Harold Hamersma

Wijnreis door mijn lichaam

Over de positieve effecten van wijn drinken

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2010 Harold Hamersma

Alle rechten voorbehouden

Redactie Baukje Brugman

Register Yulia Knol

Correctie Anneke Leene

Boekverzorging Kees Rijken, Locomotive

Foto’s en illustraties Paul Faassen

NUR 860, 440

ISBN 978 90 468 0828 3

www.nieuwamsterdam.nl/wijnreisdoormijnlichaam

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0702 6

Inhoudsopgave

Voorwoord dr. A. van de Wiel

Inleiding

  1. Hoofd en hersenen

  2. Mond en tanden

  3. Ogen

  4. Hart en bloedvaten

  5. Maag en slokdarm

  6. Longen

  7. Borsten

  8. Lever

  9. Nieren en prostaat

10. Voortplanting

11. Jong geleerd

12. Gewicht

13. Bottenstelsel

14. Huid

15. Allergieën

16. Kanker

17. Langer leven

Nawoord

Dankwoord

Woordenlijst

Literatuurlijst

Register

Voorwoord

‘De wijn verheugt des mensen hart.’ – Psalm 104:15

Al eeuwen drinkt de mens wijn – soms als alternatief voor verontreinigd water, soms als medicijn, maar meestal om ervan te genieten. Wijn is ingeburgerd geraakt in vele gemeenschappen en maakt zelfs deel uit van menig culturele of religieuze gebeurtenis.

In de medische wereld zijn de voors en tegens van het gebruik van alcoholhoudende dranken altijd al een punt van discussie geweest. Alcohol werd enerzijds beschouwd als een stimulans, het was een middel om het lichaam te helpen herstellen en de eetlust op te wekken en werd soms ook toegepast als pijnbestrijder. Anderzijds bleek overmatig gebruik te leiden tot ernstige aandoeningen van de lever, het hart en het zenuwstelsel, en draagt overmatig alcoholgebruik bovendien bij aan het ontstaan van bepaalde vormen van kanker. Aan het eind van de jaren zeventig van de vorige eeuw werd de medische discussie nieuw leven ingeblazen toen uit belangrijke studies bleek dat matig alcoholgebruik samengaat met een verlaagd risico op hart- en vaatziekten. De ‘Franse paradox’ zag het licht: ondanks vele verzadigde vetten in de voeding bleek de sterfte aan hartinfarcten in Frankrijk en andere mediterrane landen opvallend veel lager te liggen dan in de rest van Europa. En hierbij zou het drinken van wijn weleens een vitale rol kunnen spelen.

Nu, vele jaren en talloze statistische analyses verder, blijkt de positieve relatie tussen wijn en hart en bloedvaten nog altijd opgeld te doen en wordt ze ook op andere plaatsen in de wereld gesignaleerd. Bovendien lijken de gunstige effecten van wijn zich niet te beperken tot het hart en de bloedvaten. Maar vele vragen zijn nog onbeantwoord, zoals: wat is hierbij de rol van de stof alcohol en welke invloed hebben de andere in wijn aanwezige elementen? Is wijn daadwerkelijk beter dan andere alcoholbevattende dranken en is rood te prefereren boven wit?

Ondanks de zich opeenstapelende aanwijzingen dat het drinken van wijn een positieve invloed kan hebben op de gezondheid, zullen artsen terughoudend blijven om hier officieel kond van te doen. Zij kennen immers helaas ook de januskop van deze drank. Derhalve zullen de meeste adviezen over het drinken van wijn binnen de muren van de spreekkamer worden uitgesproken. Maar natuurlijk volgen artsen met belangstelling nieuwe ontwikkelingen en zijn ze ook nieuwsgierig naar de lichamelijke ervaringen van de drinkende medemens.

In dit opzicht is Harold Hamersma een wel heel bijzonder geval, omdat hij niet alleen beroepsmatig ‘gedwongen’ wordt veel wijn tot zich te nemen, maar ook nog eens kritisch naar de signalen van zijn lichaam blijkt te luisteren. Een ideale proefpersoon dus! Zijn naam doet niet direct een bourgondiër vermoeden, maar zijn passie voor de culinaire geneugten des levens is er niet minder om. Hoewel? Getuigt zijn drang om met grote regelmaat zijn lijf sportief af te beulen toch niet van een calvinistisch gevoel boete te moeten doen voor zijn aardse zondes? Of is het gewoon een gezonde instelling het juiste evenwicht te vinden tussen aan- en afvoer? Als lezers worden wij uitgenodigd met Hamersma mee op een wijnreis te gaan. Niet naar de Elzas, de Mendoza-vallei of het Burgenland, maar op een reis door zijn lichaam. Laat het u niet afschrikken. Hamersma blijkt een onderhoudende verteller, die bij ieder orgaan even stilstaat en kijkt naar de manier waarop de wijn er zijn werk doet. Hij praat u bij – niet als een medicus, maar als een connaisseur met interesse in zijn eigen gezondheid. Dus: drink uzelf even moed in, proost op Harolds gezondheid en volg de reisleider.

Dr. Albert van de Wiel

Internist aan het Meander Medisch Centrum te Amersfoort

Inleiding

Ieder jaar doe ik een uitgebreide inspanningstest om te zien hoe het mijn lichaam gesteld is. Vanwege mijn dagelijkse werk is dat ook geen overbodige luxe. Ik ben wijnschrijver. Daardoor krijg ik jaarlijks te maken met zo’n 7000 flessen wijn waarvan verlangd wordt dat ik daar stuk voor stuk een oordeel over vel. Die worden mij opgestuurd door importeurs, wijnstreekbelangenverenigingen, supermarkten of wijnspeciaalzaken. Over de lekkere schrijf ik onder meer in Het Parool, HP/De Tijd en op mijn weblog. Ook proef ik veel tijdens proeverijen in het land of als jurylid bij wijnwedstrijden. Dan maak ik jaarlijks nog een aantal reizen naar wijnproducerende landen, en ook dan kom je niet bepaald op een droogje te staan. En de helft van de voornoemde hoeveelheid wordt aan huis gebracht als ik in mei, juni en juli aan het proeven ben voor de Wijnalmanak, de gids die jaarlijks uitkomt en waarin de beste wijnen onder vijf euro en tussen de vijf en tien euro een plek krijgen.

