MAARTEN VAN ROSSEM

Waarom is de

burger boos?

over hedendaags populisme

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Copyright © 2010 Maarten van Rossem

Omslagontwerp Studio Pollmann

Typografie binnenwerk Yulia Knol

Foto omslag Otto Snoek

ISBN 978 90 468 0795 8

NUR 686

www.nieuwamsterdam.nl/vanrossem

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0705 7

Waarom is de burger boos?

Inleiding

Waarom is de burger boos? Die vraag kan eenvoudig en wetenschappelijk goed onderbouwd worden beantwoord: de burger is boos omdat hij zich zorgen maakt over de omvangrijke immigratie en de veronderstelde negatieve effecten daarvan voor de Nederlandse samenleving. Volgens het CBS vormen allochtonen 20 procent van de Nederlandse bevolking. Allochtoon wordt gedefinieerd als ‘iemand van wie op zijn minst één ouder buiten Nederland is geboren’. Dat betekent, wellicht ter geruststelling, dat ook onze vorstin en onze troonopvolger allochtonen zijn. In de dagelijkse omgang wordt iedereen als allochtoon beschouwd die zichtbaar of hoorbaar afwijkt van de modale Nederlander. Meestal betreft het de zogenoemde niet-westerse allochtonen, die ongeveer 50 procent van de allochtoonse populatie vormen. Van die niet-westerse allochtonen is 21 procent van Turkse origine, 19 procent Surinaams, 19 procent Marokkaans, 7 procent Antilliaans en de resterende 30 procent is afkomstig uit alle windstreken. Over de meeste allochtonen maken de boze burgers zich helemaal geen zorgen, al was het maar omdat ze meestal geen idee hebben dat het allochtonen zijn.

De zorgen betreffen vooral de moslimimmigranten en hun kinderen die een kwart van de allochtonen vormen, dat wil zeggen 5 procent van de hele Nederlandse bevolking. Zij gedragen zich, voornamelijk vanwege hun religieuze overtuiging, volgens veel Nederlandse burgers zo anders, dat zij als bedreigend worden ervaren. Een deel van de boze burgers is dermate verontwaardigd over het feit dat de traditionele partijen het immigratieprobleem jaren hebben laten versloffen, dat zij volgens opinieonderzoek bereid zijn te stemmen op populistische partijen die met de jaren steeds radicalere maatregelen bepleiten. Hoe wonderlijk de angsten en verdachtmakingen van de populisten ook zijn, het is onzin om te spreken van een nieuw fascisme of racisme. De xenofobie van de boze burgers is defensief, ze vrezen voor het behoud van hun traditionele levenswijze en projecteren hun angsten vooral op de meest zichtbare immigranten.

De boze burger is bepaald geen louter Nederlands fenomeen. Integendeel, hij verscheen in Nederland pas laat op het politieke toneel. In vrijwel alle West-Europese landen hebben zich in meerdere of mindere mate boze burgers gemanifesteerd die deels hun stem hebben gegeven aan populistische partijen. Dat betekent dat we in ieder geval zeer voorzichtig moeten zijn met verklaringen die specifiek de Nederlandse politiek-culturele omstandigheden betreffen. Of het nu in Denemarken, België, Frankrijk of Nederland is, de populistische partijen zeggen zich bovenal zorgen te maken over de dreigende ‘islamisering’ van de nationale cultuur. In Nederland was het Pim Fortuyn die een begin maakte met de verspreiding van dit angstwekkende visioen. In 1997 publiceerde hij Tegen de islamisering van onze cultuur. Nederlandse identiteit als fundament. Wie dat boekje leest, zal tot zijn lichte verbazing bemerken dat het nogal meevalt met die islamisering. De titel is kennelijk het product van politiek opportunisme. Fortuyn wilde de aandacht trekken en dat is hem zeker gelukt. In de verkiezingscampagne van 2002 liet hij alle nuance varen en sprak hij over de moslims als een levensgevaarlijke vijfde colonne, een buitengewone bedreiging van onze cultuur. Noodzakelijk was een koude oorlog tegen deze vijandige cultuur. Het heeft de Lijst Pim Fortuyn indertijd geen windeieren gelegd.

Sedert de laatste jaren weten we dat het nog erger kan. Geert Wilders heeft een paranoïde waanwereld gecreëerd, waarin het voor de hele westerse cultuur vijf voor twaalf is. Bij de populisten is het overigens voortdurend vijf voor twaalf, het is een politieke beweging met een sterk crisisbesef. Als we nu geen radicale maatregelen tegen de ‘islamisering’ nemen, is het binnen enkele decennia afgelopen met ons, dan zal de Europese Unie Eurabië zijn geworden, een islamitische terreurstaat waarin uw vrouw, dochter of zuster zonder hoofddoekje de deur niet uit mag. Gevraagd naar bewijzen voor deze dreigende ‘islamisering’ komen de populisten altijd met incidenten, die weinig overtuigend zijn voor degenen die hun waan niet delen. Hoe een kleine minderheid van de bevolking, die sociaal-economisch zwak staat en vrijwel overal gediscrimineerd wordt, de overgrote meerderheid, die van de godsdienst van die minderheid helemaal niets moet hebben, zou kunnen ‘islamiseren’, blijft raadselachtig. Wezenlijk onderdeel van de populistische retoriek is de stelling dat de integratie van de moslimimmigranten is mislukt en ook voor de toekomst onmogelijk moet worden geacht.

Zelfs deze korte kritische inleiding bevindt zich al in de schaduw van het populisme. Ik heb steeds de term ‘de burgers’ gebruikt, alsof er een homogene collectiviteit zou bestaan die met die term kan worden beschreven. Dat is niet het geval, de burgerij is uiterst heterogeen en lang niet alle burgers zijn boos. De meeste burgers zijn opmerkelijk tevreden, zelfs met de Nederlandse democratie. De populisten gebruiken voortdurend suggestieve verzameltermen – ‘het volk’ en ‘de volkswoede’, ‘de burgers’, ‘de zwijgende meerderheid’ – daarmee de indruk wekkend dat zij staan voor de ware volkswil. Zegen of catastrofe, die ware volkswil bestaat niet.

Historische achtergrond

Voor een beter begrip van de opkomst van het populisme en de oorzaken van de immigrantenstromen is een wat ruimere historische context noodzakelijk. We zouden de naoorlogse geschiedenis van West-Europa ruwweg kunnen verdelen in twee perioden: de eerste lopende van 1945 tot halverwege de jaren zeventig en de tweede van de late jaren zeventig tot het begin van de kredietcrisis in 2008. Zowel de eerste als de tweede periode werd gekenmerkt door een zeer karakteristieke beleidsconsensus. De beleidsconsensus van de eerste periode was het product van de historische ervaringen van het continent tussen 1929 en 1945, van de Grote Economische Depressie en de Tweede Wereldoorlog. De kern van die beleidsconsensus werd in december 1942 geformuleerd door de econoom William Beveridge in een rapport voor het Engelse kabinet. De overheid zou na de oorlog een essentiële rol moeten spelen in de samenleving door de fundamenten te leggen voor de verzorgingsstaat. Aan die kerntaak werd later toegevoegd dat de actieve overheid zorg zou moeten dragen voor volledige werkgelegenheid en stabiele economische groei. Alleen zo zouden die verzorgingsstaat en de eveneens noodzakelijke oudedagsvoorziening betaalbaar zijn.

In de late jaren veertig en de jaren vijftig was men, op basis van de inzichten van de Engelse econoom John Maynard Keynes, optimistisch over de mogelijkheden van macro-economische sturing. De overheid kon de economie op stoom houden door fiscale manipulatie. Dreigde een recessie, dan werden de belastingen verlaagd en de overheidsbestedingen eventueel verhoogd en bij economische oververhitting moest precies het tegengestelde beleid worden gevoerd. Het stimuleren van de economie bleek vervolgens heel wat makkelijker dan het afremmen ervan. Het is bovendien de vraag wat het keynesiaanse instrumentarium precies heeft bijgedragen aan de uiterst gunstige structurele voorwaarden voor een forse economische groei in de drie decennia na de Tweede Wereldoorlog. De wederopbouw ging in West-Europa naadloos over in de fase van de massaconsumptie.

De vorming van de Europese Economische Gemeenschap was een direct gevolg van de Wereldoorlog. Kern van die Gemeenschap was immers de verzoening van de erfvijanden Duitsland en Frankrijk. Door de dynamische Duitse industrie in te kaderen in Europese instituties hoopten de Fransen eindelijk in vrede te kunnen leven met de Duitsers.

De naoorlogse beleidsconsensus was een groot succes. In een kleine kwart eeuw werd het geruïneerde en armoedige Europa ongekend welvarend. Wie nu foto’s ziet van de grote Europese steden in de eerste jaren na de oorlog, meent met de derde wereld te maken te hebben. De meeste West-Europeanen raakten voorzien van een radio, een televisietoestel, eerst een brommer en vervolgens een steeds grotere auto, een koelkast, een wasmachine en een douchecel. Hun kinderen konden veel langer naar school en een vakantie naar het buitenland werd gemeengoed. In de jaren zestig werden de sociaal-culturele effecten van deze stormachtige economische groei zichtbaar. Jonge mensen voor wie de welvaart al snel vanzelfsprekend was geworden, kwamen met een innovatief cultureel eisenpakket: oude ‘structuren’ moesten opgeruimd worden, hiërarchische patronen waren uit de tijd en de democratie moest gedemocratiseerd worden, omdat de kiezers dan wel mochten stemmen maar verder, volgens de contestanten, niets te vertellen hadden.

De sterke economische groei leidde in diverse Europese landen al in de late jaren vijftig tot grote tekorten op de arbeidsmarkt. Deels waren die tekorten ook het gevolg van de minimale bevolkingsgroei in de jaren dertig en de eerste helft van de jaren veertig. De oplossing was: arbeidskrachten aantrekken uit landen met een omvangrijke arbeidsreserve, zoals aanvankelijk Spanje, Italië en Joegoslavië. Toen deze eerste groep van ‘gastarbeiders’ huiswaarts keerde omdat ook in hun eigen land de economie sterk begon te groeien, besloot men gastarbeiders te werven in landen als Marokko en Turkije. Op het moment dat de actieve werving in 1973 werd beëindigd, waren er in Nederland 22.000 Marokkanen. In eerste instantie was men ervan uitgegaan dat deze gastarbeiders weer terug zouden gaan. Daar bleken zij vanwege zeer voor de hand liggende redenen echter helemaal geen zin in te hebben. Door een relatief hoog geboortecijfer en de van alle migratiebewegingen bekende ketenmigratie (‘gezinshereniging’) nam het aantal Marokkaanse allochtonen sterk toe. In 1980 waren er 72.000, in 1990 168.000 en twee jaar geleden 335.127. Vooral ketenmigratie kan spectaculaire effecten hebben. In de Verenigde Staten is een fameus geval bekend van een Filippijnse verpleegster die binnen twintig jaar 34 familieleden wist te importeren.

In de late jaren zestig, maar toch vooral in de jaren zeventig leidde de sterke inkomensgroei in West-Europa tot structurele economische problemen die men helemaal niet had verwacht. In de jaren zestig, ongetwijfeld het meest optimistische decennium van de eeuw, meende eigenlijk iedereen dat de economische groei eeuwig zou aanhouden. Daardoor zouden we ook binnen afzienbare termijn nog nauwelijks hoeven te werken. De enorme loonstijgingen hadden echter tot gevolg dat tal van Europese industrietakken zich uit de markt prijsden. Daar waar arbeidskosten een groot deel van de productiekosten vormden, zoals in de scheepsbouw en de textielindustrie, raakten grote bedrijven in hoog tempo in de versukkeling. Veel van deze bedrijvigheid begon te migreren naar landen met veel lagere loonkosten.

Dat veroorzaakte een groeiende werkloosheid. Zo werd een gat geslagen in de fundamenten van de naoorlogse consensus doordat volledige werkgelegenheid steeds verder uit het zicht verdween. Terwijl de inflatie in de jaren zeventig bleef toenemen, stagneerde de economische groei, met als resultaat ‘stagflatie’, een verschijnsel dat volgens de keynesiaanse economen eigenlijk onmogelijk was. De oliecrises van 1973 en 1979 leverden hun eigen bijdragen aan de economische ellende. De verzorgingsstaat, die in veel West-Europese landen in de late jaren zestig en de eerste helft van de jaren zeventig een indrukwekkend voorzieningenniveau had bereikt, raakte zodoende in de problemen, omdat hij slechts betaalbaar was bij regelmatige groei en volledige werkgelegenheid. In dat geval zou immers ook het beroep op de indrukwekkende voorzieningen beperkt zijn. In de loop van de jaren zeventig nam het beroep op de voorzieningen sterk toe, terwijl de financieringsmogelijkheden krompen.

Deze structurele economische malaise leidde tot een herwaardering van de niet langer succesvolle beleidsconsensus. Had de overheid zich niet ontwikkeld tot een bemoeizuchtig monster dat de economische bedrijvigheid niet stimuleerde, maar juist verstikte? De overheid kon de economische problemen niet oplossen, omdat juist zij de hoofdoorzaak van die problemen was. De overheid zou terug moeten treden. Dat zou de markt de kans geven de economische dynamiek weer te herstellen. De verzorgingsstaat vertoonde een tropische wildgroei, die zonder mededogen gesnoeid moest worden. Keynes deugde ook niet meer – was het immers niet zijn receptuur die tot aanhoudende inflatie had geleid? Nu kregen de monetaristen het voor het zeggen.

Gegeven een systeem van progressieve inkomstenbelasting leidt inflatie onvermijdelijk tot een autonome stijging van de belastingdruk. Die veroorzaakte in verschillende rijke westerse landen in de jaren zeventig een ‘belastingrevolte’. Dat begon in Denemarken, maar had ook in de Verenigde Staten en elders verstrekkende politieke gevolgen. In 1978 werd in Californië Proposition 13 aangenomen, een voorstel tot ingrijpende verlaging van de onroerendezaakbelasting. Een jaar later kwam in Engeland Margaret Thatcher aan de macht en het jaar daarop won Ronald Reagan de Amerikaanse verkiezingen. Thatcher en Reagan werden de invloedrijke woordvoerders van een nieuwe beleidsconsensus, die de oude naoorlogse consensus verving en bijna dertig jaar lang als de weg en de waarheid zou worden beschouwd. Deze nieuwe consensus werd gekarakteriseerd als neoliberaal of neoconservatief. Kern van de nieuwe consensus was het onbeperkte, ja, wellicht als fanatiek te kenmerken geloof in de heilzame werking van de markt. De overheid zou zo veel mogelijk taken moeten afstoten en de markt vooral zijn gang moeten laten gaan. Zo kwam het tot omvangrijke privatisering van overheidsbedrijven en deregulering van het financieel-economische verkeer. De verzorgingsstaat zou gesaneerd moeten worden. Dat laatste neoliberale project is maar ten dele een succes geworden, omdat de kiezers overal zeer duidelijk maakten de verzorgingsstaat bijzonder op prijs te stellen.

Vanaf de tweede oliecrisis in 1979 was er in vrijwel alle westerse landen sprake van ernstige economische problemen. De werkloosheid liep flink op als gevolg van een herstructurering van de economie, die met lichte overdrijving kan worden beschreven als een de-industrialisatieproces. Tegelijkertijd kwamen in Oost-Azië in rap tempo nieuwe industriestaten op, die op de wereldmarkt zeer competitief opereerden. De industrialisatie was aan een nieuwe, mondiale fase begonnen. In de vroege jaren tachtig deed zich in diverse westerse economieën voor het eerst sedert de oorlog een periode van economische krimp voor. Overheden kregen ernstige begrotingsproblemen doordat de uitgaven stegen en de inkomsten daalden. Al deze factoren bijeen creëerden grote maatschappelijke onzekerheid. Sommige onheilsprofeten beweerden dat het nooit meer goed zou komen; de gouden jaren waren voorbij.

Ontwikkelingen in Nederland

Dezelfde problemen deden zich ook in Nederland voor, zij het met de gebruikelijke vertraging van enkele jaren. Vanaf begin september 1981 probeerde het ongelukkige kabinet-Van Agt/Den Uyl het economische tij te keren met behulp van een traditionele werkgelegenheidspolitiek. Den Uyl zou een soort superminister van Sociale Zaken moeten zijn. De onenigheid in het kabinet was zo groot dat het zijn ontslag al weer aanbood voordat het zich aan de volksvertegenwoordiging had gepresenteerd. Er werd nog wel gelijmd, maar de voortekenen bedrogen niet: het kabinet viel in mei 1982. Van Agt had er genoeg van en Ruud Lubbers zorgde vervolgens na verkiezingen voor een ingrijpende koerswijziging naar neoliberale snit, al was zijn beleid veel minder ideologisch getint dan dat van Thatcher en Reagan.

De nadruk lag nu op sanering van de overheidsfinanciën en de uitwassen van de verzorgingsstaat. De economie moest weer op gang gebracht worden; dat was de enige effectieve manier om de hoge werkloosheid te bestrijden. Drie weken na zijn aantreden kreeg Lubbers’ eerste kabinet de wind in de rug door het Akkoord van Wassenaar van 24 november 1982, waarin werkgevers en werknemers afspraken maakten over langjarige loonmatiging. Zo ontstond geleidelijk het ‘poldermodel’, dat door middel van aanhoudend overleg tussen regering, werkgevers en werknemers consensus schiep over de sanering van de economie. In het derde kabinet-Lubbers werd de PvdA bij het saneringsproces betrokken. Na de kapitale verkiezingsnederlaag van het CDA in 1994 werd het neoliberale sanerings- en privatiseringsbeleid voortgezet in twee kabinetten-Kok, waarin de PvdA samenwerkte met D66 en de VVD. Liberalere kabinetten dan deze twee ‘Paarse’ coalities heeft Nederland na de oorlog niet gehad.

Dat de VVD zonder al te grote problemen kon samenwerken met de PvdA, geeft al aan hoe groot de beleidsconvergentie was in de neoliberale jaren. De drie grote regeringspartijen klonterden samen in het politieke centrum en van een serieuze politieke oppositie was eigenlijk geen sprake. De vijf kabinetten tussen 1982 en 2002 werkten depolitiserend en technocratisch, te vergelijken wellicht met de kabinetten van de jaren van de wederopbouw. Tijdens Lubbers’ langjarige dominantie werd gesproken van no-nonsensepolitiek en Kok voelde zich pas prettig toen hij de laatste ideologische veren van de sociaal-democratie had afgeschud. Deze technocratische beleidsconvergentie betekende wel dat er ter linker- en ter rechterzijde van het drukbezette politieke centrum ruimte ontstond voor nieuwe oppositiebewegingen. Daar dankte de Socialistische Partij haar opkomst aan. Vooral na het vertrek van de oppositioneel ingestelde Frits Bolkestein naar Brussel in 1999 liet de VVD haar rechtervleugel onbemand en onverdedigd. Dat zou opmerkelijke gevolgen hebben.

Het saneringsbeleid had zeer gunstige gevolgen. De economische groei was in Nederland in de twintig technocratische jaren bijna even groot als in de Verenigde Staten, die in die decennia aan de wereld ten voorbeeld werden gesteld. Van een achterblijver in de toenmalige Europese Unie werd Nederland een koploper. In de jaren negentig deed alleen het kleine Ierland het beter dan Nederland. De overheidsbegroting raakte in de plus en de staatsschuld bedroeg nog maar de helft van het bruto binnenlands product. Het enige grote beleidsprobleem was de WAO, die door de sociale partners welbewust was misbruikt als opvang voor weggesaneerde arbeidskrachten.

In het buitenland was men zeer onder de indruk van de resultaten van het poldermodel. De Nederlanders hadden hun economie gesaneerd en geflexibiliseerd, zonder de verzorgingsstaat onherstelbaar te beschadigen. Kok werd door prominente buitenlandse leiders in het zonnetje gezet als de beste uitvoerder van de Third Way, een veronderstelde gulden middenweg tussen de oude en de nieuwe beleidsconsensus. Het is overigens maar de vraag of de consensus van het poldermodel de hoofdoorzaak was van het Nederlandse ‘economische wonder’. Ook andere factoren, zoals de onderwaardering van de gulden in het euroarrangement, de snel groeiende arbeidsparticipatie van vrouwen en de snelle stijging van de huizenprijzen, hebben een rol van gewicht gespeeld.

