Vasco van der Boon & Gerben van der Marel

De vastgoedfraude

Miljoenenzwendel aan de top van het
Nederlandse bedrijfsleven

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Eerste druk tot en met zevende druk 2009

Achtste druk tot en met vijftiende druk 2010

Zestiende druk tot en met zeventiende druk 2011

Achttiende druk september 2012

© 2009 Vasco van der Boon en Gerben van der Marel

Alle rechten voorbehouden

Redactie Huib Stam

Omslagontwerp Bureau Beck

Typografie binnenwerk info@willemgeeraerds.nl

Omslagfoto Tom Janssen

Auteursfoto Elmer van der Marel

Register Yulia Knol en Ansfried Scheifes

Correctie Hanneke Toeset

ISBN 978 90 468 1319 5

NUR 686

www.nieuwamsterdam.nl/vastgoedfraude

Deze digitale editie is gemaakt naar de 9789046813195

Inhoud

Proloog

1 De instap

In de vroege ochtend van 13 november 2007 doet justitie invallen op ruim vijftig adressen. Gezocht wordt naar bewijzen voor malafide vastgoedtransacties en omkoping. Er worden vijftien personen in de boeien geslagen.

Deel 1 Fraudeverdachten nemen Bouwfonds over

2 Een sfinx met smetvrees

De belangrijkste verdachte is Jan van Vlijmen. De jongen van goede komaf toont talent voor de handel en is al jong succesvol in het vastgoed. In de omgang is hij kil en afstandelijk. Hij is zeer intelligent en manipulatief. En vooral: een geldwolf.

3 De gifpil van Cees

Cees Hakstege heeft als bestuurder van Bouwfonds grote ambities en neemt ondanks waarschuwingssignalen het bedrijf van Van Vlijmen over, met Jan erbij. Het semi-overheidsbedrijf is daarna een gewillige prooi voor fraudeurs.

4 De Paardenstaart

Van Vlijmens aangetrouwde oom Nico Vijsma heeft geen verstand van vastgoed, maar wordt wel de charismatische consigliere van zijn neef Jan. Jan kan niet zonder hem; zakenpartners zien hem en zijn gorilla’s liever gaan.

5 De bedrijfscultuur van Jan en Nico

Jan en Nico nemen de macht over bij het ouderwetse Bouwfonds. Wie niet voor ze is, is tegen ze en kan vertrekken. Nico gooit neurolinguïstisch programmeren in de strijd en de eerste horloges worden uitgedeeld.

Proloog

Het is vier uur ’s middags op vrijdag 18 mei 2007 als twee mannen van in de vijftig plaatsnemen in een sober ingerichte, beige vergaderzaal van het Mövenpickhotel in Den Bosch. Jan van Vlijmen en Rob Lagaunne zijn grote namen in de Nederlandse vastgoedwereld. De eerste is voormalig directeur commercieel vastgoed van Bouwfonds en nu zelfstandig ondernemer in Hoofddorp. De ander is directeur vastgoed van Philips Pensioenfonds en woonachtig in Vught.

Ze treffen elkaar de laatste tijd regelmatig in deze vestiging van de Zwitserse hotelketen. Dat is het Openbaar Ministerie (OM) ook opgevallen. Het duo staat onder verdenking van niet-ambtelijke omkoping en oplichting. Om te kunnen vaststellen wat Van Vlijmen en Lagaunne bespreken buiten de muren van hun kantoren, hebben technici in opdracht van het OM microfoons en fotocamera’s aangebracht in de ’s-Hertogenboschzaal, waar de heren elkaar vriendschappelijk begroeten. Van Vlijmen doet de deur van het vergaderzaaltje op slot.

Alle opnamen in hotels en talloze telefoontaps die justitie heeft gemaakt, zijn letterlijk uitgeschreven en zitten in het vertrouwelijke strafdossier.

Jan van Vlijmen: ‘Rob, dan heb ik op mijn lijstje nog staan: geld. Als jij poen moet, geef je een brul, hè?’

Rob Lagaunne: ‘Ja, dan geef ik een brul. Dat andere in september en december dat waren kleine bedragen maar dat hoor je wel… Maar op dit moment, ik wacht even af welke kant het op gaat.’ (…)

Jan: ‘Dat is safe, hè, dat we dat jou geven. Ze gaan toch niet bij jou thuis opeens graven? Rob, ik heb hier vijftien…’

Op de geluidsband is het geknisper van verse bankbiljetten te horen. Biljetten van vijfhonderd euro. Lagaunne heeft liever kleinere coupures, maar dat is Van Vlijmen niet gelukt. Het OM vermoedt dat Lagaunne betaald wordt, omdat hij met Van Vlijmen ongeoorloofde afspraken maakt over de verkoop van vastgoed van het Philips Pensioenfonds. Daar is een deel van de pensioenpremies van 130.000 Philipsmedewerkers in belegd. Van Vlijmen is volgens de verdenking al sinds halverwege de jaren negentig het brein achter dergelijke criminele activiteiten. Eerst laat hij zich als directeur van projectontwikkelaar Bouwfonds betalingen van steekpenningen welgevallen. Na zijn vertrek bij Bouwfonds strooit hij zelf met miljoenen om andere vastgoeddirecteuren te bewegen tot illegale handelingen.

Als een schim in de nacht opereert Van Vlijmen in de ondoorzichtige vastgoedwereld, waar miljarden in omgaan en prijzen op onduidelijke wijze tot stand komen. In een zorgvuldige gecreëerde schaduwwereld weet hij vrijwel onopgemerkt van heel klein naar zeer groot te groeien. Van Vlijmen geeft zichzelf niet bloot aan de buitenwereld. Als een wajangpop geeft slechts zijn silhouet een indicatie van zijn ware uiterlijk en karakter. Van Vlijmen is de regisseur op de achtergrond en zorgt met zijn oom Nico Vijsma voor een duidelijke taakverdeling in hun wajangspel.

Met een organisatie van vele tientallen medeplichtigen in wisselende samenstelling weet Van Vlijmen miljoenen over te houden aan vastgoedtransacties, waardoor ontwikkelaars en pensioenfondsen zijn benadeeld. Het geld wordt via listige constructies met besloten vennootschappen weggesluisd en verborgen gehouden voor later, is de verdenking. Van Vlijmen en zijn oom zijn gul en maken hun handlangers vermogend. ‘Als ik geld moet betalen, dan betaal ik graag,’ zegt Van Vlijmen in een afgeluisterd gesprek. Maar hij vergeet zichzelf en oom Nico, die een curieuze maar belangrijke rol speelt, zeker niet.

De bedragen hebben voor het Nederlandse bedrijfsleven een ongekende omvang. Als Van Vlijmen in cash zou willen uitbetalen wat pensioenfondsdirecteuren Rob Lagaunne en zijn voorganger Will Frencken volgens justitie overhouden aan hun afspraken, dan had hij vijftigduizend biljetten van vijfhonderd euro moeten meenemen. Om dat gesleep te vermijden zijn administratieve constructies opgesteld voor de betaling van de bijna dertig miljoen euro die de twee pensioenfondsdirecteuren in het vooruitzicht zijn gesteld.

Vastgoedprojecten vergen vaak een lange adem en veel geduld. Dat geldt ook voor illegale opbrengsten uit vastgoed. Zoals Van Vlijmen zelf moet wachten tot na zijn vertrek bij Bouwfonds voordat afgeroomd geld zijn richting op komt, zo laat hij anderen wachten tot na hun pensionering voordat ze de bulk van hun tegoeden kunnen opnemen. Anders lopen ze in de gaten. Van Vlijmen drukt de heren op het hart voorzichtig te zijn ‘Ik ben van de school een gewaarschuwd man telt voor twee,’ zegt hij op een telefoontap.

Het onderzoek van het OM wordt in het grootste geheim uitgevoerd door de FIOD-ECD, de recherche van de Belastingdienst. Die richt zich de laatste decennia vooral op fraudebestrijding. Een zaak van deze omvang hebben ze niet eerder bij de hand gehad. De omvang van de fraude, die in de honderden miljoenen euro’s loopt, is ongekend. De listigheid en het raffinement waarmee de verdachten te werk gaan, vereisen zeer intensief speurwerk. Het OM gaat met het observeren van de verdachten tot het randje van zijn bevoegdheid. Het resultaat van het afluisteren en fotograferen is dat we kunnen meetellen als de fraudeverdachten hun buit verdelen. De opsporingsambtenaren kijken mee als de verdachten aantekeningen en boodschappenlijstjes maken voor hun fraudeplannen.

De vastgoedfraude – of de Klimopzaak zoals justitie hem noemt krijgt bekendheid als op 13 november 2007 een leger opsporingsambtenaren op meer dan vijftig adressen in Nederland en in het buitenland invallen doet. De omvang en duur van de fraude komt daarna stukje bij beetje aan het licht door publicaties in de pers, voornamelijk in Het Financieele Dagblad en de Volkskrant. Het beeld dat het Nederlandse publiek krijgt van de oplichting, de malversaties en omkoping is eerst nog gefragmenteerd. De fraudezaak is ingewikkeld, technisch vooral ook moeilijk te bevatten. Hoe is het mogelijk dat een paar uitgekookte zakenmannen, allen met verantwoordelijke functies bij bedrijven, onder de ogen van hun collega’s en meerderen, overheidsinstanties en benadeelde bedrijven zich zo ongehoord kunnen verrijken? De brutaliteit, de hebberigheid en de gewetenloosheid van de verdachten zijn schokkend. Hoe is het mogelijk dat ze kunnen pronken met dure auto’s, huizen, zeilboten en plezierreisjes zonder dat ze in de gaten lopen?

Een verklaring is dat deze fraudezaak geen precedent heeft. De Nederlandse samenleving en het bedrijfsleven hebben er ondanks voldoende signalen en eerdere schandalen geen rekening mee gehouden dat zoiets kan gebeuren. Omkoping en vriendjespolitiek komen in Italië, België en de Antillen voor maar toch niet in Nederland? Is het verslepen van koffers contant geld niet voorbehouden aan de onderwereld? De zaak heeft met smeergeld, machtsmisbruik, minachting voor autoriteiten en psychologische intimidatie alle eigenschappen van een klassieke maffiafilm. Maar wel een die in het hier en nu speelt. Het is de keiharde realiteit in een land waar zoveel wordt gesproken over moraal en normen en waarden. Hier heerst een graaicultuur die bedrijven en overheden niet hebben willen en kunnen uitroeien. Dit is niet alleen een verhaal over hebzucht en vermoedelijke misdaad in de top van het bedrijfsleven. Dit is ook een verhaal over incompetente bedrijven, bestuurders en toezichthouders en hun ego’s.

Deze vastgoedfraude is geen geïsoleerd geval. De zaak blijkt een voorbeeld van een hardnekkige voor-wat-hoort-watcultuur in de vastgoedwereld. Een cultuur waar privé- en zakelijke belangen ongeoorloofd vermengd zijn. Een groot grijs gebied waarin de betrokkenen denken dat binnen de marges van de wet en de gedragsregels van bedrijven veel mogelijk is. De beloningen voor oneerlijk gedrag vallen in de deals van tientallen miljoenen euro’s nauwelijks op. De illegale opbrengsten zijn zo groot dat het ook geen bezwaar is om handlangers te laten meesnoepen.

Jan: ‘Ik gun het hem ook.’

Rob: ‘Ik gun het Alexander ook. Het is natuurlijk niet zo dat als wij tien, twaalf miljoen de man beuren dat hij vijf miljoen krijgt, zo werkt dat niet, want hij doet er weinig aan.’

Jan: ‘Maar Rob, misschien gaat hij voor een miljoen zijn vinger opsteken. (…) Als wij ieder tien, twaalf harken dan maakt het toch niet uit of we ieder vijf ton lappen om hem een miljoen te geven.’

Rob: ‘Nee, helemaal niet. (…) Al die cowboys die geld willen…’

Dit is een boek over een bovenwereld van vastgoedmannen. Nette heren die door een enorme honger naar geldelijk gewin afglijden naar onderwereldpraktijken. Vertrouwelijke documenten, afgeluisterde gesprekken, verhoren van verdachten, gesprekken met betrokkenen en reconstructies van gebeurtenissen geven een gedetailleerd beeld van hoe de verdachten te werk gingen. Gedetailleerder dan het OM noodzakelijk acht. Vaak is het schokkend, regelmatig is het ook hilarisch. Niets menselijks is de verdachten vreemd, hoe superieur ze zich ook wanen. De veelzeggende details over hun handelingen vormen de ingrediënten van een waargebeurde thriller.

De tientallen verdachten zullen nog even moeten wachten op hun berechting. De eerste rechtszaak speelt in november 2009. De directeuren van het bouwbedrijf Willemsen Minderman worden berecht. Het OM en de rechter zetten bij dat proces de toon voor de latere zaken tegen de andere verdachten. De rechter vonnist in december 2009 dat Willemsen en Minderman tien jaar eerder het complot zijn ingesleurd en daarna willens en wetens hebben meegewerkt tot en met 2005. Dat patroon zal te zien zijn bij meer verdachten. Het is een kenmerk van georganiseerde misdaad, dat betrokkenen zich eerst verzetten, maar uiteindelijk niet meer kunnen uitstappen. Kennelijk kunnen veel mensen geen weerstand bieden aan zo veel geld en zo veel zakelijk succes in ruil voor wat hand- en spandiensten. Intimidatie en psychologische oorlogvoering helpen de twijfelaars over de streep.

Dit is geen incident, meent het Openbaar Ministerie als de contouren van de zaak in 2007 helder worden. Ferm overheidsingrijpen moet de ondoorzichtige cultuur van gunnen en giften in de vastgoedwereld doorbreken, meent de top van justitie als in het diepste geheim de ‘actiedag’ voor 13 november 2007 wordt voorbereid. Het is de grootste operatie ooit tegen fraude. Alle verloven worden ingetrokken.

1 De instap

In de vroege ochtend van 13 november 2007 doet justitie invallen op meer dan vijftig adressen in Nederland, België en Zwitserland. Gezocht wordt naar bewijzen voor malafide vastgoedtransacties en omkoping. Er worden vijftien personen in de boeien geslagen. ‘Ik onthoud me graag van commentaar.’

Het is al vroeg donker op de avond van 12 november 2007. Oud-Bouwfondsdirecteur Jan van Vlijmen wenst zijn twee dochters welterusten in hun enorme slaapkamers in de villa in Heemstede. Niet veel later stapt de vermogende vastgoedman bij zijn vrouw Nicolette in bed. Een ledikant dat hem naar eigen zeggen slechts vijfduizend euro heeft gekost. Het echtpaar weet niet dat buiten het landgoed Bloemenoord de leden van een observatieteam van de FIOD-ECD verdekt staan opgesteld. Ze kijken nauwlettend toe hoe de lichten uitgaan in de villa. ‘We hebben hem thuisgebracht. Hij gaat slapen,’ meldt een gerustgestelde observant aan de FIOD-ECD-centrale in Eindhoven. Terwijl Van Vlijmen onder zijn dekbed ligt, luistert de opsporingsdienst zijn telefoon af. Dat doet de dienst al ruim een jaar. Wie weet pleegt hun doelwit nog een cruciaal telefoontje.

Van Vlijmen is de hele dag heimelijk gevolgd, tot aan de hekken van zijn landgoed. Van Vlijmen moet ‘thuisgebracht’ worden omdat de FIOD-ECD er zeker van wil zijn dat de vastgoedbons de volgende ochtend thuis is. Nog een kort nachtje te gaan en dan starten grootscheepse acties in het kader van het omvangrijkste onderzoek dat ooit in Nederland naar bedrijfsfraude heeft plaatsgevonden. Van Vlijmen wordt het belangrijkste doelwit van die acties. De opsporingsdienst heeft gedetailleerde scenario’s klaarliggen voor het geval Van Vlijmen onverhoopt midden in de nacht of onverwachts vroeg in de ochtend opstaat en zijn villa zou verlaten.

Een uur voor zonsopgang op dinsdag 13 november nemen de FIOD-ECD’ers de afgesproken posities in rond de villa van Van Vlijmen. Tussen de bomen en struiken in het park van landgoed Bloemenoord is het nog donkerder dan bij de poort op de Kadijk, waar de straatlantaarns branden. Om zeven uur, als iedereen op zijn post staat, belt een van de FIOD-ECD’ers aan bij het toegangshek. De persoonlijke tuinman van de familie Van Vlijmen beantwoordt de bel. ‘Goedemorgen. Wij zijn van de FIOD-ECD. Wij zijn hier met een rechter-commissaris. Wilt u openmaken?’

Een team loopt het landgoed op. Wat golft de grond hier merkwaardig. Dit lijkt wel trilveen, denkt een van de opsporingsambtenaren, terwijl hij in het schemerdonker de contouren van de woning van Van Vlijmen ziet opdoemen. Tot zijn schrik blijkt hij in de duisternis terecht te zijn gekomen op het dekkleed over het gigantische privézwembad. Zo stil mogelijk loopt hij weer van het zwembaddek af, in de hoop niemand in villa Bloemenoord gewekt te hebben.

Ook de overbuurman van Jan van Vlijmen aan de Kadijk in Heemstede, Hans Braam, schrikt ’s ochtends 13 november wakker, door een klop op zijn slaapkamerraam. De gepensioneerde bollenboer is eigenaar van een bruingeteerde houten bollenschuur aan de Kadijk, tegenover landgoed Bloemenoord. Van Vlijmen huurt die schuur van hem. Een tiental FIOD-ECD’ers wil zien wat Van Vlijmen in de schuur opslaat. Het blijken stenen te zijn. Toepasselijke waarvoor iemand die zijn rijkdom heeft verworven met de handel in stenen.

Op datzelfde moment bellen bij veertien andere privéadressen in het land ook FIOD-ECD-ploegen aan met een wake-up call in het kader van het ongekend grootschalig onderzoek naar vastgoedfraude. In de uren daarna krijgen nog eens tientallen bedrijven de FIOD-ECD aan de deur. ‘De instap’ noemen opsporingsambtenaren dit moment van binnentreden. Officieren van justitie noemen het ook wel ‘de klap’. Het moment van de inval, waarop alle in het geheim getroffen voorbereidingen en vertrouwelijke onderzoekshandelingen culmineren in een actie, die aan de buitenwereld zichtbaar maakt dat de overheid iets onoorbaars op het spoor denkt te zijn. Deze val klapt dicht op 13 november 2007.

