformiteit in religie, politiek en recht en in gebruiken vertoont en haar vertegenwoordigers profijt laat hebben van sociale kennisaccumulatie. Zo kunnen we spreken over de oude Egyptische beschaving, de Romeinse beschaving, de Chinese beschaving en de westerse beschaving. Beschavingen kunnen elkaar omvatten, als contemporaine of op elkaar volgende onderdelen. De Romeinse beschaving omvat bijvoorbeeld die van Romeins Gallië, en de islamitische beschaving die van de Abbasieden.

De cultuur van een beschaving is de kunst en de literatuur waardoor ze tot bewustzijn van zichzelf komt en haar visie op de wereld definieert. Alle beschavingen hebben een cultuur, maar niet alle culturen bereiken dezelfde hoogte. De beschaving uit het stenen tijdperk die de wandschilderingen in de grotten van Lascaux voortbracht, heeft een indrukwekkend icoon van haar wereld nagelaten, maar haar enige blijvende culturele succes verbleekt bij de kunst en literatuur van Griekenland. Verderop in dit boek zal ik ingaan op de vraag of we in objectieve zin kunnen spreken van de superioriteit van de ene cultuur aan de andere. Voor het ogenblik laat ik het bij de vaststelling dat culturen de middelen zijn waardoor beschavingen zich bewust worden van zichzelf, en doordrongen raken van de krachten en zwakheden van hun overgeërfde levensvorm. Er zijn evenveel culturen als beschavingen, ook al kun je tot een beschaving behoren en weinig of niets van haar cultuur afweten – de situatie waarin vandaag de dag de meeste westerlingen verkeren.

DE WESTERSE CULTUUR

Dit boek gaat over de westerse cultuur, dat wil zeggen: de cultuur van de westerse beschaving. Dat betekent dat mijn onderwerp geen duidelijke begrenzingen heeft. Beschavingen komen uit elkaar voort en vloeien in elkaar over, en ze delen zich dikwijls als amoebes om twee contemporaine uitlopers voort te brengen; het is dan ook erg moeilijk om de grenzen in ruimte en tijd van de westerse beschaving aan te geven. Ze kwam voort uit de versmelting van het christendom met het Romeinse recht en bestuur, werd zich bewust van zichzelf in de vroege Middeleeuwen, maakte een periode van scepticisme en Verlichting door, en werd terzelfdertijd over de aardbol verspreid door de handel en de koloniale belangen van haar meer avontuurlijke vertegenwoordigers. En gedurende haar belangrijkste bloeiperioden heeft de westerse beschaving een cultuur voortgebracht die de culturen van andere plaatsen, andere geloofsovertuigingen en andere tijden met groot gemak opneemt en assimileert. Haar basisvoorraad verhalen, haar morele voorschriften en haar religieuze beeldmateriaal zijn afkomstig uit de Hebreeuwse Bijbel en het Griekse Nieuwe Testament. Maar op deze joods-christelijke wortels is een boom met vele takken geënt, die vele soorten vruchten draagt. De vertellingen van duizend-en-één-nacht, die een centrale plaats innemen in de islamitische cultuur, maken evengoed deel uit van het culturele erfgoed van het westen, terwijl de heidense literatuur van Griekenland en Rome al eeuwenlang wordt onderwezen als de bron van onze literaire traditie.

Met die feiten wil ik geen verwarring stichten. Er schuilt geen paradox in de gedachte dat twee afzonderlijke culturen (behorend tot twee afzonderlijke beschavingen) toch delen van hun erfgoed gemeen kunnen hebben, en zeker geen paradox in het idee dat ze elkaar wederzijds kunnen bevruchten, zoals de islamitische, christelijke en joodse culturen elkaar in de grote dagen van Averroës, Maimonides en Petrus Lombardus wederzijds hebben bevrucht. Het is in de context van de ‘cultuuroorlogen’ en het wijdverbreide pleidooi voor de ‘multiculturele samenleving’ juist van groot belang om te begrijpen dat de westerse cultuur over een ongeëvenaard vermogen en een ongeëvenaarde bereidheid beschikt om andere cultuurtradities in zich op te nemen.