Vanaf de late jaren zestig werd het verzuilde Nederland in hoog tempo afgebroken. De eens zo imposante rooms-katholieke zuil desintegreerde in een decennium. Verschillende verzuilde instituties bleven wel bestaan, maar hadden hun religieus-ideologische reden van bestaan verloren. Traditionele bindingen gingen in rook op, de kerkgang bleef gestaag afnemen. Daardoor verloren ook de traditionele zuilgebonden politieke partijen hun historische ankers. Van organisaties met een sterke emotioneel-ideologische binding met hun leden-kiezers werden het campagnemachines die eenmaal per vier jaar zo veel mogelijk kiezers probeerden te trekken. Die kiezers zelf waren steeds minder partijtrouw. Zij werden in de loop van ruim drie decennia zwevende kiezers, die hun stemgedrag in hoge mate lieten bepalen door wat zij op de televisie van het politieke bedrijf te zien kregen. De partijendemocratie werd een toeschouwersdemocratie. Het is wat paradoxaal dat tal van kiezers die hun zuil en geloof vaarwel hadden gezegd, zich al betrekkelijk snel geestelijk en emotioneel ontheemd begonnen te voelen en op zoek gingen naar nieuw houvast en naar leiders die zelfverzekerd wisten waar het heen moest met het vaderland.

Het populisme in Europa

Gedurende de gehele naoorlogse periode is er in West-Europa sprake geweest van populistische erupties. Dat komt omdat het populisme onverbrekelijk verbonden is met de democratie. Het is weleens gedefinieerd als ‘the normal pathological condition of modern democracy’. Het populisme is het onkruid dat groeit in de kloof tussen de belofte en de werkelijkheid van de democratie. De democratie functioneert op basis van de macht, of zo men wil de soevereiniteit, van het volk, voor het volk, maar welbeschouwd niet door het volk. De vertegenwoordigende democratie met haar complexe instituties, zoals de rechtsstaat, het bicamerale parlement, en de politieke partijen, geeft de burgers-kiezers maar al te vaak het gevoel dat zij niets te vertellen hebben, dat zij buitenstaanders zijn in een systeem dat zij zelf vierjaarlijks legitimeren. Dus zijn zij bij herhaling, maar meestal bij lange na niet allemaal, gevoelig voor de sirenenzang van de populisten, die beloven dat de burgers nu echt aan de macht komen, omdat alles anders wordt als zij het voor het zeggen krijgen.

De eerste opmerkelijke populist in het naoorlogse Europa was de Fransman Pierre Poujade (1920-2003), die opkwam voor de ‘kleine man’, met name de kleine middenstander, tegen de macht van een betuttelende en moderniserende elite. Het poujadisme was deels ook een belastingopstand en vertoonde alle klassieke trekken van het populisme: de verbale provocatie, het aansprekende politieke theater en een fervent anti-intellectualisme. Poujade was een aantal jaren zeer succesvol, maar kon natuurlijk dat moderniseringsproces niet stoppen. Het jongste parlementslid van de poujadisten was een zekere Jean-Marie Le Pen, een bekwaam spreker die in later jaren nog van zich zou laten horen.

Het populisme van de jaren zestig, dat zich vrijwel overal in West-Europa manifesteerde, was een linkse variant. De kernboodschap was echter dezelfde. De elites deden wat ze meenden te moeten doen en de kiezers waren monddood. De democratie moest gedemocratiseerd worden. Er moesten instituties komen die de kiezers directe macht zouden geven: referenda en gekozen ministers-presidenten. Dit linkse populisme was er in verschillende varianten, zowel links-liberaal als links-socialistisch. De linkse socialisten spraken niet van de kiezers, maar van de arbeidersklasse, die volgens hen stond voor het ganse volk. De parlementaire democratie was maar schone schijn, net zoals de enorme nieuwe welvaart die de keynesiaanse beleidsconsensus genereerde schijn was. De arbeiders werden afgekocht met televisietoestellen en auto’s, maar ze bleven vervreemd van de productiemiddelen. Alleen de alles verterende vlam van de revolutie kon zorgen voor een echte democratie.

Gezien deze opvattingen zal het niet verbazen dat tal van sympathisanten van een radicaal-revolutionair populisme in de jaren zestig en vroege jaren zeventig een paar decennia later warme gevoelens koesterden voor het rechtse populisme. Dat de parlementaire democratie niet deugt en dat het op een of andere manier mogelijk is om het volk of de arbeiders echt aan de macht te brengen, zodat de volkswil eindelijk kan geschieden, is een zeer sterke en emotionerende illusie.

De eerste manifestatie van een nieuwe, radicaal liberale variant van het populisme was het werk van de Deen Mogens Glistrup. Die verklaarde in 1972 op de televisie dat hij met behulp van handige constructies helemaal geen belasting betaalde en riep zo op tot een belastingrevolte. Hij mikte op het ongenoegen van een welvarende middenklasse die steeds sterker het gevoel had onredelijk veel belasting te moeten betalen voor een verzorgingsstaat waar anderen van profiteerden. Wat Glistrup betreft, kon de inkomstenbelasting op termijn worden afgeschaft. Tal van overheidsuitgaven achtte hij volstrekt overbodig. Zo stelde hij voor het hele defensieapparaat te vervangen door een permanent lopend geluidsbandje met, in het Russisch, de boodschap: ‘Wij geven ons over.’ Ook Glistrup had kortom een natuurlijk talent voor die twee onmisbare ingrediënten van het populisme, provocatie en theater. In 1973 kwam Glistrup met zijn Vooruitgangspartij met 28 zetels in het parlement en werd zo de tweede partij.

Glistrup belandde uiteindelijk in de gevangenis vanwege zijn weigering belasting te betalen en de Vooruitgangspartij raakte in de jaren tachtig ten prooi aan langdurige interne ruzies. Die resulteerden in 1995 in de stichting van de Deense Volkspartij door Pia Kjaersgaard. De Vooruitgangspartij schrompelde weg en de Volkspartij deed het steeds beter: zij scoorde bij de verkiezingen van 2007 13,8 procent van de stemmen. Glistrups oorspronkelijke programma was een simpele, radicale variant van het neoliberalisme dat na 1979 tot grote bloei zou komen. Hij richtte zich tegen de naoorlogse beleidsconsensus met zijn omvangrijke verzorgingsstaat. Kjaersgaards programma ziet er heel anders uit en is daardoor een prachtige illustratie van de ingrijpende programmatische transformatie die het moderne populisme in de afgelopen decennia heeft ondergaan. Kjaersgaard heeft zich bovenal ingezet voor een drastische beperking van de immigratie, in het bijzonder die van moslims via ketenmigratie. Aanhangers van haar partij zien de moslims als een vijfde colonne en de hoofddoek als een symbool van een totalitaire samenleving en ze vergelijken de Koran met Mein Kampf. Wilders schijnt dan ook regelmatig contact met haar te hebben. Zij is – het zal niet verbazen – nationalistisch en daarom gekant tegen verdere overdracht van soevereiniteit aan de EU. Denemarken moet ook buiten het eurogebied blijven. De Volkspartij is tegen toetreding van Turkije tot de EU en staat pal achter Israël. Heel anders dan Glistrup is Kjaersgaard voor hogere defensie-uitgaven en voor de verzorgingsstaat.

Aanvankelijk was het neoliberalisme voor de populisten een aantrekkelijk mobilisatiepunt en werd gemikt op de ontevredenheid van een deel van de middenklasse. Naarmate de traditionele partijen in de jaren tachtig het neoliberalisme omarmden, keerde de middenklasse weer terug naar die traditionele partijen. De populisten hadden een nieuw mobilisatie-issue nodig en vonden dat zonder veel moeite in het immigratieprobleem, dat de gevestigde partijen zorgen baarde zonder dat ze er aanvankelijk veel aan deden. De populisten mobiliseerden daarmee echter andere kiezers dan via de belastingrevolte van weleer. Hun nieuwe kiezers maakten zich ook zorgen over de neoliberale sanering van de verzorgingsstaat. Met de mix van euroscepsis, moslimfobie en steun voor de verzorgingsstaat is het programma van de Volkspartij een gewiekste respons op de zorgen van een aanzienlijk deel van het electoraat. We zien dus dat de populisten zich, afhankelijk van de omstandigheden, steeds richten tegen de beleidsconsensus van de elite, voor zover die beleidsconsensus weerstand of angst oproept bij een deel van het electoraat.

De programmatische transformatie van de Deense populisten heeft zich in meer of mindere mate ook voorgedaan in andere populistische partijen in West-Europa. Niet al die partijen hebben overigens dezelfde politieke achtergrond. De Italiaanse Lega Nord, gesticht in 1991, was evenals het Vlaams Blok, van origine een beweging voor lokale autonomie. Het Franse Front National, in 1972 opgericht door Jean-Marie Le Pen, vertoont die transformatie wel. Zo ook de Freiheitliche Partei Österreichs, die van oorsprong liberaal-nationalistisch was, maar door Jörg Haider in xenofobisch-reactionair vaarwater werd geloodst. Sedert zijn enorme virtuele electorale succes in de peilingen is ook Geert Wilders begonnen zijn neoliberale opvattingen te vervangen door een plotselinge zorg voor het behoud van de verzorgingsstaat. Wie weet is ook dat op advies van Pia Kjaersgaard.

Het Nederlandse populisme

Het Nederlandse populisme vertoont in de jaren zestig twee heel verschillende verschijningsvormen. Aan de ene kant is daar het door en door fatsoenlijke, nogal elitaire, liberale populisme van D66, dat zich had voorgenomen het Nederlandse politieke bestel te laten ontploffen. Dat bestel is misschien wel ontploft, al weet ik dat niet helemaal zeker, maar niet door toedoen van D66, dat in de marge van het bestel onderhevig was aan een eigenaardige cyclus van groei en krimp. Van de institutionele hervormingen waar de partij al decennia voor pleit, is het tot op heden gelukkig niet gekomen.

Aan de andere kant was daar de zonderlinge Boer Koekoek (1912-1987), die in 1963 met zijn Boerenpartij met drie zetels in de Tweede Kamer kwam. Vier jaar later kreeg hij evenveel zetels als nieuwkomer D66, dat echter veel meer liefdevolle aandacht in de pers kreeg. Boer Koekoek was de Nederlandse Poujade. Hij kwam op voor de kleine agrarische ondernemer die zich verzette tegen de dwangmaatregelen van het corporatistische Landbouwschap. Interessant genoeg trok Koekoek ook veel stemmen in de ‘oude wijken’ van de grote steden, waar zijn vaak hilarisch verwoorde systeemvijandigheid aansprak. Hoewel hij het succes van 1963 nooit meer evenaarde, zat Koekoek nog tot 1981 in de Tweede Kamer. Op de valreep van de electorale dood herdoopte hij zijn Boerenpartij nog in Rechtse Volkspartij(!), maar het mocht niet meer baten.

Een jaar nadat het wonderlijke monument uit Bennekom was vertrokken, verscheen Hans Janmaat in de Kamer, de eerste Nederlandse politicus die probeerde de immigratiekwestie te politiseren. Hij bleef met zijn boodschap dat Nederland overvol was en volstrekt geen immigranten kon gebruiken een meelijwekkende eenling, die door alle andere politieke partijen werd geboycot. In 1998 verdween hij definitief uit de Kamer. Janmaat kraaide te vroeg en het ontbrak hem bovendien aan het politieke talent en het charisma die zijn boodschap legitimiteit hadden kunnen verlenen. Fortuyn kraaide precies op het moment dat de zon opkwam! Zelf dacht hij ongetwijfeld dat de zon opkwam omdat hij kraaide.

De structuur van het populisme

Wat zijn de essentiële eigenschappen van elke populistische beweging? Een programmatische definitie valt van het populisme niet te geven, het kan immers, zoals hiervoor al is gebleken, zowel links als rechts zijn. Populisme is kortom meer een mentaliteit dan een ideologie. Het warm kloppende hart van elke populistische beweging is de theorie dat het volk een werkelijk bestaand en levend organisme is, een en ondeelbaar. Het volk is soeverein, homogeen en deugdzaam. Het volk heeft een zeer specifieke eigen cultuur en levenswijze, die wortelt in zijn geschiedenis. Deze definitie van het volk is vanzelfsprekend exclusief. Wie niet deelt in de historisch bepaalde cultuur en levenswijze van het volk, behoort tot de gevreesde ‘anderen’. Tegenover het volk staan de elites, die erop uit zijn om het volk te manipuleren en uit te buiten.

De populisten claimen het volk werkelijk te vertegenwoordigen. Dat claimen de politieke elites ook wel, maar zij zijn perfide leugenaars. De enige ware democraten zijn de populisten. Elke beweging die zegt ‘het land weer terug te willen geven aan de burgers’, is met zekerheid populistisch. Dat is een ronduit zonderling voornemen, omdat het impliceert dat er ooit een gouden tijdperk is geweest waarin het land daadwerkelijk aan de burgers toebehoorde, waarin de volkswil spontaan en organisch in beleid werd omgezet. Het wordt vanzelfsprekend nooit duidelijk wanneer dit gouden tijdperk zich heeft voorgedaan. Evenmin wordt duidelijk hoe het volk zich de macht heeft laten ontfutselen door de elites. De populisten organiseren zich in ‘bewegingen’, die het voordeel hebben dat zij geen leden hebben en vandaar ook geen democratische structuur. Dat is wel zo makkelijk voor de leider van de beweging,die zodoende geen verantwoording hoeft af te leggen.

Leider en beweging zijn op natuurlijke wijze een met het volk, zij weten instinctief wat het volk wil en hoe de volkswil geconcretiseerd moet worden. Sleutelfiguur in dit ensemble is de charismatische leider, die het volk stem geeft, die zegt wat het meestentijds zwijgende volk denkt. Het is de charismatische leider die beter dan iemand anders beseft dat de identiteit van het volk wordt bedreigd door ‘anderen’, die onveranderlijk de steun krijgen van de verraderlijke elites. Het is zaak de ‘anderen’, die geen genade kennen in hun wens het volk te corrumperen en te ontrechten, snel en meedogenloos aan te pakken. De nood is hoog, de komende decennia zullen beslissend zijn voor het voortbestaan van het volk en zijn joods-christelijke-humanistische traditie.

Van de parlementaire democratie moeten de populisten niets hebben. Zij wantrouwen de complexe instituties van de vertegenwoordigende democratie, de ‘structures of mediation’ tussen de kiezers en het bestuur en beleid. Al die instituties worden door de elites misbruikt om het volk te bedotten en op te lichten. Ook grondwet en rechtsstaat vertrouwen de populisten niet, die garanderen immers ook aan de al aanwezige ‘anderen’ dezelfde rechten als het volk heeft. Dat gaat zomaar niet, de volkswil gaat boven grondwet en rechtsstaat en de enige betrouwbare vertolker van die volkswil is de leider. De ergste uitwas van de parlementaire democratie is de politieke partij. De partijen zijn bij uitstek de instrumenten waarmee de elites het volk naar hun hand zetten, door te suggereren dat het volk verdeeld is. Dat het volk verdeeld zou zijn, is een door traditionele politici en intellectuelen gecreëerde illusie.

De populisten beweren de meest perfecte democraten te zijn, maar hun democratie is een sprookjesachtige versie van een directe democratie die nooit heeft bestaan. Van de bestaande democratische politiek moeten zij niets hebben. Zij zijn antipolitiek. De politiek moet afgeschaft worden, het land moet bestuurd door een ‘zakenkabinet’. De populisten maken hier graag gebruik van een sentiment dat in de meeste democratieën wijdverbreid is: Democratie is prachtig, maar de politiek deugt niet. Dat de democratie de facto zonder politiek onbestaanbaar is, wordt niet begrepen of ontkend.

De populisten zijn systeemvijandig, het politieke bedrijf wordt constant verdacht gemaakt. Politici, met uitzondering van de populisten natuurlijk, zijn ‘zakkenvullers’ en ijdele kletsmajoors. De politieke partijen zijn protectiemachines, die hun leden, voor zover politiek actief, mooie en schandelijk goed betaalde baantjes bezorgen. Beter vandaag nog dan morgen moet het hele politieke bedrijf met de grond gelijk worden gemaakt. Dan pas zal er ruimte zijn voor de nieuwe politiek, die de macht terug zal geven aan het volk. Dat is helemaal niet zo ingewikkeld als het lijkt: de leider is immers de incarnatie van de volkswil, geef hem de macht en het volk is aan de macht. Het populisme heeft een natuurlijke neiging tot paranoia. De elites zweren samen, de ‘anderen’ hebben gruwelijke, geheime plannen, die hen op slinkse wijze aan de macht zullen brengen. Ook al vormen zij ogenschijnlijk een minderheid, zij hebben de steun van de laffe elites, die banger zijn voor het volk dan voor de ‘anderen’.

Populisten hebben al succes sinds de op de soevereiniteit van het volk gebaseerde democratie bestaat. Hun succes wordt echter in hoge mate bevorderd door de televisie. Ongelukkig genoeg valt de ‘medialogica’ deels samen met de ‘populistische logica’. De medialogica vraagt theater en drama, alles is goed wat de dagelijkse routine overstijgt en de kijker emotioneert. De charismatische leiders van de populisten zijn hier precies op hun plaats, ze weten hoe je de media moet bespelen. Hun kenmerkende stijl levert precies waar de media om vragen. Zij zijn meesters van de verbale provocatie, van de schaamteloze overdrijving, de goed georganiseerde pseudogebeurtenis, die veel belooft maar weinig geeft, en van het politieke theater. Omdat de televisie zich slecht of helemaal niet leent voor de doorgifte van abstracte informatie, personaliseert hij de politiek. De politieke leiders vallen samen met hun partijen en programma’s en de essentie van de politiek op de televisie is het conflict tussen de verschillende politici: horse race journalism. Voor de populistische bewegingen, die inderdaad vrijwel volledig samenvallen met hun charismatische leiders, is dit een ideaal raamwerk.

Ook het belangrijkste axioma van de medialogica is van belang voor de populisten: goed nieuws is geen nieuws. In West-Europa, in de rijkste en veiligste landen die ooit hebben bestaan, worden de televisiekijkers en krantenlezers getrakteerd op een nimmer eindigende stroom van onbeschrijfelijke ellende. Dat het buiten West-Europa niet pluis is, spreekt vanzelf. Ook in de Europese landen, waar het schijnbaar zo aangenaam is, deugt echter vrijwel niets. De overheden zijn van hoog tot laag corrupt en incompetent. Ambtenaren doen nooit iets goed, ook al doen ze hun best. Vrijwel alle populisten zijn dan ook van plan een aanzienlijk deel van de ambtenaren te ontslaan. Zo beloofde Fortuyn steeds op zijn minst een kwart van de ambtenaren op te ruimen. Hoewel de misdaad in alle westerse landen al een kleine twee decennia afneemt, weten de media de indruk te wekken dat de publieke ruimte een levensgevaarlijke jungle is. Ook dat is natuurlijk het gevolg van het structurele falen van overheid en elites.

Het moderne West-Europese populisme is evident een nevenverschijnsel van de langdurige sociaal-economische en sociaal-culturele crisis die volgde op het falen van de aanvankelijk zo succesvolle beleidsconsensus van de eerste drie naoorlogse decennia. Die crisis was enerzijds het gevolg van het enorme succes van die beleidsconsensus en anderzijds van de grote veranderingen die zich in het mondiale economische systeem voltrokken vanaf de jaren zeventig. Zo bezien was het succes van de Deense Vooruitgangspartij met haar simpele neoliberale boodschap een eerste waarschuwing voor wat komen ging. De populisten kregen hun kans omdat de traditionele politieke partijen vaak traag reageerden op de veranderingen.

In de loop van de jaren tachtig veranderde de populistische boodschap. De traditionele partijen waren intussen overgeschakeld van de keynesiaanse naar de neoliberale beleidsconsensus. De populisten moesten daarom op zoek naar een nieuwe kwestie waarmee zij kiezers konden mobiliseren. Zij vonden die zonder moeite in de omvangrijke immigratie, die deels het gevolg was van ketenmigratie en deels van asielzoekers, die merendeels geen asiel zochten maar een minimale economische toekomst. Onder invloed van hun nieuwe, neoliberale opvattingen begonnen de traditionele partijen met de omvangrijke privatisering van overheidsbedrijven en -diensten en de sanering van de verzorgingsstaat. Deze plotselinge, koortsachtige neiging om overal ‘bedrijfsmatig’ te gaan werken, creëerde nieuwe onzekerheden, waar de populisten gebruik van maakten. Zo werden sommige populisten van pleitbezorgers van de neoliberale boodschap juist verdedigers van de zekerheden van de verzorgingsstaat.

Kritiek op de populistische opvattingen over de democratie ligt voor de hand. Van een goed en homogeen volk is geen sprake, en ook nooit sprake geweest. In feite is het gebruik van het woord ‘volk’ al suggestief en misleidend. De kiezers zijn uiterst heterogeen en sterk verdeeld over de vraag hoe het land het best bestuurd kan worden. Tot op heden hebben we geen betere manier gevonden om die heterogeniteit te organiseren dan juist de politieke partij, bij uitstek het haatobject van de populisten.