Justitie heeft een zaak van formaat te pakken. De personele inzet breekt alle records. In totaal zijn 610 bijzondere opsporingsambtenaren plus tientallen leden van het Openbaar Ministerie en de rechterlijke macht betrokken bij de doorzoekingen. De kantoren van de FIOD-ECD zijn uitgestorven. Iedereen met een bevoegdheid is vandaag op pad. Zij doen op 67 adressen in Nederland, België en Zwitserland doorzoekingen. Op nog eens veertig andere adressen vordert de FIOD-ECD de administratie op. In totaal komt op 107 adressen een ploeg van de FIOD-ECD over de vloer. Het is een militaire operatie.

De wekdienst van de FIOD-ECD haalt op 13 november 2007 ook directeur Maarten Minderman van de Capelse projectontwikkelaar Willemsen Minderman uit zijn bed. Hij woont alleen. Tegen half acht ’s ochtends bellen de opsporingsambtenaren bij hem aan in ’s Gravenzande. In onderbroek doet hij de voordeur open. Er staan ogenblikkelijk zeven, acht mensen van de FIOD-ECD in zijn woning. Hem wordt gezegd dat hij niet verplicht is vragen te beantwoorden.

‘Mag ik effe bellen?’ vraagt een verbouwereerde Minderman aan een FIOD-ECD’er. ‘Nee,’ luidt het antwoord kortaf. Minderman legt uit waarom hij heel dringend een telefoontje moet plegen. ‘Mijn vriendin belt me ’s ochtends altijd. Ik moet haar nu waarschuwen. Anders schrikt ze enorm.’ De FIOD-ECD is onvermurwbaar. Even later, om half negen, gaat de telefoon over in huize Minderman. Niemand neemt op. Het rinkelen lijkt eindeloos te duren. Minderman staat met tranen in zijn ogen naast de telefoon.

De vriendin van Minderman staat op het perron in Alphen aan den Rijn op haar trein te wachten en is meteen ongerust. Ze racet naar de woning van Minderman. Tegen tien uur ’s ochtends ziet ze tot haar grote schrik de auto van Minderman nog in zijn garage staan. Ze snelt naar de voordeur. Als ze binnen politie ziet, neemt de paniek toe. De politie sommeert haar buiten te blijven. Ze wordt wel gerustgesteld, maar krijgt geen toestemming met haar vriend te praten. Standaardbeleid. Minderman wordt verdacht van omkoping en witwassen. De opsporingsambtenaren vragen hem weg te blijven uit zijn werkkamer, die urenlang wordt onderzocht.

Minderman mag wel, om toch wat om handen te hebben, in de keuken zijn vaatwasser leegruimen. Borden. Koppen. Glazen. Minderman arriveert bij het bestek. Een arm schiet voor hem langs. ‘Die pak ik wel even,’ zegt de opsporingsambtenaar op bezwerende toon en grijpt een groot vleesmes uit de vaatwasser. Hij mag kort met open deur douchen voordat hij wordt meegenomen naar het politiebureau in Delft. Tegen vijf uur ’s middags wordt het verhoor van Minderman op het bureau onderbroken. ‘Bel je vriendin nu maar even,’ zegt een rechercheur, ‘om te vertellen wat er aan de hand is.’

Het is ’s ochtends doodstil in het straatje de Molvense Erven op een woonerf in het Brabantse Nuenen. Hier woont in een eenvoudig rijtjeshuis Will Frencken, de eind 2006 opgestapte directeur van de vastgoedtak van Philips Pensioenfonds. Een van de weinige tekens van leven is het fonteinstraaltje in zijn voortuin. Ogenschijnlijk uit het niets drommen FIOD-ECD’ers de met siertegels geplaveide voortuin in en bellen aan. Pas na lange tijd sloft Frencken naar de deur. Hij wordt gearresteerd en zijn huis wordt urenlang minutieus doorzocht op alles van waarde. Ze vinden in de slaapkamer kostbare juwelen en de sleutels van een Ferrari. Enkele opsporingsambtenaren watertanden van de collectie bijzondere elektrische gitaren, een passie van Frencken.

Ze worden vergezeld door directeur Hessel Schuth van het Bureau Ontnemingswetgeving van het Openbaar Ministerie, kortweg BOOM. Zijn organisatie, waar veertig financieel experts en tien officieren van justitie werken, moet crimineel verkregen geld afpakken van veroordeelde boeven. De Ferrari van Frencken staat niet voor de deur op het woonerf. Daar parkeert hij de opvallende sportwagen nooit, omdat hij toch wel erg uit de toon zou vallen in deze wijk waar veel Philipswerknemers wonen. Justitie vindt de wagen in een gehuurde garagebox iets verderop. In Heemstede worden de auto’s van Van Vlijmen meegenomen door takelwagens die om de hoek bij zijn landgoed klaarstaan.

Vermogenstraceerders onderzoeken al maanden waar de verdachten hun bezittingen hebben gestald. Banken, kadaster en de Rijksdienst voor het Wegverkeer zijn nageplozen. De inbeslagnames en de waarde ervan zijn achter de schermen vooraf summier getoetst bij de rechter. Een team van Schuth laat bij Van Vlijmen thuis voor een recordbedrag van 64 miljoen euro beslag leggen. Dat is op dat moment de inschatting van het wederrechtelijk verkregen voordeel. Bij Frencken in Nuenen leggen ze beslag voor 10,7 miljoen euro. Ook deze inschatting – het twintigvoudige van de waarde van het huis – is voorlopig.

Justitie neemt alles in beslag. Tegenwoordig is BOOM vanaf het begin betrokken bij grote onderzoeken. Als een crimineel wordt veroordeeld en moet betalen, heeft het bureau een deel van de buit al binnen. Als je aan hun geld komt, dan kom je aan de redenen waarom ze het doen, is de redenering. Het huis, de gitaren en de Ferrari gaan niet meteen in de verkoop. Dat gebeurt pas als de rechter uiteindelijk tot een veroordeling komt en besluit dat verdachten schade moeten vergoeden, maar weigeren te betalen.

Justitie heeft ook flink wat bedrijven geselecteerd voor de actie. Daaronder zijn grootbanken als Fortis en ING, enkele vastgoedmagnaten, verschillende projectontwikkelaars en het Philips Pensioenfonds. Op 12 november wordt in Eindhoven bij het Philips Pensioenfonds een cruciale vergadering gehouden. Een van de grootste pensioenfondsen van Nederland hakt de knoop door over de geplande verkoop van zijn complete vastgoedbezit. Dat is nogal wat. Het Philips Pensioenfonds is een van de allerlaatste grote pensioenfondsen dat besluit zelf geen onroerend goed in eigendom te hebben. Als laatste der Mohikanen bezit en beheert het fonds anno 2007 in deze sector voor een miljard euro aan huizen, kantoren en winkels. De verkoop daarvan sluit een tijdperk af. Het verkoopproces loopt al een paar maanden. Philips moet kiezen aan wie de duizenden woningen worden gegund. Ook kijkt Philips naar de kandidaten voor de tweede ronde uit het biedingproces op het commercieel vastgoed, de kantoren.

De volgende dag maken medewerkers van het internationale makelaarskantoor CBRE zich op voor een mooie eerste klus voor het Philips Pensioenfonds. Ze hebben toestemming gekregen samen met Jones Lang LaSalle de hele vastgoedportefeuille te verkopen. Jones Lang Lasalle mag de huizen slijten. CBRE krijgt opdracht de kantoren en winkels van Philips te verkopen. Dat is de grootste kluif. Directeur Marco Hekman van CBRE is aangenaam verrast omdat Philips Pensioenfonds tot nu toe een gesloten bastion is geweest. Ze komen al jaren niet binnen. Zaken worden veelal een op een gedaan. Hekman onderbreekt zijn zomervakantie om de klus op te pakken. Na maanden van voorbereiding kan in november het biedingsproces beginnen.

Voor geïnteresseerde kopers moet een zogeheten dataroom ingericht worden. Op 13 november 2007 reizen makelaars naar Eindhoven om de documentatie op te halen. Als een van hen met een doos gevoelige informatie over de beleggingsportefeuille van Philips Pensioenfonds naar buiten wil lopen, wordt hij staande gehouden. De FIOD-ECD. ‘Wat zit er in die doos?’ vraagt een FIOD-ECD’er aan de verbijsterde makelaar. De meeste spullen moeten achtergelaten worden. Ook de kamer van pensioenfondsbaas Jasper Kemme wordt doorzocht. Het delicate verkoopproces wordt verstoord door de FIOD-ECD, klagen medewerkers van de vastgoedafdeling van Philips Pensioenfonds later tegen justitie. Geïnteresseerden haken opeens af. Kantoren worden voor het eind van het jaar met veel moeite voor een magere prijs verkocht. Eurocenter, een nieuw kantoorcomplex op de Zuidas, blijkt besmet. Philips raakt het aan de straatstenen niet kwijt, terwijl de Zuidas toch Nederlands meest prestigieuze vastgoedlocatie is.

Het is geen toeval dat justitie ook hier haar opwachting maakt. Een van de wolkenkrabbers op de Zuidas is het World Trade Center (WTC). Daar arriveert op 13 november 2007 de jongste medewerker van projectontwikkelaar Trimp & van Tartwijk als eerste op het kantoor op de zeventiende etage van de H-toren. Twee, drie minuten nadat hij de lampen heeft aangedaan, gaat de bel. Of hij even kan opendoen. Een kleine twintig mensen in blauwe jacks stappen binnen, aangevoerd door een officier van justitie. Ze zijn discreet het kantorencomplex binnengelopen. In de lift omhoog tellen ze zestien verdiepingen. Als de deur van de zeventiende opengaat, doen ze hun kleppen van hun jassen omlaag. In lichtgevende letters wordt ‘FIOD-ECD’ zichtbaar.

Druppelsgewijs arriveren daarna zo’n dertig medewerkers bij Trimp & van Tartwijk. Iedereen wordt bij binnenkomst tegengehouden en moet zijn telefoon en laptop inleveren. Dat gaat op erewoord. De FIOD-ECD fouilleert niet. Een voor een wordt iedereen naar de centraal gelegen vergaderzaal gedirigeerd. De ramen daarvan zijn gematteerd, op een smalle strook glas na. De aanvankelijk verbijsterde, maar later grappende werknemers zien hoe de FIOD-ECD zich concentreert op de hoek waar de mensen van Trimp & van Tartwijk Property Development werken. Andere afdelingen, zoals Property Consultants, laat de FIOD-ECD met rust.

Door de smalle strook glas is net te zien dat de computer van directeur Dennis Lesmeister in onderdelen op zijn bureau ligt. Lesmeister komt van Bouwfonds. Hij heeft zich bij Trimp & van Tartwijk niet populair gemaakt met zijn botte gedrag en omdat hij zich onttrekt aan de gezamenlijke lunch. Lesmeister verordonneert de directiesecretaresse dagelijks zijn broodjes te smeren, die hij in afzondering op zijn werkkamer opeet. Lesmeister is, zo leren de kantoormedewerkers later, eerder die ochtend gearresteerd, evenals naamgever Hans van Tartwijk.

Leidinggevende Harm Trimp verschijnt wel op kantoor. De FIOD-ECD zet hem apart met de officier van justitie in een zijkamer. Daar komt hij de rest van de dag niet meer uit. Na vier, vijf uur opgesloten te zijn geweest in de glazen vergaderzaal, zonder leidinggevenden en overgeleverd aan elkaars speculaties over de bedoelingen van de FIOD-ECD, mag het personeel het pand verlaten. Ze spreken af niemand, maar dan ook helemaal niemand, buiten te vertellen wat er is gebeurd, zolang onduidelijk is wat er precies aan de hand is. Nog voor de avond valt, zijn de eerste personeelsleden gedwongen deze belofte weer te breken. Thuis eisen hun partners uitleg over de plotselinge, verhitte onderlinge telefoontjes. Drie dagen later al smeedt een deel van het personeel plannen om het onlangs nog zo trotse Trimp & van Tartwijk zo snel mogelijk te verlaten. Iedereen die kan, zoekt voor zichzelf een veilig heenkomen.

Op zich staat de Amsterdamse Zuidas er goed voor in het najaar van 2007. Dat is deels te danken aan een creatieve gemeenteambtenaar met doorzettingsvermogen, Jan Stoutenbeek. Hij viert op 1 november 2007 zijn 25-jarig jubileum met een borrel in café Waterlooplein 77. De jubileumborrel van ‘mister Zuidas’ trekt tweehonderd man. Sleutelfiguren uit het vastgoed als Jan Doets van ING, Cees van Boven van MAB en Hans van Tartwijk staan zij aan zij. Burgemeester Job Cohen zegt op het laatste moment af. Het cadeau dat Stoutenbeek krijgt van Trimp & van Tartwijk, ABN Amro en REDEVCO is besteld, maar helaas nog niet gearriveerd. Stoutenbeek houdt nog wat te goed, belooft Van Tartwijk.

Twee weken later kan hij het cadeau afhalen op het kantoor van projectontwikkelaar Trimp & van Tartwijk in het World Trade Center. Dat is hetzelfde gebouw waar het gemeentelijke bureau Zuidas is gevestigd waarvan Jan Stoutenbeek directeur is. Meestal gaat Stoutenbeek op de fiets naar het werk. Vandaag, 13 november 2007, neemt hij de auto naar het WTC. Later moet hij naar een minder heuglijke gebeurtenis, de begrafenis van vastgoedman Frans van Leeuwen van Blauwhoed in diens woonplaats Heerjansdam. Om elf uur ’s ochtends neemt hij de lift naar de zeventiende verdieping. Stoutenbeek kent de weg. Hij komt hier regelmatig voor overleg. Trimp & van Tartwijk speelt namelijk een sleutelrol in de stormachtige ontwikkelingen aan de Zuidas, die Stoutenbeek namens de gemeente begeleidt. Als hij de lift uitstapt, valt Stoutenbeek op dat de deur van het kantoor van Trimp & van Tartwijk wagenwijd openstaat. Normaal is het vastgoedkantoor altijd gesloten en moeten bezoekers eerst aanbellen. Tot zijn verbazing ziet Stoutenbeek een man met een lichtgevend hesje aan. Raar dat de gemeentereinigingsdienst op de zeventiende verdieping aan het werk is, denkt de topambtenaar.

‘Wat komt u hier doen?’ vraagt een van de mannen aan Stoutenbeek. ‘Ik kom mijn cadeautje ophalen,’ flapt de hoogste ambtenaar van de gemeente aan de Zuidas er spontaan uit. Stoutenbeek ziet het voltallige personeel van Trimp & van Tartwijk verzameld in de centrale glazen vergaderruimte. Overal staan mannen met hesjes met fluorescerende letters. ‘Sodeju,’ realiseert Stoutenbeek zich. ‘Gespannen koppies allemaal.’ Met een dreun dringt het tot hem door dat op de ruggen en borsten van de stratenvegers in reflecterende letters FIOD-ECD staat. De belangrijkste ambtenaar van de Zuidas realiseert zich tot zijn schrik dat hij zojuist bij de belangrijkste marktpartij voor de Zuidas letterlijk een grootscheeps fraudeonderzoek moet zijn binnengestapt. ‘En wie bent u?’ wil de opsporingsambtenaar van de FIOD-ECD weten van de Zuidasdirecteur. De verkeerde man op de verkeerde plek op de verkeerde tijd, denkt hij terwijl hij de FIOD-ECD’er timide antwoord geeft, door de ruiten gadegeslagen door de opgesloten werknemers van het vastgoedbedrijf.

De FIOD-ECD doet navraag en besluit dat Stoutenbeek het grote pakket mag meenemen. Maar niet voordat het wordt gecontroleerd. Het is een zeldzame uitgave over de geschiedenis van Amsterdam, de grote hobby van Stoutenbeek, die zelf werkt aan een boek over het godsbegrip in de vroege Rennaissance. De agent bladert het boek door en overhandigt het dan. ‘Wegwezen hier,’ besluit hij. Trillend van de zenuwen verdwijnt mr. Zuidas met zijn cadeau in de lift naar beneden. In typisch herfstweer rijdt de topambtenaar naar de begrafenis, met zijn cadeau in de achterbak. De toespraken bij de teraardebestelling van de familie, de raad van bestuur van Blauwhoed, de Jachtclub Scheveningen en de bemanning van het zeilschip van Van Leeuwen, gaan bij Stoutenbeek het ene oor in en het andere uit. Op de begrafenis durft hij met niemand te spreken over wat hem vandaag is overkomen.

Na een slapeloze nacht weet Stoutenbeek de volgende ochtend wat hem te doen staat. Hij beseft wie de verdachten zijn op wie het strafrechtelijk onderzoek is gericht. God, denkt hij, die lopen hier allemaal rond op de Zuidas. Op 14 november 2007 pakt Stoutenbeek om half tien ’s ochtends de telefoon in het kantoor aan de Zuidas en belt de secretaresse van de burgemeester. Hij wordt direct doorverbonden. ‘We hebben gedonder, Job,’ zegt Stoutenbeek. Hoewel de invallen een dag eerder hebben plaatsgevonden en het eerste nieuws al in de kranten staat, weet Cohen nog van niets. ‘Dit is ernstig. We moeten iets doen.’

Dezelfde dag vindt in Amsterdam in Hotel de L’Europe een gemeentelijk vastgoedcongres plaats, met een diner in het prestigieuze restaurant Excelsior. Twaalf tafels zijn gereserveerd voor prominenten uit de vastgoedwereld. Het valt de aanwezigen op dat één badge blijft liggen op de tafel bij de ingang, waar de gasten zich registreren. Iedereen kijkt even welke naam op de badge staat. In de dinerzaal blijft aan de centrale tafel een couvert onaangeroerd en een stoel leeg. Het is de stoel van Hans van Tartwijk.