Toch zou er kunnen worden geopperd dat ik tot dusver weinig heb gedaan om mijn onderwerp af te grenzen. Moeten we alle beeldende kunst, literatuur, muziek en filosofische reflectie in het westen echt beschouwen als onderdeel van de westerse cultuur, en dient dat allemaal door ons te worden beschermd? Geen van beide ligt voor de hand. Ofschoon er voortdurend nieuwe werken aan ons erfgoed worden toegevoegd, bestaat er een onderscheid tussen wat ‘in de canon terechtkomt’ en wat aan de periferie blijft. Elke cultuur wordt gekenmerkt door een centrale stroom of traditie van werken die niet alleen ‘de tand des tijds hebben doorstaan’, maar blijvend als modellen en inspiratiebronnen fungeren voor levende beoefenaars. Een artistieke traditie ontwikkelt zich door middel van een fascinerend proces, waarover veel door critici is nagedacht. En theorieën over de ‘traditie’ zijn onveranderlijk controversieel, omdat critici zich sterk maken voor hun eigen favorieten en die van anderen omlaag trachten te halen. Maar die strijd over de canon maakt zelf deel uit van de canon; een traditie is het residu van kritische conflicten – dat wat overblijft als het razen en brallen is weggeëbd tot het geroezemoes van het schoollokaal.

CULTUUR EN OORDEEL

Dat laatste kun je ook zo formuleren: cultuur komt voort uit oordeel. Een cultuur wordt gevoed door haar monumenten en haar duurzame vormen aan de hand van een voortdurend vergelijken en kiezen, waaruit dan een canon van meesterwerken oprijst die niet het voorwerp is van één collectieve keuze, zelfs niet van een keuze die iedere generatie opnieuw moet maken, maar het bijproduct van talloze keuzes die gedurende een proces van eeuwen tot stand zijn gekomen. Zoals gewoontes mettertijd ontstaan vanuit de talloze pogingen van mensen om hun gedrag te coördineren, zo ontstaan cultuurtradities uit de
discussies, verwijzingen en vergelijkingen waarmee mensen hun vrije uren vullen.

Veel mensen zullen dat geen prettig idee vinden, omdat ze ofwel menen dat er niet zoiets bestaat als dat ‘oordeel’ dat ik hier ter sprake breng, ofwel dat dat oordeel, als het dan al bestaat, ongeneeslijk ‘subjectief’ is, zonder een eigen vermogen om sceptisch onderzoek te trotseren of om het voortbestaan van een cultuur in tijden van twijfel te garanderen. Aan die reactie wordt op allerlei manieren en om allerlei redenen uitdrukking gegeven, en dit boek is onder meer bedoeld om haar te weerleggen. Maar in al haar uitingsvormen berust ze op een verwarring waarop lang geleden al door Kant werd gewezen.2 Het is waar dat onze oordelen over kunstwerken subjectief zijn in de zin dat ze voortkomen uit onze persoonlijke ervaring, indrukken en smaak. Maar daaruit volgt niet dat ze subjectief zijn in de zin dat er geen argumenten voor kunnen worden gegeven, of dat ze zich niet verbinden met belangrijke ervaringen en emoties die door het leven kunnen worden beproefd.