De permanente retorische stormloop tegen de verdorven elites en de ondemocratische technocraten is al evenzeer gespeend van werkelijkheidszin. In elke complexe samenleving zal het dagelijks bestuur in handen zijn van elites en technocraten. Het is zelfs een zegen dat we niet bestuurd worden door modale burgers. Dat neemt niet weg dat een redelijk en goed georganiseerd wantrouwen ten opzichte van die elites is geboden. Te suggereren dat we zonder kunnen is echter naïef of malafide. Het populistische idee dat een charismatische leider op instinctmatige wijze de ware volkswil kan realiseren en zo de perfecte democratie kan verwezenlijken, is volstrekt ondemocratisch en levensgevaarlijk. Het is immers onmogelijk een dergelijke leider langs reguliere, institutionele weg tot de orde te roepen. Dit populisme leidt tot een plebiscitaire democratie, waarin het optreden van de messiasachtige leider zo nu en dan in referenda wordt getoetst.

Wie van mening is dat de parlementaire democratie, gegrondvest op grondwet en rechtsstaat, in de afgelopen tweehonderd jaar de enige vorm van stabiele democratie is geweest, moet niets hebben van het democratiemodel van de populisten. Doordat zij de parlementaire democratie permanent verdacht maken als een schijndemocratie, brengen de populisten de enige echte democratie die we kennen grote schade toe. Zij scheppen een klimaat van permanent wantrouwen en systeemvijandigheid, dat uiteindelijk nergens toe dient. Komen de populisten immers aan de macht, al is het maar in coalitieregeringen, dan blijkt telkens weer dat ze er niets van terechtbrengen. Het landsbestuur wordt er niet beter maar slechter van. Hun belofte van een nieuwe politiek, die ‘het land teruggeeft aan de burgers’ is onveranderlijk loos.

Er valt nog te beargumenteren dat de diverse populistische partijen een nuttige signaalfunctie hebben gehad, door problemen te politiseren die de traditionele partijen hadden laten liggen. Dat zal een enkele maal wel het geval geweest zijn. We moeten die signaalfunctie echter niet overdrijven. Zo was Fortuyn bepaald niet de eerste politicus die het immigratieprobleem aan de orde stelde. Het is bovendien de vraag of die signaalfunctie wel opweegt tegen de schade die het populisme toebrengt aan het delicate weefsel van de parlementaire democratie. Die parlementaire democratie is zeker niet het paradijs op aarde en de elites en de ambtenaren zijn regelmatig tekortgeschoten, maar over de lange termijn zijn die democratieën superieure bestuurssystemen gebleken. Waar populisten aan de macht zijn gekomen, was het met de fatsoenlijke democratie snel gedaan.

Omdat populisten vanwege de medialogica in eerste instantie vaak spectaculair electoraal scoren, is hun politieke stijl uiterst besmettelijk. De traditionele politici bekeren zich gemakkelijk tot een vorm van ‘populism light’. Zij zetten zich ook af tegen de gangbare politiek en beloven aanhoudend naar de burgers te gaan luisteren.

Veel populistische bewegingen doorlopen een relatief snelle levenscyclus van spectaculaire opkomst en verval. In de fase van de opkomst krijgen de beweging en haar leider vanwege de opwinding van het nieuwe en het theatrale karakter van hun optreden zeer ruime en welwillende aandacht van de media. Vervolgens is er het eerste electorale succes en ook dat draagt nog bij aan de opwinding rond het nieuwe fenomeen. Dan staan de populisten voor een fundamentele keuze: meeregeren of oppositie voeren? Meeregeren leidt in vrijwel alle gevallen tot grote teleurstelling omdat de bewerkstelligde beleidsveranderingen in niets opwegen tegen de grootse beloften die zijn gedaan in de koortsige opwinding van de fenomenale start. De media worden afstandelijker en kritischer, ze geloven het wel weer en zien om naar nieuwe opwinding. Het moment van de neergang is aangebroken. De risico’s van de oppositie zijn minder. In de oppositie kan de antipolitiek langer worden volgehouden. Is er echter geen sprake van zichtbare resultaten, dan zullen de kiezers uiteindelijk weglopen. Hier lijkt de Volkspartij van Pia Kjaersgaard een stabiele oplossing te hebben gevonden, door in ruil voor de concretisering van een deel van haar prioriteiten gedoogsteun te geven aan een zittende conservatieve regering.

De opkomst van Pim Fortuyn

Bij gebrek aan een charismatische leider verscheen het eigentijdse populisme pas laat op het Nederlandse toneel. Zo’n leider is onmisbaar, hij is de noodzakelijke katalysator. Hij moet de emoties een politieke vorm geven. Zoals al eerder opgemerkt, waren de omstandigheden gunstig. De VVD was opgeschoven naar het centrum en had haar rechterflank onbewaakt gelaten. Al in 1994 en 1998 had kiezersonderzoek aangetoond dat er veel politieke ruimte was ter rechterzijde van de VVD, wellicht zelfs meer dan in 2002. De vraag is natuurlijk of niemand dat nu aan had kunnen zien komen. Wat achteraf echter zo evident is, was in 2001 zeker tot het eind van het jaar niet duidelijk. Nog in december leek de grote vraag bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2002 of de VVD of juist de PvdA de grootste partij zou worden. Melkert of Dijkstal zou minister-president worden. Dat deze beide leiders enkele maanden later geruisloos in de coulissen zouden verdwijnen, hield niemand op dat moment voor mogelijk. Pim Fortuyn, de belangrijkste oorzaak van de onverwachte aftocht van Melkert en Dijkstal, was een vreemd sujet, maar hij was geknipt voor de medialogica. Hij was al jarenlang een succesvol spreker voor vertegenwoordigers van het midden- en kleinbedrijf en deed het uitstekend op de televisie, omdat hij het vermogen had een authentieke indruk te maken. Hij had ook al jaren politieke ambities, maar had een opstapje nodig dat hem in de gelegenheid zou stellen het politieke systeem binnen te komen. Dat werd hem geboden door Leefbaar Nederland.

De Leefbaren waren linksige (‘pragmatisch links’) populisten die zich in de jaren negentig op plaatselijk niveau hadden gemanifesteerd, onder andere in Hilversum en Utrecht. Zij wilden een alternatief bieden voor de technocratische en regenteske bestuursstijl van Paars. Leefbaar Hilversum behaalde in 1998 een spectaculaire verkiezingsoverwinning; het kreeg 14 van de 37 zetels in de gemeenteraad. In Utrecht deden de Leefbaren het al even goed. Opgericht in 1997 scoorden ze het jaar daarop 9zetels. Nadat alle andere partijen Leefbaar Utrecht hadden buitengesloten, deden ze het twee jaar later nog beter, nu haalden ze 14 zetels en werden de grootste fractie in de raad. Gegeven deze successen leek er alle reden het ook eens op landelijk niveau te proberen met het Leefbaarmerk. Op 25 maart 1999 werd daarom Leefbaar Nederland opgericht dat de bureaucratie wilde bestrijden en de kiezers meer invloed wilde geven – weinig originele maar typisch populistische doelstellingen.

In de zomer van het volgende jaar ging Leefbaar Nederland op zoek naar een lijsttrekker die de partij bij de verkiezingen van 2002 op de kaart kon zetten. De Leefbaren begrepen goed dat zij zonder mediagenieke en liefst charismatische lijsttrekker kansloos zouden zijn. Tal van prominenten passeerden de revue. Hans Wiegel zag niets in populistische referenda, wat hem siert, en viel dus af. Hij zou het natuurlijk ook niet hebben gedaan als hij wel iets in referenda had gezien, aangezien zijn eigenaardige rol in de Nederlandse politiek nu eenmaal wilde dat hij achter de zijlijn bleef. Hans Wijers en Eduard Bomhoff voelden er niet voor. Zo werd het Fortuyn, die op 20 augustus 2001 had laten weten dat hij in de politiek wilde. Zijn voornemen was minister-president te worden.

Op 25 november koos het congres van Leefbaar Nederland hem met grote meerderheid tot lijsttrekker. Hij gaf vast een voorproefje van zijn theatrale mogelijkheden door na zijn redevoering op potsierlijke wijze te salueren en ‘at your service’ te zeggen. Het Journaal vond het prachtig en opende met dit wereldhistorische moment. Een enkeling begreep hoe groot het risico was dat Leefbaar Nederland met Fortuyn nam en sprak zelfs van een potentiële politieke zelfmoord. Leefbaar Nederland en Fortuyn pasten immers politiek helemaal niet bij elkaar. Fortuyn was veel conservatiever en vast van plan het immigratieprobleem tot een belangrijk punt van zijn campagne te maken, terwijl het bestuur van LN daar niets voor voelde. Fortuyn en LN sloten een monsterverbond: Fortuyn had een vehikel nodig om hem toegang tot de politiek te geven, al was die behoefte tijdelijk, zoals spoedig duidelijk zou worden, en LN kon niet zonder een begaafde politieke variétéartiest.

Na de breuk met Fortuyn zakte LN snel weg naar splinterniveau; het haalde bij de verkiezingen twee zetels. Voor de verkiezingen van januari 2003 was LN zo zorgelijk gestemd over de eigen attracties, dat Emile Ratelband werd benaderd met de vraag of hij geen lijsttrekker wilde worden. Dieper kan men denk ik politiek niet zinken. Ratelband werd door het congres weggestemd en kwam met een eigen lijst, een bewijs temeer voor de enorme verwarring die Fortuyn in de Nederlandse politiek had gezaaid. Gelukkig haalde Leefbaar Nederland noch Ratelband een Kamerzetel in 2003.

Ook op plaatselijk niveau verging het de Leefbaarpopulisten niet goed, een overtuigende demonstratie van de beperkte beleidsmatige mogelijkheden van de populistische revolte. Bij gebrek aan aansprekend succes verloor Leefbaar Hilversum in 2002 vier zetels. Na de overwinning van 2000 namen de Leefbaren in Utrecht deel aan het college. Toen werd duidelijk dat de werkelijkheid van het beleid weer heel wat anders was dan verbale provocatie in de oppositie. De populistische wethouders werden opgezogen door het gemeentelijk apparaat en konden niet duidelijk maken wat nu eigenlijk het wezenlijke verschil was tussen de populisten en de regenteske bestuurders van weleer. Het enige resultaat van het populistische avontuur in de Domstad was de Culturele Zondag, op zich overigens een sympathiek initiatief.

Genoeg over de teloorgang van Leefbaar Nederland. Het is tijd om de schijnwerpers te richten op de onmiskenbare hoofdrolspeler in het tumult van 2001 en 2002: Wilhelmus Simon Petrus Fortuyn (1948-2002), een man die karakterologisch niet zou hebben misstaan in een shakespeareaans drama. Fortuyn was een moederskind en overal een buitenbeentje. Zijn leven lang was hij een fabulant, die zich onveranderlijk belangrijker en deftiger voordeed dan hij in feite was. Dat hij gewoon Fortuijn heette en zijn vader handelsreiziger in enveloppen was, was eigenlijk onverdraaglijk. Hij meende op een of andere manier voor iets groots voorbestemd te zijn. Ergens zou hij ooit, behangen met eretekens, de rol van zijn leven spelen. Als student was Fortuyn een querulant, die bij het hoorcollege overbodige vragen stelde om op te vallen. Zijn rol in de studentenpolitiek van die jaren heeft hij in zijn memoires schromelijk overdreven. Daarbij is, zoals bij veel fabulanten, nooit duidelijk of hij zijn eigen sprookjes nu wel of niet geloofde. Zonder meer amusant is dat hij in 1968, het jaar van het revolutionaire straattheater, sympathie koesterde voor George Pompidou.

Na zijn afstuderen vertrok Fortuyn naar Groningen om daar marxistische of ‘kritische’ sociologie te gaan doceren, de modieuze academische kletskoek van die jaren. Politiek gezien heeft Fortuyn zijn ganse leven zonder kompas gevaren. Het ontbrak hem kennelijk volledig aan doordachte politieke principes of oriëntatiepunten. Zo waaide hij door de decennia met alle winden mee, een verschijnsel overigens waar veel radicalen uit die jaren later last van bleken te hebben. In de vroege jaren zeventig wilde hij graag lid van de CPN worden, op zich al een signaal van ingrijpende politiek-intellectuele verwarring. De CPN adviseerde hem echter zijn heil elders te zoeken, zodat hij in 1973 dan maar lid van de PvdA werd. In de jaren zeventig was hij een groot bewonderaar van Joop den Uyl, en ook dat was toen een modieus verschijnsel.

Zijn promotor Ger Harmsen, die de eerste versie van zijn dissertatie niet voldoende vond, gaf ooit een aardige karakteristiek van Fortuyn: soms briljant, maar ongeduldig, waardoor hij nooit iets afmaakt. Fortuyn had zijn zinnen gezet op een hoogleraarschap in Groningen, maar daar kwam het niet van, wellicht omdat hij een gepatenteerde ruziemaker was – ‘waar Pim komt, komt ruzie’. Hij was een groot liefhebber van de academische poppenkast, maar tegelijkertijd was hij ook in staat daarvan ironisch afstand te nemen. Hij wilde dolgraag meedoen en serieus genomen worden. Kwam het er echter op aan, dan ontbrak het hem weer aan de dodelijke ernst die de academische wereld vaak zo saai maakt. Hij was ook daar een buitenbeentje. Fortuyn was een eersteklas zenuwlijder en hoewel hij zeven jaar in psychoanalyse was, veranderde daar niet veel aan. Hij had voortdurend maagklachten en in de maanden van zijn komeetachtige opkomst in 2001 en 2002 werd hij geteisterd door angsten en slapeloosheid en had hij flinke hoeveelheden alcohol nodig om zichzelf te kalmeren.

Eind jaren tachtig was het linkse tij flink gezakt en hadden de studenten hun belangstelling voor de marxistische sociologie volledig verloren, altijd een risico voor docenten die zich op een modieus vak hebben toegelegd. Zijn afdeling werd gereorganiseerd en Fortuyn besloot, omdat het er niet naar uitzag dat hij in de academische wereld veel verder zou komen, met een stevige financiële compensatie voor zichzelf te beginnen. Zo werd hij projectmanager van de OV-studentenkaart, ook al een functie die hij vervolgens veel belangrijker maakte dan ze in werkelijkheid was. Hij was vijf jaar bijzonder hoogleraar aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, waar kwade tongen beweerden dat hij eigenlijk alleen kwam opdagen als hij zijn toga kon dragen.

Zijn ware bestemming vond hij in 1994, toen hij begon met een column in het weekblad Elsevier. Hij had in 1989 zijn lidmaatschap van de PvdA opgezegd en – rijkelijk laat – gekozen voor de politieke waan van de dag, het neoliberalisme, door hem voorzien van populistische franje. In deze jaren was hij enige tijd lid van de VVD. Via zijn columns in Elsevier, waarin hij de Paarse kabinetten kritisch volgde, werd hij een populaire spreker in kringen van het midden- en kleinbedrijf. Hij verscheen ook regelmatig in praatprogramma’s op de televisie, waar hij zich – charmant, intelligent, ad rem en tegen de keer – een bij uitstek mediamieke figuur betoonde. Waarschijnlijk was dit de rol waarvoor hij het best geoutilleerd was, maar Fortuyn was daar niet tevreden mee, hij wilde meer. Hij wilde in de politiek en dan niet om wethouder van Heerhugowaard te worden: hij moest en zou eerste minister worden. Alleen dat leek voldoende compensatie te bieden voor zijn levenslange psychische ongemak. Een echte hoofdrol zou zijn finale psychoanalyse zijn. Wat hem ontbrak, was een toegangspoort tot de politiek. Hij heeft zichzelf bij alle grote politieke partijen aangeboden, maar nergens was er belangstelling voor zijn wonderlijke combinatie van querulantisme en buitensporige ambitie. De behoefte van Leefbaar Nederland aan een eersteklas tv-performer kwam als geroepen.

Begin december gaven de peilingen Leefbaar Nederland zeven zetels. Dat getal steeg in de volgende weken gestaag, naarmate Fortuyn en zijn kijk op Paars meer vat op de verkiezingscampagne kregen. Desondanks waren ze bij Leefbaar Nederland niet onverdeeld gelukkig met hun lijsttrekker. Kay van de Linde, de campagnemanager van Leefbaar Nederland, die het vak in de Verenigde Staten had geleerd, vond Fortuyn een onmogelijke lastpost. Je kon niet eens rustig met hem gaan eten, omdat hij bij de geringste aanleiding luide stennis maakte over de kwaliteit van voedsel en bediening. De zakenman Willem van Kooten, een van de medeoprichters van Leefbaar Nederland, ergerde zich aan Fortuyns infantilisme. Naarmate zijn ster steeg, ging hij zich gedragen als een baldadige jongen. Van Kooten vond vooral Fortuyns weinig realistische gezeur over zijn aanstaande eersteministerschap en zijn gedetailleerde plannen voor de verbouwing van het Catshuis hoogst irritant. Diverse bestuursleden drongen erop aan dat Leefbaar Nederland links moest blijven en vroegen zich – zeer terecht – af of dat wel kon met Fortuyn aan het roer.

Kenmerkend voor de rommelige en amateuristische sfeer was de gang van zaken rond de samenstelling van een lijst van mogelijke Kamerleden voor Leefbaar Nederland. Fortuyn trok zich weinig aan van zijn partijorganisatie en bood allerlei kennissen (‘ik ken nog een leuke tandarts in Groningen’) en bekende Nederlanders uit de losse pols een plaats op de lijst aan, zoals hij enige tijd later nog eens Theo van Gogh voorstelde minister van Cultuur te worden. Deze amateuristische, volstrekt ondemocratische willekeur contrasteert wel scherp met de verkiezingsretoriek van de lijsttrekker. Was dit nu de partij die zich echt iets van de burgers ging aantrekken? Al in de aanloop naar een geheel nieuwe, werkelijk democratische politiek was de nieuwe politiek niet beter, maar slechter, ondoorzichtiger en klunziger dan de bestaande politiek.

Fortuyn begint voor zichzelf

De kiezers konden echter niet achter de schermen kijken. Volgens de opiniepeilingen stond Leefbaar Nederland half januari op zestien zetels. Ruim een week later waren het er al twintig. Onderzoek toonde aan dat die zetels voornamelijk afkomstig waren van de VVD, die bovendien vanwege de verantwoordelijkheid van haar minister van Justitie voor de bolletjesslikkers op Schiphol politiek in zwaar weer terecht was gekomen. De attractie van Leefbaar Nederland bestond voor 90 procent uit zijn charismatische lijsttrekker. De hele ‘nieuwe politiek’ bestond de facto uit het televisieoptreden van Fortuyn, gekoppeld aan zijn provocatief verwoorde weerzin tegen de islamitische immigranten. De zogenaamde partijen die hem als vehikel dienden, waren betekenisloos. Na zijn vertrek als lijsttrekker schrompelde Leefbaar Nederland razendsnel weg en de Lijst Pim Fortuyn bleek na zijn dood een tragikomisch gezelschap, dat bij gebrek aan cohesie en een echte politieke boodschap niets te zoeken had in de landspolitiek.

Achteraf lijkt de breuk tussen Fortuyn en Leefbaar Nederland volstrekt onvermijdelijk, gezien hun zeer verschillende standpunten over de essentialia van het overheidsbeleid. Toch waren beide partijen verward en geschokt toen die breuk zich ten slotte voordeed. Aanleiding was een groot interview van Fortuyn met de Volkskrant, dat verscheen op 9 februari. Daarin deed Fortuyn twee uitspraken die voor het bestuur van Leefbaar Nederland onaanvaardbaar waren, maar die ook buiten de populistische kring opwinding veroorzaakten.

Gevraagd naar het aantal asielzoekers dat Fortuyn jaarlijks zou willen toelaten, antwoordde hij: ‘Wat mij betreft dus nul. Ik vind 16 miljoen Nederlanders wel genoeg. Het is een vol land.’ Toen zijn interviewers Fortuyn erop wezen dat hij zijn partij had beloofd niet meer te zeggen dat het land vol was, merkte hij op dat hij zich daarvan maar niet te veel meer moest aantrekken. Verder liet hij weten wel af te willen van het eerste artikel van de grondwet, waarin discriminatie wordt verboden.

De paniek in Leefbaar Nederland was groot. Op een vergadering waarin de emoties hoog opliepen, werd de lijsttrekker ontslagen. Toen hij wegreed van de plaats des onheils zei hij tegen de verzamelde journalisten: ‘Ik word minister-president van dit land. Vergis je niet.’ Pogingen de zaak te lijmen leidden tot niets. Andere politici waren in het bijzonder zeer kritisch over de afschaffing van het eerste artikel van de grondwet. De bestuursleden van Leefbaar Nederland voelden er niets voor primair geïdentificeerd te worden met een nodeloos kwetsend geformuleerde anti-islamitische stellingname.