Hans van Tartwijk zelf schrijft later in een terugblik op 13 november 2007 op zijn weblog dat hij thuis in IJsselstein ‘door twaalf (deels bewapende en overigens zeer voorkomende) dienders gewekt en afgevoerd’ is. ‘Mijn kinderen en vrouw mochten vijf uur niet uit de keuken en moesten met de handen op tafel blijven zitten. Zelfs het ondergoed van de meiden moest eraan geloven.’ In zijn blog van 22 mei 2008 vergelijkt Hans van Tartwijk zich met cartoonist Gregorius Nekschot, die volgens hem ook met excessieve middelen is opgepakt door de overheid. Inmiddels heeft Van Tartwijk deze blog weer stilletjes van zijn site gehaald. Zijn geblogde hartekreet is nergens meer te vinden, zelfs niet in de automatisch aangemaakte archieven van internet.

Na drie dagen voorarrest komen Hans van Tartwijk en Dennis Lesmeister, collega-directeuren bij Trimp & van Tartwijk, weer vrij. De rechter vindt dat er onvoldoende grond is om hen nog langer in voorarrest te houden. Daarna duurt het nog een week voordat Hans van Tartwijk zijn personeel weer onder ogen durft te komen. Hij maakt een zwaar aangeslagen indruk. Hij spreekt het personeel niet plenair toe.

Justitie heeft ook haar pijlen gericht op de ex-topman van Bouwfonds, Cees Hakstege, de voormalige baas van Jan van Vlijmen. Hij is de man met de hoogste functie in de lange lijst van verdachten. Gearresteerd wordt Hakstege niet, wel wordt hij afgeluisterd. Op 13 november 2007 belt de gepensioneerde grote baas van ontwikkelaar Bouwfonds vanuit zijn vrijstaande villa tussen Woubrugge en Alphen aan den Rijn naar BMW-dealer Hans Evers. Of hij onmiddellijk een auto bij hem kan huren. Als de medewerker die Hakstege aan de lijn heeft navraag doet, wordt Hakstege even in de wacht gezet. Inmiddels is wereldkundig gemaakt dat justitie een megaonderzoek naar zijn bedrijf is gestart. In afwachting van het antwoord verzucht Hakstege, niet wetend dat de FIOD-ECD meeluistert: ‘Ik wist dat het…’ Even later probeert Hakstege zichzelf gerust te stellen: ‘Daar kijken ze niet meer naar, zo’n boot…’ Hakstege heeft het mis. Die boot van hem, daar zal de FIOD-ECD nu juist wel naar kijken.

Overal wordt op 13 november 2007 keurig voor de aanbellende FIOD-ECD’ers opengedaan. Nergens moet een deur worden opengebroken. Bij alle doorzoekingen zijn behalve de rondreizende rechterscommissarissen ook pandcoördinatoren (‘paco’s’) van het Openbaar Ministerie aanwezig. Plus notulisten van de FIOD-ECD, die situatieschetsen maken en noteren wat waar in beslag is genomen. Elke doorzochte kamer krijgt een nummer. De notulisten maken ook aantekening van veiligheidsincidenten, zoals het trekken van een vuurwapen. Geen van de huiszoekingsnotulen maakt daar echter melding van, ook al wordt in de daaropvolgende maanden anders beweerd in de omgeving van Jan van Vlijmen.

Alle notulisten werken op een laptop, die in contact staat met het actiecentrum van de FIOD-ECD in Eindhoven. Daar zijn sinds elf uur de vorige avond vijfendertig mensen op een aparte verdieping bezig met de coördinatie van de voor Nederland ongekende reeks invallen. Voor deze actie is een softwareprogramma ontworpen dat de actieleiding aan het eind van de dag een overzicht van de eerste resultaten geeft.

13 november 2007 wordt een lange dag voor de FIOD-ECD. De meeste zoekploegen zijn vanaf vijf uur ’s ochtends op pad. Om middernacht zijn nog elf medewerkers op een logistiek centrum van de FIOD-ECD in Helmond bezig met het ontvangen en sorteren van in beslag genomen materiaal. De oogst is tweehonderd strekkende meter documenten. Plus elf terabyte aan digitale documentatie die de ict’ers van de FIOD-ECD hebben binnengehaald met‘images’van computers op de doorzochte adressen. Een terabyte heeft de omvang van de inhoud van een universiteitsbibliotheek. Met het softwareprogramma Sherlock doorzoekt de FIOD-ECD deze informatieberg. Dat materiaal komt boven op de 55.000 telefoongesprekken die de FIOD-ECD tapt. Allemaal gesprekken die minstens eenmaal zijn afgeluisterd en zijn beschreven. De belangrijkste van de zogeheten ‘bewijsgesprekken’ schrijft de FIOD-ECD voor de zekerheid tweemaal uit.

Elke doorzoeking op 13 november 2007 geschiedt aan de hand van een locatiedraaiboek van gemiddeld vijfendertig pagina’s. Daarin staat wat waar moet worden gezocht. Of er kleine kinderen te verwachten zijn die door een FIOD-ECD’er naar school moeten worden gebracht. Of dat er kleine kinderen zijn die, zoals bij Jan van Vlijmen, door de vrouw van de verdachte naar school mogen worden gebracht. Het draaiboek meldt ook wanneer en waar de zoekploeg de lunchpakketten krijgt: een papieren zak met twee broodjes, een krentenbol, een appel of een sinaasappel, een beker melk en een Mars of een Twix. Een ander team van de FIOD-ECD bezorgt zelf de lunchpakketten op de doorzochte adressen, om te voorkomen dat een ingehuurde cateraar doorkrijgt waar een actie gaande is.

Ook tijdens de invallen probeert de FIOD-ECD te voorkomen dat betrokkenen lucht krijgen van een doorzoeking voordat de opsporingsambtenaren ter plaatse aanbellen. Pas nadat de FIOD-ECD en het Openbaar Ministerie zelf een persbericht hebben uitgebracht, melden de nieuwsdiensten om 16.00 uur voor het eerst dat er een actie gaande is.

Elke gearresteerde verdachte wordt door een apart geformeerd hoorkoppel verhoord. Van tevoren is besloten welke tactiek wordt toegepast. Is er kans dat Jan van Vlijmen gaat praten? Is het zinvol om de verdachte eerst gelegenheid te geven een leugenachtige verklaring af te leggen? Is het vruchtbaar de arrestant tijdens de verhoren te omsingelen? Eerst laten spartelen? Of meteen confronteren met de feiten en de verdenkingen? Is het een verdachte die eerst door de koffiedame moet worden verhoord en in tweede instantie pas op zijn eigen niveau? Of is het een captain of industry, zoals Jan van Vlijmen, die zich niet snel laat imponeren? In de regel zoeken verhoorders een klik met een verdachte. Ze willen immers een verklaring krijgen.

Het is nog vroeg, tien minuten over tien op 13 november 2007, als Jan van Vlijmen klaarzit op het hoofdbureau van de politie Kennemerland aan het Binnen Spaarne in Haarlem. Bijzondere opsporingsambtenaren Mark Barends en Johan van Ginkel van het FIOD-ECD-kantoor Arnhem zitten eindelijk tegenover de man die de gemoederen binnen de Belastingdienst en justitie al sinds halverwege 2005 bezighoudt. Het vermoeden is dat de onberispelijke zakenman met veel handlangers zijn zakken heeft gevuld met tientallen miljoenen euro’s. Dat zou ten koste zijn gegaan van zijn werkgever Bouwfonds en de gepensioneerden van Philips.

De eerste vraag van het hoorkoppel is: ‘Kunt u in het kort iets zeggen over uw privéomstandigheden? Gezin, hobby’s?’ Van Vlijmen zegt: ‘Begrijp ik het goed dat ik voor dit soort vragen ook gebruik mag maken van mijn zwijgrecht? Dat is ingegeven door het feit dat ik al drie jaar in discussie ben met de Belastingdienst en ik het ongepast vind dat nu zo’n actie plaatsvindt.’ Barends en Van Ginkel vuren daarna nog tientallen vragen op hem af over zijn relatie tot de directeuren van Philips Pensioenfonds Rob Lagaunne en Will Frencken. Als de naam van Frencken valt, loopt Van Vlijmen, die anders zo koelbloedig is, rood aan en begint ongemakkelijk te bewegen, aldus het proces-verbaal van het verhoor. Hij krijgt een stukje van een getapt gesprek te horen. Hij hoort zijn eigen stem. De ondervragers laten hem foto’s zien. ‘De geluidsopnamen en de foto’s spreken voor zich en vragen om een verklaring uwerzijds.’

De twee opsporingsambtenaren die Van Vlijmen horen, kunnen in een later verhoor enige trots niet onderdrukken. ‘Schrok u ervan toen wij u lieten zien dat er vertrouwelijke gesprekken zijn opgenomen?’ Van Vlijmen zegt ‘onder de indruk’ te zijn van de opnames met bugs in de hotelkamers die hem en zijn maten van Philips ontmaskeren. Maar inhoudelijk laat hij niets los. ‘Ik onthoud me graag van commentaar.’ Van Vlijmen wordt in een van de eerste verhoren ook naar het goede contact met zijn mysterieuze oom Nico Vijsma gevraagd. ‘Is dat op basis van gelijkwaardigheid? Of speelt u de bal naar hem toe? Of speelt hij de bal naar u?’ Ook geen commentaar. Het eerste verhoor eindigt om 10.44 uur met het zetten van de handtekening van de hoofdverdachte onder het proces-verbaal met de code V01-01.

Later zegt Van Vlijmen tegen de hulpofficier tijdens het verhoor in verzekeringsstelling dat de verdenkingen ‘onzin’ zijn. De volgende dag zegt hij op het politiebureau in Tilburg dat hij een ‘schoon geweten’ heeft. Van Vlijmen zegt het niet gemakkelijk te hebben. ‘Ik zit hier niet voor mijn lol.’ Hij wil ‘best een open dialoog aangaan’. Maar de vastgoedbons is ontevreden over de minder florissante omstandigheden waaronder hij wordt verhoord. Jan verlangt ‘een goede setting, een normale kamer, waar ik uit kan. In deze setting waarin ik word overvallen en in een hok word gezet, wil ik geen verklaring afleggen.’

Deel 1

Fraudeverdachten nemen Bouwfonds over

2 Een sfinx met smetvrees

Wie is Jan van Vlijmen? Een jongen van goede komaf met talent voor de handel, maar ook verlegen, stilletjes en kil. Een manipulatieve controlfreak die met geld strooit, maar ook een punctuele gierigaard zonder vrienden. ‘Hij is een gigageldwolf.’

Dat Joannes Ferdinand Maria van Vlijmen (Heemstede, 1957) zich op 13 november 2007 rond een uur of tien niet zo lekker voelt op het politiebureau van Haarlem, wekt bij zijn familie, vrienden en zakenpartners weinig verbazing. Een politiebureau is niet de aangewezen habitat voor deze telg uit keurige en traditionele families, zowel van vaders- als van moederskant. Zijn grootvader had de leiding over het familiebedrijf Boldoot dat sinds 1789 eau de cologne aan de gewone man brengt en zich hofleverancier mag noemen. Zijn moeder is een Grapperhaus, een familie die onder meer een naoorlogse staatssecretaris levert. Hij heeft vrienden en nauwe zakenpartners bij de meest vooraanstaande en vermogende families van Nederland, zoals de familie Fentener van Vlissingen van het grootste familiebedrijf van Nederland, de Steenkolen Handels Vereeniging (SHV), en de familie De Pont van beleggingsmaatschappij Janivo. Tot zijn zakenpartners behoren ook investeerder Roel Pieper en de Twentse miljardair Dik Wessels van bouwer VolkerWessels en internetbedrijf World Online.

Zelf is Van Vlijmen ook niet onbemiddeld. Zijn eerste geld verdient hij, evenals de familie De Pont, met de handel in auto’s. Als student exporteert hij auto’s naar de Verenigde Staten. Maar zijn hart ligt bij het vastgoed. Vermogend wordt Van Vlijmen nadat hij in 1995 zijn bedrijf verkoopt aan vastgoedonderneming Bouwfonds en daarvan directeur wordt. De immer piekfijn geklede Van Vlijmen vertrekt in 2001 met ruzie bij Bouwfonds, dat dan Nederlands grootste huizenbouwer en projectontwikkelaar is. Daarna begint hij weer voor zichzelf. Zijn faam groeit in vastgoedkringen sindsdien alleen maar. Tot die reputatie met zijn arrestatie op 13 november 2007 in één klap aan gruzelementen ligt.

Van Vlijmen is als directeur bij Bouwfonds de grote man die vastgoedprojecten kan initiëren. Maar daarnaast houdt hij zich vooral bezig met het opbouwen van een organisatie, met als enig doel het in crimineel verband wegsluizen van miljoenen. Dat is althans de verdenking als de keurige Van Vlijmen niet ver van zijn landgoed Bloemenoord in het Haarlemse politiebureau aan de tand wordt gevoeld.

Hij kan, zoals de Belastingdienst het noemt, als directeur de structuur van zijn fraude vormgeven en de bijbehorende geldstromen ‘opwekken’. Hij kan de vastgoedprojecten en de geldstromen fiatteren om ze daadwerkelijk tot stand te laten komen. Via de randjes laat hij bij gereputeerde ondernemingen als Bouwfonds en Philips Pensioenfonds nogal wat miljoenen weglekken. Dat gaat via een ingenieus opgezette fraude en een wijdvertakt, maar hecht netwerk met familieachtige trekjes, is de verdenking. Maffiatrekjes zelfs, zal een van de slachtoffers, theaterondernemer Joop van den Ende, later op televisie zeggen.

Voor zijn medeverdachten is Van Vlijmen ‘Don Giovanni’, blijkt uit door justitie onderschepte correspondentie. Don Giovanni is Johannes in het Italiaans. De Don. De gewone mensen in zijn omgeving noemen hem met een mengeling van ontzag en sarcasme Koning Jan. Van Vlijmen is trots op zijn nieuwe villa op het indrukwekkende landgoed Bloemenoord in Heemstede. Hij heeft het huis een slag laten draaien om het zonlicht beter op zijn terras te laten vallen.

Zakenpartners Willemsen en Minderman zijn verrast dat ze worden uitgenodigd voor de inwijding van het huis. Van Vlijmen staat er niet bekend om veel los te laten over zijn privézaken. Als de gasten op de bewuste zaterdagmiddag komen aanrijden over de Herenweg in Heemstede en afslaan richting de Kadijk, zien ze een haag van beveiligers. Mannen gekleed in het zwart, met zonnebrillen op en oortjes in. ‘Wat komt u doen?’ wordt Willemsen en Minderman gevraagd. ‘We komen voor Jan van Vlijmen,’ antwoorden ze. De gorilla’s knikken en sturen ze door het stalen hek het terrein op. Daar staat weer iemand in het zwart met een oortje en een zonnebril. Die leidt het duo naar het bordes, waar ze ook weer staan in het zwart met oortjes en zonnebril. ‘Alsof je in een maffiafilm terechtkomt,’ zeggen ze achteraf.

Aanwezig zijn ook bankier Hans ten Cate met zijn kenmerkende stok, makelaar Harry Mens, notaris Jan Carel Kloeck, architect Aat van Tilburg en veel andere vertrouwelingen en zakenpartners. Tijdens de opening worden rondleidingen door het huis gegeven. De gasten zien gigantische slaapkamers. Tegen elkaar fluisteren ze dat het een beetje een kille bedoening is. Dat geldt zowel voor het huis, gebouwd naar een ontwerp van Van Tilburg, als voor de inrichting. Het valt op dat in het huis nog kale peertjes hangen en dat in sommige vertrekken een beetje goedkope houten vloer ligt. Her en der is bezuinigd op de kosten. Maar het is vooral de vervaarlijke ontvangst die als kil wordt ervaren door gasten die iets verder afstaan van Van Vlijmen en Vijsma.

Koning Jan is een extreme controlfreak, bevestigen vrijwel al zijn zakenpartners. Zijn telefoon neemt hij nooit meteen op. Iedereen die hem belt, komt eerst in zijn voicemail terecht. Geen telefonische surprises. Dat terwijl Van Vlijmen jaren eerder in het meisjesstudentenhuis in Leiden nog indruk maakt dankzij zijn mobiel. Dat is dan nog een zeldzaam statussymbool. Alleen als Koning Jan er klaar voor is, laat hij zijn secretaresse terugbellen. Een vastgoedman die om een kennismakingsgesprek vraagt, krijgt een telefoontje terug van de secretaresse. De heer Van Vlijmen voert geen kennismakingsgesprekken, goedemiddag. Telefonisch contact komt alleen tot stand als hij het wil. Als er wordt gebeld, dan alleen op een tijdstip dat Van Vlijmen zelf kiest. Als hij het contact de moeite waard vindt, belt hij terug. Zakenpartner Rob Willemsen merkt dat Jan in de avonduren ook wel om futiele redenen aan de lijn kan hangen. Willemsen heeft dit telefoneergedrag als intimiderend ervaren. ‘Het bereikbaar zijn om het bereikbaar zijn.’

Onderdeel van het controlespel over zijn telefonische bereikbaarheid is dat Jan van Vlijmen het aantal keren turft dat iemand hem tevergeefs heeft gebeld. Hoe meer mislukte pogingen, des te hoger een beller in zijn achting stijgt. ‘Je moet wel leren dat je zo’n vent niet twee keer per dag belt, maar twintig keer. Totdat je hem hebt. Dan krijg je hem heus wel te pakken,’ legt Van Vlijmen eind 2007 uit aan een medeverdachte. Hij weet niet dat de FIOD-ECD meeluistert. De gesprekspartner vraagt vervolgens of Van Vlijmen niet op zijn telefoon heeft gezien dat hij hem te pakken probeerde te krijgen. ‘Vijftien keer,’ antwoordt Koning Jan. ‘Dat vind ik heel terecht. Dat spreekt me enorm aan.’ Ook zijn broer moet laten zien dat hij zijn best doet om Jan te bereiken, legt hij aan zijn medeverdachte uit. ‘Simon moest me gisteren hebben. Ik zag dat hij me zeventien keer had gebeld. Daar word ik niet boos om. Dat juich ik toe. (…) Ik ben zo geschoold.’