Toch kan de vraag blijven bestaan welk soort oordeel nu precies beoogd wordt. Wanneer achttiende-eeuwse schrijvers deze kwestie te berde brachten, spraken ze over ‘smaak’, waarmee ze een specifiek verstandelijk vermogen bedoelden dat ons in staat stelt om te kiezen wat onze aandacht waard is. Maar wat voor aandacht? En in welke zin moest die keuze onze aandacht waard zijn? Na verloop van tijd begonnen Verlichtingsdenkers te spreken over het ‘esthetische’ oordeel, daarbij gebruikmakend van een term die werd geïntroduceerd door Kants leermeester Baumgarten, hoewel ze dikwijls radicaal van mening verschilden over de betekenis ervan. De term hield stand, en vandaag de dag is het heel gewoon om te spreken over het esthetische oordeel als datgene wat het domein van de cultuur onderscheidt van de domeinen der wetenschap, religie en ethiek. Maar we zijn tegenwoordig niets dichter bij een definitie dan die Verlichtingsfilosofen, die, of ze nu net als Hume en Addison vasthielden aan het oude smaakidee, of zich net als Kant en Schiller van het nieuwe esthetische jargon bedienden, elkaar er nooit van wisten te overtuigen dat ze het over hetzelfde hadden.

HET OORDEEL EN HET LACHEN

En omdat ik liever niet in die verwarring verstrikt raak, stel ik voor om de knoop door te hakken en te beginnen bij een van de grondstoffen waaruit cultuur is opgebouwd: het lachen. Alle met verstand begiftigde wezens lachen – en misschien lachen alleen met verstand begiftigde wezens. Als gevolg daarvan is er een bijzonder menselijk gebruik ontstaan – dat van de grap, de herhaalbare uiting in woord of gebaar die bedoeld is als object waarom wordt gelachen. Nu is het heel moeilijk om precies te zeggen wat lachen is. Het is niet alleen maar een geluid – het is niet eens een geluid, omdat het ook geluidloos kan zijn. En het is ook niet alleen een gedachte, bijvoorbeeld de gedachte aan iets ongerijmds. Het is een reactie óp iets, die een oordeel óver dat iets impliceert. Bovendien is het geen individuele eigenaardigheid, zoals een nerveuze tic of een nies. Lachen geeft uitdrukking aan geamuseerdheid, en geamuseerdheid is een naar buiten gerichte, sociaal geladen geestestoestand.3 Lachen begint als een collectief proces, bijvoorbeeld als kinderen samen giechelen over iets geks. En tijdens het volwassen leven blijft geamuseerdheid een van de manieren waarop mensen van elkaars gezelschap genieten, zich met elkaars verschillen verzoenen en hun gemeenschappelijke lot aanvaarden. Lachen helpt ons om ons isolement te overwinnen en het sterkt ons tegen de wanhoop.

Dat betekent niet dat lachen subjectief is in de zin dat ‘alles geoorloofd is’, of dat het niet uitmaakt waarom wordt gelachen. Integendeel: over grappen wordt enorm geredetwist, en ze worden vaak afgedaan als ‘niet grappig’, ‘smakeloos’, ‘kwetsend’, enzovoorts. De gewoonte om om dingen te lachen kan niet los worden gezien van de gewoonte om te oordelen of dingen het lachen waard zijn. Geamuseerdheid is weliswaar een spontane uitvloeiing van sociale emotie, maar zeker ook de meest veelvuldig beoefende vorm van oordelen. Als we ergens om lachen, oordelen we al, en als we niet lachen om iets wat door iemand anders toch als grappig wordt beschouwd, kunnen we daardoor onze afkeur van zijn houding tonen. Een ‘smakeloze’ grap is niet alleen maar een vergissing: het is een misdraging, en het hoort tot de belangrijkste aspecten van de morele opvoeding om kinderen te leren zich niet aan die misdraging schuldig te maken. Als u dat in overweging neemt, zult u al snel inzien dat begrippen als ‘oordeel’ en ‘smaak’, hoe moeilijk het ook is om ze te definiëren, absoluut onmisbaar voor ons zijn.