Als ik iemand mijn visitekaartje heb gegeven, kijken ze me daarom vaak vol ongeloof aan. Wie ‘wijnschrijver’ is, moet er toch uitzien als Billie Turf, zo is de verwachting. Maar dat is niet het geval. Klein en rond ben ik niet. Ik meet 1.90 meter en weeg 100 kilo, die bovendien keurig verspreid zijn over mijn lijf. Nu is er mij ook altijd veel aan gelegen geweest om gezond en in conditie te blijven. Al vanaf jonge leeftijd ben ik achter een bal aan gaan hollen. Op de voetbalvelden als aardige Amsterdamse amateur, en als basketballer op het Ir. Lely-lyceum. Later kwamen daar ook nog lange wielertochten bij, resulterend in een jaarlijks hoogtepunt als fietsclub Het Ventieltje de bergen van Duitsland, België of Frankrijk opzocht. Want juist een combinatie van een interval- en duurinspanning is goed, zo verzekerde men mij.

En nog steeds loop ik er niet de kantjes van af. Ook nu vind ik niets prettiger dan denksport (het schrijven van artikelen, presentaties en boeken) te combineren met een fysieke inspanning. Als het niet al te hard regent, fiets ik alles in Amsterdam. Ik zit gemiddeld drie keer in de week een uur op de spinfiets in de Personal Health Club, afgekort Personal Hell. En voetballen doe ik ook nog vier uur per week, onder andere met een stel fanatiekelingen van net in de twintig, onder wie mijn eigen zoon.

Nu heb ik net mijn jaarlijkse check-up achter de rug en zit nog een beetje na te hijgen tegenover Jan-Paul van Mantgem. Hij is niet alleen ploegarts van de Rabobank-wielerploeg, maar houdt ook praktijk aan het Sport Medisch Centrum aan het Amsterdamse Olympiaplein, waar hij inspanningstesten afneemt. Eerst is er een hartfilm gemaakt en werd mijn bloeddruk gemeten. Daarna diende ik de futuristische hometrainer te bemannen, waarop Van Mantgem steeds zwaardere weerstanden intikte: 170 watt, 220, 260, 320…

Met een kapje op de neus en mond om de verzuring van mijn bloed te bepalen en plakkers op mijn lijf om mijn hartslag te registreren, moest ik een halfuur trappen. Druppels kropen naar het puntje van mijn neus, vielen en spatten uit elkaar op het stuur – vele achter elkaar. Maar met succes: Van Mantgem besluit dat ik wederom afgestempeld kan worden.

‘Je kunt zo meerijden met de Rabo-beloften. Je conditie is uitstekend.’ Over hoelang ik het koersen met die jonge wielrenners zal volhouden, rept hij gelukkig niet. Maar ik ben inmiddels 53. En dat is niet de enige reden dat ik de Rabo-renners waarschijnlijk al op de hoek van de straat uit het zicht zou zijn verloren. Want al sport ik weliswaar veel, mijn jaarlijkse wijnconsumptie ligt door mijn werk beduidend hoger dan het Nederlandse gemiddelde van 21,6 liter per hoofd van de bevolking.

De meeste wijnen proef ik slechts. Ik neem een slokje, laat dat door de mond spoelen, spuug het uit en neem nog een slokje, dat ik ook weer uitspuug. Dan maak ik mijn proefnotities: klaar! De aangebroken flessen van de thuisbeoordeelde wijnen gooi ik – vies of lekker – weg. Vroeger bracht ik deze nog weleens naar de buren, maar daar ben ik vanwege de tijdrovendheid mee gestopt. Op iedere stoep stond ik wel een klein kwartier te praten. Wijn is immers leuk. ‘En vertel ’s… hoeveel flessen heb je vandaag al geproefd?’ ‘Ik moet zo naar Albert Heijn en die heeft die Swartland-wijnen in de aanbieding. Is dat wat?’ ‘Laatst was ik in restaurant Le Garage en daar schonken ze me die heel lekkere witte uit Frankrijk. En nou ben ik vergeten hoe die heet. Weet jij toevallig welke ik bedoel?’

In de gootsteen dus maar, die aangebroken flessen. Zonde? Soms wel. Maar zelfs als ik al die kleine beetjes zou doorslikken, was ik nu één lever geweest van 1.90 meter en 100 kilo. Toch verdwijnt ook een deel van mijn jaarrantsoen van dik 5000 liter wijn niet via het zwanenhalsje in het riool. Het gaat door mijn keel om vervolgens aan een reis te beginnen door mijn lichaam. Zo schijnt alleen al het ruiken en proeven van tussen de veertig en vijftig wijnen – vanwege het inademen van de alcohol en absorptie ervan door de slijmvliezen – gelijk te staan aan het drinken van twee glazen wijn. Ten tijde van de Wijnalmanak proef ik soms meer dan honderd wijnen per dag. Dus dan heb ik vaak mijn dagelijkse portie wel gehad.

Bovendien spuug ik niet alles uit. Als de vijf in de klok zit, wil ik toch ook weleens gewoon een glaasje drinken. Of twee. Vaak zelfs wel drie. Vier komt ook voor. En om heel eerlijk te zijn, is het ook geen uitzondering dat ik op een dag meer dan een fles wijn leegdrink: opgeteld een glas of negen.