Jan traint zijn leger van handlangers en zakenpartners samen met zijn oom. Hij zit ze verschrikkelijk achter de broek. Hij is precies en verzorgd. Tot in het kleinste detail houdt hij de controle over zijn netwerk en zijn projecten. ‘Jan is een vreselijke mierenneuker,’ zegt verzekeraar Jim Kroon, die jarenlang het kantoor deelt in Heemstede en in zaken gaat met de firma Van Vlijmen. Kroon neemt Reinier van Vlijmen in dienst als deze ruzie krijgt met zijn oudere broer.

In Jan van Vlijmens inloopkledingkast staan zeven paar gepoetste schoenen klaar met zeven identieke donkerblauwe pakken. Staalblauw is zijn lievelingskleur. In een schaars onbewaakt ogenblik betrapt een buitenstaander hem thuis in een roze kamerjas. ‘Ik ben geen homo hoor,’ verklaart Van Vlijmen haastig. Meer buitenissige uitdossingen zijn uitgesloten bij Jan van Vlijmen. Zijn zakenmannenuiterlijk is altijd tot in de puntjes verzorgd. Netter dan net. Alles moet kloppen. Gladgeschoren. Beetje aftershave. En punctueel. Koning Jan arriveert altijd een kwartier te vroeg op het adres waar hij heeft afgesproken. Dan wacht hij in zijn auto tot vlak voor het moment suprême. Op de minuut nauwkeurig meldt hij zich dan bij zijn afspraak. Omgekeerd eist Van Vlijmen ook punctualiteit. Als iemand een halve minuut te laat op een afspraak verschijnt, kan hij een uitbrander verwachten. ‘Je moet op tijd komen,’ foetert Jan dan.

Zijn omgeving vreest die ontploffingen als iets niet perfect is. Aan zijn woedeaanvallen dankt hij een andere bijnaam: De Groene. Het schuim staat hem dan op de lippen. Tegenspraak duldt hij niet. Het is al een ergerlijke vrijpostigheid als een medewerker maandagochtend bij Van Vlijmen informeert hoe het weekend van de baas was. ‘Daar kom ik vanmiddag in een memo aan allen op terug,’ luidt dan zijn korzelige antwoord. Dat doet hij dan uiteraard niet, ook omdat hij zelden iets op papier zet. Van Vlijmen stelt het evenmin op prijs als medewerkers onder elkaar over hun privéleven praten. Op het werk dient alleen over het werk te worden gesproken.

Van Vlijmen is geen grote eter. Voedsel is functioneel voor hem. ’s Ochtends gebruikt Jan één kop koffie. Hij eet gezond. Blaadjes sla, een wortel. Hij past zich aan het gezelschap aan en verliest nooit het werkelijke doel van een etentje uit het oog. Voor hem volstaat een wokmaaltijd en een vanille- of aardbeienijsje toe. Dat gebeurt vaak op dinsdagavonden in Hotel Mövenpick in Den Bosch als hij met pensioenfondsdirecteuren van Philips ‘een hapje eet’ en vergadert. Heeft hij iemand uit Curaçao over de vloer, dan laat hij een barbecue organiseren. In augustus 2007 is hij onder de indruk van de hoeveelheid vlees die zijn gast nuttigt. ‘Twee prime ribs!’ zegt Jan nadien verbaasd tegen zijn oom Nico Vijsma.

Als het echt moet, rijdt Van Vlijmen naar het smaakvolle hotel-restaurant De Kievit in Wassenaar, zoals in 2002 voor een zakelijk etentje met architect René Steevensz en de Luxemburgse trustdirecteur Roeland Pels. Of dichter bij hem in de buurt naar de Bokkedoorns aan de Zeeweg in Overveen. Het is Van Vlijmen niet om het eten te doen. Zijn grootste culinaire uitspatting zijn goedkope roomboterkoekjes. Daar moet altijd een schaal van klaarstaan. Bij hoge uitzondering steekt Jan weleens een Monte Cristo op, een premium Cubaan. Geen drugs. Geen alcohol. Tijdens de toost op de receptie ter gelegenheid van de opening van zijn landhuis suggereert het bedienend personeel Koning Jan voorzichtig om deze ene keer zelf ook eens een glas champagne te nemen. Omdat het zo raar overkomt als iedereen het glas heft en de gastheer zelf met lege handen staat.

Van Vlijmen is minder puriteins in zijn jonge jaren, vertelt hij op 9 augustus 2007 aan medeverdachte Eric Frische als de FIOD-ECD weer eens ongemerkt meeluistert.

Jan: ‘Eric, en een beetje blowen. Ik heb het zelf gedaan, een jaar lang.’

Eric: ‘Nou, kijk. Ik zou niet eens weten wat het is.’

Jan: ‘Ik wilde weten wat het is. Daarom heb ik het een jaar lang gedaan.’

Eric: ‘Wat stelt dat voor?’

Jan: ‘Het is minder dan dat je alcohol drinkt.’

Eric: ‘Ja?’

Jan: ‘Echt veel minder. Als je vijf glazen wijn ophebt dan ben je… En ik weet het al. Ik heb heel veel gedronken vroeger en geblowd. Dus ik weet het allebei. Ik doe het allebei niet meer.’

Eric: ‘Blowen, word je daar opwekkend van, of zo?’

Jan: ‘Niet eens. Het kan zijn, net zoals met alcohol, dat je ook een beetje lam wordt. De mensen reageren er ook nog verschillend op.’

Nadat boekhouder Eric iets over een scheikundige verbinding mompelt, vervolgt Jan: ‘Ja, Eric. Ik heb er ook nog onderzoek naar gedaan. Een heel leuk proefschrift over geschreven op die school… Ja, wat is een proefschrift. Maar dat blowen is zo op zich veel minder slecht voor je dan alcohol, wat op je nieren en hersenen invloed heeft.’

Tegenwoordig dus geen alcohol of wiet meer voor Jan van Vlijmen. Koning Jan is nu een enthousiast theedrinker. In een ongebruikelijk optreden in de openbaarheid vraagt hij een verslaggever van een vastgoedvakblad waar hij hem mee van dienst kan zijn. Thee graag, antwoordt deze. Als de journalist ’s avonds thuiskomt, is daar in de tussentijd een kostbaar theeservies afgeleverd in opdracht van Koning Jan.

In de testosteronrijke vastgoedkringen is Jan een zeldzaam toonbeeld van seksuele beheersing. Er zijn geen meldingen van avontuurtjes. Jan heeft wel iets met het bovennatuurlijke. Hij mediteert, zelfs als hij in een privévliegtuig zit. Dat heeft ook een beetje te maken met zijn vliegangst. De kist waar hij op 31 augustus 2007 in zit, is wel erg gammel. Er zitten stoelen los, wat Jan mateloos ergert. ‘Draden moeten netjes achter een paneel weggewerkt worden. Niet wegproppen. Dat past niet in mijn systeem. Ik kan niet begrijpen dat je met slechte banden gaat vliegen. Zuinigheid op een vliegtuig van twee miljoen. Dat don’t match,’ foetert hij in een gesprek met zijn boezemvriend en medeverdachte Jack Del Castilho.

Jan van Vlijmen is klein van stuk. Slank, zonder het kantoorbuikje van zijn generatiegenoten. Regelmatig hardlopen, twee rondjes over het landgoed met zijn broer Reinier of even de duinen in, is daar niet vreemd aan. Ondanks zijn bescheiden postuur weet Jan met zijn lichaamstaal beduidend omvangrijkere types te imponeren. Een rijzige projectontwikkelaar herinnert zich nog als de dag van gisteren zijn eerste ontmoeting met Koning Jan. Boven in het gebouw staat de projectontwikkelaar bij de liftdeuren zijn als belangrijk aangekondigde bezoek op te wachten. Koning Jan stapt, stipt op tijd, uit de lift. Hij loopt op de projectontwikkelaar af, begroet de drie koppen grotere man en blijft vervolgens minutenlang zwijgend voor zijn gastheer staan, strak omhoog recht in zijn ogen starend. Die weet geen woord meer uit te brengen. Terwijl het zwijgen aanhoudt, breekt het zweet de projectontwikkelaar uit.

Zonder een woord te zeggen, verschrompelt de kleine Koning Jan de reus tegenover hem tot een hulpeloos iemand, die verlangt naar de komst van de rest van het verwachte gezelschap, om van deze onaangename gewaarwording te worden verlost. De projectontwikkelaar vergeet nooit meer hoe Jan van Vlijmen in hun eerste ontmoeting laat voelen wie van hen tweeën de macht heeft.

Zwijgend mensen aanstaren zonder te knipperen is al langer een favoriete bezigheid van Van Vlijmen. Bij zijn aantreden bij Bouwfonds in 1995 als directeur van de projectontwikkelingspoot maakt hij een kennismakingsronde langs zakenpartners van Bouwfonds. Daaronder is een projectontwikkelaar die samen met Bouwfonds een woningencomplex in Vught gaat neerzetten. Nadat Van Vlijmen aan hem is voorgesteld door een andere Bouwfondsmanager, blijft Jan zijn nieuwe zakenrelatie fixeren, zonder aan het gesprek deel te nemen. Na die koude douche gaan Bouwfonds en de Vughtse projectontwikkelaar uit elkaar. Van Vlijmen heeft deze zakenrelatie van Bouwfonds letterlijk de tent uitgekeken.

Veel vrienden maakt Koning Jan niet op deze manier. Zijn kring van intimi is zo beperkt, dat mensen die helemaal niet weten dat ze huisvrienden zijn, tot hun verbazing worden uitgenodigd op het huwelijk van Van Vlijmen om het bruidspaar en de aanwezigen toe te spreken. Zelf mijdt Koning Jan sociale evenementen. Feesten en partijen negeert hij. Als zijn gezelschap tijdens een zakenreis in Duitsland ’s avonds het afsluiten van een succesvolle grote deal bekroont met een borrel en een gezamenlijk etentje met de zakenpartners, gaat Van Vlijmen in zijn eentje op zijn hotelkamer eten.

Van Vlijmen bezoekt alleen sociale evenementen die direct van belang zijn voor vastgoeddeals waarop hij nog broedt. Zoals de borrels van het Bouwfonds zelf. Die bezoekt Van Vlijmen wel regelmatig. Of het royale afscheid van de grote baas Cees Hakstege in 2001. Ook bij die gelegenheden praat Koning Jan uitsluitend over zijn werk. Zakenpartners met wie hij intensief samenwerkt, hebben geen idee hoe de vrouw van Jan heet en of hij kinderen heeft. Laat staan hoe die kinderen heten. ‘Nooit zal je Jan van Vlijmen over zijn privéleven horen praten.’ Het ontbreken van een gezinsprofiel verleent hem ook een zekere sociale onzichtbaarheid. Een teflonlaagje. Als Van Vlijmens opvallendste eigenschap wordt vaak zijn kleurloosheid genoemd. In groepsverband maakt hij bijna een verlegen indruk. Dan staat hij het liefst ergens achteraan. Hij is geen gangmaker, geen charismatisch leider. Als Jan van Vlijmen onvoorbereid een groep moet toespreken, schemert een aanleg om te stotteren door.

Zijn Engelse spreekvaardigheid is beroerd, herinneren betrokkenen zich uit de tijd dat Van Vlijmen als Bouwfondsdirecteur ook de Britse kredietbeoordelaars van Moody’s en Standard & Poor’s te woord moet staan als ze de ratingaanvraag van het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten komen onderzoeken. Maar in door de FIOD-ECD afgeluisterde gesprekken gebruikt Van Vlijmen tegenover Nederlandse gesprekspartners aan de lopende band Engelse uitdrukkingen. ‘No sweat.’ Of: ‘Good luck morgenavond.’ ‘Hé man, be good, ballen,’ zegt hij tegen een van zijn medeverdachten bij het Philips Pensioenfonds. Stopwoordje: ‘Een winner!’ Of: ‘Dat zou een winner zijn.’

Afgezien van enkele zorgvuldig gekoesterde, rijke zakenrelaties, zoals John Fentener van Vlissingen (‘One of a kind,’ volgens Jan) en een klein clubje jeugdcontacten met wie hij zijn hele leven zaken is blijven doen, bouwt Van Vlijmen geen emotionele band op met medewerkers en ondergeschikten. Maar, zo voegen marktkenners daar begripvol aan toe, om succesvol te zijn in de vastgoedmarkt komt enige sociale ongrijpbaarheid wel van pas.

Na zijn aantreden bij het Bouwfonds heeft Van Vlijmen zijn divisie meteen flink gereorganiseerd. Er vallen gedwongen ontslagen. Dat gaat de baas gemakkelijker af als zijn werknemers geen vrienden zijn geworden. In de privéondernemingen van Jan van Vlijmen is met regelmaat rond de kerstdagen personeel de laan uitgestuurd. Een licht schrikbewind voorkomt dat er te veel binding groeit, analyseren ervaringsdeskundigen. Anderen menen dat het emotieloze personeelsbeleid van Jan van Vlijmen pottenkijkers moet weren.

Koeltjes is de reactie van Koning Jan als vlak na elkaar de twee honden van zijn gezin doodgaan. Het zijn waakhonden die loslopen over het omheinde landgoed. Zijn vrouw Nicolette is wel ontdaan. Terwijl Van Vlijmen toekijkt, barst Nicolette in het gezelschap van anderen in tranen uit. Jan maakt geen enkele aanstalten zijn vrouw te troosten. Ze snikt onder de ogen van haar man op de schouders van het huispersoneel uit. Van Vlijmen maakt daar een sarcastische opmerking over, waardoor zijn vrouw nog harder moet huilen.

Echtgenote Nicolette is dertien jaar geleden met Jan getrouwd en staat onvoorwaardelijk achter hem. De verdenkingen tegen haar man zijn lasterlijke leugens, meent ze. In haar vrije tijd schenkt de afgestudeerde kunsthistorica thee als vrijwilligster bij het stoomgemaalmuseum De Cruquius. Ze heeft twee dochters van Jan. Sommige leden van de familie Van Vlijmen zijn daar niet onverdeeld blij mee. Want twee dochters betekent later twee schoonzoons, die meedelen in het familiebezit. De dochters krijgen de gepaste Kennemer opvoeding. Ze spelen bij Hockeyclub HC Bloemendaal, net als Jan zelf vroeger.

Van Vlijmen is slim. Goed in hoofdrekenen. Het belangrijkste voor hem is geld. De architectuur of de esthetiek van de gebouwde omgeving interesseren hem niet. Rendement op vastgoed is zijn passie. Met boten heeft Jan ook een klik. ‘Ik ben een botenman,’ zegt hij van zichzelf. Voormalige Bouwfondsmedewerkers herinneren zich dat de gesprekken tussen Jan en zijn chef in naam bij het Bouwfonds, Cees Hakstege, bijna uitsluitend over boten gaan. Ondergeschikten worden verzocht alleen over het werk te praten.

Voor de lol heeft Jan van Vlijmen ook zo’n leuk retroscootertje, in babyblauw uiteraard. Om met zijn broers even naar De Oase te crossen, het pannenkoekenrestaurant aan de hoofdingang van de Amsterdamse Waterleidingduinen.

Als hobby heeft hij modelvliegtuigjes, net als zijn vader. Alleen zet Van Vlijmen junior, anders dan senior, de bouwpakketten niet zelf in elkaar. Jan laat zijn modelvliegtuigjes door iemand anders bouwen. Met de op afstand bestuurbare exemplaren speelt hij op het terrein voor modelvliegtuigen in Vijfhuizen, bij Badhoevedorp in de Haarlemmermeer. Een eindje verderop vliegen op Schiphol de echte jumbojets af en aan. Het liefst zou Jan van Vlijmen in de vliegtuighandel gaan. Jumbojets aan- en verkopen.

Of de passie van de Van Vlijmens voor vliegtuigen iets te maken heeft met de familiegeschiedenis, is onbekend. Zijn vader verliest kort na de oorlog in een vliegtuigongeval boven Schiphol zijn oudste broer. Die is dan net aangesteld in Londen om het filiaal van hun internationaal vermaarde parfumbedrijf Boldoot te reorganiseren. Pijnlijk genoeg voor de firma overlijdt hun vader – de grootvader van vastgoedman Jan die getrouwd was met een Boldootnazaat – enkele weken erna, op 16 december 1946. Het bedrijf maakt vervolgens moeilijke tijden door en wordt in 1963 verkocht aan Akzo.

De handel zit Van Vlijmen in de genen. Een uitvergrote combinatie van zijn modelvliegtuigjeshobby en zijn handelsgeest is de tweedehands autohandel waarmee hij als adolescent een zakcentje bijverdient. Hij begon ooit in de brommerhandel, vertelt zijn oom Nico jarenlang tegen vrienden. In zijn studententijd exporteert hij Peugeots en BMW’s naar de Verenigde Staten. Tweedehands Mercedessen zou hij ook verhandeld hebben. Helemaal in zijn nopjes is Jan met zijn mobiele telefoonnummer, want dat eindigt op 405915.Van de Peugeot 405 en de Porsche 915, twee automodellen waar Jan wat mee heeft. Ook als hij halverwege de jaren negentig in de Quote-500-lijst van rijkste Nederlanders is binnengekomen, koopt Jan van Vlijmen voor zichzelf nog steeds bij voorkeur een shabby bruine tweedehands Mercedes. Daarmee rijdt hij naar zijn klanten, als onderdeel van een ingestudeerde act. ‘Want als je in een Rolls Royce ergens voorrijdt, doe je geen zaken,’ legt Jan van Vlijmen binnenskamers uit.

Zijn naaste omgeving veronderstelt dat Jan de multimiljonair uit gierigheid in tweedehands Mercedessen blijft rijden. Maar het Openbaar Ministerie heeft op 13 november 2007 een vloot van een dozijn wagens en motoren van Jan in beslag genomen. Hij heeft een BMW-motor, type Cruiser, en een Harley-Davidson die bij broer Simon staat. Verder bezit hij een Chevrolet Suburban en een dertig jaar oude Toyota Landcruiser. Zijn vrouw rijdt in een Landrover Discovery. Ook heeft hij een klassieke Jaguar en een klassieke Peugeot. Bij Ockhuisen in Loosdrecht staan drie klassieke Mercedessen, een 450SEL, een 280SE en een 600. Krenterig is Jan niet in het belijden van zijn liefde voor automobielen.