Shakespeare geeft een treffend voorbeeld van wat ik bedoel in een subplot van Twelfth Night . De dronken jonker Toby Belch en zijn ongeregelde metgezellen besluiten Malvolio, hofmeester van jonker Toby’s mooie nicht Olivia, een poets te bakken, uit wraak voor Malvolio’s gerechtvaardigde maar snobistische afkeuring van hun gedrag. De poets houdt in dat ze Malvolio ervan overtuigen dat Olivia van hem houdt en nog meer van hem zal gaan houden als hij een aantal absurde aanbevelingen betreffende zijn kleding en gedrag opvolgt. Het resultaat van de streek is dat Malvolio eerst wordt vernederd, vervolgens gewond raakt en ten slotte als krankzinnige wordt opgesloten, om uiteindelijk dan nog te worden gered door de grillige wendingen van de enigszins kluchtige plot. De schelmen krijgen daarop berouw – van het oppervlakkige soort. Maar het publiek, dat aanvankelijk met hen mee lachte, begint nu met koude minachting naar hen en met onbehaaglijk medelijden naar Malvolio te kijken. Het slot van het stuk is gehuld in een wolk van gêne, omdat het gelach dat het in gang had gezet plotseling aan oordeel en veroordeling wordt onderworpen.

HET BEGRIP KUNST

Deze opmerkingen vormen geen theorie van de humor, of van het ‘smaakoordeel’ waarvan die humor afhankelijk is. Maar ze duiden wel aan dat er niets geheimzinnigs schuilt in dit oordeel, dat een vertrouwd onderdeel is van het leven van iedereen en een vitale rol speelt in het bijeenhouden van de menselijke gemeenschap. Misschien is geamuseerdheid vergelijkbaar met, verwant aan of een voorspel tot esthetische waardering. Maar we hoeven niet uit te maken of dat het geval is om te kunnen begrijpen dat er in het hart van de cultuur echt een soort oordeel aanwezig is, en dat we ons daar voortdurend mee bezig houden. Bovendien kan dit oordeel worden onderwezen, is het in al zijn gedaantes moreel relevant en verbonden met veel van onze diepste en belangwekkendste sociale instincten. Als je nadenkt over geamuseerdheid en humor, en de plaats die ze in ons leven innemen, krijg je een heel duidelijk idee van een algemenere waarheid over de aard en betekenis van de cultuur – je ziet in dat cultuur oordeel is, en dat oordeel ertoe doet.

Het voorbeeld verschaft ons ook kritiekmogelijkheden op wat intussen is uitgegroeid tot een routineuze verwerping van de cultuur en de cultuurbeoefening – een verwerping die aanvangt met de scepsis ten aanzien van het begrip kunst. Een eeuw geleden signeerde Marchel Duchamp een urinoir, noemde het ‘La Fontaine’, en exposeerde dat vervolgens als kunstwerk. Dat fameuze gebaar is sindsdien ad nauseum herhaald, en voor zover studenten tegenwoordig nog iets leren op kunstacademies, bestaat dat in het vermogen om datzelfde gebaar te maken in de veronderstelling daarmee iets origineels te doen – een epistemologische prestatie die vergelijkbaar is met die van de Witte Koningin die in haar jonge jaren voor haar ontbijt zes onmogelijke dingen kon geloven.[1] Duchamps grap resulteerde er onder meer onmiddellijk in dat er een intellectuele bedrijfstak ontstond die was gewijd aan de beantwoording van de vraag ‘Wat is kunst?’ De literatuur van deze bedrijfstak is even vervelend en nutteloos als de imitaties van Duchamps gebaar, en zelfs de esprit van Arthur Danto heeft haar niet kunnen verlevendigen.4 Toch heeft ze een residu van scepsis nagelaten die de aanval op de cultuur heeft gevoed. Als alles als kunst kan gelden, verliest de kunst haar betekenis. Dan blijft er alleen het curieuze maar ongefundeerde feit over dat sommige mensen graag naar deze en anderen graag naar gene dingen kijken. En wat de suggestie aangaat dat er sprake is van een kritiek die naar objectieve waarden en blijvende monumenten probeert te zoeken – die wordt achteloos terzijde geschoven omdat ze berust op een opvatting over het kunstwerk die in het riool van Duchamps ‘fontein’ belandde.