In een interview met de Utrechtse hoogleraar psychofarmacologie Jan van Ree in het boek De wijsheid en de kan, waarin verslag wordt gedaan van een onderzoek naar ‘craving’ (de onbeheersbare behoefte aan een verslavende stof), is te lezen dat ik met een dergelijke consumptie weliswaar niet tot ‘de alcoholisten’ (minimaal twaalf glazen per dag) behoor, maar wel tot de ‘probleemdrinkers’ (meer dan acht). ‘Die problemen kun je omschrijven als ’s maandagsochtends niet op je werk verschijnen, je vrouw en kinderen slaan,’ lees ik. Maar ik kijk juist uit naar de maandag. Dan gaan de koeriers en transportondernemingen weer rijden die mij flessen komen brengen.

Na de inspanningssessie bij Van Mantgem praat ik voor de zekerheid nog even na over de wijn. En al staat mijn consumptiepatroon het winnen van de Tour de France, de Giro of de Ronde van Spanje in de weg, de sportarts vindt dat het niet iets is om mij zorgen over te maken. Als ik maar niet elke dag negen glazen leeg. Drie tot vier is netjes.

Hij heeft opgebiecht dat hij zelf ook van een glaasje houdt. ‘Twee, drie glazen wijn per dag. En vaak ook nog een borreltje.’ Dat is, vertelt Van Mantgem, zijn recept ten behoeve van een gezond leven. Hij is een fitte kerel van achter in de vijftig, die ook fietst en ’s winters op de skipistes is te vinden.

In het curriculum vitae bij het interview met Van Ree lees ik bovendien dat ook de prof. dr. zelf geen geheelonthouder is. Van Rees favoriete drank is: wijn. En als ik verder blader door het boek waarin zijn interview staat, tref in de curricula van de overige zeventien ondervraagde dames en heren professoren en wetenschappers ook hun drinkgedrag aan. Zo vind ik twee gin-toniclovers, drie bierdrinkers, twee drinkers hebben geen echte voorkeuren en twee geïnterviewden hebben een cv waarin helemaal geen melding wordt gemaakt van alcoholconsumptie. Niet minder dan negen wetenschappers echter houden het op wijn.

Zou het toeval zijn dat ‘de mensen die het weten kunnen’ voor wijn kiezen? Drinken zij het alleen omdat zij het lekker vinden? Of juist (of: ook) omdat het gezonder is dan andere alcoholische dranken? Met mijn consumptiepatroon hoopte ik op beide. En nieuwsgierig geraakt – en vooral ook met enige hoop op een bevestiging dat ik ‘goed’ bezig was – ben ik de overige interviews gaan lezen. Een aantal Nederlandse professoren, artsen en wetenschappers op het gebied van onder andere diabetes, cardiovasculaire ziekten en de hersenen, belichtte binnen hun specialisme de positieve werking van alcohol in het algemeen en van wijn in het bijzonder. In dit boek kom ik er uitgebreid op terug. Maar een korte quote wil ik u vast niet onthouden. ‘Mensen die matig drinken hebben niet alleen significant lagere risico’s op bepaalde – chronische – ziekten, ze voelen zich fysiek en mentaal ook lekkerder,’ bericht drs. Jaap Toet, senior-epidemioloog bij de GG & GD in Utrecht en gespecialiseerd in alcohol- en drugsonderzoek en onderzoek naar de kwaliteit van leven. Dat is natuurlijk precies wat ik wil horen.

Maar wat is nu precies ‘matig drinken’? Daar zijn de meningen over verdeeld. Goos Eilander, de directeur van marktonderzoekbureau Trendbox, dat jaarlijks onderzoek doet voor het Productschap Wijn, houdt het op twee glazen rode wijn: een teleurstellende hoeveelheid. Toch vervolgt hij wel met een opwindende gedachte. Hij adviseert de ziektekostenverzekeraars om rode wijn te gaan vergoeden. ‘De vergoeding is een belangrijke impuls om wijn voor ouderen betaalbaar te houden. Het doktersadvies [hij zei het daadwerkelijk zo] om één à twee glazen rode wijn per dag te consumeren, kan zo door vrijwel iedereen opgevolgd worden.’ Eilander ziet echter wel één nadeel: ‘Het segmenteert de markt natuurlijk wel: rode wijn wordt een ouwelullendrank.’

Positiever vond ik het gesprek dat ik met een hartchirurg had. Goddank stond hij niet over mij heen gebogen met een scalpel, maar sprak ik hem met een koel glas champagne in zijn hand tijdens een feestje. ‘Off the record natuurlijk, maar één fles per dag is heel goed voor je. En ik ben niet de enige binnen mijn beroepsgroep die deze mening is toegedaan. Officieel kunnen we dat alleen natuurlijk nooit ventileren, want anders heb je meteen de poppen aan het dansen met de overheid, omdat we dan aanzetten tot alcoholisme.’ En hij pakte nog een glas van het dienblad. Een man naar mijn hart.

Na dat gesprek wilde ik echt weten of ik goed bezig was, of dat ik toch langzaam maar zeker roofbouw aan het plegen was op mijn fysiek. Had de chirurg gelijk? Hoeveel mocht ik drinken? En is alleen wijn een weldoener? Moet ik wit drinken of rood? En als wijn drinken goed is, zijn er dan lichaamsdelen die extra profiteren? De afgelopen jaren ben ik allerlei berichten, wetenschappelijke onderzoeken en universitaire publicaties gaan verzamelen en boeken gaan lezen over de invloed van wijn op het menselijk lichaam. Op die manier maakte ik een trip langs universiteiten en onderzoeksinstellingen over de hele wereld. En met die gegevens ben ik een wijnreis door mijn lichaam begonnen. Reist u met me mee? Tijdens het uitstapje mag u gewoon drinken. Sterker nog, ik kan het u van harte aanbevelen.