Maar de ware maatstaf van succes is voor hem geld. En omdat Jan veel succes wil, heeft hij veel geld nodig. Heel veel geld. De drang naar financieel scoren spreekt Van Vlijmen in mei 2001 uit in het liber amicorum voor vertrekkend Bouwfondsbestuursvoorzitter Cees Hakstege. Een twintigtal leidinggevenden van Bouwfonds laat zich voor die gelegenheid fotograferen met hun lievelingskunstwerk. Behalve Jan van Vlijmen. Hij wordt gefotografeerd met de cleane witte muren van zijn werkkamer op de achtergrond. ‘Ik ben in de allereerste plaats op mijn werk en de handel geconcentreerd. Ik heb weinig met zaken die me daarvan zouden kunnen afleiden. Daarom hangt er bij mij geen kunst aan de muur,’ verklaart Koning Jan in dat vriendenboek. Als Jan iets aan de muur heeft hangen, dan zijn het foto’s van de panden die hij heeft ontwikkeld. Op zijn bureau liggen nooit papieren. Zijn onafscheidelijke koffer is altijd leeg, bezweren mensen die er weleens een blik in konden werpen. De fixatie op materieel succes levert Jan van Vlijmen in Heemstede een andere bijnaam op: Rupsje Nooitgenoeg. Zo noemen buurtbewoners rond villa Bloemenoord aan de Kadijk hun buurman vanwege zijn aanhoudende pogingen het omringende land te kopen. Hij start een rechtszaak tegen een buurvrouw om haar grond naast zijn landgoed te verkrijgen.

De ouders van Jan overwegen volgens bronnen in Heemstede te verhuizen naar België om de fall-out te ontvluchten van de vastgoedfraudezaak waarin hun zoon de hoofdverdachte is. Vanuit totale afzondering in het huis van bewaring in het Noord-Hollandse Zwaag, waar Jan na 13 november 2007 terechtkomt, stuurt hij zijn ouders een briefje. ‘Het spijt me zoals het is gelopen,’ schrijft hij hen enigszins tweeslachtig.

Voor zijn ouders is Jan de lieveling van de vier zoons die elkaar in hun jeugd met de hockeysticks flink te lijf gaan op de velden van hun club Bloemendaal. De broers Van Vlijmen hockeyen ook met makelaar Michiel Floris als ze nog op de lagere school zitten. Floris is vooral bevriend geweest met Simon en Reinier maar Jan sleept hem veertig jaar later mee in de vastgoedfraudezaak. Ook accountant Jan Steven Menke speelt tientallen jaren hockey met Van Vlijmen en belandt in november 2007 eveneens in het huis van bewaring. Mevrouw Menke, ook verdachte omdat haar man haar weer meesleept als directeur op papier van vennootschappen, zegt nog altijd bewonderend dat Jan ook op latere leeftijd nog een ‘tophockeyer’ is.

Van Jan, de oudste zoon, stellen de ouders zich het meeste voor. Hij heeft het gemaakt in de vastgoedwereld. Broer Mick zit in de Verenigde Staten, waar hij werkzaam is bij een geurtjesfabrikant. Minstens eenmaal per jaar komt hij over uit Amerika, voor de jaarlijkse wandeltocht van de vier broers met hun vader door de Alpen. Het afgelopen jaar moeten de vijf mannen hun traditionele pelgrimage noodgedwongen doorbrengen in Zuid-Nederland, omdat het Openbaar Ministerie het paspoort van Jan van Vlijmen in beslag heeft genomen.

Broer Reinier van Vlijmen is een klusjesman, die nu vooral binnen de familie actiefis. Broer Simon van Vlijmen is zijn hele leven meegesurft op de vastgoedactiviteiten van zijn oudere broer Jan. In het kielzog van Jan trekt Simon in 1995 mee naar het Bouwfonds om er verhuurmanager te worden. Na 2005 vestigt hij zich als zelfstandig makelaar, onder meer om samen met zijn broer vastgoed te zoeken voor de miljarden van de internationale investeringsmaatschappij HDG Mansur. Daarmee wordt Simon zonder al te veel moeite miljonair.

In het kielzog van Jan is Simon nu ook verdachte in de vastgoedfraude. Volgens justitie heeft hij uit de ruif meegegeten. Tijdens het langdurige voorarrest van Jan is broer Reinier naar Zwitserland gereisd om bij de bank de voorbereide noodscenario’s in werking te zetten. Jan heeft al een huis in Sedrun en is volgens justitie zakelijk actief in de omgeving van het Vierwoudstedenmeer. In Vitznau werkt Van Vlijmen aan de ontwikkeling van een kleine vijftig woningen. Dat doet hij samen met de Twentse bouwer Gerrit Tijhuis van de firma Roosdom Tijhuis in de Zwitserse joint venture RT Bau. De FIOD-ECD meent dat Van Vlijmen een deel van zijn illegaal verdiende miljoenen via een aantal schakels herinvesteert in dit Zwitserse project en daarmee witwast. Het huis van Simon in Bloemendaal staat te koop voor 2,2 miljoen euro. Hij is vertrokken naar Zwitserland.

‘Wij naaien de buitenwereld, maar voor elkaar komen we op,’ zegt Jan van Vlijmen in besloten kring. Zo weinig als Jan op zijn werk over zijn familie praat, zo groot is de nadruk die hij binnen de familie en de kring van naaste medewerkers legt op trouw en loyaliteit. ‘Het is niet een familie, maar dé familie. Een clan,’ zegt een zakenpartner. ‘Loyaliteit kweken, daar draait het bij hem om.’

Koning Jan is royaal voor zijn getrouwen, maar blieft zelf geen verjaardagscadeaus. Hij neemt eigenlijk het liefst nooit wat aan. Zakenpartners die Van Vlijmen bijvoorbeeld een rapport over de tafel trachten te overhandigen, hebben de ervaring dat Van Vlijmen geen hand uitsteekt om het aangebodene in ontvangst te nemen. Dat dwingt de aanbieder tot de ongemakkelijke stap het dan maar op tafel tussen hen in te leggen. Hij stopt niets in zijn lege koffer.

Van Vlijmen heeft een van zijn chauffeurs eens zijn toenmalige Bouwfondsbaas Cees Hakstege van vliegveld Zestienhoven laten ophalen, als geste. Van Vlijmen verbiedt zijn chauffeur nadrukkelijk om welke gift dan ook te aanvaarden van zijn passagier. Hakstege, die niet van dit verbod weet, biedt de chauffeur van Van Vlijmen na afloop van de rit een fooi aan. De chauffeur weigert zo beleefd mogelijk. Een dag later laat Hakstege een fles champagne bezorgen bij de chauffeur. Deze merkt dat het praktisch onmogelijk blijkt om het geschenk niet aan te nemen van de bezorger. Als Koning Jan hier later weet van krijgt, vaart hij woedend uit tegen zijn chauffeur. Champagne aannemen is nog erger dan het aannemen van een fooi, foetert Jan verontwaardigd. Want champagne is duurder.

Jan van Vlijmen streeft een imago van onkreukbaarheid na. In een smoezelig restaurantje zal men hem niet aantreffen. Hij is snel ergens vies van. Hij vergadert het liefst in recent schoongemaakte anonieme hotelkamers, in het Crowne Plaza Hotel in Hoofddorp bijvoorbeeld. Dat ligt op een steenworp afstand van zijn eigen kantoorruimte. In steriele hotelruimtes verwacht Van Vlijmen geen afluisterapparatuur.

Ten onrechte. Als hij op 13 juni 2007 met een medeverdachte in een hotelkamer bekokstooft hoe ze hun vastgoedboekhouding verder zullen vervalsen, luisteren medewerkers van de FIOD-ECD mee. Zij horen ook hoe een hotelmedewerker de wind van voren krijgt van de smetvrezige Van Vlijmen: ‘Een kuthotel. Een gore kamer. De telefoon doet het niet. En de prullenbak is smerig. Maar je moet me ook een beetje uit de brand helpen, want we zitten een beetje in tijdnood. (…) Kan je ze even gek maken? Dat ze per onmiddellijk een tosti brengen in kamer één punt nul zes? Eerst die tosti bestellen, want anders gaan ze eerst al die klachten opschrijven en ik wil binnen vijf minuten een tosti. Wil je dat zeggen? Eén punt nul zes. Goed werk. Hoi.’ Nadat de hotelmedewerker buiten gehoorsafstand is, zegt Van Vlijmen tegen zijn medeverdachte: ‘We gaan die lui even roosteren.’

Minstens zo vies als een smerige hotelprullenbak vindt Van Vlijmen de vondst van een dode muis in het buitenzwembad van zijn villa. Sindsdien heeft Koning Jan daar nooit meer een duik in genomen. Hij zwemt pas weer thuis nadat er een nieuw zwembad is gegraven. Dat laat hij wel eerst overkappen. Als hij ‘partner in crime’ Eric Frische in een geheime vergadering in een hotelkamer een appeltje aanbiedt, verzekert hij de accountant dat hij hem heeft gewassen. Oudzakenpartner en kantoorgenoot Kroon zegt: ‘Het kantoor van Jan is heel netjes ingericht. Jan van Vlijmen is een heel nette man. Ik herinner mij dat Jan bij een bezoek aan mijn kantoor in Heemstede bang was dat hij een hondenhaar op zijn pak zou krijgen.’ Een ander zegt: ‘Tegen heug en meug neemt hij weleens een kopje thee. Maar dan moet hij wel zeker zijn dat het kopje is afgewassen.’

Jan geeft vreemden, maar ook bekenden, liever geen hand. Als dat is mislukt, zoekt hij daarna snel een mogelijkheid zijn handen te wassen. Sommige handenschudders die dit overkomt, denken daar jaren later nog onthutst aan terug. De man met smetvrees probeert krampachtig schone handen te houden. Ook van het ontvangen van de in het bedrijfsleven gebruikelijke eindejaarsgeschenken wenst Jan van Vlijmen verschoond te blijven. Dat doet Jan nogal overdreven, menen mensen in zijn omgeving. Hun gaat pas een lichtje op na zijn arrestatie 13 november 2007 op verdenking van corruptie en omkoping. Want zelf mag Jan wel graag cadeautjes geven. Het overdreven theeservies voor een passerende verslaggever is geen uitzondering. Politie en justitie verdenken hem ervan op grote schaal vuile handen te hebben gemaakt door werknemers van pensioenfondsen, banken, grote investeerders en vastgoedbedrijven om te kopen. Slechts eenmaal heeft Jan tot zijn verbazing smeergeld teruggekregen. Van een ambtenaar. ‘Dat is de eerste in mijn hele leven die geen geld heeft aangepakt,’ meldt Jan in besloten kring. Afgezien van dit ongevalletje is alles en iedereen altijd te koop, volgens Jan.

Van Vlijmen studeert bedrijfseconomie aan de toenmalige Gemeentelijke Universiteit in Amsterdam, nu de Universiteit van Amsterdam. Daarvoor heeft hij naar eigen zeggen een jaar liberal arts gestudeerd in Californië. Dat moet het blow- en alcoholjaar geweest zijn. Van Vlijmens eerste baan is in 1983 in Singapore. Bij de Inter-Alphabank, volgens zijn ene cv. Als trainee bij de NMB, volgens zijn andere cv. Terug in Nederland werkt hij vier jaar als projectontwikkelaar bij Mavob, het latere Mabon en nog later HBG Vastgoed. In een recente bedrijfsbrochure staat dat hij sinds 1984 zelfstandig projectontwikkelaar is. Vervolgens is Van Vlijmen kort makelaar bij Richard Ellis en een half jaar projectontwikkelaar bij Jonk de Rooij in Haarlem, een bedrijf van een oom. Eind jaren tachtig start hij zijn eerste eigen bedrijf, Van Vlijmen Vastgoed, dat hij in 1995 met zichzelf erbij aan Bouwfonds verkoopt.

Geld is macht, is de overtuiging van Koning Jan. Macht is er om te gebruiken. De secretaresse en de schoonmaakster op het kantoor van de fraudeverdachte projectontwikkelaars Rob Willemsen en Maarten Minderman kunnen daarover meepraten. De toenmalig Bouwfondsdirecteur Jan van Vlijmen trekt na afloop van zijn eerste bezoek aan het kantoor een briefje van honderd gulden uit zijn portemonnee en schuift dat in het voorbijgaan naar de secretaresse. Waar haar werkgevers bijstaan. Daarna trekt Van Vlijmen nog een biljet van honderd gulden en geeft dat voor de ogen van de stomverbaasde Willemsen en Minderman aan de secretaresse, met de mededeling: ‘Voor de schoonmaakster.’ Meer zakenpartners van Van Vlijmen kunnen verhalen vertellen over het openlijk rondstrooien door Van Vlijmen van contanten onder hun personeel. ‘Het overvalt je en het voelt intimiderend. Alsof je eigen medewerkers voor je neus worden omgekocht,’ vertelt een van hen.

Daar komt het optreden van Jan van Vlijmen inderdaad op neer, meent het Openbaar Ministerie. Van Vlijmen pakt anderen wel in, maar wil zelf niet ingepakt worden. Koning Jan wil koste wat het kost vermijden dat hij zelf dankjewel moet zeggen, maar hij probeert anderen van hem afhankelijk te maken. Dat beeld rijst op uit de getuigenissen. Toch is zijn hofhouding ook niet altijd eerlijk. Zonder dat Jan het merkt, schroeven zij weer de rekeningen aan zijn adres op.

De schade die Philips Pensioenfonds en de Rabo Vastgoedgroep, de huidige eigenaar van Bouwfonds, in totaal claimen ten gevolge van niet-ambtelijke omkoping door Koning Jan en zijn hofhouding beloopt een kwart miljard euro. Jan van Vlijmen heeft vanaf zijn aanhouding op 13 november 2007 tot eind april 2008 vastgezeten. Bijna de helft van die zes maanden voorarrest heeft hij in alle beperkingen gezeten. Dat betekent een streng eenzaam regime met minimale contactmogelijkheden met de buitenwereld of met andere arrestanten. Geen kranten. Geen radio. Geen tv. In dat half jaar heeft de hoofdverdachte van de vastgoedfraude tot frustratie van justitie zijn vierde bijnaam eer aangedaan: de Sfinx. Anders dan veel van zijn medeverdachten heeft Van Vlijmen zijn mond nauwelijks opengedaan. Hij wordt uit voorlopige hechtenis vrijgelaten zonder dat hij een verklaring heeft afgelegd.

De behoefte om zich te verantwoorden voelt Jan van Vlijmen tot nu toe niet. Dat merken ook de FIOD-ECD-rechercheurs die hem de eerste dagen van zijn voorarrest proberen te verhoren, voordat de Sfinx er letterlijk een half jaar lang het zwijgen toe doet. Een man van zijn statuur, een voormalig Bouwfondsdirecteur, die wil zich toch kunnen verantwoorden, proberen de verwonderde FIOD-ECD’ers op 14 november 2007, de tweede dag dat Van Vlijmen vastzit. ‘Ik weet niet wat een man van statuur is,’ kaatst Van Vlijmen terug. ‘Ieder mens is van dezelfde statuur. Ik geloof heilig in ieder mens. (…) Ik heb een schoon geweten,’ bezweert Van Vlijmen.

U zegt ons dat ieder mens van dezelfde statuur is, recapituleren zijn verhoorders. Geldt dat ook voor belastingambtenaren, willen de FIOD-ECD’ers dan van Jan van Vlijmen weten. ‘Ja, dat is mijn stellige overtuiging,’ antwoordt Koning Jan vroom. Op dat moment weet hij niet dat zijn verhoorders in het geheim al menig gesprek hebben afgetapt waarin Jan van Vlijmen de medewerkers van de Belastingdienst uitscheldt voor onder meer ‘de Gestapo’.

Geld heeft Jan zelf niet, beweert hij tegenwoordig aan iedereen die het horen wil. Het zit allemaal in de zaak. Of heeft hij het toch elders? In een verhoor maakt hij zelf een opsomming aan opsporingsambtenaren die hem willen plukken. Hij heeft een rekening van de Hong Kong Bank. Dateert uit 1983 toen hij daar stage liep. Staat niet meer dan vijf dollar op, zegt hij. De schilderijen thuis zijn Jans voornaamste bezittingen. ‘Die zijn vijfduizend euro per stuk of zo.’ Net zo duur, of beter gezegd net zo goedkoop, als zijn bed. ‘Buiten een mooie ring van mijn vrouw is dat alles.’ En voor het huis in Sedrun heeft hij net een kavel bijgekocht. Hij heeft een zeilboot met ligplaats in Menton, een Hallberg-Rassy 53, en een sloep, type Interboot, van zes meter in Loosdrecht. In Engeland is een nieuwe boot in aanbouw, waarvoor anderhalve ton is aanbetaald.

De voorbereiding van zijn strafzaak is tegenwoordig zijn dagtaak. Het verschil met de periode voor zijn voorarrest is dat hij nu panisch is bij de gedachte dat de rechtszaak opnieuw tot een verblijf in de cel kan leiden. Een paniekgevoel dat de controlfreak voor zijn arrestatie onbekend is. Ook veranderd is de zelfverzekerdheid waarmee Koning Jan denkt dat hij iedereen in zijn zak heeft. Maar diep van binnen is de Sfinx met smetvrees zichzelf gebleven, ondanks het feit dat hij de hoofdverdachte is in het grootste justitiële fraudeonderzoek ooit in Nederland. Terwijl justitie voor het reuzenbedrag van 64 miljoen euro beslag bij hem heeft gelegd, parkeert hij in Amsterdam tijdens het bezoeken van advocatenkantoor Spigthoff, zijn auto om de hoek op het parkeerterrein van het Hilton Hotel. Daar is parkeren namelijk gratis voor klanten van het advocatenkantoor. Toch een paar euro verdiend. Hij loopt daar prompt Harry Mens tegen het lijf, die door justitie ook als verdachte is aangemerkt.