De argumentatie werd met malicieuze esprit gerepeteerd door John Carey,5 en groeit in ijltempo uit tot de gangbare leer, niet in het minst omdat ze mensen lijkt te bevrijden van de last van de cultuur, omdat ze te horen krijgen dat al die achtenswaardige meesterwerken straffeloos kunnen worden genegeerd, dat reality-tv ‘even goed’ is als Shakespeare en techno-rock gelijkwaardig aan Brahms, aangezien beter en slechter niet bestaan en esthetische waardeoordelen volstrekt betekenisloos zijn. De argumentatie is echter gebaseerd op de elementaire fout om kunst op dezelfde manier te beschouwen als wat door Mill ‘iets natuurlijks’ werd genoemd, zoals water, calciumcarbonaat of de tijger – met andere woorden: iets waarvan de essentie niet gedefinieerd wordt door menselijke interesses, maar door de hoedanigheid van de dingen zelf.6 Als we met onze definitie van kunst een aspect van de natuurlijke orde zouden willen isoleren, dan zou onze definitie zeker mislukken als we het begrip niet wisten af te grenzen. De term ‘kunst’ duidt echter niet iets natuurlijks aan, maar heeft een functioneel karakter, net als de term ‘tafel’. Iets is een tafel als het gebruikt kan worden zoals tafels worden gebruikt – om er dingen op te zetten waaraan we werken of die we eten. Een groentekist kan een tafel zijn; een oud pissoir kan een tafel zijn; een menselijke slaaf kan een tafel zijn. Daarmee wordt het nog geen willekeurig begrip, en evenmin onmogelijk om goede tafels van slechte tafels te onderscheiden.

Laten we nu terugkeren naar het voorbeeld van de grap. Het is even moeilijk om de klasse der grappen te omschrijven als de klasse der kunstwerken. Want ‘grap’ is een functionele term. Een grap is een artefact dat bedoeld is om mensen te laten lachen. Misschien vervult die grap haar functie niet – in dat geval is het een grap die ‘niet aankomt’. Of ze vervult haar functie wel, maar op een kwetsende manier – in dat geval is de grap ‘smakeloos’. Maar dat betekent pertinent niet dat de grap een willekeurige categorie is, of dat er geen onderscheid valt te maken tussen goede en slechte grappen. En het betekent ook absoluut niet dat er geen kritiek op grappen mogelijk is, of geen morele opvoeding die zich richt op het ontwikkelen van een waardig en beschaafd gevoel voor humor. Ja, het eerste dat je wat grappen betreft zou kunnen leren is dat Marcel Duchamps urinoir er een was – die heel goed was toen hij voor het eerst werd gemaakt, belegen raakte rond het midden van de twintigste eeuw, en vandaag de dag ronduit stom is geworden.

KUNST EN ESTHETISCH BLANG

Wat ik over grappen heb gezegd kan gemakkelijk worden overgedragen op kunstwerken. Iets is kunst als iemand oprecht zegt dat het kunst is, want kunst is een functioneel begrip. Een kunstwerk is iets dat wordt gepresenteerd als een object van esthetisch belang. Misschien vervult het zijn functie niet; in dat geval is het in esthetisch opzicht leeg. Het kan zijn functie ook op een kwetsende manier vervullen – in dat geval is het onbeschaamd, ordinair, ontregelend, of wat dan ook. Maar dat betekent pertinent niet dat de categorie kunst willekeurig is, of dat er geen onderscheid valt te maken tussen goede en slechte kunst. En het betekent nog veel minder dat er geen kunstkritiek mogelijk is, of geen esthetische opvoeding die zich richt op het ontwikkelen van een beschaafde en verheffende visie.