Hoofd en hersenen

Waar heb ik mijn kurkentrekker gelaten? Daarnet stond ik er nog mee in mijn hand om het dozijn rode Argentijnen dat op de proeftafel staat open te maken. Hij ligt niet in de kast waar ik mijn proefglazen uit heb gehaald. Net was er een koerier aan de deur met wijn. Misschien heb ik de kurkentrekker toen even op het plankje geparkeerd waar de sleutels liggen. Maar nee. Ik overweeg al om iemand anders de schuld te geven. Maar dat heeft geen zin, ik ben alleen thuis. Een van de andere kurkentrekkers pakken – de la ligt er vol mee – is geen optie. Ik wil nú die ene kurkentrekker die ik een paar minuten geleden heb gepakt.

Het is bijna zover dat ik het woord ‘curieus’ in de mond ga nemen. Meestal wordt het voorafgegaan door een al licht geïrriteerd klinkend: ‘Mmm…’ Mijn vrouw en kinderen weten wat dat betekent: hij is weer eens wat kwijt. Wat er daarna gebeurt, gaat meestal als volgt: eerst ga ik nog eens kijken waar ik al gekeken heb. Gewoonlijk gaat dit gepaard met driftig heen en weer lopen, de trap op- en afstormen en het hard open- en dichtdoen van kasten of laden. Niet veel later klinkt er dan ‘Mmm… curieus’, gevolgd door de vraag aan mijn huisgenoten of zij toevallig bijvoorbeeld mijn voetbalschoenen hebben gezien. Als er dan als antwoord klinkt: ‘Ik zou gewoon op de lucht afgaan,’ ga ik proberen een schuldige aan te wijzen. Om mij gewoonlijk niet veel later duizendmaal te verontschuldigen als mijn vrouw ze – na een zuchtend ‘Zal ik ze dan maar even zoeken?’ – uit mijn voetbaltas haalt. Ze zaten – heel curieus – gewoon in het zijvak.

Maar omdat ik nu alleen thuis ben, moet ik het ding zelf proberen terug te vinden. Ik graaf in mijn geheugen. Ik weet, door het lezen van de onderzoeken naar de invloed van alcohol op de hersenen, dat nu mijn hippocampus aan het werk gezet wordt. Dat zijn twee piepkleine onderdelen van de hersenen, die een belangrijke rol spelen bij het opslaan van herinneringen. De hippocampus had mij moeten helpen onthouden waar ik net mijn kurkentrekker heb neergelegd, omdat deze acetylcholine produceert, een neurotransmitter die boodschappen overbrengt van de ene zenuwcel naar de andere. Bij onderzoek op ratten is gebleken dat lage doses alcohol de productie ervan stimuleren. Hoge doseringen bleken juist weer remmend te werken. Volgens het ERGO-onderzoek (Erasmus Rotterdam Gezondheid en Ouderen) zou dat weleens kunnen verklaren waarom maximaal drie glazen per dag een gunstig effect heeft, en meer drinken juist al het goede weer tenietdoet.

Heb ik dan in al die jaren toch te veel gedronken? Of alleen gisteren? Een dag geleden was ik op een proeverij van 76 fair trade wijnen, maar die had ik keurig allemaal uitgespuugd. Deels omdat een groot aantal van die flessen helemaal niet voldeed aan de voor dit thema gekozen slagzin ‘Wat je van fair haalt, is lekker’. Maar ook vanwege een Finse publicatie uit 2008, die ik voor de proeverij had doorgenomen en waarin verslag werd gedaan van het effect dat ‘binge-drinken’ op de hersenen heeft. Als een man bij één gelegenheid zes of meer van dezelfde alcoholische consumpties gebruikt, neemt het risico op het krijgen van een hersenberoerte ten opzichte van niet-binge-drinkers met 85 procent toe, zo las ik. Voor vrouwen is dat aantal vier of meer. Omdat ik echter niet binge maar wel regelmatig drink, meende ik dat ik opgelucht kon ademhalen. Alleen daarmee had ik nog niet mijn kurkentrekker terug.

Ik pakte de ERGO-verslaggeving uit 2004 er nog eens bij. In De wijsheid en de kan gaat Eric Rimm, professor Epidemiologie en Voeding aan Harvard, daar uitgebreid op in. Welbeschouwd blijkt het Nederlandse onderzoek een soort second opinion te zijn. Al eerder namelijk hadden Franse wetenschappers ontdekt dat bescheiden alcoholgebruik beschermt tegen het ontstaan van dementie, de ernstigste vorm van vergeetachtigheid. Deze conclusie trokken zij na een onderzoek dat tussen 1988 en 2003 werd uitgevoerd bij 4134 inwoners van boven de 65 jaar in de Dordogne en de Gironde. Maar de onderzoekers kregen hun bevindingen echter niet gepubliceerd, omdat de plaats van herkomst – Bordeaux – als te verdacht werd beschouwd, vooral door de Amerikanen. Daarom vroegen de Fransen hun collega-epidemiologen in Rotterdam het werk over te doen, om het daarna wel gepubliceerd te krijgen. Dat lukte. En de resultaten waren identiek.

Rimm memoreert in het artikel in De wijsheid en de kan dat al bekend was dat licht tot matig alcoholgebruik het risico op hart- en vaatziekten en beroerten beperkt. Omdat geheugenverlies veelal wordt veroorzaakt door slechtere bloedvaten, ligt de veronderstelling dan voor de hand dat een glaasje op zijn tijd het ontstaan van dementie kan voorkomen, zo stelt hij. De professor doet zelf overigens ook aan dementiepreventie.

Wat nu hield in grote lijnen het ERGO-onderzoek in? In eerste instantie werd in 1990 al aan een kleine 8000 bewoners van 55 jaar en ouder uit de Rotterdamse wijk Ommoord gevraagd om mee te doen aan een onderzoek dat als opzet had om te zien welke belangrijke ziekten zich in de loop van de jaren ontwikkelen onder een ‘gewone’ bevolking. Ruim tien jaar later werd dat verzoek nogmaals gedaan, en eind 2005 werd ook alle 45-plussers uit de wijk gevraagd om mee te doen. De afgelopen vijftien jaar lag een belangrijke focus binnen het onderzoek bovendien op neurologische aandoeningen. Niet verwonderlijk als je weet dat één op de vijf mensen ooit een beroerte krijgt en één op de vier mannen in meer of mindere mate dement wordt. Bij vrouwen is dat zelfs één op drie. Volgens Rimm is het ERGO-onderzoek van enorm belang geweest. Meer dan zestig promovendi danken hun titel aan ‘Ommoord’, en er zijn ruim vierhonderd wetenschappelijke publicaties op gebaseerd.