Koning Jan is gul voor de mensen die hij nodig heeft, maar op de centen als een uitgave overbodig is. ‘Hij is een gigageldwolf,’ zegt projectontwikkelaar Rob Willemsen tegen justitie. Willemsen wordt continu achter zijn broek gezeten om doorbetalingen te doen. Yorick Prinzen heeft als directeur van Jans bedrijf Rooswyck een ‘eindeloze discussie’ met hem over het wel of niet aanschaffen van een fotocamera voor Rooswyck. Als Jan twee nachten in de jachthaven Port Vauban van het Zuid-Franse Antibes zijn boot niet heeft kunnen aansluiten op de elektriciteitsvoorziening van de haven, laat hij zijn maatje Jack Del Castilho een brief naar de haven sturen, waarin hij dertien euro terugeist van de betaalde havengelden. Omdat hij zijn eigen generator heeft moeten gebruiken voor de stroom.

Van Vlijmen zegt tegen pensioenfondsdirecteur Rob Lagaunne van Philips, met wie hij grote transacties doet, zowel boven als onder tafel, dat hij niet houdt van geld over de balk gooien. Dat doet Lagaunnes voorganger bij Philips Pensioenfonds Will Frencken wel, tot Van Vlijmens ergernis. ‘Ik ben zo grootgebracht door mijn familie.’ Lagaunne reageert: ‘Ik zeg altijd, in Indonesië waren wij rijk, maar in Nederland niet. (…) We gaan niet smijten met geld. Zonde. Kan altijd nog.’

Als er in zijn pand na het vertrek van een zakenpartner een kantoor vrijkomt, richt Jan dat voor Will Frencken op zijn kosten in. In een onderschept gesprek zegt hij: ‘Hij heeft nu een kantoor. Wil hij per se een fles Petrus op drinken. Ik regel het voor hem. Kom ik erachter dat zo’n fles 1200 euro kost!’

Rob: ‘Een flesje van 150 euro vind ik ook al lekker, hoor.’

Jan: ‘En ik drink spa.’

Rob: ‘Ik drink wijn en bier, maar ga echt niet verder dan een fles van 200.’

Dan geeft Jan Rob een horloge. ‘Dat is wat anders,’ zegt hij. ‘Dat is forever. Dat is straks leuk voor je zoon of voor je kleinkinderen.’ Over de horloges betaalt Jan zogeheten anoniemenbelasting. ‘Ik betaal 10.000 als ik een horloge geef. Die jij normaal moet betalen. Dan hoef je aan de belasting niet te zeggen aan wie je hem gegeven hebt. Ben je van dat gezeik af.’

3 De gifpil van Cees

Jan van Vlijmen komt in 1995 stilletjes binnen bij Bouwfonds. In de tijd dat de Sfinx nog een welpje is, rinkelen al de eerste alarmbellen. Maar de vicevoorzitter van Bouwfonds, Cees Hakstege, beschermt Jan en drukt het semi-overheidsbedrijf daarmee een gifpil door de strot. ‘Wij werken op basis van vertrouwen.’

Hij is altijd gesoigneerd gekleed, hij komt uit een familie met aanzien en hij heeft een smetteloos blazoen. Maar bij Bouwfonds weten sommigen al in 1995 dat er een rotte lucht rond de firma van Jan van Vlijmen en zijn persoon hangt. Toch ontvangt de semi-overheidsinstelling de jonge projectontwikkelaar en zijn gezelschap met open armen als de overname van Van Vlijmen Vastgoed is beklonken.

Dertien jaar later ziet justitie de man als de hoofdverdachte van Nederlands grootste bedrijfsfraude ooit. De nieuwe Bouwfondseigenaar Rabo Vastgoedgroep moet zeker twintig miljoen euro aan onderzoek spenderen om de onderste steen boven te krijgen. Dat terwijl veel voorkomen had kunnen worden als de eerste waarschuwingssignalen serieus waren genomen. Het risico van corruptie en vriendjespolitiek ligt namelijk al vanaf dag één op de loer.

Dat de signalen niet hebben geleid tot een dubbele dijkbewaking is opvallend. Bouwfonds Nederlandse Gemeenten geldt eind jaren tachtig als een van de klassieke Nederlandse ondernemingen van na de oorlog: conservatief en degelijk, met weinig dat ruikt naar zelfverrijking of extreem winstbejag. Het is een bureaucratisch bedrijf met een starre, hiërarchische cultuur. Het bedrijf bestaat sinds 1946 en heeft een ideële doelstelling. Het probeert met een ‘bouwkas’ het woningtekort van na de Tweede Wereldoorlog weg te werken. Vooral de kleine man moet aan een eigen woning geholpen worden. Volgens weekblad Elsevier rijdt oprichter Jacob Wiersema op een oude legermotorfiets, een Royal Enfield, stad en land af om gemeentebestuurders van zijn idealisme te overtuigen. In de loop der jaren sluiten steeds meer provincies zich aan als aandeelhouder.

Zo ontstaat in 1957 de NV Bouwfonds Nederlandse Gemeenten. Gemeenten zullen een halve eeuw aandeelhouder blijven, totdat ABN Amro het bedrijf opkoopt. Wiersema, die volgens zijn vrouw Nita later zijn motor inruilt voor een ‘eenvoudige auto’, werkt tot ’s avonds laat voor ‘een karig salaris’. ‘Dan deden we altijd nog even een spelletje triktrak of rummikub,’ zegt ze kort na zijn overlijden in 2005 in het weekblad. Zijn idealisme verklaren vrouw en zonen uit zijn afkomst als zoon van een tuinman, die jaren als huisknecht werkte voor de familie Duyvis in Koog aan de Zaan. Wiersema blijft bij Bouwfonds aan tot 1980. Hij draagt zijn hele leven lang zijn motto uit: ‘Vastgoed moet bijdragen aan de maatschappelijke welvaart.’

De gemeenten zien jarenlang weinig terug van hun aandeelhouderschap. Bouwfonds keert geen dividend uit, behalve ‘een gebakje en een kroket bij de aandeelhoudersvergadering’. De winst wordt ingehouden en is daarmee een goedkope en belangrijke financieringsbron van Bouwfonds. Zo weet het bedrijf veel beter dan andere instellingen de vastgoedcrisis van begin jaren tachtig te doorstaan. Dat zorgt voor een groeiend zelfbewustzijn. Eind jaren tachtig steekt een nieuwe wind op. De nieuwe bestuursvoorzitter John Simons begint met de verzakelijking van Bouwfonds. Het semi-overheidsbedrijf wordt harder en steeds commerciëler. Winst maken is de nieuwe hoofddoelstelling.

Het snelle geld, de hebzucht en de grote ego’s treden sluipenderwijs binnen bij het voorheen conservatieve bedrijf. Met een waaier aan activiteiten en een cultuur die mijlenver afstaat van de fundamenten die kort na de Tweede Wereldoorlog zijn gelegd. De transformatie van bouwer van huizen voor particulieren naar een veelkoppig monster doet onder Simons in de jaren tachtig zijn intrede. Bouwfonds ontpopt zich behalve als een machtige woningontwikkelaar ook als hypotheekverstrekker, automatiseerder en verzekeraar. Bouwfonds verkoopt in de jaren tachtig verzekeringen via onder meer Hooge Huys. Maar die activiteit stoot Bouwfonds weer af in de jaren negentig. Evenals de automatiseringsdiensten die worden geleverd aan de gemeenten.

Op hypotheekgebied concurreert Bouwfonds met de banken en de verzekeraars. Naast woningbouwprojecten stapt Bouwfonds ook in commercieel vastgoed. Hier vindt de belangrijkste expansie binnen het bedrijf plaats. Bouwfonds verstrekt financiering voor vastgoedprojecten van ondernemers. Dat zijn beleggers zoals pensioenfondsen en rijke particulieren die met geleend geld een rijtje huizen, hotels, winkels of kantoren willen kopen. En projectontwikkelaars die geld nodig hebben om nieuwe onroerendgoedprojecten te realiseren. Bouwfonds trekt de volle portefeuille en pompt de vastgoedmarkt vol met leningen.

Maar waarom altijd anderen financieren en zelf afzijdig blijven? John Simons bedenkt eind jaren tachtig dat Bouwfonds het ontwikkelen van kantoren en winkels natuurlijk ook zelf kan doen. De gewone man aan een huis helpen, zoals Wiersema dat heeft bedacht, is natuurlijk prachtig, maar de ware vastgoedman droomt over kantoortorens, skylines en winkelpromenades. De afdeling Bouwfonds Vastgoedontwikkeling zal nooit de grootste winstmaker van Bouwfonds worden als het op deze voet doorgaat. Om snel een partijtje te kunnen meeblazen, moet Bouwfonds bestaande bedrijven overnemen.

In 1988 wordt van de broers Anne en Jelle Brouwer het bedrijf Burginvest overgenomen. Bouwfonds doorbreekt hiermee zijn stoffige imago. Het bedrijfje blijft eerst zelfstandig vanuit Driebergen te opereren. Maar als blijkt dat er nogal wat problematische panden zijn aangekocht en zich tegenvallers aandienen, worden de teugels aangehaald. Bestuursvoorzitter Simons zegt in 1991 omvangrijke voorzieningen te moeten nemen op de avontuurlijke overname. Het avontuur wordt hem op een zeker moment te gortig. Burginvest wordt naar het hoofdkantoor in Hoevelaken gehaald. Daar zetelt Bouwfonds al sinds de jaren zestig in een heropgebouwd kasteel met omliggende nieuwe kantoren. Directeur Berend Boks, die afkomstig is uit de bouwwereld, moet de boel in goede banen leiden. Hij is sinds 1990 in dienst om Bouwfonds te laten groeien met commercieel vastgoed. Burginvest komt als een misser te boek te staan. Een beginnersfout van een behoudend semi-overheidsbedrijf met kriebelende ambities.

Bouwfonds legt zich niet neer bij de zeperd. De grote stap voorwaarts op het terrein van commercieel vastgoed moet dan maar via een andere overname komen. Vooral Cees Hakstege, vanaf 1992 vicevoorzitter van Bouwfonds, is de aanjager. Hij is niet tegen het geven van geld voor maatschappelijke doelen. Maar winst maken is het doel. De maatschappelijke betrokkenheid van Bouwfonds is ‘flauwekul’, zegt hij jaren later. Die twee zaken moet je goed scheiden, is zijn opvatting.

Hakstege komt net als Boks uit de bouwwereld. Ze komen zelfs van hetzelfde concern: HBG. Boks is directeur geweest van ontwikkelingsdochter Mabon. Hakstege van het andere dochterbedrijf HBM. Het is een klein kliekje van oude bekenden dat elkaar treft bij Bouwfonds. Boks en Hakstege kennen Jan van Vlijmen, die tussen 1984 en 1987 bij Mabon gewerkt heeft en daar een prima indruk heeft achtergelaten. Maar hij werkt zich pas in de schijnwerpers als zelfstandig ondernemer. Het relatief onbekende Van Vlijmen Vastgoed staat na de ellende van Burginvest hoog op het verlanglijstje van Hakstege en Boks. Boks spreekt Van Vlijmen op een reis naar Azië en is onder de indruk. De overname is door Berend Boks geïnitieerd in april 1995, blijkt uit een memo van Boks aan Hakstege.

De acquisitie is met zestien miljoen gulden in feite een kleine. Maar het is usance dat een bedrijf voor aankoop wordt doorgelicht via een boekenonderzoek. Zelfs als het een bedrijf is van een goede bekende. Wat is de cultuur, hoe ziet de projectadministratie eruit en wat is de potentie van de lopende projecten? Bouwfonds bereidt zich goed voor. Het laat drie verschillende partijen naar Van Vlijmen Vastgoed kijken. Dat zijn accountantsorganisatie Moret Ernst & Young en het Amsterdamse advocatenkantoor Loeff Claeys Verbeke. Daarnaast is er een intern onderzoek van twee Bouwfondswerknemers, van de afdelingen Woningbouw en Property Finance.

Hun baas Hakstege mag dan opgetogen zijn over Van Vlijmen, de Bouwfondsonderzoekers lopen niet over van enthousiasme na hun onafhankelijke analyse van de winstpotentie. Van Vlijmen Vastgoed schermt met negentien lopende vastgoedprojecten. Het is een bonte lijst van projecten en samenwerkingsverbanden met onder meer het toenmalige AMEV en VSB (nu Fortis), bouwer Van Wijnen, architect René Steevensz en de vaste afnemer van ontwikkelde panden, Janivo. Op de lijst projecten staat ook het marinehospitaal in Overveen. Dat is de plek waar de ex-vrouw van Vijsma, de tante van Jan, ooit werkte als verpleegster. Omdat een flink deel van deze projecten niet méér behelst dat een tekening en een idee, wordt de portefeuille gesplitst in A-projecten en B-projecten. De Bouwfondsmannen moeten de A-portefeuille beoordelen. Dat zijn twaalf vastgoedprojecten waarvan Van Vlijmen tegen Bouwfonds heeft gezegd dat er ‘redelijkerwijs mag worden verwacht dat ze gerealiseerd zullen worden’. Dit blijkt uit een memo aan de raad van bestuur van 11 augustus 1995 en de notulen van een vergadering van de raad van commissarissen van 7 september 1995 waarin de overname wordt goedgekeurd. ‘Overnamewaardig,’ luidt het oordeel van de twee Bouwfondsonderzoekers.

Ze raden echter aan de winstpotentie op nul te stellen en niet mee te nemen in de overnamesom. Maak die overnamesom maar afhankelijk van de nog te realiseren transacties, raden ze aan. Ze schatten de kans dat de A-projecten waar Van Vlijmen mee schermt gerealiseerd worden op niet groter dan vijftig procent. ‘Het is denkbaar dat een aantal projecten gerealiseerd kunnen worden en tot winst kunnen leiden, zij het dat deze winst lager wordt geschat dan aangenomen.’ Het zou zelfs een miskoop kunnen worden. Als sommige projecten niet doorgaan, is er ‘zelfs sprake van een negatieve opbrengst wegens geactiveerde en te amortiseren voorbereidingskosten’. Met het bedrijf worden ook de financiële risico’s overgenomen die tot schulden kunnen leiden. Ze stellen voor een winstdeling af te spreken met Van Vlijmen. Zodat de betrokkenheid van de nieuwe man ‘gewaarborgd’ wordt.

Dat zijn bedrijf helemaal niet zoveel voorstelt, weet Van Vlijmen zelf ook heel goed. ‘Om een beetje een goede indruk te maken en met zijn bedrijf te pronken, laat Jan een foto maken van hemzelf en zijn werknemers,’ zegt een toenmalige zakenpartner. ‘De helft van de mensen die op de foto staat, werkte niet eens bij Jan. Die trok hij weg achter hun bureaus bij de andere bedrijfjes in zijn kantoorpand in Heemstede.’

Advocatenkantoor Loeff Claeys Verbeke doet als tweede partij onderzoek. Ze kijken niet naar de financiële risico’s, maar naar de achterliggende informatie. Ze zijn snel klaar en houden er geen goed gevoel aan over. De projectdossiers zijn namelijk‘leeg’. Concrete afspraken blijken er nauwelijks te zijn. Er is sprake van ‘verwachtingen’. Projecten blijken zich vooral in een zeer pril stadium te bevinden. Ook de nauwe relaties met ‘begunstigde’ partijen baren zorgen. Zoals die met investeringsmaatschappij Janivo van de miljonairsfamilie De Pont, die als eindbelegger als eerste de projecten aangeboden krijgt. Of zoals het vaste bouwbedrijf Van Wijnen en de vaste architect Van Tilburg en partners. Het bedrijf legt schriftelijk nauwelijks iets vast. ‘Wij werken op basis van vertrouwen,’ is de reactie van Van Vlijmen. De onderzoekers hebben koudwatervrees.

Accountantskantoor Moret Ernst & Young doet het derde en meest uitgebreide onderzoek. Accountant Peter de Pater is nog kritischer dan de anderen in zijn boekenonderzoek. Hij waarschuwt niet alleen voor de rammelende boekhouding, maar ook voor de bedrijfscultuur van Van Vlijmen, die gekenmerkt wordt door een vermengingvan zakelijke en privébelangen. Moret Ernst & Young constateert in 1995 ook dat Van Vlijmen Vastgoed alleen familieleden in vaste dienst heeft. Broer Simon bijvoorbeeld. Een aangetrouwde oom, Nico Vijsma, is meewerkend commissaris. De laatste dient via zijn bedrijfjes Interfuma en Newhouse Hike forse facturen in. De hoogte van de bedragen spreekt hij mondeling met zijn neef af. Zonder dat er contracten zijn, betaalt Van Vlijmen hem in drie jaar tijd bijna twee miljoen gulden aan advieskosten en management fee. Het is een van de grootste kostenposten bij Van Vlijmen Vastgoed. Olivier Lambert levert voor ruim honderdduizend gulden per jaar accountantsdiensten aan Van Vlijmen Vastgoed. Ze keren stuk voor stuk later terug bij Bouwfonds en ook allemaal als fraudeverdachte.

Van Vlijmen Vastgoed werkt in een klein netwerk en heeft vaste zakelijke relaties, rapporteert Moret Ernst & Young. Ook hier komt de bevoorrechte positie van Janivo aan de orde. Van Vlijmen gaat ‘zeer coulant om’ met de belangen van belegger Janivo, zo staat in het rapport. De projectontwikkelaar betaalt zaken die normaal voor rekening van de belegger komen, signaleren de accountants. Als voorbeelden noemen ze kosten van inrichting, inbouw, service, onderhoud en kortingen aan huurders. De accountants signaleren ‘coulance verrekeningen tussen verschillende projecten van dezelfde belegger’. Voor de accountants is dit een duidelijk waarschuwingssignaal. Hiermee ‘wordt een vorm van afhankelijkheid gecreëerd door de belegger steeds te wijzen op de bedragen die door Van Vlijmen onverplicht zijn betaald’.