Echt vreemd is het niet dat grappen en kunstwerken zoveel van elkaar weghebben. Want sommige kunstwerken bestaan helemaal uit grappen – niet alleen provocerende gestes als Duchamps urinoir, maar ook omvangrijke literaire werken, zoals Tristram Shandy of Alice in Spiegelland . Komedies en grappen appelleren aan hetzelfde emotionele register. En net als kunstwerken kunnen grappen eindeloos herhaalbaar zijn. Toch heb ik, toen ik kunst definieerde als een functioneel begrip, een nieuwe gedachte geïntroduceerd – dat van het ‘esthetisch belang’. En de lezer zal willen weten wat voor soort belang dat is, en of het een centrale rol speelt in de cultuur als geheel, of zich tot kunstwerken beperkt. Ook deze knoop zou ik willen doorhakken. Ik stel voor dat we esthetisch belang simpelweg definiëren als het soort belang dat we stellen in kunstwerken. We weten allemaal wat het is, hoewel we niet noodzakelijk weten hoe we het moeten definiëren. En we weten allemaal dat esthetisch belang, net als geamuseerdheid, onverbrekelijk verbonden is met oordelen.

Kunstwerken zijn, net als grappen, zaken die worden waargenomen; het gaat erom hoe ze eruitzien, hoe ze klinken, hoe ze onze zintuiglijke gewaarwording raken. Vanuit het esthetisch belang zien we de wereld zoals die werkelijk lijkt: in de woorden van Wallace Stevens: ‘laat zijn het sluitstuk zijn van lijken’. We stuiten dan op een eenheid van ervaring en denken, een samenkomen van het zintuiglijke en het intellectuele waarvoor we gewoonlijk de term ‘verbeelding’ reserveren. En dit gebeuren, waardoor de betekenis van de esthetische ervaring buiten het bereik van de wetenschap wordt geplaatst, verklaart haar bijzondere waarde. Op het moment van schoonheid stuiten we in een directe en zintuiglijke vorm op betekenis.

Esthetisch belang heeft een zeer grote praktische invloed op wezens als wij, die zich aan het oppervlak van de dingen bewegen. Om me nu te kunnen verhouden tot die verafgelegen onderdelen van mijn leven die me niet direct aangaan, om in mijn huidige keuze de volle werkelijkheid mee te nemen van een leven dat zich uitstrekt tot in de verre morele ruimte, heb ik behoefte aan inzicht in de betekenis van dingen. Ik heb op dit moment behoefte aan symbolen, van zaken die buiten dit moment staan. Het vermogen om op imaginaire wijze deel te hebben aan louter mogelijke standen van zaken is een van de gaven van de cultuur; zonder dat vermogen weet iemand misschien niet eens wat het is om de doelen te bereiken die hij nastreeft, en zal zijn streven naar die doelen tot op zekere hoogte irrationeel blijven.7

Esthetisch belang is een belang bij uiterlijkheden. Maar er zijn uiterlijkheden die we moeten vermijden, hoezeer ze ons ook fascineren. Er zijn daarentegen ook uiterlijkheden die niet alleen toelaatbare objecten van esthetisch belang vormen, maar dat belang ook belonen met kennis, begrip en emotionele verheffing. We laken de Romeinse spelen, waarbij dieren werden afgeslacht, gevangenen werden gekruisigd en onschuldigen werden gemarteld, allemaal omwille van het spektakel en zijn gruwelijke betekenis. En zelfs als het lijden gespeeld was, bijvoorbeeld in een filmische weergave, zouden we ervan gruwen als we dachten dat het belang van de toeschouwer alleen maar bestond in opgetogen fascinatie. Maar we prijzen de Griekse tragedie, waarin diepzinnige mythen worden uitgebeeld in hoogdravende poëzie, waarin het sterven van mensen wordt verbeeld zonder dat dat te zien is en zonder dat het publiek daar behagen in schept. Interesse voor het eerste is verderfelijk, menen we, dat voor het tweede nobel. En een hoge cultuur richt zich, of zou zich moeten richten, op het bewaren en stimuleren van ervaringen van het tweede soort, waarbij het menselijk leven wordt verheven tot een hoger niveau – het niveau van ethische reflectie.

HET DOMEIN VAN DE CULTUUR

Een cultuur omvat niet alleen kunstwerken en is ook niet uitsluitend gericht op zaken van esthetisch belang. Het is het domein van de artefacten die intrinsiek belang hebben en die door het oordeelsvermogen verbonden zijn met onze aspiraties en idealen. We waarderen grappen, kunstwerken, argumentaties, historische en literaire werken, manieren, kleding en vormen van gedrag. En al die dingen worden door oordeel gevormd.