Vooral een daarvan heeft mijn warme belangstelling. Op 26 januari 2002 werd het verslag in het medisch tijdschrift The Lancet gepubliceerd onder de titel ‘Alcohol consumption and risk of dementia: the Rotterdam Study’. Deelnemers aan het onderzoek waren 7983 Ommoorders van 55 jaar en ouder, die in de periode 1990-1993 geen dementie hadden en van wie bekend was hoeveel alcohol ze per dag dronken. Tot 1999 werd vrijwel de hele groep gevolgd. In die periode – gemiddeld zes jaar – bleken 197 mensen dement te zijn geworden. Bij 146 ging het om alzheimer, 29 mensen hadden vasculaire dementie ontwikkeld, een gevolg van problemen met de bloedcirculatie in de hersenen. Weer 22 anderen hadden een andere vorm van dementie gekregen. Belangrijkste conclusie van het onderzoek was dat mannen die één of meer glazen per week dronken, maar minder dan één per dag, het risico op het krijgen van dementie met 40 procent zagen afnemen ten opzichte van geheelonthouders. Bij vrouwen bleef die reductie beperkt tot 10 procent. Meer drinken baat, zo lees ik echter. Bij één tot drie glazen per dag liep het risico op dementie bij mannen terug met 60 procent, bij vrouwen met 15 procent. Bij meer dan vier glazen per dag verdween het gunstige effect echter en liep het risico juist weer op. Volgens de onderzoekers kunnen verscheidene biologische mechanismen verantwoordelijk zijn voor het gunstige effect van matig alcoholgebruik op het ontstaan van dementie. Het kan zijn dat het de alcohol is die het genoemde risico op hart- en vaatziekten vermindert. Dat kan door de remmende werking van alcohol op bloedstolling of door de verandering van cholesterol in het bloed. Feit is dat er een belangrijke risicoreductie werd waargenomen bij het ontstaan van vasculaire dementie.

Nu gaan eerdergenoemde onderzoeken vooral in op de werking van alcohol in het algemeen, en niet op die van wijn in het bijzonder. Daar zat ik dan met mijn twaalf Argentijnen. Overigens zag ik dat er eentje tussen stond waarvan ik een eerdere jaargang al eens had geproefd, de op Frans eiken gelagerde Urban Oak. Daarover heb ik vijf jaar geleden een artikel geschreven in Het Parool. Niet alleen omdat ik het toen een bijzonder lekkere blend vond van tempranillo, syrah, malbec en merlot. Maar ook omdat ik toen al bezig was met het verzamelen en lezen van onderzoeksrapporten over de invloed van wijn op het menselijk lichaam. Eén studie viel mij destijds extra op en daar wilde ik de Parool-lezers op wijzen. Volgens een publicatie in het blad Scientific American bevat juist rode wijn die op eikenhout gelagerd is de stof acutissimin A, en daarvan schijnen de eigenschappen om tumoren te bestrijden 250 keer krachtiger te zijn dan het in gebruik zijnde geneesmiddel etoposide.‘Op uw gezondheid!’ kopte de eindredactie toen richting open doel.

Maar kunnen ze dat niet beter boven ieder artikel zetten waarin rode wijn een rol speelt? Behalve naar de invloed op hart- en bloedvaten is er immers ook veel onderzoek gedaan naar het effect van wijn op onze verstandelijke vermogens. En de wetenschap heeft na ergo bepaald niet stilgezeten. In ieder geval kom ik bij nadere studie twee onderzoeken tegen waar mijn moeder en schoonmoeder blij mee zullen zijn; beiden zijn fanatieke lezers en denksporters. Een studie uit 2008 van de American Geriatrics Society concludeert dat vrouwen van 70 tot 82 jaar die licht tot matig drinken betere verstandelijke prestaties leveren dan vrouwen die geen alcoholhoudende dranken consumeren. Ook was er mogelijk sprake van minder leeftijdgebonden achteruitgang van hun algemene geestelijke vermogens. Bij mannen werd geen effect gevonden. Onder licht drinken verstonden de onderzoekers overigens één tot drie glazen per week. En matige consumptie werd omschreven als vier glazen of meer per week. Vooral dat méér spreekt de bovengenoemde dames erg aan. Ze zijn alle twee dankbare afnemers van de dubbele flessen die mij ten tijde van het proeven voor de Wijnalmanak bereiken.

Het tweede onderzoek bevat gelukkig wel goed nieuws voor de heren senioren. De universiteit van Oxford deed in samenwerking met die van Oslo eenzelfde soort studie als bovengenoemde. Bovendien rept de verslaggeving in dit onderzoek niet over alcohol, maar over wijn. David Smith, de initiatiefnemer van het Oxford Project to Investigate Memory and Ageing, concludeert dat de cognitieve prestaties van oudere mannen en vrouwen baat hebben bij de consumptie van wijn, donkere chocola en vooral groene thee, gekend om hun hoge concentraties flavonoïden. Daarvan was volgens de verslaggeving uit eerdere studies al bekend dat ze ‘geassocieerd werden met een lager risico op het krijgen van dementie en betere verstandelijke prestaties’. Wie alle drie gebruikte, had tussen de 41 en 53 procent minder kans om slecht te scoren tijdens de hersengymnastiek dan de andere deelnemers. En wie alléén wijn dronk, scoorde weer beter dan de louter chocola-eters. Natuurlijk haastten de onderzoekers zich ook hier weer eraan toe te voegen dat hun onderzoeksresultaten geen vrijbrief vormden om ons nu volop in wijn, thee en chocola te gaan wentelen. Want ‘door meer dan drie glazen wijn per te dag drinken gaat het effect verloren’ – net als in de eerder genoemde studie naar dementie dus.