Leefbaar Nederland zette zich vooral af tegen Paars en zijn veronderstelde regenteske bestuursconsensus. Daartegen ageerde Fortuyn ook wel in het interview, maar het lag voor de hand dat zijn opmerkingen over de moslimimmigranten aanzienlijk meer invloed zouden hebben op degenen die daar gevoelig voor waren. De grote emoties van 2002 betroffen de immigratie en per saldo niet de wachtlijsten in de medische zorg of het disfunctioneren van de Nederlandse Spoorwegen. Fortuyn herhaalde nog eens dat hij het land terug wilde geven aan de burgers en dat het poldermodel had gezorgd voor een gesloten bestuurscultuur.

Hij richtte zich vervolgens niet tegen de immigranten in het algemeen, het ging hem vooral om de moslims: ‘Meneer, als ik het juridisch rond zou kunnen krijgen, dan zou ik gewoon zeggen: d’r komt geen islamiet meer binnen! Maar dat kan ik niet rond krijgen. De islam is achterlijk, ik zeg het maar, het is gewoon een achterlijke cultuur.’ Even daarvoor had hij de moslims en hun organisaties vergeleken met de communisten in de jaren van de Koude Oorlog. Daarmee waren de moslimimmigranten neergezet als de vijfde colonne van een vreemde mogendheid, een evident gevaar voor de staatsveiligheid. Aangezien hij in hetzelfde interview ook zei dat de moslims die er al waren mochten blijven, is het niet duidelijk wat hij eigenlijk met deze opgewonden retoriek wilde bereiken. Electoraal werkte het ongetwijfeld voortreffelijk. Op 10 februari verklaarde de voorzitter van Leefbaar Nederland in het programma Buitenhof officieel dat de partij geen vertrouwen meer had in Fortuyn.

De ‘islamisering’ van Nederland

De redenen voor zijn weerzin tegen de islam had Fortuyn vijf jaar eerder uit de doeken gedaan in zijn Tegen de islamisering van onze cultuur. Nederlandse identiteit als fundament (Utrecht, 1997). Dat is een wonderlijk boekje, waarin de auteur geen duidelijke keuze lijkt te kunnen maken tussen zijn eigen opwindende, radicale retoriek en zijn gezonde verstand. Fortuyn zet op de allereerste bladzijde uitzonderlijk zwaar in: ‘Nederland wordt gekenmerkt door cultuurrelativisme. Wij Nederlanders zijn niet meer geïnteresseerd in ons erfgoed en onze erflaters. We (…) weten (…) niets over onze culturele identiteit. (…) In onze zogenaamde multiculturele samenleving komen de (fundamentalistische) islamitische cultuur en de traditionele Nederlandse cultuur dagelijks met elkaar in aanraking. Hierbij dreigt, als gevolg van onze desinteresse voor onze eigen identiteit en voor het wezen van onze samenleving, onze oorspronkelijke cultuur geheel ten onder te gaan. Dit moeten we met man en macht zien te voorkomen. (…) Van wezenlijk belang (…) [is] een goed inzicht in de verschillen tussen de (fundamentalistische) islam en de traditionele joods-christelijk-humanistische cultuur.’ (Zie pagina 7.)

Dertig bladzijden verder maakt de schrijver duidelijk dat niet alleen Nederland, maar het hele Westen kiest voor een strategie van pappen en nathouden als het gaat om de islam. Dat is gevaarlijk ‘omdat het Westen zijn eigen cultuur, de kern van zijn waarden- en normenstelsel, niet formuleert. Dat nu is een fout die de westelijke, democratische landen in München in 1938 ook al eens hebben gemaakt. Vervolgens komt Ronald Reagan opdraven die de Sovjetunie definieerde als het Rijk van het Kwaad en die vervolgens de tegenstander op de knieën dwong met een strategie van militaire en cultureel-mentale kracht.’

Slechts zelden zal men zo veel onzin in zo’n beperkte tekst bijeen vinden. Hoewel het verder met het Nederlandse populisme niets te maken heeft, is het toch leerzaam om te beginnen met de beweringen over Ronald Reagan, omdat die al direct demonstreren dat Fortuyns argumenten vaak niets met de werkelijkheid te maken hebben. Dat de Sovjetunie is verdwenen was niet het gevolg van de ‘cultureel-mentale’ kracht van Reagan en slechts in zeer algemene zin van de militaire macht van de Verenigde Staten. De Sovjetunie is ineengestort doordat het systeem niet bestand bleek tegen de hervormingen van Gorbatsjov. Het is ook die laatste die een eind maakte aan de Koude Oorlog, omdat hij het nut van die confrontatie niet inzag en de omvangrijke defensie-uitgaven liever wilde gebruiken voor investeringen ten behoeve van de economie. Het was de grote verdienste van Reagan dat hij bereid was Gorbatsjov serieus te nemen en zijn concessies beleefd te aanvaarden. Dan die onverslijtbare retorische stoplap van eenieder die niets van geschiedenis weet: het verdrag van München van september 1938. De gebeurtenissen in München hadden helemaal niets te maken met het westelijk onvermogen zijn cultuur nauwkeurig te definiëren. Het ging om de vraag of Engeland en Frankrijk op dat moment bereid waren om oorlog tegen Duitsland te voeren ten behoeve van de territoriale integriteit van Tsjechoslowakije. Zij waren daartoe niet bereid omdat zij weinig geïnteresseerd waren in de strategische verhoudingen in Oost-Europa. Waren zij daarin wel geïnteresseerd geweest, dan hadden zij nog geen oorlog willen voeren, omdat zij daarvoor nog onvoldoende waren voorbereid.

Kern van Fortuyns argumentatie is het wonderlijke idee dat de Nederlandse cultuur en trouwens de cultuur van het gehele Westen verloren zal gaan in de dagelijkse confrontatie met de islam als we de essentie van die cultuur niet met hand en tand bewaren. Werkelijk? Zou de gehele westelijke cultuur, de Amerikaanse en de Europese, verloren kunnen gaan door het contact met een kleine minderheid van moslimimmigranten, in de Verenigde Staten zelfs een zeer kleine minderheid? Meende hij dat werkelijk, of is dit gewoon slordige retoriek, de bekende populistische overdrijving, goedkoop effectbejag? Hoe zou die minderheid, sociaal-economisch zwak en bovendien gediscrimineerd, de dominante cultuur van de overgrote meerderheid succesvol te lijf kunnen gaan? Hier wordt de recente geschiedenis werkelijk op zijn kop gezet: het is niet de islam die de westerse cultuur bedreigt, het is de westerse cultuur die naar het gevoel van vele moslims de islam bedreigt, wat men verder ook van die islam moge denken.

De westerse onverschilligheid voor de eigen cultuur is het gevolg van het westerse cultuurrelativisme en het rampzalige idee van de multiculturele samenleving. De islamofoben komen altijd weer aan met die beide begrippen. Ongetwijfeld zijn er westerse intellectuelen te vinden, zeker in de academische wereld, die als cultuurrelativist kunnen worden beschouwd en die de multiculturele samenleving een mooi idee vinden. De overgrote meerderheid van de westerlingen is echter overtuigd van de vanzelfsprekende superioriteit van de eigen cultuur. Van een daadwerkelijke multiculturele samenleving is in het Westen nergens ooit sprake geweest, in de zin dat verschillende culturen in de samenleving gelijkwaardig naast elkaar staan. Integendeel, de culturen van de verschillende immigranten hebben nooit meer dan een marginale rol gespeeld. Om dat te constateren hoeft men in de diverse westerse landen alleen maar een avondje televisie te kijken.

Fortuyn zet de westerse joods-christelijke-humanistische traditie scherp tegenover de traditie van de islam, die hij steeds associeert met haar fundamentalistische variant. Dat is op zijn minst zonderling. Laten we beginnen met de joodse en christelijke elementen in de westerse traditie. Nergens worden die nader verklaard of uitgewerkt. Naar zijn gevoel versterken zij elkaar kennelijk en gaan zij ook naadloos in elkaar over. Daar zouden de joden die in de afgelopen eeuwen door christenen zijn vermoord uit naam van de christelijke beginselen bepaald van opkijken. Dat de christelijke beginselen zo gecontrasteerd worden met de islamitische is ook vreemd. Tot zeer kort geleden waren alle aspecten van het islamitische geloof die Fortuyn zo weerzinwekkend vindt, essentiële onderdelen van de dagelijkse christelijke praktijk: de discriminatie van homo’s, de ondergeschikte positie van de vrouw en andere zaken die nog aan de orde zullen komen. Ten slotte is er dan dat humanisme, dat natuurlijk ook weer niet wordt gedefinieerd of uitgewerkt. Het moderne humanisme is een ensemble van opvattingen die zich juist afzetten tegen het obscurantisme van het christendom. Het belangrijkste intellectuele project van de afgelopen eeuwen, de bevrijding van de wetenschap uit de kluisters van het geloof, wordt door Fortuyn niet genoemd. Even idioot is natuurlijk ook de afwezigheid van de Grieks-Romeinse traditie.

Het lijkt mij dat zijn opmerkingen over de essentialia van de westerse cultuur niet meer zijn dan vage en vooral volledig ongereflecteerde kletskoek. Hij legt er telkens de nadruk op dat wij onze culturele identiteit opnieuw moeten definiëren. Die herontdekte identiteit kan ons een nuttig gevoel van geborgenheid en eigenheid geven. Het zou dan wel prettig zijn geweest als hij op zijn minst een aanduiding zou hebben gegeven van datgene wat hij als zodanig beschouwde. Gaat het om de ‘VOC-mentaliteit’, de Oranjetraditie of juist om die christelijke tradities in ons verleden? Dan is weer de vraag of het de gereformeerde of de rooms-katholieke tradities zijn, die we opnieuw moeten definiëren. Onze ‘identiteit’ is helemaal niet zo’n simpele, eendimensionale zaak als Fortuyn schijnt te denken. Hij heeft er in feite helemaal niet goed over nagedacht, het zijn niet meer dan gelegenheidsargumenten van de rommelzolder van de opiniepagina’s, die van pas komen om de dreiging van de islam een duistere schaduw te laten werpen.

Wat zijn dan vervolgens zijn praktische argumenten voor het levensgrote gevaar van de islamisering? Wezenlijk, aldus Fortuyn, voor ons politiek-culturele bestel is de scheiding van Kerk en Staat. In de islamitische landen bestaat die scheiding niet en kennelijk is het zo dat onze moslimimmigranten ook hier een einde aan die scheiding zullen maken als wij even de andere kant op kijken. Met die scheiding, schrijft Fortuyn streng, mag nimmer gemarchandeerd worden. Hij laat echter na te vermelden wie dan in Nederland van plan is daarmee te gaan marchanderen. De eventuele opheffing van de scheiding van Kerk en Staat is in Nederland helemaal niet aan de orde. Er is met die scheiding in Nederland bovendien nog iets vreemds aan de hand: ze is namelijk nog lang niet volledig en was tot ver in de jaren zestig zelfs afwezig, juist vanwege die door Fortuyn zo bewierookte christelijke beginselen. De Nederlandse zondag is vanwege de christelijke beginselen nog steeds een geestelijk en commercieel rampgebied en op tal van terreinen zijn de restanten van het zware christelijke stempel nog steeds te vinden.

Fortuyn noemt de emancipatie van vrouwen en homo’s een grote culturele verworvenheid en daar heeft hij volkomen gelijk in. Hij lijkt echter te vergeten dat die verworvenheid, zoals ik hiervoor al even opmerkte, gerealiseerd is in een lang en moeizaam gevecht met die prachtige christelijke traditie. De positie van de vrouw in de islamitische landen is ronduit verschrikkelijk, merkt Fortuyn op. Ook daarin heeft hij volkomen gelijk. Vervolgens is zijn suggestie dat de moslimimmigranten de emancipatie van vrouwen en homo’s hier deels ongedaan zouden kunnen maken. Voor die bewering worden geen steekhoudende bewijzen aangevoerd, omdat die er niet zijn. Fortuyn vindt terecht dat de positie van de vrouw in de moslimgemeenschappen in de westerse samenlevingen verbeterd moet worden. Dat is inderdaad een loffelijk streven. Het zou echter een illusie zijn te denken dat een dergelijk emancipatieproces snel zal verlopen. Laten we niet vergeten dat de westerse samenlevingen op zijn minst meer dan een eeuw over dat emancipatieproces hebben gedaan. In Nederland was de gehuwde vrouw nog in een groot deel van de jaren vijftig juridisch onbekwaam. Resteert de opvoeding van de kinderen in traditionele moslimgezinnen. Daarvoor geldt hetzelfde als voor de emancipatie van homo’s en vrouwen: het moet anders en beter, maar ook dat is een proces waar zeker een generatie overheen gaat.

Als zijn betoog al flink op gang is, vraagt Fortuyn zich af waar dan eigenlijk sprake is van de gevreesde ‘islamisering’. ‘Geografisch gezien,’ schrijft Fortuyn, ‘is deze problematiek dan ook buitengewoon overzichtelijk.’ Het gaat namelijk slechts om de achterstandswijken van de vier grote steden. De zorgen over de problemen van die achterstandswijken zijn volkomen terecht, maar dat is toch wel een heel andere zaak dan de ‘islamisering’ van de gehele Nederlandse samenleving, laat staan van het Westen. Als Fortuyn zich beperkt zou hebben tot een filippica tegen de omvangrijke immigratie en de aanzienlijke maatschappelijke problemen die daarmee gepaard gaan, valt daar goed over te discussiëren. Het is een standpunt dat zich binnen de grenzen van de redelijkheid bevindt. Het paranoïde beeld van de veronderstelde islamisering bevindt zich echter buiten de grenzen van de redelijkheid. Of Fortuyn deze ongelukkige term louter heeft geïntroduceerd om de aandacht te trekken, als verbale provocatie – een van de standaardmethoden van de populistische modus operandi – weet ik niet. Hij was in ieder geval intelligent genoeg om beter te weten. De lancering van de islamiseringsfobie was hoe dan ook schandalig en onverantwoordelijk. Zij is een eigen leven gaan leiden en wekt steeds angsten waar geen enkele reden voor is.

Daar komt dan nog bij dat de redeloze angst voor de islamisering van de westerse cultuur na 11 september en de aanslagen in Madrid en Londen al te gemakkelijk werd gekoppeld aan het terroristische geweld van radicale jihadisten. Dat het terrorisme, hoe ernstig die individuele aanslagen ook waren, verrassend beperkt is gebleven en op geen enkele manier een bedreiging vormt voor de cohesie en continuïteit van de westerse samenlevingen, realiseert men zich onvoldoende. In Nederland zijn de onredelijke angsten wellicht nog groter, doordat Theo van Gogh is vermoord door een godsdienstwaanzinnige moslim. Dat is zonder meer een tragische zaak, maar daaraan is vervolgens een veel te grote algemeen-maatschappelijke betekenis toegekend.

Fortuyns polemiek tegen de immigratie als mogelijke bedreiging van onze cultuur heeft naderhand een wonderlijke mythologie opgeleverd, zoals zijn hele verschijning aan het firmament van de Nederlandse politiek heeft geleid tot omvangrijke mythevorming. Hij zou de eerste zijn geweest die de immigratieproblematiek aan de orde heeft gesteld, de eerste die de moed had uit te spreken wat een groot deel van de zwijgend bezorgde bevolking dacht. De politiek-culturele elite, in de greep van vage linkse idealen, zou het op lafhartige wijze volkomen af hebben laten weten en de Paarse kabinetten zouden de kop in het zand hebben gestoken. Daar klopt helemaal niets van. Laat ik daartoe herinneren aan het optreden van Aad Kosto, Frits Bolkestein en Job Cohen.

In de vroege jaren negentig was Aad Kosto, nota bene een PvdA’er, staatssecretaris van Justitie en als zodanig belast met asielzaken. Hij was toen voornemens een scherpere scheiding aan te brengen tussen echte asielzoekers en asielzoekers die eigenlijk economische migranten waren. Gevolg was dat zijn huis werd opgeblazen door de actiegroep RaRa. Het is bepaald ironisch dat Fortuyn in die jaren kritiek had op Kosto vanwege diens voornemen strenger op te treden. Het was ook in die jaren dat Bolkestein de immigratiekwestie zeer prominent en kritisch aan de orde stelde. Fortuyn erkende wel dat Bolkestein hem was voorgegaan, maar Bolkestein had volgens hem slechts gesproken en niets gedaan.

Zo ontstaat al snel de indruk dat de politieke elite in de Paarse jaren de immigratiekwestie op onverantwoorde wijze heeft laten versloffen. Dat is echter niet juist en daarom is het ronduit merkwaardig dat de Vreemdelingenwet die staatssecretaris Cohen in juni 2000 door de Kamer loodste in de Fortuynliteratuur slechts terloops of helemaal geen aandacht krijgt. Zoals in zoveel politieke kwesties was Fortuyn ook in het immigratiedebat een relatief late bekeerling. Dat Cohen erin was geslaagd VVD, PvdA en D66 op een lijn te krijgen, was een prestatie van formaat. De VVD wilde een strengere wet, de twee andere partijen hadden graag een wat soepeler regeling gezien. Cohens wet veranderde vooral de toelatingsprocedures en kon zowel ruimhartig als zeer onaangenaam worden gebruikt. Na Paars kwam er geen nieuwe wet, maar werd de toepassing van de wet veel strenger. Je kon immers asielzoekers het voordeel van de twijfel gunnen, maar je kon evengoed het omgekeerde doen. Rita Verdonk heeft steeds gewerkt met de Vreemdelingenwet van Job Cohen. Dat heeft meerdere malen geleid tot scherpe kritiek van internationale mensenrechtenorganisaties. De Vreemdelingenwet van Cohen heeft in samenwerking met de conjuncturele terugval van de economie tot gevolg gehad dat het aantal asielzoekers zeer sterk terugliep. In 2004 was er zelfs sprake van een migratieoverschot.

De Lijst Pim Fortuyn

De breuk met Leefbaar Nederland blijft een merkwaardige zaak. Fortuyn had die gemakkelijk kunnen voorkomen en het politieke succes was er niet minder om geweest als hij lijsttrekker van LN was gebleven. Heeft hij dan met opzet een breuk geforceerd? Is hij volledig voor zichzelf begonnen toen hij zijn kans schoon zag? Dat lijkt ook weer niet het geval. De breuk was geen geplande, emotieloze affaire. Alle betrokkenen waren zwaar aangeslagen. Laten we het daarom maar houden op Fortuyns eigenzinnigheid en dwarsheid. Op 11 februari kondigde hij aan met een eigen lijst te komen en drie dagen later werd inderdaad de LPF, de Lijst Pim Fortuyn opgericht. Voorlopig was er geen geld en ontbrak het aan Kamerkandidaten en een programma. Daar zou op verrassend korte termijn in worden voorzien, al waren de financiers dubieus en de kandidaten deels nog dubieuzer en was het programma nogal vaag.

Voorlopig besloot Fortuyn zich te concentreren op de gemeenteraadsverkiezingen op 6 maart. Hij was in Rotterdam lijsttrekker van Leefbaar Rotterdam. Ten tijde van zijn breuk met Leefbaar Nederland was het te laat om die situatie nog te veranderen. In Rotterdam stond Leefbaar op grote winst en die werd op de verkiezingsdag ook verzilverd: Leefbaar Rotterdam kreeg liefst 34,7 procent van de stemmen. Dat leverde 17 van de 45 zetels in de raad op. Terwijl Fortuyn voor deze kapitale overwinning door velen nog werd beschouwd als een begaafde schertsfiguur, moest hij nu wel serieus worden genomen. Rotterdam legitimeerde de LPF.

Fortuyn constateerde dat Paars klaar was en werd bijgevallen door Wiegel, die orakelde dat Paars voorbij was. De verliezers dachten er natuurlijk anders over. Vonhoff gebruikte namens de VVD een achteraf wat ongelukkige beeldspraak door Fortuyn met een lichtkogel te vergelijken; schitterend stralend, maar van zeer korte duur. Hans Kombrink, wethouder voor de PvdA in Rotterdam, constateerde dat Fortuyn een mediahype was, een perfecte demonstratie van de politiek als vermaak. Daar had hij geen ongelijk in, maar zijn gelijk was toch maar partieel. Er was meer aan de hand, anders was het geen 34,7 procent geworden.