Het gebeurt bijvoorbeeld bij het destijds prestigieuze nieuwbouwproject Rivium in Capelle aan den IJssel. Belegger Janivo, die nauw betrokken is als financier, krijgt twee miljoen gulden aan onverplichte betalingen door Van Vlijmen Vastgoed toegeschoven, aldus het rapport. Van de bedragen die hiermee gemoeid zijn ‘is de exacte omvang moeilijk te bepalen’ omdat Van Vlijmen Vastgoed niet berekent hoeveel een project moet gaan kosten en niet berekent wat de bouw in werkelijkheid kost. Volgens Ernst & Young is ‘projectcontrole derhalve niet zichtbaar’. ‘Veel afspraken zijn niet schriftelijk vastgelegd,’ staat in het rapport waarover Het Financieele Dagblad in juli 2008 voor het eerst bericht. Projectadministraties en kostentoerekeningen ontbreken. De boekhouding van Van Vlijmen Vastgoed is volgens de accountants ingegeven door ‘fiscale motieven’. Daardoor is er ‘geen goed beeld van de daadwerkelijk behaalde operationele resultaten’.

Peter de Pater en zijn collega Aad de Vries besluiten zelf te gaan kijken bij Van Vlijmen. Ze gaan langs op zijn kantoor Kennemerhaghe in Heemstede, dat hij huurt van Janivo. Het is de miniwolkenkrabber waar justitie in 2008 nog een doorzoeking komt doen. Het pand staat op de grens van Heemstede en Aerdenhout, naast het treinstation. Projectontwikkelaar Jonk de Rooij zet het kantoor eind jaren tachtig neer. Van Vlijmen werkt dan bij dit bedrijf van zijn oom Joep Jonk en moet het gebouw vol krijgen met huurders. Dat lukt hem met gemak. Hij blijft zijn klanten trouw. Als huurders het gebouw in de steek laten, helpt Jan een oplossing te zoeken.

Een oud-zakenpartner zegt dat Van Vlijmen het gebouw er bij de gemeente doorheen krijgt met een piepkleine maquette. ‘Niemand zag zo de tekortkomingen van het pand.’ De gemeente is achteraf niet blij met het groene, vierkante glazen gebouw. Oudere dames hebben veel last van de wind. De hoogbouw wijkt in maat, schaal en verschijningsvorm sterk af van de omgeving. Een recent rapport over het gebied stelt dat het gebouw een ‘ongenaakbaar’ exterieur heeft vanwege ‘de nauwelijks gedetailleerde, ongelede bouwmassa en het materiaalgebruik van gecoat spiegelglas en gepolijste natuursteenbeplating’.

De accountants van Moret die in 1995 voor de deur staan, zijn vooral geïnteresseerd in wat er zich binnen afspeelt. Ze vinden dat er een merkwaardig sfeertje hangt, vertellen ze later tegen Joost Pieter de Smeth, de financiële man van Bouwfonds. Een indruk die overeenkomt met hun kritiek op de bedrijfscultuur. De Pater stuurt zijn rapport op 16 augustus 1995 aan de raad van bestuur van Bouwfonds Nederlandse Gemeenten. De aanbiedingsbrief is gericht aan bestuurslid Cees Hakstege. De accountants rapporteren dat de manier van zakendoen van vastgoedbedrijf Van Vlijmen ‘opmerkelijk’ is.

De Smeth verklaart bijna vijftien jaar later tegen de FIOD-ECD dat opperhoofd John Simons aarzelt over Van Vlijmen. Omdat Bouwfonds ‘een heel nestje Van Vlijmens in huis haalt,’ zegt De Smeth. Dat bevalt Simons niet helemaal. Toch laat hij zijn aarzelingen varen.

Cees Hakstege is vol vertrouwen over Van Vlijmen. Hij veegt de kritiek van tafel. Hij wil dat Van Vlijmen Vastgoed wordt gekocht. Dat kan de jonge projectontwikkelaar in één klap miljonair maken. Koper Bouwfonds stelt als voorwaarde dat de overgenomen partij directeur wordt bij de overnemende partij. De raad van bestuur, met behalve Hakstege ook oudgediende Simons en de relatieve nieuweling Bart Bleker, keurt de overname op 15 augustus 1995 goed. Het lijkt een weloverwogen besluit van de raad van bestuur. Maar in werkelijkheid is het Hakstege die op eigen houtje de kiem zaait van wat jaren later de grootste Nederlandse fraudezaak ooit zal worden. De beslissing wordt genomen een dag voordat het kritische accountantsonderzoek over het bedrijf van Van Vlijmen klaar is.

De alarmsignalen van de accountant blijken de raad van bestuur niet bereikt te hebben. In de aanloop naar de overname schrijft Hakstege keurig een memo over de plannen. Hij stelt de overnameprijs op 15.602.500 gulden. Dat is inclusief acht miljoen gulden goodwill. Die bestaat uit enkele lopende projecten met een hoge slagingskans en de winstpotentie van andere. Slechts twee projecten, Rijnsweerd in Utrecht en Vermaat in Hellevoetsluis, worden resultaatafhankelijk gesteld. Dat terwijl de twee Bouwfondsonderzoekers adviseren om dat vanwege de risico’s op een nieuwe strop bij veel meer projecten te doen. Van Vlijmen krijgt tachtig procent van het resultaat van deze twee projecten als ze inderdaad binnen vijfjaar worden gerealiseerd. Later wordt deze afspraak herzien en krijgt Van Vlijmen in 1997 6.938.000 gulden als compensatie voor de projecten. Dit wordt vastgelegd in een vaststellingsovereenkomst gedateerd 12 november 1997.

Hakstege meldt in zijn memo dat ‘alle projecten technisch en commercieel grondig zijn geëvalueerd, zowel intern als door derden’. Hij roemt ook het werk van advocatenkantoor Loeff Claeys Verbeke, de fiscalisten van Loyens & Volkmaars en de experts van Bouwfonds. Maar Hakstege doet iets vreemds. Hij verzwijgt de kritiek van de onderzoekers. De harde bewoordingen van huisaccountant Moret Ernst & Young deelt hij niet met de andere leden van de raad van bestuur. De raad van commissarissen keurt de overname in september goed op basis van het onvolledige memo. De onderzoeken zelf krijgen ze niet te zien. Onduidelijk is of de commissarissen überhaupt hebben gevraagd naar de resultaten van een due diligence-onderzoek.

De centrale ondernemingsraad krijgt het onderzoek van Moret wel, maar slaat evenmin als Hakstege alarm. Niemand vraagt door. Hakstege meldt nog wel dat ‘drs. Van Vlijmen ons reeds veel jaren persoonlijk bekend is. Desondanks is de screening van hem en zijn medewerkers zorgvuldig gedaan. Ook daarvan is de uitkomst positief.’ Ondanks het diepgaande interne onderzoek van de Rabo Vastgoedgroep enkele jaren later is in de archieven van Bouwfonds geen spoor gevonden van deze ‘screening’ van Van Vlijmen en zijn twee medewerkers.

De Smeth zegt achteraf het ‘buitengewoon raar’ te vinden dat hij het rapport van Moret Ernst & Young niet te zien heeft gekregen. De kanttekeningen zijn niet onder de aandacht gebracht van de toezichthoudende organen, concluderen onderzoekers van de Rabodochter zomer 2009 na uitgebreid intern onderzoek naar de rapporten, notulen en gesprekken met tientallen betrokkenen. De latere onderzoekers staan er versteld van. Hakstege besteedt geen enkele aandacht aan de gebreken in de bedrijfsvoering bij Van Vlijmen Vastgoed. Ook de dubieuze bedrijfscultuur waar de accountant voor waarschuwt, verzwijgt hij. Het advies om een substantieel deel van de aankoopsom afhankelijk te stellen van toekomstige winst wordt door Hakstege in de wind geslagen. Het advies wordt niet eens ingebracht in de vergaderingen van de raden van bestuur en commissarissen. Althans, de notulen maken er geen melding van. De lovende woorden in het memo van Hakstege worden geslikt.

Cees Hakstege stelt jaren later in een eerste reactie dat hij het kritische boekenonderzoek van Moret niet heeft gezien. Dat het rapport aan Hakstege is gericht, betekent niet dat hij het ook moet hebben gelezen. Zijn boodschap is dat er heel veel post wordt gericht aan de Bestuurder van Bouwfonds, maar dat een Bestuurder die post niet ook allemaal persoonlijk doorneemt.

Bemoeienissen op dergelijk detailniveau zijn gereserveerd voor anderen, legt Hakstege uit. Als iemand bij Bouwfonds de kanttekeningen van de accountants heeft gezien, moeten dat John Simons of Berend Boks zijn geweest. Want Boks is verantwoordelijk voor de aankoop van Van Vlijmen, betoogt Hakstege. Of anders misschien bestuurslid Bart Bleker, gokt Hakstege. Want Bleker is volgens hem verantwoordelijk voor commercieel vastgoed. Bleker zegt dat niet hij maar Hakstege de baas van commercieel vastgoed was. Dit is volgens Bleker intern helder vastgelegd. Later forensisch onderzoek van de Rabo Vastgoedgroep kan geen duidelijkheid scheppen over deze portefeuilleverdeling binnen de raad van bestuur. Hoe het ook zij, Hakstege kan zich niet herinneren dat hij de accountantskritiek op het over te nemen bedrijf van Van Vlijmen heeft zien langskomen of dat dit in het bestuur ter sprake is gekomen. Hakstege beweert het hele accountantsrapport niet te herkennen. De kritische conclusies komen hem op zich overigens niet vreemd voor. ‘Ik kende Van Vlijmen al langer en ik wist dat hij zo handelde. Hij was een kleine ontwikkelaar en handelde in zijn organisatie op handshake. Maar bij Bouwfonds ging het heel anders en daar moest hij, Van Vlijmen, zich aan houden.’

Op 11 september 1995 heeft Bouwfonds het bedrijf van Van Vlijmen en de kerstboom met dochtervennootschappen in handen. ‘Er waren voor ons drie redenen om het bedrijf in zijn geheel over te nemen,’ zegt Boks een paar dagen later tegen persbureau ANP. ‘We moesten een goede creatieve ontwikkelaar hebben als directeur, en dat is Jan van Vlijmen. En we hadden commerciële mensen nodig. Het evenwicht tussen techneuten en commercie bij Bouwfonds Vastgoedontwikkeling is in evenwicht gebracht.’ Boks zegt ook erg blij te zijn met de voet aan de grond in Duitsland, in de deelstaat Nordrhein-Westfalen, via de joint venture van Van Vlijmen Vastgoed en bouwer Van Wijnen uit Baarn. Van Vlijmen is dan net een maand 38 jaar oud. ‘Van krantenjongen tot miljonair,’ aldus de typering van de carrière van Van Vlijmen door het ANP.

Van Vlijmen wordt niet-statutair directeur en moet vijfjaar aanblijven. Bouwfonds zal ook zijn broer Simon en Olivier Lambert, de financiële man van Van Vlijmen Vastgoed, een baan aanbieden. Ook meldt een andere oude bekende zich. Een medewerker van Bouwfonds ziet vlak na de binnenkomst van de Sfinx een handgeschreven fax binnenlopen. De fax is afkomstig van Janivo, het beleggingsvehikel van de familie De Pont. In de fax zegt de familie ervan uit te gaan dat Van Vlijmen ook in deze nieuwe omstandigheden het herenakkoord zal naleven en dat vastgoedprojecten eerst aan de familie De Pont aangeboden zullen blijven worden. De Bouwfondsmedewerker vindt dit zo’n vreemde boodschap, dat hij er snel even een kopietje van maakt. Jans eerste deal is inderdaad met Janivo in Utrecht. Het betreft een kantoor naast een pand dat Janivo bezit.

Boks blijft de baas van Jan van Vlijmen en zijn club. Hij denkt het verschil te kunnen maken met de projecten die Van Vlijmen inbrengt. Maar Boks komt er al snel achter dat niet hij, maar Van Vlijmen de grote baas moet worden. Dat heeft Hakstege allang voorgekookt met Van Vlijmen, denkt hij achteraf. Hakstege kan erg goed opschieten met Van Vlijmen, al laat hij dat op de werkvloer nauwelijks merken. Hakstege is sowieso onzichtbaar op de afdeling vastgoedontwikkeling. Op 1 juli 1996 bestijgt Van Vlijmen hier de troon. Hij krijgt op die plek alle ruimte om zijn toekomst zelf uit te stippelen. Een stap die fataal wordt voor de goede naam van Bouwfonds.

Bouwfonds bestaat in 1996 vijftig jaar en dat wordt uitbundig gevierd. De omvangrijke kunstcollectie van Bouwfonds, een van de oudste van Nederland, wordt in Museum Boijmans Van Beuningen tentoongesteld. Op het verjaardagsfeest in Hoevelaken laten ruim drieduizend zakenrelaties hun gezicht zien. In een door Ivo de Wijs geschreven opera wordt de geschiedenis van Bouwfonds neergezet. De nieuwe slogan ‘Bouwfonds vandaag, ruimte voor morgen’ wordt gelanceerd. Jan en zijn oom Nico zullen de nieuwe cultuur en de ruimte die ze krijgen ten volle benutten. Oom Nico Vijsma wordt ontslagen als ‘meewerkend’ commissaris bij Van Vlijmen Vastgoed als het bedrijf wordt overgenomen. Maar hij verdwijnt niet. Sterker, hij wordt de onzichtbare man achter de schermen bij Bouwfonds Vastgoedontwikkeling. Hij zal de werknemers niet alleen hoofdpijn, maar ook bange dagen en nachten bezorgen.

4 De Paardenstaart

Oom Nico Vijsma heeft geen verstand van vastgoed, maar wordt wel de charismatische consigliere van zijn neef Jan. Het ‘Joodje uit het jappenkamp’ neemt een sneeuwwitje en bluft iedereen af. ‘Ik ben een lone wolf.’

In het kielzog van Jan van Vlijmen duikt vanaf eind jaren tachtig Nico Vijsma (Den Haag, 1937) op. Ze vormen een onafscheidelijk en opvallend duo in het Nederlandse bedrijfsleven. Vijsma is in alles het tegendeel van de gladde zakenman Van Vlijmen. Dat begint al met zijn uiterlijk. Vijsma draagt zijn lange haar in een paardenstaart. Ook binnenshuis draagt hij een lange zwarte leren jas. Zijn zonnebril houdt hij eeuwig op.

Vijsma heeft twee kanten. Een zonnige zijde en een schaduwzijde. ‘Nico is een gespleten mens,’ zegt een ex-vriendin. Hij heeft zelfs twee stemmen. Gewoonlijk gebruikt hij zijn bejaarde falsetstem, waarmee hij met welgekozen woorden zachtjes vleit en fleemt. Zoetgevooisd neemt hij mensen voor zich in. Maar Nico Vijsma kan ook een krijsende schreeuwstem opzetten, die je niet van zo’n iel mannetje zou verwachten. Dat is de stem die mensen ineen doet krimpen.

Vijsma staat graag in het middelpunt van de belangstelling. Op een feest staat hij twee uur lang luidkeels gedichten van Marsman uit zijn hoofd voor te dragen. Hij nodigt twee dozijn gasten uit voor het North Sea Jazz Festival, als dat nog in zijn geboortestad Den Haag plaatsvindt. Onder de genodigden zijn Edwin de Roy van Zuydewijn en prinses Margarita. Rondom zijn gasten arrangeert Vijsma een hechte ring van vervaarlijk uitziende bodyguards met alles erop en eraan: oortjes, zonnebrillen, zwarte pakken, hier en daar een tatoeage. Het gezelschap schuift in gesloten formatie door de met muziekliefhebbers afgeladen festivalzalen. Als een gast de kring wil verlaten, bijvoorbeeld voor toiletbezoek, krijgt hij van Nico een bodyguard mee die zich als bewaker bij de wc-deur posteert. Jazzliefhebbers die informeren waar alle drukte voor nodig is, krijgen te horen dat het kleine zonnebankgebruinde mannetje in het midden van de zwaarbewaakte groep de ambassadeur van Indonesië is. ‘Lachen, man! Typisch Nico,’ vertelt een van Vijsma’s toenmalige gasten nog nagenietend.

Op deze act heeft Vijsma menig variant. Hij belt bijvoorbeeld zakenrelaties met de vraag of ze zin hebben mee te gaan naar de film. Een luxetouringcar met aan boord een half dozijn bodyguards haalt de gasten op. In de bioscoop heeft het gezelschap een rij stoelen voor zichzelf. De bodyguards staan aan weerszijden van de rij opgesteld, waar zij de hele filmvoorstelling met hun armen over elkaar paraat blijven. Humor, volgens de ene gast. Eng, volgens de ander. Over de naam van de film die is vertoond, verschillen betrokkenen van mening. De oorlogsfilm Saving Private Ryan, meent de een zich te herinneren. Een karatefilm, weet de ander. Beide genres zijn geliefd bij Vijsma. De Spielbergfilm Saving Private Ryan, waarin een Amerikaanse kapitein in de Tweede Wereldoorlog opdracht krijgt de enige overlevende van de vier broers Ryan op te sporen en weg te halen uit de Duitse frontlinies, heeft Vijsma meermalen gezien, samen met Jan van Vlijmen.

Vijsma koketteert een beetje met geweld. Hij raadt Jan van Vlijmen aan de lijvige samoerairoman Moesasji van de Japanse auteur Eiji Josjikawa te lezen. Het boek gaat over een zwaardvechter wiens leven bestaat uit een onafgebroken reeks duels. Vijsma beoefent zelf jarenlang vechtsporten, volgens goede kennissen tot aan free fighting toe. Het geeft hem een gespierd voorkomen. Vijsma bezoekt ook kooigevechten en kickboksgala’s. Vergezeld door mooie vrouwen huurt hij dan een tafel vooraan. Op de eerste rij, waar de zweetdruppels en het bloed op de toeschouwers spetteren. Als uitje stapt Vijsma, die zichzelf ziet als een Haags straatschoffie uit de Schildersbuurt, regelmatig de Haagse sportschool Kamakura in het arbeidersbuurtje van De Gheijnstraat binnen. Hij is minstens tweemaal zo oud als de trainende jongemannen. Vijsma dateert van 26 maart 1937. Als Vijsma de zestig al is gepasseerd, volgt hij privékaratelessen.