Ik lees nog meer studies over de invloed van wijn en alcohol op de oudere hersenen. Uit Boston, Rome, Winston-Salem en New York… Overal is de conclusie dezelfde. Goed tegen dementie. Kan helpen alzheimer te voorkomen. Alzheimerpatiënten blijven zelfs langer leven door wijn te drinken, staat ergens. En mijn schoonmoeder kan nu vijfsterrensudoku’s oplossen. Ik als wijnliefhebber betrap mezelf echter alleen nog op enige mate van opwinding bij een Italiaanse studie onder 65-plussers. Daarin wordt onder ‘matige consumptie’ verstaan: dagelijks een halve liter wijn voor vrouwen en een liter voor mannen. En dat mag ook vast wel Argentijnse zijn.

Maar ondertussen ben ik als 50-plusser nog steeds mijn kurkentrekker kwijt. Ben ik gewoon verstrooid? Was ik dat op jongere leeftijd niet ook al? Mijn moeder noemde me altijd Haroldje Dwarreltje, omdat ik altijd met mijn gedachten ergens anders was. Of hoort het probleem in het rijtje van credo’s van mijn vrouw thuis: ‘Mannen kunnen geen twee dingen tegelijk’? Even slaat de schrik mij om het hart. Leidt alleen de aanwézigheid van heel veel wijn misschien al tot hersenbeschadiging? Enfin, waar was ik ook weer? Zie je wel. Daar heb je het al.

Volgens twee onderzoeken uit 2007 hoef ik me echter geen zorgen te maken. Een studie uitgevoerd op ratten door de universiteiten van Auckland en Ohio toont aan dat de dieren die vijf weken lang een matige hoeveelheid alcohol toegediend hadden gekregen beter scoorden bij gedrags- en geheugentests dan geheelonthouders én zwaar drinkende ratten. Eenzelfde soort onderzoek werd gedaan aan de universiteit van Porto. Ook hier gingen de ratten aan de drank. Eén groep kreeg pure alcohol, een andere echter hoge concentraties rode wijn. Na een halfjaar bleken de rodewijnratten geheugentests tweemaal sneller uit te voeren dan de ratten die een dieet met louter alcohol voorgeschoteld hadden gekregen. De researchers zijn van mening dat de gemelde resultaten ook van toepassing zijn op de mens. Het University College London bevestigt dat laatste. Daar werd een onderzoek uitgevoerd naar de invloed van alcohol op cognitieve kwaliteiten onder 6000 ambtenaren, mannen en vrouwen, in de leeftijd tussen 46 en 68 jaar. Wie dronk, scoorde betere ‘kennisgemiddelden’ dan geheelonthouders – waarbij het overigens niet uitmaakte of de consumptiehoeveelheden tussen één tot dertig glazen en zelfs meer per week lagen. Bovendien ontdekten de onderzoekers dat regelmatige drinkers beter presteerden dan wie slechts af en toe een glaasje dronk. De reden daarvan was niet helemaal duidelijk, maar men vermoedde dat de betere hersenprestaties in eerste instantie te danken waren aan een verbeterd functioneren van het vaatstelsel. Overigens meenden onderzoekers uit Californië en New York in een latere studie daar al een duidelijker verklaring voor te hebben. Zij richtten zich tijdens hun hersenonderzoek volledig op rode wijn. De hierin ruimschoots aanwezige antioxidanten hebben een beschermende werking op de cellen van de hippocampus, stelden de onderzoekers, omdat deze helpen voorkomen dat bepaalde eiwitten in de vaten gaan klonteren. Het zijn juist deze samengeklonterde eiwitten die ervoor zorgen dat omliggend hersenweefsel afsterft, met onder andere alzheimer als gevolg. Misschien onderstreept dit ook de conclusie van een Deense studie: dat wijndrinkers slimmer blijken te zijn dan bierdrinkers en geheelonthouders. Of ben ik dan nu weer net de uitzondering die de regel bevestigt? Want tot op heden is die kurkentrekker spoorloos.

Mond en tanden

Een sterk gebit heb ik nooit gehad. En ook de ziekenfondstandarts op de Amsterdamse Keizersgracht heeft niet bijgedragen aan een stralende Prodent-lach. Integendeel, aan melkgebitjes werd in de jaren zestig nauwelijks aandacht besteed. Toen de tandenfee eindelijk uitgedoneerd was, hielp de tandarts ook mijn ‘grote’ tanden vakkundig de vernieling in. De halfjaarlijkse controles werden gebruikt om grove plombeersels in mijn broze glazuur af te zinken. Een wortelontsteking van een kies rechtsonder werd ongedaan gemaakt door hem eruit te slopen. En het ziekenfondsbudget voorzag vanzelfsprekend niet in het plaatsen van een brug, zodat ook de aanpalende ivoren percelen langzaam maar zeker in het ontstane gat begonnen te kantelen. Nooit kon ik eens roepen: ‘Mam, geen gaatjes!’

Natuurlijk is het niet eerlijk om de schuld volledig bij de tandarts te leggen. Zelf heb ik ook mijn werk niet naar behoren uitgevoerd. Echt adequaat poetsen was er in de tijd dat mijn gebit zich naar volle wasdom wisselde niet bij. Tenminste, niet als ik het vergelijk met de attributen die we nu tot onze beschikking hebben. Met een tandenborstel deed ik een jaar. Die werd dan vervolgens nog niet weggegooid; hergebruik was gebruikelijk bij arme arbeidersgezinnen in de Amsterdamse Pijp. Het blauwe borsteltje belandde in de mand met schoenpoetsspullen om aan een nieuwe carrière te beginnen.