Voor de verliezers was het leed nog niet geleden met de pijnlijke verkiezingsuitslag. Naar aanleiding daarvan werd er een zeer laat televisiedebat gehouden onder leiding van Witteman. Daar verschenen Melkert en Dijkstal, maar ook Fortuyn, Balkenende, Rosenmöller en De Graaf. Melkert was zichtbaar moe en slechtgehumeurd, Dijkstal was van plan zo snel mogelijk te vertrekken. Dat gaf Fortuyn – euforisch na zijn overwinning – alle ruimte voor een staaltje superieur sarren. In zijn kritiek op Paars werd hij bijgevallen door Balkenende, die een paar maanden eerder een gewiekst niet-aanvalsverdrag met Fortuyn had gesloten. Uiteindelijk zou Balkenende ook de grote politieke profiteur zijn van de lichtkogel Fortuyn. Op de kijkers maakten Melkert en Dijkstal de indruk slechte verliezers te zijn, en aangezien er vreemd genoeg op dit late tijdstip nog zo’n twee miljoen kijkers waren, versterkte dat in hoge mate het overwinningseffect van Fortuyn.

Een paar dagen voor de gemeenteraadsverkiezingen had Fortuyn zijn kandidatenlijst voor de Tweede Kamer gepresenteerd. Het was bepaald geen indrukwekkend gezelschap en in de volgende maanden zou blijken dat zelfs deze eerste indruk nog veel te positief was geweest. Een wonderlijker gezelschap van opportunisten, ruziemakers, halvegaren en gefrustreerden heeft zich nooit eerder in de Nederlandse politiek gemanifesteerd. Fortuyn zelf had er ook een hard hoofd in. Het kwaliteitsgebrek deed er electoraal uiteindelijk niets toe, de kiezers ging het louter om de kale profeet, zijn partijtje was niet meer dan stof in de wind.

Organisatorisch en financieel was de LPF van haar haastige start tot haar vroege dood een janboel. De financiering van de LPF werd verzorgd door projectontwikkelaars en grote vastgoedhandelaren. Er werd een stichting in het leven geroepen die het de grote geldschieters mogelijk maakte anoniem te doneren. Zonder meer een rare gang van zaken als men van plan is ‘het land terug te geven aan de burgers’.

De puinhopen van Paars

Voor het programma van de LPF zorgde Fortuyn op 14 maart met de presentatie van een boek met de fantastische titel De puinhopen van acht jaar Paars. Een genadeloze analyse van de collectieve sector en aanbevelingen voor een krachtig herstelprogramma (Rotterdam, 2002). Die metaforische puinhopen vormden, grotendeels onterecht overigens, het intellectuele raamwerk van de komende verkiezingscampagne. Bij de presentatie van het boek werd Fortuyn getroffen door drie stinkende taarten van de Biologische Bakkers Brigade. Dat bracht hem ertoe zich geëmotioneerd te beklagen over de ‘demonisering’ die hem ten deel viel. Onderzoek heeft aangetoond dat het met die veronderstelde demonisering erg meeviel. De stevige kritiek die Fortuyn kreeg van andere politici, was immers nog geen demonisering. Daarvan kon redelijkerwijze pas worden gesproken als hij in verband werd gebracht met de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog door de associatie met de racistische en discriminerende politiek van het nationaal-socialisme. Dat nu gebeurde slechts zeer, zeer zelden. Bovendien was het verwijt van demonisering wat zonderling uit de mond van Fortuyn. Hij was degene die vanaf zijn intrede in de landelijke politiek ruimhartig gebruik had gemaakt van de verbale provocatie, de persoonlijke aanval en de schromelijke overdrijving.

Ook bij De puinhopen zet Fortuyn weer bijzonder zwaar in, alsof hij de lezer direct beslissend wilde verbluffen voor het geval die nooit verder zou komen dan de eerste paar bladzijden. De politiek had het in Nederland in de voorgaande jaren volledig af laten weten. Het land werd bestuurd door een kongsi van zelfbenoemde politici en een technocratisch-ambtelijke elite. Dit elitaire gezelschap trok zich niets aan van de democratische procedures en de wensen van de burgers. De twee Paarse kabinetten hadden niets klaargemaakt en het veel geroemde poldermodel was een exclusieve, ja, autistische overlegstructuur die opgedoekt moest worden. Zou Fortuyn dat nu werkelijk gedacht hebben? Of was deze wat lachwekkende retoriek wederom de enige manier om aandacht te trekken?

Inderdaad was het politieke bedrijf in de jaren negentig wat weinig geprofileerd en ontbrak het aan ideologische opwinding. Dat betekende echter allerminst dat de democratie was afgeschaft. Nog in 1994 hadden CDA en PvdA samen 32 zetels verloren. In 1998 had Paars, zeer terecht overigens, de verkiezingen gewonnen. Het kabinet zat er bepaald niet zonder electorale legitimatie. Fortuyns eigen optreden zou leiden tot spectaculaire verkiezingswinst. In feite slaan de klachten over een gesloten politiek systeem nergens op. De Nederlandse democratie heeft de afgelopen decennia verrassend alert gereageerd op de stemmingsveranderingen onder de kiezers. Dat Nederland een ‘schijndemocratie’ is, hoort men vooral van populisten en politicologen. Die laatsten gaan uit van een democratiemodel dat per definitie van elke reële, functionerende democratie een soort elitedictatuur maakt (zie het maandblad M van NRC Handelsblad van mei 2002).

Ter bestrijding van de zelfbenoemde elite moesten volgens Fortuyn zo veel mogelijk Nederlandse functionarissen worden gekozen. Dat zou ertoe leiden dat ook ‘gewone’ mensen werden gekozen. Van fundamenteel belang was dat ook de minister-president voortaan moest worden gekozen. De verstrekkende staatsrechtelijke consequenties daarvan werden door Fortuyn niet aan de orde gesteld. Evenmin had hij belangstelling voor de vraag waarom politieke systemen waar de minister-president of de president al wel direct werd gekozen, niet significant democratischer functioneerden dan Nederland.

Fortuyn kwam verder met diverse voorstellen om de bestuurlijke structuur los te schoffelen en efficiënter te maken. Hij stelde voor het land te verdelen over vijf tot zes regio’s, die bestuurd zouden moeten worden door een gekozen ‘stadhouder’. Wie in de afgelopen decennia de discussie enigszins heeft gevolgd over de provinciale herindeling en de constructie van stadsgewesten, zal dit een hoogst ongelukkig voorstel vinden. Heel aardig voor een congresje van bestuurskundigen, maar verder zonde van alle moeite. Hetzelfde geldt eigenlijk voor zijn voorstel om de ministerraad te beperken tot zes leden, die zich onder leiding van de gekozen minister-president zou moeten gedragen als de raad van bestuur van Unilever. In één moeite door kunnen we ook zijn voorstel voor een eenjarige dienstplicht voor jongens en meisjes aan deze onuitvoerbare plannetjes toevoegen. Zelfs als we ervan uitgaan dat dit voorstel goed bedoeld is, lijkt het mij bij voorbaat volstrekt onaanvaardbaar om zonder dringende noodzaak een dergelijke vrijheidsbeperkende maatregel te treffen.

Mogen we Fortuyn geloven, dan had de Nederlandse verzorgingsstaat monsterlijke proporties aangenomen. Dat de uitwassen van de verzorgingsstaat in de jaren tachtig en negentig flink waren gesnoeid, vermeldde hij niet. Het aantal uitkeringsgerechtigden van de WW, de WAO en de bijstand bedroeg in 2002 1.365.000. Natuurlijk wees Fortuyn erop dat de Nederlandse bevolking verhoudingsgewijs zeer gezond was, zodat het op zijn minst merkwaardig was dat het aantal arbeidsongeschikten veel hoger was dan in andere landen. De WAO moest daarom naar zijn mening beperkt worden tot werkgerelateerde kwalen en objectief vaststelbare ziekten. Aanstellers moesten eruit worden gegooid. Wat een heerlijke simpele oplossing. Hij bood echter geen oplossing aan voor niet-werkgerelateerde ziekten, die desondanks arbeid onmogelijk maakten. Evenmin stelde hij een eenvoudige methode voor om echte zieken van aanstellers te onderscheiden.

De oorzaak van de ‘overbevolking’ in de WAO onthulde hij ook niet. Deze wetgeving was in de jaren van de ingrijpende sanering van de Nederlandse economie door de sociale partners gebruikt om oude en/of overtollige werknemers geruisloos en toch fatsoenlijk af te voeren. De WAO was daarvoor gebruikt omdat de uitkeringen relatief hoog waren en de toelatingscriteria niet erg streng. Wie studie maakt van de sociale wetgeving in andere West-Europese landen, zal ontdekken dat elk land zijn eigen sociale wetgevingsfolklore had, dat wil zeggen: een regeling die gebruikt kon worden als een aantrekkelijke vluchtroute uit de arbeidsmarkt. In België was dat bijvoorbeeld de WW, in Engeland de bijstand. Alle West-Europese landen hadden immers te maken gehad met dezelfde structurele economische problemen. Het uitkeringsniveau was in Nederland zeker niet hoger dan elders. Het was zelfs lager, maar dat was het gevolg van het geringe volume van het ouderdomspensioen ten gevolge van een relatief jonge bevolking. Dat er in Nederland sprake zou zijn van een ‘monster’ had Fortuyn zelf verzonnen, omdat het hem goed uitkwam en hij er niet veel van wist (voor de cijfers, zie: SCP-rapport, Nederland in Europa, Den Haag 2000). Zonder een forse groei van de werkgelegenheid zouden alternatieve sociale arrangementen niet noemenswaard goedkoper zijn.

De wachtlijsten in de gezondheidszorg, die Paars aanzienlijke politieke schade hadden berokkend, wilde Fortuyn aanpakken door in die zorg veel bedrijfsmatiger te gaan werken. De hele overheid moest veel bedrijfsmatiger gaan werken. Ten aanzien van dit neoliberale patentgeneesmiddel was Fortuyn echter zonderling ambivalent gestemd. Hij stelde bijvoorbeeld voor de Nederlandse Spoorwegen, waar de bedrijfsmatige aanpak weinig gelukkige resultaten had gehad, weer in de overheidsgreep te nemen. In dit verband deed hij ook de verstandige suggestie geen monopolisten te privatiseren. Ook op onderwijskundig terrein had hij sympathieke ideeën. Hij zag niets in de eindeloze onderwijshervormingen en de onophoudelijke schaalvergroting in het middelbaar onderwijs. Anderzijds was zijn beschrijving van de narigheid in onderwijsland wel erg somber. In internationale vergelijkingen deden het Nederlandse onderwijs en de Nederlandse wetenschap het namelijk lang niet slecht.

Essentieel in Fortuyns programma was vanzelfsprekend een andere, veel hardere aanpak van de immigratieproblematiek. De Vreemdelingenwet van Cohen werd door hem niet vermeld. Hij begon die passage verrassend met scherpe kritiek op de zijns inziens idiote mondiale oorlog tegen het terrorisme van de Amerikaanse president. De Amerikanen zouden er verstandig aan doen hun militaire presentie in de islamitische wereld te verminderen of te beëindigen. De moslims waren dan baas in eigen huis en dat zou ons het morele recht geven om tegen de moslimimmigranten te zeggen: hier zijn wij de baas! Dat gaf dan de mogelijkheid tot overheidsmaatregelen, die waarschijnlijk niet zonder dwang konden worden geëffectueerd, om de integratie te bevorderen. Fortuyn zag de moeizame integratie als een van de oorzaken van de hoge criminaliteit onder allochtone jongeren. Ook de import van bruiden uit het land van herkomst moest worden tegengegaan. De toestroom van asielzoekers diende zo veel mogelijk te worden afgeremd, indien noodzakelijk door het opzeggen van internationale verdragen. Zoals hiervoor al opgemerkt is het aantal asielzoekers in de eerste jaren van deze eeuw zeer sterk verminderd door de slechtere economische situatie en een strenge interpretatie van Cohens Vreemdelingenwet. Er waren in de meeste jaren aanzienlijk minder asielzoekers dan de 10.000 die zelfs Fortuyn wel wilde gedogen.

Dat onbeperkte immigratie in Nederland onacceptabel is omdat ze tot onoplosbare maatschappelijke problemen zou leiden, is evident. Doordat de andere partijen zich een ongeluk zijn geschrokken van het succes van Fortuyn, is in Nederland vanaf het eerste kabinet-Balkenende besloten tot een zo draconisch vreemdelingenbeleid dat Nederland zich bij herhaling schuldig heeft gemaakt aan schendingen van de internationaal overeengekomen mensenrechten. Het moet mogelijk zijn hier een redelijk en fatsoenlijk midden te vinden.

Wie De puinhopen leest, raakt ervan overtuigd dat Nederland als natie een hopeloze kneus is, waar de overheid al sedert het aantreden van Lubbers vrijwel niets goed heeft gedaan. In de Paarse jaren is het nog veel erger geworden. Kok was ‘een ramp’, die louter misstanden heeft geproduceerd. Voor zover het economisch redelijk ging, was dat het heroïsche werk van ondernemers, zeker niet van de overheid, die de ondernemers hoogstens had tegengewerkt. Er is geen aardiger experiment dan direct na lezing van De puinhopen het survey ter hand te nemen dat het Engelse weekblad The Economist begin mei 2002 over Nederland publiceerde.

Het is haast niet te geloven dat beide publicaties over hetzelfde land handelen. Waar Fortuyn puinhopen zag, beschreef The Economist een van de succesvolste Europese economieën. De door Fortuyn zo gesmade incompetente, zelfbenoemde elites, om van al die nutteloze ambtenaren nog maar te zwijgen, bleken het land achteraf van 1982 tot 2002 voortreffelijk bestuurd te hebben. Of hij gewoon niet wist hoe het land er sociaal-economisch voor stond of het handiger had gevonden dat te verzwijgen, durf ik niet te zeggen. Samen met Ierland, Denemarken en Finland hoorde Nederland tot de economische koplopers in de Europese Unie, terwijl het in 1982 tot de hekkensluiters had behoord. Over de hele periode 1982-2002 was Nederland gemiddeld 3 procent per jaar gegroeid. Wat banengroei betreft, had Nederland het even goed gedaan als de Verenigde Staten, in die jaren de fameuze ‘jobs machine’ die aan de wereld ten voorbeeld werd gesteld.

De arbeidsparticipatie (dat wil zeggen het percentage van de vijftien- tot vijfenzestigjarigen dat werkt) was in die twintig jaren gegroeid van een armzalige 52 procent naar een indrukwekkende 74 procent, hoger dan in de VS. Geen enkel OECD-land was er in dezelfde periode in geslaagd zo’n spectaculaire winst te boeken. De sterke economische groei had Nederland ook in staat gesteld de overheidsfinanciën te saneren. De overheidsbegroting vertoonde een overschot en de staatsschuld was gereduceerd tot 51 procent van het BBP. De werkloosheid was met 2 procent de laagste van Europa. Volgens de Economist Intelligence Unit was Nederland ‘the best place in the world for investment’. Het grote bedrijfsleven zong zeer terecht de lof van een overheid die pro business was. Verder complimenteerde de scribent van The Economist ons nog met het solide pensioensysteem, het voortreffelijke openbaar vervoer, ook in de grote steden, de grotendeels nieuwe ziekenhuizen, de goed geoutilleerde scholen en het gedoogbeleid ten aanzien van softdrugs, euthanasie en prostitutie. Al dit succes was volgens The Economist het resultaat van een uiterst pragmatisch, consensusgericht beleid in een nogal conservatief land, dat minder tolerant was dan weleens gedacht.

Voor de bezoeker uit Engeland of de VS was het aanhoudende gezeur en gemopper van de Nederlanders onbegrijpelijk: ‘(…) deze aaneenschakeling van geklaag wekt verbazing (…) de organisatie van en investering in de openbare voorzieningen in Nederland behoren tot de sterkste punten van dat land.’ De Nederlanders zouden vol zelfvertrouwen moeten zijn, in plaats van gedesillusioneerd. Zeker, The Economist zag ook wel de problemen, zoals de wachtlijsten in de gezondheidszorg, maar wat stelden die wachtlijsten in Nederland voor in vergelijking met die in Engeland of zelfs Zweden? Interessant en ironisch, gezien de Nederlandse discussie over de immigratie, is dat The Economist de enorme etnische diversiteit van Amsterdam als een voordeel zag, niet als een nadeel. Kritiek had The Economist op de WAO, een thema dat hierboven al is behandeld, en het wel erg weinig geprofileerde, technocratische karakter van de politiek. Fortuyn kreeg deels zijn kans door de afwezigheid van serieuze ideologische competitie.

Nederland is tot op de dag van vandaag een verbazend economisch succes, zeker als we dat afzetten tegen onze startpositie in de late jaren zeventig en de vroege jaren tachtig. In de publieke discussie speelt dat feit echter geen rol van betekenis. Ons zelfbeeld is negatief; we zien slechts de mislukkingen, de tekorten en de moskeeën. Deels is dat het gevolg van het op zichzelf verbazingwekkende feit dat Fortuyn er in de campagne van 2002 in is geslaagd zijn ‘puinhopen van Paars’ tot de dominante metafoor van de verkiezingen te maken. Wie leest er nu The Economist? Veel journalisten dachten dat Fortuyn gelijk had!

Niet alleen is Fortuyn een mythische figuur geworden (leider van een volksopstand, redder van de Nederlandse democratie), zijn zogenaamde ‘gedachtengoed’ heeft tot een alternatieve, maar al even mythische eigentijdse geschiedenis van Nederland geleid: de droevige, zompige delta van de linkse kerk (‘the best place in the world for investment’, ik herhaal het nog maar even). Schuldig aan de onbeschrijflijke ellende waarin Nederland volgens Fortuyn verkeerde, waren de trouwe kerkgangers van de linkse kerk, door hem aanhoudend en nogal kinderachtig de ‘subsidiesocialisten’ genoemd. Gaat het over Paars, dan gaat het nooit over de VVD en D66, maar altijd over de PvdA – de subsidiesocialisten. Dat is vreemd, want het betrof toch een coalitie. Bovendien een coalitie waarvan werd gezegd dat Kok weliswaar de minister-president was, maar dat de VVD beleidsmatig de invloedrijkste partij was. De twee kabinetten van de subsidiesocialisten, ik heb het hiervoor al eens gesignaleerd, waren verrassend liberaal.

Vanzelfsprekend zijn de subsidiesocialisten ook de hoofdverantwoordelijken voor de monsterlijke Nederlandse verzorgingsstaat. Met deze redenering ontstaat een zonderling en geheel onjuist beeld van de naoorlogse Nederlandse geschiedenis. De naoorlogse sociaal-economische orde in ons land was een in consensus vervaardigde co-productie van de drie grote coalitiepartijen, CDA (voorheen KVP, AR en CHU), VVD en PvdA. De verzorgingsstaat is zelfs sterker uitgebreid door kabinetten waar de PvdA niet in zat dan door kabinetten waarin zij wel was vertegenwoordigd. Als er al een hoofdverantwoordelijke moet worden aangewezen voor de ‘monsterlijke’ verzorgingsstaat, dan toch wel Gerard Veltkamp (1921-1990), KVP-minister van Sociale Zaken van 1959 tot 1967. Dat de subsidiesocialisten het in Nederland meer dan een halve eeuw voor het zeggen zouden hebben gehad, tot Fortuyn de xenofobe slaapster wakker kuste, is een sprookje. Tussen 1945 en 2002 waren de subsidiesocialisten ongeveer de helft van de tijd in de regering vertegenwoordigd.

Evenzo is het bestaan van de linkse kerk een mythe. Wel zouden we tussen de late jaren vijftig en de late jaren zeventig kunnen spreken van een progressieve Zeitgeist (wat dat dan ook precies mag zijn). Van die Zeitgeist maakten VVD en confessionelen evengoed deel uit als de PvdA. Sterker nog, Fortuyn en andere nieuw-rechtse intellectuelen die nu zo verontwaardigd polemiseren tegen die veronderstelde linkse kerk, waren indertijd te vinden op de uiterste linkervleugel van die Zeitgeist. Ze zouden beter moeten weten. Tijd misschien voor enig intellectueel zelfonderzoek. Resumerend: sedert de Tweede Wereldoorlog ligt het politieke zwaartepunt van Nederland eerder iets rechts van het midden dan links. Dat wordt ook duidelijk als we de krachtsverhoudingen tussen de linkse en rechtse partijen in het parlement over ruim een halve eeuw in ogenschouw nemen.