Wat moeten we allemaal tot de categorie cultuur rekenen? Het antwoord wordt al gesuggereerd door mijn argumentatie, die erop wees dat een vorm van oordelen van centrale betekenis is voor het fenomeen. Een cultuur bestaat in al die activiteiten en artefacten die worden bijeengehouden door het ‘gemeenschappelijk streven naar het ware oordeel’, zoals T.S. Eliot het eens formuleerde.8 En om tot het ware oordeel te komen moeten we met dat doel voor ogen naar betekenis zoeken door ons op reflectieve wijze te verhouden tot dingen die zijn geschilderd, gecomponeerd en geschreven. In sommige gevallen zijn dat kunstwerken, die zich richten op het esthetisch belang; in andere gevallen zijn het discursieve historische of filosofische werken, die zich richten op het belang van ideeën. In beide soorten werken wordt de betekenis van de wereld en het maatschappelijk leven verkend. En ze hebben beide het doel om de oordelen te bevorderen waardoor we elkaar en onszelf kunnen begrijpen.

Om die reden wordt ons cultuurparadigma gevormd door artistieke en filosofische tradities. En het principe dat een traditie vormt brengt ook onderscheid in die traditie aan. Het creëert de canon van meesterwerken, de algemeen aanvaarde monumenten, de ‘toetsstenen’, zoals Matthew Arnold ze eens noemde – en het is het doel van de beschaafde vorming om die te leren waarderen en te begrijpen.9 De kwestie die nu voor ons ligt is: hoe kunnen we die vorming rechtvaardigen, en welke plaats moeten we haar geven in het huidige curriculum?

Voordat we ons met die kwestie bezighouden, moeten we ons echter rekenschap geven van één bezwaar. Veel mensen zonder belangstelling voor hoge cultuur geven morele oordelen. Ze beoordelen mensen in termen van hun aard en handelingen, en geven hun wereld gestalte door middel van begrippen van juist en onjuist, goed en slecht, deugd en ondeugd. Maar misschien interesseren ze zich toch niet voor het type oordeel waar ik me mee bezig heb gehouden, het type dat kritisch kijkt naar de vormen van menselijk belang, en zoekt naar betekenissen, implicaties en verwijzingen in de wereld. Misschien hebben ze een ruwe of helemaal geen smaak, zowel in kunstzinnig opzicht als wat grappen aangaat; misschien hebben ze al even weinig belangstelling voor ideeën en argumentaties, en misschien zijn georganiseerde sportevenementen de enige publieke vertoningen waar ze zich voor interesseren. Toch zegt dit niets over hun morele waarde, of hun nut als burgers van de samenleving. En omgekeerd zijn er zeer gecultiveerde mensen, met een verfijnde smaak in de kunst en een hartstochtelijke belangstelling voor intellectuele kwesties, die het leven van kwaadaardige psychopaten leiden: Hitler en Stalin, om ons maar eens tot twee te beperken. Die evidente feiten, die door de geschiedenis helaas herhaaldelijk zijn bevestigd, sterken de cultuurscepticus weer, die zich nog steeds afvraagt wat de zin is van activiteiten en interesses die schijnbaar zo weinig aan het morele landschap veranderen. Dit is, vermoed ik, de voornaamste reserve die ontwikkelde mensen kunnen hebben betreffende de waarde van de cultuur en het nut van het onderwijzen ervan. Ik zal daarom in de loop van mijn argumentatie moeten terugkeren naar het probleem dat wordt opgeworpen door de ‘slechte estheet’ en de ‘aculturele filantroop’ – het probleem van het schijnbare gebrek aan verband tussen morele deugd en culturele verfijning.

[1]* De Witte Koningin is een figuur uit Alice in Spiegelland van Lewis Carroll. (Noot van de vert.)

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0390 5