Gezegend voelde ik mij dan ook toen ik boven de toenmalige ziekenfondsgrens belandde. Het eerste wat ik deed was een talentvolle tandarts uitzoeken. Destijds was dat een Chinees, Oei geheten – hij heette daadwerkelijk zo. En hij zou gaan redden wat er nog te redden viel. Aldus begon Oei in mijn mond aan de bouw van een Chinese Muur, opgetrokken uit bruggen, implantaten, inlays en kronen.

Uiteindelijk resulteerden zijn jaren in beslag nemende constructiewerkzaamheden in een oersterk gebit. Weliswaar bestaat dit niet helemaal meer uit eigen DNA, maar enfin. De daaropvolgende halfjaarlijkse controles onderging ik vervolgens dan ook fluitend. Deze bestonden nog louter uit een polijstbeurt om de aanslag van koffie en wijn te verwijderen en om wat tandsteen weg te halen.

Ook thuis laat ik wat mijn tanden betreft niets meer aan het toeval over. Ofschoon een groot deel van mijn gebit tegenwoordig opgetrokken is uit onaantastbaar edelmetaal en composiet, is het niet allemaal kunst- en vliegwerk. Mijn wastafel biedt nauwelijks nog ruimte aan de hulpmiddelen om dat wat rest van mijn ivoren wachters op orde te houden. Zo is daar een elektrische tandenborstel. Ik gebruik Parodontax fluoridetandpasta, overigens ook om redenen van wijnproeftechnische aard. In plaats van zoetig en met mintsmaak zoals andere tandpasta’s is Parodontax namelijk vrij zout. Zelfs na het poetsen kan ik vrijwel meteen aan de slag zonder dat mijn bevindingen doortrokken zijn van een pepermuntsmaak. Voorts poets ik nog eenmaal per week met Elmex Intensive Cleaning en Elmex Medical, respectievelijk om verkleuringen weg te werken en om gaatjes te helpen voorkomen. Dan zijn er nog dagelijkse behandelingen met tandenstokers, interdentale borsteltjes, flos, tongschraper en mondwater om verder de zaak op orde te houden.

Al die maatregelen zijn in mijn geval extra nodig omdat mijn mond in de afgelopen jaren een bedrijfsruimte is geworden. In mijn leven is het een va-et-vient van koeriers, bestelbusjes en transportondernemingen, die dag in dag uit wijn komen afleveren, opgeteld goed voor een jaaroogst van twaalf pallets wijn. Ofwel: rond de 600 dozen van een dozijn, een dikke 7000 flessen.

Ten tijde van het samenstellen van de Wijnalmanak, als ik rond de 3000 wijnen in drie maanden moet beoordelen, begin ik vaak ’s ochtends om zeven uur al met het beoordelen van de eerste flessen. Voordat ik ‘open’ ga, heb ik een licht ontbijt genuttigd. Even een kop koffie drinken – het gebruikelijke ochtendritueel bij Nederlandse bedrijven – is er voor mij echter niet bij. Koffie blijft te nadrukkelijk aanwezig en verstoort mijn bevindingen.

Als ik ga proeven, laat ik het rood, wit of de rosé even door mijn mond gaan, maak wat notities, spuug het slokje uit en herhaal dat vaak nog een keer. Soms proef ik meer dan honderd flessen per dag, mooi verspreid over de dag in porties van vijfentwintig tot dertig. De laatste fles beoordeel ik vaak pas om elf uur ’s avonds. En dan pas kan het rolluik van mijn ‘winkeltje’ neergelaten worden.

Nu heeft het er gelukkig alle schijn van dat het proeven van wijn meehelpt om mijn mond in vorm te houden. Onderzoek in 2007 aan de universiteit van Pavia (Italië) heeft namelijk aangetoond dat zowel witte als rode wijn de vermenigvuldiging van streptokokken, een bacteriesoort die gelinkt wordt aan het ontstaan van gaatjes en tanderosie, kan helpen voorkomen.

Streptokokken worden gezien als boosdoeners die plak veroorzaken en zo kunnen leiden tot gaatjes in het ivoor en tandvleesproblemen. Ofschoon ook appels, thee en paddenstoelen helpen om ze te bestrijden, is de werking van wijn veel krachtiger, ‘omdat wijn duidelijk antimicrobiologische eigenschappen heeft’, volgens onderzoekster Maria Daglia. Er werd door de Italianen een onderzoek uitgevoerd met twee flessen wijn, gekocht bij de supermarkt op de hoek: een fles rode Valpolicella Classico DOC Superiore en een witte Pinot Nero DOC. Deze werden ontdaan van hun alcohol – omdat dit ook in de meeste mondwaters zit – om uit te vinden of wijn ook andere bestanddelen bevat die antibacterieel gedrag vertonen.

Voor het onderzoek werden tevens acht streptokokkenbacterieketens geïsoleerd. De helft daarvan werd verwarmd tot de lichaamstemperatuur van de mens en voelde zich op die 37 graden Celsius zo thuis dat er binnen vijf uur sprake was van een aanwas van gemiddeld 15 procent. De andere helft kreeg 5 milliliter van de alcoholvrije wijn toegediend. Daarin stopten de bacteriën niet alleen met zich te vermenigvuldigden, zij gingen zelfs dood. De test werd driemaal herhaald, met hetzelfde resultaat. Nader onderzoek leerde dat het vooral de natuurlijke zuren – afkomstig uit de druif zelf, soms ook ontstaan tijdens de melkzuurgisting – debet waren aan het vroegtijdig verscheiden van de streptokokken.

De Italiaanse onderzoekster was echter niet de eerste die de heilzame werking van wijn op onze tanden ontdekte. Al eerder onthulde Michel Montignac, de Sonja Bakker van de jaren negentig, hoe we onze pondjes kunnen verliezen maar wel onze tanden kunnen behouden. In zijn boek Ik ben gezond, want ik drink… wijn, elke dag schrijft Montignac dat wijn werkt tegen tandbederf, omdat de daarin aanwezige flavonoïden zich hechten aan de bacteriën en hun functioneren zodanig verstoren dat de vorming van tandplak wordt voorkomen.