De verkiezingen en de moord

Traditioneel zijn Nederlandse verkiezingscampagnes saai en amateuristisch. Professioneel op Amerikaans niveau was de campagne van 2002 nog steeds niet, maar saai was zij zeker niet. Dat de campagne opwindend, spannend en polariserend was, was zonder meer het werk van Fortuyn. Polariserend waren Nederlandse campagnes weleens eerder geweest, maar nu was er toch sprake van een geheel nieuwe toon. Vanaf het allereerste moment trok Fortuyn scherp en agressief van leer, waarbij hij de felle, persoonlijke aanval niet schuwde. Over de Paarse vijand werd onveranderlijk denigrerend gesproken. Nadat hij aanvankelijk niet erg ernstig was genomen, werd hij na het Volkskrant-interview, en zeker na zijn megaoverwinning in Rotterdam, de dominante figuur van de campagne. Het was Fortuyn tegen Paars, de andere partijen voerden campagne in de schaduw. Het was zelfs voornamelijk Fortuyn tegen de PvdA. Fortuyn was de man van het moment en Melkert en Dijkstal, competente bestuurders maar geen erg begaafde televisieperformers, hadden geen passend retorisch antwoord. Fortuyn was vooral goed in de aanval; werd hij zelf hard aangepakt, dan reageerde hij boos en gekwetst.

Zijn grootste prestatie was dat hij het vermeende falen van Paars centraal wist te stellen in de campagne. Ik schreef het al: de ‘puinhopen van Paars’ was de dominante metafoor. Zo bepaalde Fortuyn het intellectuele raamwerk (‘frame’) van de campagne, waarbinnen alle andere politici moesten opereren. Hij kon dat natuurlijk niet alleen. De media, in het bijzonder de televisie, hebben hem daarbij geholpen. Tal van journalisten, die in hoge mate door hem werden gefascineerd, hebben zijn analyse van de situatie kritiekloos overgenomen. Paars was klaar en Fortuyn wist het beter. Het is achteraf werkelijk verbluffend hoe partijdig bijvoorbeeld het Journaal was. Het is zonder meer een journalistiek testimonium paupertatis, als we ervan uitgaan dat waarheidsvinding toch de primaire taak van de journalistiek is.

Het zou geheel onjuist zijn te denken dat het Journaal Fortuyn met opzet heeft gesteund omdat de redacteuren rabiate fortuynisten waren. Dat zij kozen voor het raamwerk van Fortuyn was geen complot, maar een voor de hand liggende, gemakzuchtige methode om de politieke werkelijkheid van dat moment te ordenen. De altijd nieuwswaardige Fortuyn bood een bril die een schijnbaar simpel en helder beeld toonde. Het was een klassiek voorbeeld van wat in de VS ‘pack journalism’ heet. De media zijn op zichzelf niet links of rechts, al denkt links dat zij rechts zijn en rechts dat zij links zijn; zij vertonen wat een meerderheid van de kijkers graag wil zien. Fortuyn verdubbelde de kijkcijfers! Niet alleen namen vele journalisten Fortuyns dwingende metafoor over, zij kopieerden ook zijn woordgebruik.

In de publieke discussie doken plotseling allerlei populistische termen en formuleringen op. Het volk dacht zus, het volk dacht zo, het volk kwam in opstand, het volk was boos, de andere politici vormden een gesloten kaste, er moest meer naar de burgers worden geluisterd, en natuurlijk moest het land aan de burgers worden teruggegeven. Dat dat allemaal dubieuze termen waren, die bij nadere analyse betekenisloos zijn, leek niemand te deren. Feit is dat Fortuyn met zijn harde, polariserende campagne en populistische woordgebruik veel succes heeft gehad. Sedert 2002 lijkt de Nederlandse politiek verbaal dan ook harder te zijn geworden, de marges van wat mag en kan zijn breder geworden. Daarbij denk ik dan nog niet eens aan zijn populistische navolgers, die gezien hun gedrag zijn stijl nauwkeurig hebben bestudeerd.

Op 6 mei 2002 werd Fortuyn vermoord door de milieuactivist Volkert van der Graaf. De verwarring en verontwaardiging waren groot. De verkiezingscampagne werd stilgelegd. In de Haagse binnenstad formeerde zich een boze menigte. Dat werd door de media, geheel volgens de nieuwe populistische logica, beschreven als ‘volkswoede’. De sympathisanten van Fortuyn meenden dat de oorzaak van de moord moest worden gezocht in de door de media gereproduceerde haatcampagne van ‘links’. Medewerkers van Fortuyn zeiden: ‘De kogel kwam van links.’ Zoals al eerder opgemerkt was er echter geen sprake van ernstige en systematische demonisering van Fortuyn door zijn tegenstanders of door de media. Zeker, Melkert had hem met Le Pen vergeleken en zorgelijk over de LPF gesproken, maar de suggestie van een direct oorzakelijk verband tussen kritiek binnen redelijke grenzen en moord is evidente nonsens. Tijdens de rouwdienst in een Rotterdamse kerk voegde een vrouw Melkert toe: ‘Heb je nu je zin, schoft?’ Zowel LPF’ers als linkse politici werden bedreigd. Marijnissen moest onderduiken met zijn gezin, Melkert ontving een doorgeladen pistool en Rosenmöller besloot na bedreigingen later in het jaar met de politiek te stoppen.

Door de moord werd het oordeel over Fortuyn veel positiever. Voor de moord was 86 procent van de kiezers van mening dat hij niet geschikt was om minister-president te worden. Postuum werd hij een held, we moeten dat wellicht karakteriseren als het ‘Kennedy-effect’. Fortuyn was de messias die ons door geweld was ontnomen; was hij blijven leven, dan zou ‘onze Pim’ ons allemaal gelukkig hebben gemaakt, en zijn fenomenale gedachtengoed zou van Nederland een paradijs op aarde hebben gemaakt. Bij een televisieprogramma werd hij door de kijkers – toegegeven, het was een weinig betrouwbare meting – uitgeroepen tot de grootste Nederlander aller tijden. Willem de Zwijger kwam op de tweede plaats.

De verkiezingsuitslag op 15 mei was spectaculair. De verschuivingen waren zelfs nog groter dan in het wilde jaar 1994. De LPF kreeg vanuit het electorale niets 26 zetels (17 procent van de stemmen), het CDA won 14 zetels en werd de grootste partij en zo ook de grootste politieke profiteur van het Fortuyn-fenomeen. De PvdA werd bijna gehalveerd en ging van 45 naar 23 (15,1 procent), wat Fortuyn ongetwijfeld als een triomf zou hebben beschouwd. De VVD verloor wat minder en duikelde van 38 naar 24. Het was werkelijk een aardverschuiving, omdat ook de vrij stabiele verhouding tussen linkse en rechtse partijen althans tijdelijk werd verstoord. Minder dan een jaar later immers werden de normale verhoudingen bij de verkiezingen van 2003 grotendeels hersteld.

Volgens sommige Fortuynisten zou de LPF de grootste partij zijn geworden en Fortuyn dus waarschijnlijk minister-president, als hij niet was vermoord. Die veronderstelling was gebaseerd op een suggestie van een woordvoerder van bureau Intomart op de dag van de moord. Verkiezingsonderzoek leert echter dat de LPF op geen enkel moment de grootste is geweest of zou gaan worden. Ook voor de moord was het CDA al de grootste partij. De PvdA was toen nog iets groter dan de LPF en zou dus, overigens nog steeds met dramatisch verlies, op de tweede plaats zijn gekomen.

Op het eerste gezicht lijkt het of de kiezers in 2002 alle kanten zijn opgewaaid, alsof ze inderdaad in opperste verwarring verkeerden. Bij nadere analyse wordt echter duidelijk dat de kiezers zich rationeler hebben gedragen dan je zou denken. Beslissend voor de electorale verhoudingen is de links-rechtstweedeling. Heel weinig kiezers gaan van links naar rechts of omgekeerd. Uit onderzoek blijkt dat de kiezers dat onderscheid ook uitstekend weten te maken. De LPF trok weinig linkse stemmen en was dus bovenal een concurrent van de VVD. Voor zover links verloor in 2002, was dat aan het CDA (in beperkte mate), aan de VVD (idem), maar kwam dat vooral door de grote hoeveelheid linkse thuisblijvers. De Paarse partijen, maar in het bijzonder de PvdA, waren al ruim een jaar bezig electorale aanhang te verliezen, dat proces was begonnen lang voordat Fortuyn in de politieke arena verscheen. Vele PvdA-stemmers vonden dat de sociaal-democraten te behoudend en te liberaal waren geworden. Dat verklaart de opkomst van de Socialistische Partij in deze jaren.

Omdat partijvoorkeuren verrassend stabiel zijn, bleef de PvdA voor veel kiezers de tweede keus. Dat verklaart weer waarom de PvdA in 2003 zo snel en sterk terug kon komen. De kiezers zijn veel trouwelozer geworden, maar als zij vertrekken naar andere partijen, zijn dat vrijwel altijd ideologische buren. Enigszins afhankelijk van zijn plaats op de links-rechtsschaal kan een PvdA-kiezer makkelijk uitwijken naar de SP of D66, hij kan echter ook makkelijk weer terugkeren. Grote electorale winst is het werk van ‘trouweloze’ kiezers. Ze komen makkelijk, maar ze verdwijnen ook weer even makkelijk. Het aantal kiezers dat met aandoenlijke trouw steeds op dezelfde partij stemt, is in de loop der jaren steeds kleiner geworden.

Het overgrote deel van de LPF-stemmers kwam van rechts en bestond uit kiezers die de VVD te liberaal vonden. Electoraal onderzoek liet zien dat liefst 18 procent van de kiezers zichzelf als ‘zeer rechts’ beschouwde. Doordat de VVD in de Paarse jaren naar het centrum was getrokken, was er, zoals eerder geconstateerd, een enorm electoraal gat op rechts ontstaan. Dat gat was er al jaren, zeker al vanaf 1994. Het wachten was op iemand die dat gat zou weten te vullen met een conservatieve boodschap die niet als extreem-rechts werd beschouwd. Dat was wat Fortuyn deed, hij had een heldere boodschap: tegen Paars, tegen de immigranten, maar vooral tegen de moslimimmigranten. Na enige aarzeling werd die boodschap door de media gelegitimeerd. De immigratiekwestie was essentieel voor een stem op de LPF. Ongeveer een kwart van de kiezers was al jaren van mening dat de immigranten zich zo snel mogelijk totaal moesten aanpassen.

Zo krijgen we een verrassend helder beeld; een kleine 20 procent van het electoraat was al jaren op zoek naar een politiek tehuis ter rechterzijde van de VVD. Dat werd nu geboden. Deze analyse heeft verstrekkende gevolgen voor de interpretatie van de verkiezingsuitslag van 2002. In de media, maar ook in latere wetenschappelijke duidingen van het verschijnsel Fortuyn, heeft de op zichzelf spectaculaire uitslag toch meer historisch gewicht gekregen dan zij verdient. Er werd gesproken van een ‘kiezersopstand’ die het gevolg zou zijn van een breed gedragen gevoel van boosheid, wrok, onvrede en onbehagen over het autistische gedrag van de politieke elites. Die duiding spoort met de puinhopenanalyse van Fortuyn, maar wordt door onderzoek niet bevestigd. Van massale onvrede was geen sprake. Cynisme over het democratische systeem was niet de drijvende kracht achter de uitslag. Ruim 80 procent van de kiezers was in 2002 tevreden over dat systeem. In de loop van het turbulente verkiezingsjaar 2002-2003 daalde dat vertrouwen wel naar ruim 70 procent, maar ook dat is bepaald geen indicatie van massaal ongenoegen. We moeten ‘2002’ dus vooral zien als de bevestiging en tegelijkertijd de opheffing van een gebrek van het Nederlandse politieke systeem, namelijk de afwezigheid van een zeer conservatieve partij. Fortuyn zette die partij in één klap in een knappe campagne op de kaart.

De teloorgang van de LPF

De LPF was de op een na grootste partij van het land geworden en kon direct aanschuiven bij de kabinetsformatie. Zij kreeg vier ministers en een reeks van staatssecretarissen. Als de LPF in aanleg een serieuze politieke partij was geweest met een capabele leider, had zij zich wellicht na een normale kabinetsperiode kunnen ontwikkelen tot de zeer conservatieve partij waar behoefte aan was. De LPF was echter allerminst een serieuze politieke partij, het was een incoherent gezelschap, dat door de charismatische leider slordig bij elkaar was gezocht. Werkelijk bekwame figuren met enig gezag had hij niet weten te mobiliseren, met uitzondering wellicht van Eduard Bomhoff. Fortuyn was alles, de LPF was niets.

Hoe het de LPF zou zijn vergaan als Fortuyn was blijven leven, is niet duidelijk. Het kan zijn dat hij er al snel genoeg van zou hebben gekregen, maar het is ook mogelijk dat hij de zaak wat langer bijeen had weten te houden, al acht ik die kans gezien de samenstelling van de fractie niet erg groot. Nu begon er na de dood van de enige onmisbare figuur in dit gezelschap een volstrekt chaotische strijd om het leiderschap, die voortetterde tot in het kabinet en ten slotte leidde tot de val van het eerste kabinet-Balkenende, 86 dagen nadat het was aangetreden. De VVD en het CDA, de coalitiegenoten van de ruziemakers, achtten voortzetting niet zinvol en ‘trokken de stekker eruit’. Het eindeloze geharrewar in de LPF was komisch, maar weinig verheffend. Hier was nu de partij die het land terug ging geven aan de burgers, die de Nederlandse politiek ging vernieuwen, die een eind ging maken aan het gekonkel in de spreekwoordelijke achterkamertjes. En wat deed zij? Zij begon direct te konkelen op een wijze die zelden eerder was vertoond. Konkelen is erg, maar incompetent konkelen is nog erger.

De beschamende implosie van de LPF lijkt mij geen toeval. Die hing samen met haar ontstaan en de populistische boodschap van haar zonderlinge stichter en leider. Die boodschap was er een van systeemvijandigheid en eigenlijk ook partijvijandigheid. Het ging de LPF er niet om op redelijke wijze deel te nemen aan het systeem, nee, dat systeem moest de facto vernietigd worden en vervangen door het populistische sprookje, waarin het land weer terug zou worden gegeven aan de burgers, waarin ‘normale’ mensen zouden worden gekozen, zoals Fortuyn dat noemde. Die retorische boodschap trok mensen aan die feitelijk niets te zoeken hadden in de Nederlandse parlementaire democratie. De claim dat de LPF alles zou kunnen veranderen was vanzelfsprekend loos, omdat vrijwel alle politieke claims van de populisten loos zijn.

De LPF koos voor deelname aan het kabinet, werd deel van het systeem en deed dat bovendien op beschamend incompetente wijze. De kiezers van de LPF hadden vanuit hun standpunt een rationele keuze gemaakt – eindelijk een partij die zeer rechts was – maar zij waren toch grondig misleid, want de LPF was geen rationele partij. Alles wat daartoe nodig was, ontbrak. Er was geen organisatorische samenhang, er was geen programmatische samenhang en er was niemand die leiding kon geven. De afrekening in januari 2003 was terecht meedogenloos, de LPF verloor achttien zetels. Bij de daaropvolgende verkiezingen verdween de partij uit het parlement.

Daarmee was het gapende gat ter rechterzijde tijdelijk gevuld geweest, maar nu weer volledig open. Ik zal eerlijk bekennen dat ik toen dacht dat de kiezers hun lesje wel hadden geleerd. Het populisme heeft in de westerse democratieën immers voornamelijk een signaalfunctie en die had Fortuyn zeker gehad, mijns inziens zelfs meer dan noodzakelijk, als bovenstaande analyse juist is. De traditionele partijen en politici waren zich een ongeluk geschrokken en besloten allemaal dat ze veel meer naar ‘de burgers’ zouden gaan luisteren, al was nooit duidelijk naar welke burgers ze precies zouden gaan luisteren. De teleurgestelde LPF-kiezers bleken echter meer te willen doen dan een krachtig signaal geven, ze wilden inderdaad een echte partij, al blijft een ‘echte’ populistische partij een paradoxaal fenomeen. Zo worstelen we nu al jaren met verschillende pseudo-Fortuyns, die proberen het gapende gat te vullen. De meest prominente van deze gatenvullers zijn Rita Verdonk en Geert Wilders, die in de peilingen op hun best steeds een kleine 20 procent van de kiezers aanspraken, precies de ‘zeer rechtse’ groep waarom het lijkt te gaan.

De pseudo-Fortuyns: Rita Verdonk

In het tweede kabinet-Balkenende werd Rita Verdonk, opgedoken uit het politieke niets, minister van Vreemdelingenzaken en Integratie. Zij was het jaar daarvoor lid van de VVD geworden. Had de VVD voorspellende gaven gehad, dan was zij er zeker niet aan begonnen. In de volgende jaren groeide Verdonk uit tot symbool van de nieuwe, harde aanpak van het immigratieprobleem. Dat maakte haar tot de populairste minister in het kabinet. In 2005 werd zij gekozen tot de beste politicus van het jaar, al gooide zij ook hoge ogen bij de verkiezing van de slechtste politicus van het jaar. Zoals zovelen was ook Verdonk zeer links begonnen. Zij studeerde sociologie in Nijmegen, waar zij actief was in de PSP en de Bond van Wetsovertreders, dat laatste ongetwijfeld een even nuttige als ironische leerschool voor haar latere ambtelijke carrière. Zij werd vervolgens gevangenisdirecteur en chef van de Binnenlandse Veiligheidsdienst. De laatste jaren voor haar ministerschap werkte zij voor KPMG.

Haar succes als minister was beleidsmatig nu weer niet zo’n heksentoer, omdat er een Vreemdelingenwet was die streng kon worden toegepast en omdat het aantal asielzoekers al tijdens het tweede Paarse kabinet sterk was gaan dalen. Haar succes als strenge bewaakster van ons ‘volkseigen’ was het gevolg van een kordaatheid die het goed deed op de televisie en een paar incidenten die publicitair goud waard waren. Een Syrische imam in Tilburg weigerde haar in november 2004 een hand te geven, vanwege zijn orthodoxe interpretatie van zijn geloof. Dat was zo’n magisch moment dat het geweldig doet op tv. We hebben het dan ook gezien in de eeuwige herhaling die ook karakteristiek is voor de tv, terwijl het verder natuurlijk niet veel te betekenen had. Karakteristiek voor Verdonk was ook haar voorstel begin 2006 dat op straat alleen nog maar Nederlands zou mogen worden gesproken. Vanzelfsprekend een volkomen geschift idee, al was het maar omdat het onuitvoerbaar was, maar ze scoorde daarmee zeker een succesje in haar achterban.

Als minister was Verdonk verantwoordelijk voor de Wet Inburgering, een opmerkelijk slordig werkstuk dat herhaaldelijk door de Raad van State is gecorrigeerd en vervolgens per 1 januari 2007 overhaast is ingevoerd. Voor zover bekend is de uitvoering van deze wet een rommeltje, omdat zij afhankelijk is van gemeentelijk beleid, en stellen de inburgeringscursussen niet veel voor. Het komt mij voor dat het hier vooral gaat om symboolpolitiek, kenmerkend voor de beleidsverkramping door het Fortuyn-alarm.

Vanwege haar enorme populariteit besloot Verdonk in 2006 een gooi te doen naar het leiderschap van de VVD. Het zou eigenlijk een hoogst interessante zaak zijn geweest als zij de strijd met Mark Rutte zou hebben gewonnen. Dan zou immers iemand met een uitgesproken populistische en rechtse uitstraling de leiding hebben gekregen over een van onze grote traditionele regeringspartijen. De VVD zou dan naar rechts zijn getrokken en ‘het gat’ zou zijn gevuld. Ongetwijfeld zou de partij liberale kiezers hebben verloren, dat is nu eenmaal het noodlot van een partij die zowel liberaal als conservatief probeert te zijn. Wellicht toch een aantrekkelijke oplossing voor de Nederlandse democratie, omdat een door Verdonk geleide VVD naar alle waarschijnlijkheid niet in het paranoïde vaarwater terecht zou zijn gekomen, waarin de PVV koerst. Verdonk verloor echter de strijd om het leiderschap en zorgde door haar onhandige, maar wel vermakelijke parlementaire optreden in de Hirsi Ali-affaire voor de val van Balkenende II.

Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2006 kreeg Verdonk meer stemmen dan lijsttrekker Rutte, wat haar enorme populariteit ter rechterzijde nog eens onderstreepte. Zijzelf vond dat haar electorale succes consequenties voor het partijleiderschap diende te hebben, maar de fractie vond dat niet. In de volgende maanden bleef zij Rutte op weinig elegante wijze verwijten dat hij niet rechts genoeg was. Toen zij na duidelijke waarschuwingen in september 2007 weer met kritiek kwam, werd zij uit de fractie gezet. Verzoening bleek niet meer mogelijk en zo begon zij op 17 oktober met een eigen ‘beweging’, Trots op Nederland geheten, een naam die al direct geen misverstand liet bestaan over de populistische koers. Electoraal strateeg Kay van de Linde kwam haar assisteren.

Op 3 april 2008 ging TON spectaculair van start met een toespraak van Verdonk in Passenger Terminal in Amsterdam. Voor de objectieve waarnemer was het een vreemde vertoning. Voor het eerst presenteerde een Nederlandse politicus zich tegen een achtergrond van vlaggen, in de Verenigde Staten een vaste, maar lichtelijk ridicule gewoonte. Ik herinner me ook een draaiorgel en natuurlijk ook het artistieke spotje op het achterhoofd van de toekomstige eerste vrouwelijke minister-president. In haar rijkelijk vage redevoering pleitte zij voor het behoud van het traditionele Nederland en de Nederlandse cultuur. Die werd bedreigd door niet nader genoemde ‘ze’, die van plan waren overal slavernijmonumenten te bouwen en, erger nog, het sinterklaasfeest af te schaffen. Achteraf werd duidelijk dat met die ‘ze’ de linkse kerk was bedoeld. De kiezers waren wel te spreken over deze theatervoorstelling: in de volgende weken gaven zij in de dagelijkse peilingen aan dat TON bij verkiezingen zou kunnen rekenen op 16 tot 26 zetels.

Er werd ook een partijprogramma geproduceerd, waarin het individu centraal werd gezet en werd gepleit voor een kleine, slagvaardige overheid en aanhoudende aandacht voor de ‘stem van de burger’. Het was de bedoeling dat de belangstellende burger via de website van TON zijn eigen oplossingen zou aandragen voor het fileprobleem en andere nationale zorgen. Door toedoen van destructieve hackers bleek dat niet te werken. Vervolgens bleek er in de loop van het jaar eigenlijk vrijwel niets te werken bij TON. De schijnbaar zo voorspoedig gestarte beweging raakte steeds meer in de problemen door interne ruzies over geld en zeggenschap. Medewerkers van het eerste uur vertrokken massaal en Verdonk begon een rechtszaak tegen haar belangrijkste adviseur.

Aan het eind van het jaar vertrok ook Kay van de Linde, nadat hij aan studenten had uitgelegd dat TON, bij gebrek aan organisatie, inhoud en doordachte standpunten, het best kon worden beschreven als gebakken lucht. Hij kon het weten. Dan blijft toch fascinerend dat Verdonks televisiepopulariteit, versierd met wat vlaggen en draaiorgels, al meteen goed was voor 26 Kamerzetels. Kennelijk was de behoefte aan een ‘zeer rechts’ geluid onveranderlijk groot. Als Verdonk haar kaarten wat beter had gespeeld, had zij een factor van belang kunnen worden.

Net als onze andere populisten opende ook Verdonk haar optreden altijd met systeemkritiek: Nederland was helemaal geen echte democratie. Het land werd bestuurd door arrogante Haagse elites en de burgers stonden buitenspel. Terwijl zij jarenlang ambtenaar, minister en Kamerlid was geweest, presenteerde Verdonk zich toch als een volstrekte buitenstaander, een knappe wisseltruc waar veel populisten patent op hebben. Opvallend verschil met Fortuyn, maar toch vooral, zoals we zullen zien, met Wilders, was het ontbreken van de paranoïde islamofobie in het politieke discours van Verdonk. In de loop van 2008 zakte TON volledig weg in de peilingen. De zwevende kiezers komen snel, maar vertrekken vaak nog sneller. 2009 was het jaar van Geert Wilders.

De pseudo-Fortuyns: Geert Wilders

Geert Wilders (Venlo 1963) doorliep de mavo en de havo en volgde daarna nog enig vervolgonderwijs. Als adolescent werkte hij twee jaar in Israël, een ervaring die kennelijk een onuitwisbare indruk heeft achtergelaten. Hij beschouwt het als zijn tweede vaderland en heeft zelfs overwogen om te emigreren. Zijn hartstochtelijke gehechtheid aan zijn tweede vaderland heeft ook belangrijke consequenties voor zijn politieke opvattingen. Je krijgt soms de indruk dat hij de internationale verhoudingen exclusief door een Israëlische strategische bril ziet.

In 1990 werd Wilders fractiemedewerker van de VVD voor het terrein van de sociale verzekeringen. Acht jaar later werd hij lid van de Tweede Kamer. Hij was de rechtsbuiten van de fractie, maar zat toch braaf vier Paarse jaren in de Kamerbanken. Wel waarschuwde hij al voor 11 september voor de gevaren van het islamitisch terrorisme, waar de regering volgens hem te weinig oog voor had. Dat Paars zijn eerste voorkeur niet was, was ook duidelijk. Hij was een bewonderaar van Bolkestein, maar vond dat Dijkstal diens erfenis verkwanselde. Het kortstondige, maar uiterst effectieve optreden van Fortuyn in de Nederlandse politiek moet voor hem een openbaring zijn geweest. Zo moest het, en dat waren de issues: de islamisering van Nederland, en weg met Paars en de laffe linkse kerk. Had hij het niet al die jaren gedacht en zachtjes gezegd?

De VVD moest naar rechts. Wilders’ drama was dat Fortuyn zegevierde met zijn opvattingen en dat de VVD zodanig electoraal werd verpletterd dat hij zijn Kamerzetel verloor. Het schijnt dat die ervaring zeer traumatiserend heeft gewerkt. Omdat de VVD deelnam aan de regering en diverse Kamerleden naar het kabinet vertrokken, kreeg hij na enige tijd zijn zetel weer terug. Hij steunde Van Aartsen toen die Zalm opvolgde als fractieleider, omdat hij hoopte dat Van Aartsen de koers naar rechts zou verleggen. Dat gebeurde echter niet en dat leidde tot toenemende kritiek van Wilders op zijn collega’s. In de zomer van 2004 produceerde hij samen met een collega een discussiestuk, in eerste instantie bestemd voor intern gebruik, dat kritisch was over de koers van de partij. Wilders speelde het stuk aan De Telegraaf toe en dat viel natuurlijk slecht.

Ondanks het advies het even rustig aan te doen bleef Wilders in het openbaar zijn partij bekritiseren. Over zijn fractieleider: het enige rechtse aan Van Aartsen is het krijtstreepje in zijn pak. Het conflict escaleerde en Wilders zei tegen collega’s dat hij ervan overtuigd was dat de leiding hem uit de partij wilde zetten. De direct betrokkenen zeggen dat dat niet het geval was, maar erg duidelijk is de gang van zaken niet. Wilders is in ieder geval een weinig flexibele persoon, die geen oog heeft voor tussentinten: het is zwart of wit. Het uiteindelijke breekpunt was het eventuele lidmaatschap van Turkije van de EU. Wilders was daar faliekant tegen, de VVD niet.

Hoewel Wilders aangeslagen was door de breuk, kan de buitenstaander zich toch niet aan de indruk onttrekken dat hij de breuk met opzet veroorzaakte, omdat hij calculeerde dat hij een betere politieke toekomst had met een eigen, uitgesproken fortuynistische koers dan in de VVD, die hem lang niet rechts genoeg was. Tot grote ergernis van de VVD hield hij vast aan zijn zetel om zijn ‘beweging’ te kunnen starten. Vanaf 13 september was hij de ‘Groep Wilders’ ter rechterzijde van de VVD. Volgens de peilingen zou hij weleens negen zetels kunnen halen. Na bedreigingen werd Wilders sedert half oktober 2004 bewaakt.

Begrijpelijkerwijze profiteerde Wilders met zijn eenmansgroep aanzienlijk van de moord op Theo van Gogh door Mohammed Bouyeri op 4 november. In de eerste dagen na de moord, toen veel Nederlanders meenden dat alle moslims gek en gevaarlijk zijn, scoorde Wilders meer dan twintig zetels, een winst die voor een aanzienlijk deel afkomstig was van de VVD. Ter bevestiging van het idee dat moslims gevaarlijk gestoord zijn, arresteerde de overheid in 2004 en 2005 een aantal radicale jonge moslims, die de zogenaamde Hofstadgroep vormden, waar ook de moordenaar van Van Gogh lid van was geweest. Juist hem had de Binnenlandse Veiligheidsdienst echter als ongevaarlijk gekenschetst.

De Hofstadgroep werd verdacht van het vormen van een terroristische organisatie. Een van de leden van de groep gooide bij zijn arrestatie een handgranaat naar de agenten. Na aanvankelijke veroordeling zijn al deze jongeren vrijgesproken van de beschuldiging een terroristische organisatie te vormen. De handgranaatgooier kreeg vijftien jaar wegens poging tot doodslag. Overigens besloot de Hoge Raad onlangs dat de vrijspraak vernietigd moet worden en dat het proces wordt overgedaan.

Deze hele gang van zaken was kenmerkend voor de hysterische sfeer die door 11 september in veel westerse landen was ontstaan. De leden van de Hofstadgroep, afgezien van een enkeling niet meer dan agressieve, verwarde adolescenten, werden in de media afgeschilderd als ‘staatsvijanden’ van bijzondere allure. Het siert de Nederlandse rechtspraak dat zij ten slotte zijn vrijgesproken. Ook in andere West-Europese landen werden met een zekere regelmaat ‘terroristen’ opgepakt, die dan na enige tijd werden vrijgelaten wegens gebrek aan bewijs of werden vrijgesproken van de beschuldigingen.

Op 22 februari 2006 richtte Wilders de Partij voor de Vrijheid op, een vereniging met een besloten karakter, zonder leden. Ook de PVV was een beweging, zodat de leider niet werd gehinderd door democratische poppenkast. Het programma van de nieuwe partij was uitgesproken fortuynistisch. Het belangrijkste punt, dat al snel de vorm zou krijgen van een obsessieve ideologie, was de bestrijding van de vermeende islamisering van Nederland.

Eerst echter de andere belangrijke programmapunten. Artikel 1 van de Nederlandse grondwet luidt: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, of op welke gronden dan ook is niet toegestaan. Wilders wil dit artikel vervangen door een formulering waarin wordt gesteld dat de joods-christelijke-humanistische traditie de kern is van de Nederlandse cultuur en samenleving. Daar is de joods-christelijke-humanistische traditie weer, bij Wilders al even ongereflecteerd als bij Fortuyn. In feite niet meer dan een loze kreet, die niets anders betekent dan: we willen met die moslims niets te maken hebben. Ik kan mij niet voorstellen dat enige andere Nederlandse politieke partij akkoord zou willen gaan met deze programmatische eis, die met zoveel woorden de deur openzet voor ongelijke behandeling en systematische discriminatie. Hier wordt voorgesteld de essentie van onze rechtsstaat op te doeken.

De vrijheid van godsdienst (artikel 6 van de grondwet) dient ook afgeschaft te worden, opdat de bouw van moskeeën verder kan worden verboden. Wie bezig is onze grondrechten systematisch af te schaffen, kan de vrijheid van onderwijs (artikel 23) vanzelfsprekend niet ongemoeid laten. Die dient inderdaad ook te verdwijnen, teneinde islamitisch onderwijs onmogelijk te maken. Of Wilders zich realiseert dat hij hiermee de essentie van de Nederlandse politieke en culturele traditie heeft opgedoekt, vraag ik mij af. Is het niet paradoxaal dat hij kennelijk denkt die essentie in zijn nieuwe artikel 1 te hebben ondergebracht, terwijl hij haar juist vakkundig om zeep heeft gebracht? Wonderlijk is dat de populisten altijd maar zeuren over de vaderlandse geschiedenis en tradities, terwijl ze daar niets van weten.

Ten behoeve van de criminaliteitsbestrijding stelt Wilders een aantal maatregelen voor uit het recente Amerikaanse juridische arsenaal, zonder zich klaarblijkelijk te realiseren dat er in de VS ten gevolge van deze maatregelen aanzienlijke problemen zijn ontstaan. Hij wil dat iedereen die driemaal geweld heeft gebruikt bij het plegen van een misdaad levenslang krijgt en dat er een systeem van minimum- en maximumstraffen wordt ingevoerd. Dat betekent dat de rechter niet langer in staat is de strafmaat te laten afhangen van de merites van de zaak. In de VS heeft dat bijvoorbeeld herhaaldelijk tot gevolg dat mensen voor kleine softdrugsvergrijpen vijf jaar achter de tralies moeten. Gezien het feit dat Wilders het gedoogbeleid voor softdrugs wil afschaffen, zou dat in ons gevangeniswezen ook ‘Amerikaanse toestanden’ kunnen geven. Wilders vindt ook dat de overheid bij verdenking van terrorisme iedere burger voor onbepaalde tijd mag vasthouden. Ook dat is strijdig met de elementaire beginselen van de rechtsstaat.

In het oorspronkelijke programma van de PVV was de eis opgenomen dat de verzorgingsstaat vervangen diende te worden door een ‘basisstelsel’. Dat punt zal intussen wel verdwenen zijn, omdat de PVV, geheel naar het stimulerende voorbeeld van de Deense Volkspartij, op het punt van de sociale verzekeringen sedert 2008 aanzienlijk naar links is opgeschoven. De PVV is voor Europese economische samenwerking, maar moet verder niets van de EU hebben. Het Europese parlement moet opgedoekt worden. Verder wil de PVV ijveren voor de opheffing van België en de samenvoeging van Nederland en Vlaanderen. Bij mijn weten is de Vlamingen niet gevraagd wat zij daarvan denken. Ten slotte wil Wilders een totale immigratiestop voor vijf jaar en een bindend referendum, dat laatste ongetwijfeld met de bedoeling de burgers aan het woord te laten.

Wilders en de ‘islamisering’

De ontzettende dreiging van de islamisering en de bestrijding daarvan is onmiskenbaar de harde kern van het PVV-programma. Veertienhonderd jaar geleden is ons de oorlog verklaard, zo zei Wilders bij de algemene beschouwingen van 2007, door een ideologie van haat en geweld. ‘Ons’ is het Westen, dat gekarakteriseerd wordt door de joods-christelijke-humanistische traditie. Die ideologie is de islam, die Wilders niet als een godsdienst beschouwt, zodat hij haar in één moeite gelijk kan stellen aan het fascisme en het communisme. Die islam werd geleid door een krijgsheer, barbaar, moordenaar en pedofiel, te weten Mohammed. Die is ook verantwoordelijk voor de Koran, een opruiend, levensgevaarlijk ‘krijgsboek’, dat de gelovigen oproept de ongelovigen op brute wijze af te slachten. Alle moslims zijn volledig overtuigd van deze opvattingen. Gematigde moslims zijn er namelijk niet. Moslims die deze opvattingen niet volledig delen, zijn immers afvalligen en die moeten ook meedogenloos worden uitgeroeid. De islam – het woord betekent ‘onderwerping’ – is uit op dominantie over de gehele wereld en dus ook over Europa en Nederland. De eerste twee islamitische invasies van Europa zijn op heroïsche wijze afgeslagen bij Poitiers en Wenen.

De derde invasie is nu gaande en oneindig veel gevaarlijker, omdat zij sluipenderwijs plaatsvindt en de laffe politieke elites er niets tegen willen of durven doen. Die derde invasie bestaat uit de massale migratie van moslims naar Europa. Als we niet onmiddellijk, radicaal en keihard optreden, stevenen we af op het einde van de Nederlandse en Europese samenleving. Het gevaar is acuut, want we verkeren in de laatste fase van de islamisering van Europa. Als het westerse Europa verdwijnt, is dat ook een dodelijk gevaar voor die laatste dappere bastions van de westerse beschaving, de Verenigde Staten en Israël.

Waarom is het gevaar zo groot? De massa-immigratie van moslims heeft in Europa en ook in Nederland een parallelle moslimwereld doen ontstaan. Dat zijn moslimbuurten, in feite islamitische getto’s, die worden gecontroleerd door religieuze fanatici en hun brutale stoottroepen, de Marokkaanse ‘straatterroristen’. Die moslims zijn niet zomaar neutrale bewoners van achterstandsbuurten, nee dat zijn settlers. Die buurten met hun settlers zijn de bouwstenen voor een verdergaande territoriale controle. Wilders zegt het niet, maar zijn suggestie is duidelijk: ooit zullen al die buurten met hun settlers een aaneengesloten expansief netwerk vormen, zo’n beetje naar analogie van de ecologische hoofdstructuur, en dan zijn wij westerlingen gevangen. Dan worden we opgeslokt door de wereld van de hoofddoekjes, de homohaters en de moskeeën op elke straathoek, een wereld waarin over de Verlichting en de Holocaust niet meer mag worden gesproken.

De toestand is penibel. Volgens berekeningen van San Diego University, die Wilders in een toespraak in de Verenigde Staten citeerde, zal de Europese bevolking over twaalf jaar al voor 25 procent uit moslims bestaan. Volgens de bekende geleerde Bernard Lewis zullen moslims aan het eind van deze eeuw de meerderheid van de Europese bevolking vormen. Die moslims in Europa blijven bovendien moslims en alle moslims zijn fanatieke moslims, want niet-fanatieke moslims zijn per definitie geen moslims. Van integratie en assimilatie is geen sprake. Ze doen soms wel net alsof, maar in hun hart weten ze wat hun tenslotte te doen staat.

Wilders staat vierkant achter Israël, want die dappere staat vormt de eerste verdedigingslinie van het Westen tegen de oprukkende islam. Israël is het West-Berlijn van de botsende beschavingen. We mogen de Israëlische vaders en moeders wel dankbaar zijn, want Israëlische soldaten waken over onze vrijheid en veiligheid. Als Israël ten onder gaat, is het Westen gedoemd, dan zullen we de ‘laatste slag’ verliezen. Als Europa in islamitische handen valt en ‘Eurabië’ wordt, zal het een levensgevaarlijke staat zijn, uitgerust met nucleaire wapens. Er moet nu gehandeld worden, want spoedig zal het te laat zijn, en dan zullen de lichten in Europa sneller doven dan we voor mogelijk houden.

Wat te denken van deze paranoïde waan? Zou Wilders het zelf geloven? Hij is een gewiekste politicus, dus mijn aanvankelijke vermoeden was dat hij dit angstaanjagende visioen slechts gebruikt om zo veel mogelijk angstigen, goedgelovigen en haters te mobiliseren. Maar waarom zou hij dat doen? Het enige werkelijke doel van de PVV, nu de rechts-liberale boodschap is gedumpt ten behoeve van electoraal succes, is de opschorting van de rechtsstaat teneinde de islamitische minderheid te discrimineren, te ontrechten en uit te sluiten. Hij meent het, hij gelooft deze onzin. Misschien is dat het gevolg van het feit dat hij eens op angstaanjagende wijze op Kanaleneiland, de buurt in Utrecht waar hij ooit woonde, is overvallen door allochtoonse jongeren, misschien ook van zijn grote liefde voor Israël, dat hij fanatiek steunt in zijn meest expansieve territoriale aanspraken. Nimmer is te verklaren hoe iemand deels het contact met de werkelijkheid verliest.

De PVV is in ieder geval in essentie een one-issuepartij. Na een kort gesprekje voor de radio verzekerde Fleur Agema, de nummer twee in het PVV-gezelschap, mij in alle zichtbare ernst dat het Westen binnen twintig jaar ten onder zou gaan als we niet op Wilders zouden stemmen. Waarlijk, het Westen; de VS, Europa, Canada en wat er nog meer bij hoort, allemaal voor 2030 opgeslokt door het mondiale nieuwe kalifaat! Waar te beginnen met kritiek op Wilders’ wereldbeeld? De onderliggende these van zijn waan is dat aan de derde islamitische invasie van Europa een plan ten grondslag ligt. Wie dat heeft bedacht en uitvoert, is niet duidelijk, maar dat het een satanische samenzwering is, is wel duidelijk. Paranoia, laten we dat niet vergeten, is een wezenskenmerk van het populisme. Er wordt altijd samengezworen tegen het goede volk. Wie paranoïde is, gelooft natuurlijk maar al te makkelijk dat er geen gematigde moslims zijn. Ze doen maar alsof, ze wachten rustig tot het moment dat ze toe kunnen slaan.

Het idee van de territoriale expansie via settlers in de moslimbuurten was ik niet eerder tegengekomen. Hier komt Wilders’ kennis van Israël goed van pas. Hij weet wat de plannen van de orthodoxe settlers op de West-Oever zijn. Hij projecteert die godsdienstig gefundeerde expansiepolitiek op de moslimgemeenschappen in Europa. Het is een klassiek psychisch mechaniek.

Kern van de paranoïde waan vormen uiteindelijk de getallen. Wilders beweert dat er 54 miljoen moslims in Europa zijn. Hij hanteert daarbij een zonderlinge, volkomen irrelevante definitie van Europa, zodat omvangrijke moslimpopulaties in het zuiden van Rusland kunnen worden meegerekend. Met de moslimimmigratie in de EU hebben die helemaal niets te maken. Waar het om gaat, is de moslimpopulatie in de Europese Unie – die bedraagt een kleine twintig miljoen zielen, dat is nog geen 4 procent van de huidige bevolking van de Unie. Als de San Diego University gelijk zou hebben, zou die 5 procent binnen twaalf jaar moeten expanderen tot 25 procent, dat wil zeggen van nog geen twintig miljoen naar 125 miljoen! Dat is zelfs volkomen onmogelijk als we Wilders’ angstgetal van 54 miljoen zouden aanhouden. Kennelijk is er kortsluiting opgetreden in de computers in San Diego.