Dezelfde streptokokken die debet zijn aan het ontstaan van plak, zijn overigens ook de veroorzakers van wat de Amerikanen zo puntig ‘a strep throat’ noemen. Wijn drinken betekent dus dat we onszelf automatisch ook beschermen tegen een zere keel. (Om van een droge keel maar te zwijgen, natuurlijk.)

Door een onderzoek dat in 2008 is gedaan aan de universiteit van Helsinki word ik nog eens extra aangespoord om toch maar vooral te blijven poetsen, flossen, ragen, schrapen en spoelen. Daaruit blijkt namelijk dat overmatig drankgebruik (zouden 7000 flessen daar ook onder vallen?) en een slechte mondhygiëne een grotere kans op mondkanker geven. Het percentage vliegt helemaal omhoog als er ook nog sprake is van roken.

Hoe komt dat? In voornoemde Finse publicatie wordt aangegeven dat mondhygiëne een belangrijker rol speelt bij het ontstaan van orale kanker dan tot nu toe werd aangenomen. Tot enkele uren na de consumptie van alcoholhoudende dranken bevat het speeksel alcohol, in een hoeveelheid die afhankelijk is van het bloedalcoholgehalte. Hoewel alcohol zélf niet kankerverwekkend is, blijkt daarbij dat bepaalde schimmels en bacteriën die veel in de mondholte voorkomen alcohol al in de mond afbreken tot stoffen die dat wel zijn. Mensen met een slechte mondgezondheid hebben hierdoor een hogere kans op orale kanker. Hoe groot die kans is, wordt niet in het artikel aangegeven en dient verder onderzocht te worden. Wel durft het onderzoeksteam al te concluderen dat het belang van een goede mondhygiëne om het risico op orale kanker te minimaliseren groot is. Met al dit ondersteunende nieuws kom ik echter toch niet helemaal ongeschonden uit de zoektocht naar de beste wijnen die er in Nederland te koop zijn. Deze onheilsdiagnose werd gesteld op een avond dat onze vrienden Tjebbe Swart en zijn vrouw kwamen eten. Tjebbe is orthodontist. Hij heeft onze zoon Bob zielsgelukkig gemaakt door hem te melden dat hij geen beugel nodig heeft, en onze dochter Julia knapper dan ooit door er bij haar wel eentje te monteren. Als ik die avond om Tjebbe lach (‘Er komt een man bij de dokter…’), reageert hij met een: ‘Hela, hou je mond eens open…’ En ook al zit je dan in je eigen stoel, als een orthodontist dat vraagt dan doe je dat. ‘Mm,’ vervolgt hij als hij in mijn mond tuurt, ‘interessant… Er zitten allemaal dunne plekken in je glazuur.’

Poets ik misschien te veel? In een artikel in de Volkskrant, waarin de expositie die in 2009 werd gehouden en het bijbehorende boek Lekker fris! worden besproken, heb ik gelezen dat de Nederlandse tandartsen klagen over te snel slijtend glazuur en blootliggende wortels. Mensen poetsen hun gebit gewoon stuk.

Maar te veel poetsen doe ik toch echt niet. Ik doe het ’s ochtends na het ontbijt, en ’s avonds voor het slapen gaan. Bovendien poets ik mijn tanden en kiezen nooit direct na een proeverij. Al zou ik dat graag het liefst doen, helemaal als ik vijftig flessen jonge rode wijn in mijn mond heb gehad die mijn tong zwart en mijn ivoor paarsgekleurd hebben achtergelaten. Ik wacht echter altijd minimaal een uur, omdat de zuren in de wijn het glazuur zachter hebben gemaakt. Direct na een proeverij gaan poetsen zou ervoor zorgen dat de sleet er nog sneller in komt.

Tjebbe heeft echter een andere verklaring voor de aantasting van mijn gebit. Door de grote hoeveelheid zuur in de vele, vaak jonge, wijnen die ik als beroepsdrinker moet proeven, zegt hij, krijg ik het behoorlijk voor mijn kiezen en tanden. De gemiddelde Nederlandse wijnliefhebber die elke dag een paar glazen drinkt, hoeft zich daarover echter geen enkele zorg te maken. Bovendien troost hij mij enigszins met de mededeling dat hij ook een proever van fruitsappen onder behandeling heeft, bij wie het leed nog groter is. Het zuurgehalte in vruchtensappen ligt namelijk vijf keer hoger dan in wijn.

Tjebbe stelt samen met mijn tegenwoordige tandarts René de Wit een behandelplan op dat onder andere voorziet in het dragen van een beugel voor de duur van zes weken om wat ruimte te creëren tussen boven- en onderkaak. Ik denk aan de reactie die ik thuis zal krijgen als ik dat aan Julia vertel. Ik kan wel bevroeden wat het onderwerp zal worden tijdens het heftige msn-verkeer dat dan de digitale snelweg op gestuurd wordt. Dat zij een vader heeft van in de vijftig die nog een tijdje als beugelbekdier door het leven moet. Kom dat zien!

Na die zes weken zal De Wit in het vrijgebeugelde gebied aan de binnenkant van mijn tanden een zuurbeschermingsmuur kunnen gaan metselen. En als deze fundering is gestort wil hij meteen van de gelegenheid gebruikmaken om mijn ook enigszins afgesleten ondertanden wat meer lengte te geven.

Inmiddels hebben Swart en De Wit zich kundig van hun taak gekweten. Ik kan inmiddels weer vrijuit lachen, al verging mij de lust daartoe wel even toen ik de rekening kreeg. Mijn Wijnalmanak-royalty’s zitten thans in mijn mond.

Gelukkig leidde dat laatste weer tot handenwrijven bij mijn accountant. Ook hij is dol op onalledaagse klusjes. ‘Die rekening ga ik bij de Belastingdienst proberen op te voeren als bedrijfskosten. Dat moet lukken.’

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0702 6