De veronderstellingen over de groei van de moslimbevolking in Europa zijn altijd gebaseerd op de verwachting van permanente zeer hoge geboortecijfers. In alle West-Europese landen passen de geboortecijfers van de allochtonen zich echter opmerkelijk snel aan die van de autochtonen aan. Volgens het Nederlandse Centraal Bureau voor de Statistiek zal de moslimpopulatie in Nederland nooit groter worden dan 9 procent van de bevolking. De volgende veronderstelling is dat moslims altijd moslims blijven, ook over tientallen jaren identiek aan hun verre voorouders die dertig jaar geleden naar Europa kwamen. Al verloopt de integratie soms moeizaam, zij ontbreekt zeker niet. Zes jaar geleden concludeerde een commissie van de Tweede Kamer (commissie-Blok) dat er wel degelijk sprake was van succesvolle integratie, zij het dat die niet het gevolg was van het overheidsbeleid ter zake. Dat een deel van de Kamer vervolgens concludeerde dat de commissie het helemaal verkeerd zag, had weinig te maken met de onderzoeksresultaten en veel met de nieuwe politieke correctheid, die nu eenmaal niet wil weten van geslaagde integratie.

Wilders en zijn medestanders wekken ook de indruk dat de West-Europese moslims een enkel, monolithisch blok vormen, dat goed gecoördineerd opereert. In werkelijkheid is daar geen sprake van. De moslims in de EU zijn afkomstig uit alle windstreken, en zijn zeer heterogeen, zeker zo heterogeen als de christenen in Europa. Wilders’ onvoorwaardelijke identificatie met Israël doet een beetje denken aan het gedweep van Amerikaanse evangelische christenen met Israël, vanwege de rol die de Joodse staat moet spelen bij de terugkeer van de Here op aarde. Wilders’ perspectief is geseculariseerd, maar niet minder monomaan.

Electoraal succes

Bij de verkiezingen van 2006 haalde Wilders een verrassende negen zetels. De peilingen hadden minder voorspeld. Hij trok vooral veel kiezers in Limburg, in zijn geboortestad Venlo zelfs 17 procent. Dat duidt erop dat een zeker lokaal chauvinisme, in combinatie met de traditionele afkeer van de buitengewesten van Den Haag en de Randstad, ook een rol speelt in zijn populariteit. Verder deed hij het goed in West-Brabant en de regio Rotterdam. De kiezers in Rotterdam blijken steeds meer voor het populisme te voelen dan kiezers elders in West-Nederland. Ongetwijfeld wordt dat verschijnsel veroorzaakt door de combinatie van hoge percentages niet-westerse allochtonen en de zeer zwakke sociaal-economische positie van het voormalige trekpaard van de Nederlandse economie.

De PVV-stemmer is vaker man dan vrouw, vaker dan gemiddeld alleenstaand, eerder jong dan oud en verrassend vaak afkomstig van het zuidelijke en oostelijke platteland, streken waar geen moslim te vinden is. Recentelijk werd bericht dat nu ook hooggeschoolden belangstelling voor de PVV zouden hebben. Van de aanhang heeft 13 procent een hbo of wo achter de rug. Dat percentage is echter minder dan de helft van het gemiddelde van niet-PVV-stemmers. De PVV trekt veel voormalige VVD-stemmers, een redelijk aantal voormalige PvdA-stemmers en weet een relatief groot aantal niet-stemmers tot stembusgang te motiveren.

Sedert dat onverwachte succes heeft Wilders zijn beweging knap in de schijnwerpers gehouden. Een echt handboek voor de moderne populist bestaat niet, maar soms lijkt het wel of Wilders een dergelijk handboek nauwkeurig heeft bestudeerd. Alle gangbare populistische methoden beheerst hij tot in de perfectie. Steeds weet hij weer de aandacht te trekken met zijn provocatief verwoorde weerzin en haat tegen de islam. In de zomer van 2007 veroorzaakte hij grote opwinding met zijn voorstel de Koran te verbieden, omdat hij die beschouwde als de Mein Kampf van de moslims. Mein Kampf is zoals bekend het enige boek dat in Nederland is verboden.

Ook het politieke theater beheerst hij tot in de puntjes. In het najaar van 2007 kwam hij op het lumineuze idee een film aan te kondigen over het gewelddadige karakter van de islam. Een kritische film over de islam deed in Nederland alle alarmbellen rinkelen. Was Van Gogh niet omgebracht vanwege een kritische film over de islam die hij samen met Hirsi Ali had gemaakt? Zouden Nederlandse ambassades in de islamitische landen mogelijk doelwit kunnen worden van boze demonstranten? De regering wees Wilders op zijn verantwoordelijkheden. Maandenlang werkte Wilders ogenschijnlijk aan zijn film. Het gevolg was dat het publieke debat in Nederland maandenlang door Wilders werd gegijzeld. Als het al niet over de film ging, dan wel over het debat over de film. In het voorjaar van 2008 bleek de film een nat klappertje, het was een amateuristisch werkstuk waar niemand zich erg over heeft opgewonden. Wilders heeft wel een tweede film aangekondigd, kennelijk om te zien of hij deze charade nog eens kon opvoeren, maar van nummer twee is verder niets vernomen.

De algemene beschouwingen zijn voor Wilders telkens een uitgelezen gelegenheid om de ‘laffe regering’ ter verantwoording te roepen over de dreigende teloorgang van de westerse beschaving. In discussie met zijn mede-Tweede Kamerleden gaat Wilders zelden of nooit. Hij legt een verklaring af, waar duidelijk hard aan gewerkt en geschaafd is, en daarmee basta. Dat beleid geldt ook de media. Wilders doet weleens wat voor de camera’s, maar ontloopt kritische vragen of een scherp debat. Dat is een uitgekiende en waarschijnlijk zeer effectieve mediastrategie.

Een ander goed voorbereid theaterstukje was het demonstratieve vertrek van de PVV uit de Kamer omdat de fractieleider van het CDA had verklaard dat er aan de regeringsplannen niet veel meer kon worden veranderd. Al dit theatrale optreden zou natuurlijk onopgemerkt blijven als de media er niet tot in het kleinste detail verslag van deden. Wilders is de oogappel van het Journaal, dat geen kans voorbij zal laten gaan om met een van zijn arrangementen te openen. De buitenstaander vermoedt hier de doorwerking van journalistieke trauma’s die in het wilde jaar 2002 zijn opgelopen. Het Journaal moest ‘van de staat naar de straat’ en kennelijk staat Wilders voor de straat. Weer natuurlijk die impliciete aanname dat hij namens het volk spreekt, wat helemaal niet het geval is – hij spreekt namens die 20 procent van de kiezers die zichzelf als ‘zeer rechts’ hebben beschreven.

Wilders heeft een talent voor aansprekende formuleringen. Soms loopt hij echter zichzelf voorbij, waarschijnlijk als gevolg van een neiging tot verdere radicalisering. Dat was het geval toen hij bij de algemene beschouwingen van 2009 met het voorstel voor een ‘kopvoddentax’ kwam. Het was natuurlijk helemaal geen serieus voorstel, de bedoeling was louter beledigend. De verontwaardiging was groot, maar nu bleek uit onderzoek dat ook zijn eigen aanhang niet gelukkig was met deze term. Vreemd genoeg leek Wilders vergeten te hebben dat de bedekking van het hoofd van de vrouw ook in de christelijke traditie prominent aanwezig is. De Limburgers zullen ongetwijfeld aan hun nonnen van weleer hebben gedacht.

Bij de verkiezingen voor het Europese parlement in 2009 werd de PVV de op een na grootste partij. De anti-EU-retoriek doet het in Nederland nog steeds uitstekend. Dat Wilders het daarbij niet zo nauw nam met de waarheid, leek zijn kiezers, bij gebrek aan zelfs maar minimale kennis omtrent de EU, niet te deren.

Voor Wilders is de pijnlijke ondergang van de LPF een leerzame geschiedenis. Dat zal hem niet overkomen. Hij is een ware control freak en probeert de ontwikkeling van de PVV volledig onder controle te houden. Vandaar dat hij, ondanks zijn sterke positie in de opiniepeilingen, slechts mondjesmaat deelneemt aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2010. Of hij in staat zal zijn de huidige ijzeren greep te handhaven als hij mogelijkerwijze met een veel grotere fractie moet opereren, moeten we maar afwachten.

Laten we eens aannemen dat de PVV het geweldig doet bij de Kamerverkiezingen van 2011. Zij zal dan naar alle waarschijnlijkheid de tweede partij worden, omdat ik vermoed – wishful thinking? – dat zij een directe confrontatie met het CDA over de vraag wie de grootste wordt, zal verliezen. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat de PVV in het kabinet wordt gehaald. Voor Wilders is dat ook geen verstandige strategie. Wil hij daar immers welkom zijn, dan moet hij afzien van de verwezenlijking van al zijn belangrijke programmapunten. VVD en CDA zullen immers niet bereid zijn de grondwet te ontmantelen. Wellicht zal zijn Deense vriendin Pia Kjaersgaard hem adviseren gedoogsteun te verlenen aan een conservatief minderheidskabinet. Dat zou hem aanzienlijke macht kunnen geven en zijn parlementaire positie verder legitimeren. De vraag is natuurlijk of het fatsoenlijke christelijke deel van het CDA daarmee zou kunnen leven. Zou de winst van de PVV in 2011 tegenvallen, dan krijgt Wilders het moeilijk. Hij loopt dan het gevaar momentum te verliezen, en dat is nu juist wat hem voortstuwt. Raakt de groei eruit, dan worden populistische partijen vrijwel onmiddellijk bedreigd door een proces van versnelde aftakeling. Er zijn maar weinig populistische partijen die binnen het door hen zo gehate systeem een stabiele positie hebben weten te vinden. Hebben ze die eenmaal gevonden, dan is weer de vraag of ze nog populistisch zijn.

Conclusie

Laat ik beginnen met de nuttige bijdrage van de populisten aan de Nederlandse democratie. Uit onderzoek weten we dat er al jaren behoefte was aan een ‘zeer rechtse’ partij. Dat was het gevolg van de trek van de VVD naar het centrum in de technocratische jaren van de drie kabinetten-Lubbers en de twee kabinetten-Kok. Fortuyn schonk de kleine 20 procent van de Nederlanders die zo rechts waren dat zij zich nergens thuis voelden een politieke partij waarvoor zij dachten zich niet te hoeven schamen. Dat was Fortuyns belangrijkste politieke erfenis, dat hij ‘zeer rechts’ legitimeerde. Ook talloze journalisten en verwarde intellectuelen zagen in hem een soort bevrijder. Hoe lang was het niet geleden dat de Nederlandse politiek werd bezocht door een charismatische boodschapper? ‘Zeer rechts’ heeft evenveel recht op politieke vertegenwoordiging als zeer links of welke politieke formatie dan ook. Zouden deze denkbeelden helemaal geen politieke vertegenwoordiging hebben, dan zou dat waarschijnlijk schadelijker zijn dan nu zij wel zijn vertegenwoordigd.

In die zin kan de opkomst van de rechtse populisten goed vergeleken worden met de opkomst van de SP. Die was immers te danken aan de ‘liberalisering’ van de PvdA. De kern van de SP was afkomstig uit een marginaal revolutionair groepje en de partij nam maar langzaam afscheid van haar oorspronkelijke links-populistische boodschap. Zou zij nu mee gaan regeren, wat duidelijk haar wens is, dan zou zij in de beleidspraktijk niet zijn te onderscheiden van de PvdA, waartegen zij lange jaren heeft gecontesteerd. Het is mogelijk dat de PVV een vergelijkbare ontwikkeling zal doormaken, dat zij ‘genormaliseerd’ zal worden, bijvoorbeeld in een scenario als hierboven geschetst, waarin zij gedurende jaren gedoogsteun geeft aan een conservatief beleid. Zij wordt dan deel van het systeem, net als de SP dat is geworden, en dan rijst de vraag of een zeer rechtse partij deel van het systeem kan worden of dat de sentimenten die een dergelijke partij drijven per definitie systeemvijandig zijn. De Deense Volkspartij is deel van het systeem geworden.

Wordt de populistische partij deel van het systeem, dan valt niet uit te sluiten dat zich na enige tijd opnieuw een systeemvijandige revolte zal voordoen. Dat is het gevolg van wat we het ‘democratisch tekort’ zouden kunnen noemen. De parlementaire democratie, het enige stabiele, goed gecontroleerde democratische systeem dat we kennen, genereert altijd weer een gevoel van machteloosheid, dat zich onder de juiste omstandigheden zal manifesteren in een nieuwe, luidruchtige en boze populistische formatie, hetzij van de linker- hetzij van de rechterzijde. Of het nu van links of van rechts komt, het populisme zal altijd claimen dat de burgers (van de arbeiders zullen we waarschijnlijk nooit meer horen) nu eindelijk eens aan de macht moeten komen.

Als het Nederlandse populisme was, wat ik denk dat het was, namelijk die plotselinge concretisering van ‘zeer rechts’ op het politieke toneel, dan zijn de gangbare heroïsche interpretaties van Fortuyns optreden niet juist. Hij heeft de Nederlandse democratie niet gered, hij heeft slechts het politieke spectrum verruimd. Hij heeft geen leiding gegeven aan de noodzakelijke opstand van een conservatief volk tegen zijn ‘verlichte’ en arrogante elite, want van een volksopstand was geen sprake. Evenmin was er sprake van een zeer breed ongenoegen, een soort nationale boosheid. Een ruime meerderheid van de Nederlanders was tevreden over de democratie, en met recht.

Fortuyn en zijn navolgers hebben ook aanzienlijke politieke schade veroorzaakt. Door de populistische analyse en modus operandi wordt het vertrouwen in de parlementaire democratie ondermijnd zonder dat een werkbaar alternatief wordt geboden. Het populisme is systeemvijandig, zoals we steeds hebben gezien: de parlementaire democratie is helemaal geen democratie, het land moet terug naar de burgers, de laffe elite bestaat uit zakkenvullers die elkaar geraffineerd de bal toespelen. De opvattingen van de populisten over het charismatisch leiderschap en de grondwettelijke vrijheden vormen een permanente bedreiging voor de rechtsstaat, zonder welke de democratie het niet kan stellen. Ongelukkigerwijze valt de populistische logica deels samen met de medialogica: de televisie leent zich bij uitstek voor de populistische stijl. Dat leidt er weer toe dat ook de traditionele politici zich populistisch gaan gedragen en zich gemakzuchtig aansluiten bij de retoriek van de systeemvijandigheid. Zo ontstaat een eigenaardige cultuur waarin alle politici om te overleven het politieke bedrijf verdacht moeten maken. Ze worden daarbij gestimuleerd door een groot deel van de journalisten, dat zijn heil zoekt in een simpel moralisme, zonder nauwkeurig en onsentimenteel te analyseren hoe de macht eigenlijk werkt.

Met zijn puinhopenmetafoor heeft Fortuyn er ook voor gezorgd dat het nationale discours zich het afgelopen decennium in mineur heeft afgespeeld. Nederlanders zijn zeer tevreden over hun eigen leven, maar vinden dat de natie op het verkeerde spoor zit. Dat Nederland in velerlei opzichten een mirakels succes is, is hier geen gangbare opvatting. Wij mopperen maar voort terwijl we het op een na rijkste land van de EU zijn. Dat is deels ook de verantwoordelijkheid van Balkenende, die het aanvankelijk wel goed uitkwam de natie in de put te praten, omdat zijn beleidswijzigingen anders wellicht onverkoopbaar zouden zijn geweest.

De grootste ellende die Fortuyn heeft aangericht, is dat hij het waanidee van de islamisering in de bloedbaan van de natie heeft geïnjecteerd. Dat waanidee, bij Verdonk overigens grotendeels afwezig, heeft zich bij Wilders ontwikkeld tot een reusachtig ideologisch gezwel. Gezien de permanentie van deze paranoia moeten we wel concluderen dat de emotionele energie van ‘zeer rechts’ grotendeels afkomstig is van de angst voor en de haat tegen de moslimimmigranten. Alle ongenoegen over leven en samenleving kan kennelijk mooi geprojecteerd worden op deze goed herkenbare minderheid. Ik heb hiervoor al omstandig uitgelegd waarom het een waanidee is, dus dat zal ik niet nog eens doen. Dit angstvisioen kan grote maatschappelijke schade veroorzaken door de demonisering en uitsluiting van een kwetsbare minderheid en levert geen enkele bijdrage aan de oplossing van de problemen die de omvangrijke immigratie heeft veroorzaakt. Gaat het om Wilders’ islamofobie, dan schieten ook de media aanhoudend tekort. Wat Wilders beweert over de moslims in Europa, is aantoonbare nonsens. Waarom wordt dat niet vaker aan de kaak gesteld? Waarom wordt hij met fluwelen handschoenen aangepakt? Waarom hoor je zo vaak: Wilders heeft een punt? Hij heeft helemaal geen punt, hij is een fantast, hij maakt zijn kiezers bang met een fantoom.

Valt er iets te doen aan de regelmatige populistische erupties die de stabiliteit van de vertegenwoordigende democratie bedreigen? Ik ben bang dat er niet veel aan te doen is, dat heb ik hiervoor al duidelijk gemaakt. We kunnen in ieder geval eindelijk eens ophouden met de retoriek – nu al zo’n veertig jaar oud – dat de democratie verder gedemocratiseerd moet worden. Staatsrechtelijke vernieuwingen zoals een gekozen minister-president, bindende referenda en andere maatregelen om de burger meer macht te geven, zijn procedurele schijnoplossingen die de democratie niet sterker, maar zwakker maken. Wie het niet gelooft, moet maar eens iets lezen over het disfunctioneren van de staat Californië, die wellicht het meest democratische systeem ter wereld heeft. Pas als we de noodzakelijke beperkingen van de parlementaire democratie ruiterlijk erkennen en aanvaarden, zullen we ook zien dat zij het enige mogelijke systeem is. Het is nu eenmaal niet mogelijk elke burger op elk moment mee te laten beslissen over elke kwestie. De participatiedemocratie is een illusie. Niet meer, maar juist wat minder democratie is het beste medicijn voor de crisis van democratie. Beloof de burgers geen gouden bergen, maar leg ze zo helder mogelijk uit wat het ‘democratisch tekort’ is. Misschien begrijpen ze dan ook wat meer van het menselijk tekort.

Geraadpleegde literatuur

Sociaal en Cultureel Planbureau, Sociaal en cultureel rapport 2000. Nederland in Europa (Den Haag 2000).

Arie van der Zwan, De uitdaging van het populisme (Amsterdam 2003).

Daniele Albertazzi en Duncan McDonnell, red., Twenty-First Century Populism. The Spectre of Western European Democracy (Basingstoke 2008).

Fareed Zakaria, The Future of Freedom. Illiberal Democracy at Home and Abroad (New York 2003).

Pippa Norris, Radical Right. Voters and Parties in the Electoral Market (Cambridge 2005).

Arthur Blok en Jonathan van Melle, Veel gekker kan het niet worden (Hilversum 2008).

Kees Brants en Philip van Praag, red., Politiek en media in verwarring. De verkiezingscampagnes in het lange jaar 2002 (Amsterdam 2005).

Pim Fortuyn, Tegen de islamisering van onze cultuur. Nederlandse identiteit als fundament (Utrecht 1997).

Pim Fortuyn, De puinhopen van acht jaar Paars. Een genadeloze analyse van de collectieve sector en aanbevelingen voor een krachtig herstelprogramma (Rotterdam 2002).

Pim Fortuyn, Zielloos Europa. Tegen een Europa van technocraten, bureaucratie, subsidies en onvermijdelijke fraude (Utrecht 1997).

Hans Wansink, De erfenis van Fortuyn. De Nederlandse democratie na de opstand van de kiezers (Amsterdam 2004).

Hans-Georg Betz, Radical Right-Wing Populism in Western-Europe (New York 1994).

Dick Pels, De geest van Pim. Het gedachtegoed van een politieke dandy (Amsterdam 2004).

Francisco Panizza, red., Populism and the Mirror of Democracy (Londen 2005).

Jutta Chorus en Menno de Galan, In de ban van Fortuyn. Reconstructie van een politieke aardschok (Amsterdam 2002).

Voorts is internet een fantastische bron van informatie, waarbij ik in het bijzonder denk aan Wikipedia.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0705 7