Begin deze eeuw werpt Vijsma zich op als mental coach van de full contact freefighter Franklin Beuk die bij Kamakura traint. Hij heeft een zekere naam verworven in de Nederlandse vechtsportwereld. Beuk is een bedrijf gestart, Beuk VIP Services. Vastgoedbedrijven die door Vijsma worden geadviseerd, huren Beuk VIP Services in voor bewaakt limousinevervoer en het ‘monitoren van landgoederen’. Hij vereert ook een andere sportschool met zijn bezoek: Kenamju in Haarlem, de Kennemer Amateur Judoclub. Uit de vechtsporters die hij leert kennen, chartert Vijsma een tiental vaste krachten voor allerlei hand- en spandiensten. Niet alleen Franklin, maar ook Robbie, Mario, Ron, John en Martin, om er een aantal te noemen. Vijsma huurt hen onder meer in via bedrijven als Rooswyck. Daar staan ze op de loonlijst, evenals zijn twee zonen Maurits en David. Zij doen ‘chauffeurswerkzaamheden en beveiliging’, aldus Vijsma’s belastingadviseur Willem van Meerkerk tegen justitie. Een van de vaste klusjes voor twee van zijn sportschooltypes is Vijsma naar vergaderingen en afspraken vergezellen. De gorilla’s van Nico, noemen sommigen dit verschijnsel oneerbiedig, hun mond achter een hand verbergend. ‘Ach, dat vindt Nico gewoon leuk,’ verklaart een zakenpartner schouderophalend.

Maar anderen verhalen over de reële angst die Nico met dit gezelschap bij hen oproept. Op voorwaarde van anonimiteit verklaren vechtsporters dat Nico Vijsma weleens geld, tweeduizend euro, heeft geboden om iemand ‘uit elkaar te trekken’. Getuigen spreken, eveneens op voorwaarde van anonimiteit, over vuurwapens die in omloop zijn bij de gorilla’s van Vijsma en Van Vlijmen. Of dat hun eigen hobby is of die van oom en neef is onduidelijk.

Vijsma laat zijn vechtsporters ook wat bijverdienen als zijn privéchauffeur. Als ze onderweg in een file terechtkomen, geeft Vijsma de opdracht er over de vluchtstrook voorbij te rijden. Als ze worden aangehouden, maant Vijsma de agent haast te maken. ‘Schrijf de bekeuring uit en verder wil ik niets horen.’ Zijn chauffeur heeft hij daar al psychisch op voorbereid. Niet zeuren, boete betalen en doorrijden.

Uit het reservoir aan getrainde hulpkrachten rekruteert Vijsma met Jan van Vlijmen bewakers voor het kerkelijk huwelijk van prinses Margarita en Edwin de Roy van Zuydewijn op 22 september 2001 in het Franse Auch. Een gebaar van Vijsma en Van Vlijmen naar de man die op dat moment bij Bouwfonds werkzaamheden voor hen verricht. In 2005 verklaart De Roy van Zuydewijn tegen journalist Ton Biesemaat dat de kring rond Van Vlijmen ‘jongens zijn die overal buiten willen blijven omdat ze levensgevaarlijk zijn. Die hebben gewoon ripsquads. Er worden gewoon mensen gekneecapped.’ De Roy van Zuydewijn zegt ook dat de kring rond Van Vlijmen een geschil over de huur van flats bij het Scheveningse Kurhaus heeft laten afhandelen ‘door twee Antilliaanse hitwomen. Women! Daar werd in restaurants in geuren en kleuren en gierend van het lachen over gesproken.’ De geluidsopnamen van dit interview zijn door de Amsterdamse recherche in beslag genomen, nadat ze waren uitgetikt. Niemand neemt deze verhalen van De Roy van Zuydewijn erg serieus. Totdat justitie in najaar 2007 de pijlen blijkt te richten op het Bouwfondsgezelschap wegens vastgoedfraude.

Jan van Vlijmen stelt ook getrainde surveillanten uit Nico Vijsma’s reservoir ter beschikking aan zakenman Roel Pieper. Dat gebeurt daags nadat de oud-topman van Philips en zijn vrouw op 31 mei 2003 op hun landgoed Koekoeksduin in Aerdenhout zijn aangevallen door een tbs’er. Bij die aanslag raakt Piepers vrouw zwaargewond. Het aanbieden van door Vijsma gearrangeerde privébewakers komt vaker voor, blijkt uit door justitie onderschept telefoonverkeer. Op 13 augustus 2007 zegt Van Vlijmen tegen zijn vriend en medeverdachte Jack Del Castilho: ‘Ik heb net de baas van KPN Mobile aan de lijn. Nog geen tien minuten geleden. Die bedreigd wordt door een klant, met zijn vrouw en kinderen. Politie erbij en alles. Franklin was hier want die haalde me net van Schiphol en ik zei, moet ik Franklin sturen? Bewaking? Nou, dat hoefde niet.’

Nico Vijsma gebruikt zijn vechtsportconnecties ook met grote regelmaat om cocaïne voor hem te regelen. Daarvan is hij een stevige gebruiker. ‘Even snel een sneeuwwitje nemen,’ heet het dan. Tot in de hoofdkantoren van grote Nederlandse ondernemingen snuift Vijsma publiekelijk zijn coke. Dan gaat hij, in gezelschap van directeuren van zakenpartners, even in de vensterbank zitten, ook meteen goed zichtbaar voor de buitenwereld. Ostentatief neemt hij een snuif met een biljetje van honderd. Of hij maakt routineus een kommetje van de oksel van zijn duim en wijsvinger, strooit daarop een hoopje witgoed als betreft het Franse snuiftabak en houdt het kommetje even snel onder de neus. ‘Wil je ook wat?’ vraagt Vijsma verblufte omstanders dan.

Niet iedereen kan zulke aanbiedingen van Nico Vijsma weerstaan. Een intern onderzoeksrapport over de cultuur van Bouwfonds Commercieel Vastgoed noteert dat meer mensen cocaïne gebruiken op de werkvloer. Als het Openbaar Ministerie op 13 november 2007 voor 11.281.760 euro beslag legt op bankrekeningen van Nico Vijsma, beseffen zijn zoons, die bij pa op de loonlijst staan, dat ze het voortaan echt zelf moeten doen. Tot dan toe wordt een van hen nog door vader onderhouden. ‘Ik heb maar een uitkering aangevraagd, want mijn vader zegt sinds kort dat hij geen geld meer heeft,’ legt hij zijn omgeving uit. De ander vermeldt op zijn LinkedIn-profiel dat hij negeneneenhalf jaar, tot november 2007, als consultant heeft gewerkt voor Idlewild, het bedrijf van zijn vader dat het Openbaar Ministerie ook als verdachte aanmerkt.

Nico Vijsma is hard geweest voor zijn twee zoons, menen getuigen. Een ex zegt dat hij zeer agressief uit de hoek kan komen. Vijsma is een aangetrouwde oom van Jan van Vlijmen. Zijn zoons heeft hij met de zus van Van Vlijmens vader. Ome Nico, Niek voor intimi, is twintig jaar ouder dan zijn neef. Ze schelen een generatie. Jan van Vlijmen gaat al voor zijn pubertijd intensief met oom Nico om. ‘Ik ken Jan van Vlijmen al sinds toen hij een kind was,’ verklaart Vijsma in de verhoren na zijn arrestatie. ‘Vroeger, toen was hij nog maar vijftien jaar oud, had hij als missie het hebben van een eigen bedrijf. Hij wilde dat ik daar ook een rol in zou spelen. In 1990 was het zover.’ Maar hij zegt ook: ‘Ik was niet erg close met Van Vlijmen. Wij kwamen niet op elkaars verjaardagen.’

De fundamenten van het duo zijn gelegd als Jan van Vlijmen een tiener is en Nico Vijsma een dertiger. Zo bezien is Jan de creatie van Nico. Dat is ook de mening van de ouders van Jan van Vlijmen, volgens hun omgeving. De ouders van Van Vlijmen zijn boos op Vijsma en wijten de problemen die Jan nu heeft aan de slechte invloed van zijn oom. ‘Nico heeft hun zoon van hen afgepakt,’ analyseert een huisvriend. ‘Nico kan wel zonder Jan, maar Jan kan niet zonder Nico,’ meent een ander. ‘Als Van Vlijmen alleen is, maakt hij bijna een verlegen indruk.’ Verzekeringsman en zakenpartner Jim Kroon: ‘Jan en Nico zijn een twee-eenheid. Net als Peppie en Kokkie.’

Het maakt eigenlijk weinig uit wie van het duo nu precies de kwade genius is, relativeert een ambtenaar. ‘Bij criminelen kan je eindeloos bezig blijven met onderzoek naar de onderlinge relaties. Volgens mij is maatgevend hoe ze hun geld onderling verdelen.’Voor zo ver nu valt te overzien, zou Nico dan de ondergeschikte zijn van Jan.

Nico ontmoet de tante van Jan van Vlijmen als zij verpleegster is in het Marinehospitaal in Overveen. Daar komt Nico Vijsma terecht na zijn terugkeer met het vliegdekschep Karel Doorman uit Nieuw-Guinea. Vijsma werkt rond 1960, tijdens de mislukte poging van Nederland om Nieuw-Guinea te behouden, in het toenmalige Hollandia, het huidige Jayapura, de hoofdstad van de Indonesische provincie Papua. Vijsma is in dienst van het Nederlandse leger als schrijver.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is Vijsma ook in Nederlands-Indië. Hij zit als vijfjarige jongen met zijn moeder in een jappenkamp. De gruwelijkheden die hij daar meemaakt, kwellen Vijsma nog steeds. Hij vertelt dat hij sindsdien niet meer in het donker durft te slapen, want dan begint hij te hallucineren. Dan gaan de kastdeuren op onverklaarbare wijze open en dicht. Alles beweegt. ’s Nachts moet nog steeds het licht aan in zijn slaapkamer. Om desondanks toch de slaap te kunnen vatten, bindt hij zich een blinddoek voor. Een van zijn angstigste jeugdherinneringen aan het kamp is een eng boek, waar zijn moeder bij wijze van straf uit voorleest als hij iets verkeerd doet. Zelfs nu, als 72-jarige, wil hij niet zeggen welk boek hij toen zo verschrikkelijk vond.

Een lezer is Nico zeker. Hij is altijd op zoek naar spanning en samenzwering. Jan en Nico kijken beiden uit naar de nieuwe thriller van Henning Mankell, die het meest bekend is door zijn boeken met politie-inspecteur Kurt Wallander. Nico zegt voor de Sfinx een vers exemplaar te hebben, dat hij nog niet heeft aangeraakt. ‘Ik neem hem voor je mee, Jan. Dan haal ik voor mezelf wel een nieuwe.’‘Dolgraag,’ is de reactie van Jan. Een ander favoriet boek is de elfhonderd pagina’s tellende sciencefictionthriller Cryptonomicon van Neal Stephenson. Dat boek valt bij Nico zo in de smaak, dat hij de titel voor een emailalias gebruikt. Het is een historische thriller over spionage, hackers, niet te kraken nazicodes, multinationals en geheime diensten.

De Tweede Wereldoorlog speelt ook een rol in Vijsma’s leven. Dat benadrukt hij zelf vaak. Traumatisch voor Vijsma is het feit dat van zijn moederskant, de Haagse fruit- en augurkenverkopersfamilie Bobbe, de meeste leden in de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s zijn omgebracht in Auschwitz. ‘Ik ben een Joodje dat de oorlog heeft overleefd doordat ik in een jappenkamp zat,’ heeft Vijsma menigmaal wanhopig uitgeroepen. Van dit oorlogstrauma heeft hij later ‘een feest gemaakt,’ zegt Vijsma tegen het Algemeen Dagblad in 1997 ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag. Want naast de blinddoek heeft Vijsma een tweede remedie tegen de nachtelijke terugkeer van de boze herinneringen gevonden. ‘Nog beter is het dus om altijd iemand bij je te hebben. Een mooie vrouw bijvoorbeeld, ha, ha.’ Het valt de verslaggever inderdaad op hoeveel mooie en jonge vrouwen om Vijsma heen zwermen in het Argentijnse restaurant Fiesta Latina waar Vijsma uitbundig zijn verjaardag viert. Vier maanden later wordt Vijsma als een ware societyfiguur, met zijn ‘kekke paardenstaartje’, gesignaleerd in het Haagse Congresgebouw, in gezelschap van de 25-jarige hoogblonde Claudia. Met haar gaat Vijsma trouwen, zegt hij trots, maar pas nadat ze beiden ‘in leeftijd wat meer naar elkaar toegroeien’.

Vijsma klopt zich graag op de borst over zijn seksuele ijver. In dienst van het Nederlandse leger is hij al ‘de grootste rukker van de Stille Oceaan,’ grapt hij over zichzelf. De vrouwenliefhebberij van Vijsma leidt er toe dat zijn huwelijk, dat hij in 1966 sluit met de moeder van zijn zoons, spaak loopt. Na de scheiding zorgt Vijsma financieel nog wel voor haar, maar ze wordt min of meer verbannen naar het Belgische Lanaken. Daar sterft zij aan een gebroken hart, meent een kennis van de familie. Zelf raakt Vijsma ook weer van de kaart als zijn stiefkind Marije, de dochter van een van zijn nieuwe vriendinnen, onverwachts op 23-jarige leeftijd overlijdt door een hartaandoening.

De altijd charmante Vijsma gaat enthousiast door op de versiertoer. Bij de vastgoedbedrijven die hij adviseert, claimt hij een rol bij het aannemen van nieuwe vrouwelijke personeelsleden. In Fiesta Latina, het Argentijnse restaurant in Den Haag waar hij graag eet, zijn op zijn avonden altijd veel langbenige dames aanwezig, weten andere gasten. ‘Ome Niek gaat er prat op alle bordelen van Nederland met een bezoek te hebben vereerd,’ zegt een bron uit zijn inner circle. Vijsma is promiscue, maar komt daar rond voor uit. ‘Ik ben een eerlijk mens. Ik hou niet van liegen. Ook ben ik zeer loyaal en trouw naar de mensen toe. Tot het einde van de wereld,’ omschrijft hij zichzelf tegenover het Openbaar Ministerie tijdens een verhoor.

Ontsnapt aan de nazi’s en de jappen, probeert Vijsma alles uit het leven te halen wat er in zit. Hij helpt anderen bij het zoeken naar een doel in hun leven en het benutten van hun kansen. Tijdens het shoppen in Den Haag ontmoet hij een winkelmeisje in damesmodezaak Jill. Nico vindt dat de jongedame meer capaciteiten heeft. Ze wordt in 1998 aangenomen als telefoniste voor een van Jans bedrijven en vertrekt pas jaren later. Vijsma ontfermt zich ook over mannen die volgens hem meer in hun mars hebben. Voor vastgoedbedrijf Rooswyck haalt hij een gesjeesde student bedrijfskunde binnen. Hij werkt als portier bij de Rotterdamse discotheek Starlight en wordt ingehuurd door Nico voor een feest. Niet lang daarna mag hij zich tot de vastgoedclub van Jan en Nico rekenen. De latere financiële rechterhand van Jan en Nico, Olivier Lambert, begint als studentikoze portier van Jans kantoor Kennemerhaghe in Heemstede. Hij klimt met Jan en Nico op tot de directie van de vastgoedontwikkelingstak van het grote Bouwfonds.

Nico helpt mensen met hun toekomst, maar leeft zelf vaak bij de dag, alsof zijn leven ervan afhangt. De lunches en diners waarmee Vijsma het leven probeert te vieren, zijn befaamd. De Indonesische restaurants Garoeda in Den Haag en Bali in Breda zijn enkele van zijn favorieten. ‘Dan laat hij de hele tafel vol met eten smijten, ook al ziet iedereen dat het veel te veel is en nooit op zal gaan,’ vertelt een disgenoot. Mateloosheid kenmerkt zelfs de manier waarop Vijsma koffie drinkt. ‘Dan gaat er een zakje suiker in. Nog een zakje. Een derde zakje. En een vierde, voordat het eerste slokje wordt genomen,’ weet een ooggetuige.

Het helpt allemaal niet om de doodsangst geheel te verdrijven. Bij het minste of geringste snelt Vijsma naar de arts voor een consult. Maar dat de lichte beroerte en de hangende mondhoek waar hij even last van heeft, wellicht aan overdadig cokegebruik zijn te wijten, wil er niet in bij Vijsma. Tijdens het verhoor door de FIOD-ECD, waarin hij honderduit praat, maar nauwlettend de echte onderwerpen vermijdt, beklaagt hij zich over het syndroom van Sjögren waar hij zo’n last van heeft. ‘Ik ben ongeneeslijk ziek. Ik maak geen speeksel meer aan. Dat beheerst mijn hele leven,’ verzucht Vijsma.

In de jaren tachtig is de Paardenstaart directeur van het advertentiebedrijfvan de toenmalig AD- en NRC-uitgever Dagbladunie. ‘Door zijn onorthodoxe optreden stimuleert hij zijn mensen tot ver boven hun mogelijkheden,’ tekent een AD-journalist in de tweede helft van de jaren negentig op over Vijsma’s tijd bij het Rotterdamse krantenconcern. Sinds 1990 is Vijsma niet meer in loondienst. Hij komt in de vastgoedwereld terecht en is bereid daarvoor zijn riante salaris op te geven. ‘Dat leek mij leuk. In die periode had ik enorme tegenslagen in het leven, huwelijk geklapt. Verdiende 200.000 gulden.’Vijsma wordt adviseur bij het bedrijf van zijn neef, Van Vlijmen Vastgoed: ‘Het dagelijks runnen van het bedrijf. Komt het personeel op tijd, dan doen ze hun werk. Ik heb geen verstand van vastgoed.’

Toch wordt hij in de artikelen in het AD een vastgoedman genoemd. Hij omhelst volgens de verslaggever zijn vriend Harry Mens. Naar eigen zeggen bestrijken zijn adviezen allerlei terreinen: ‘Vastgoed, software, human resources.’ Tegen de FIOD-ECD zegt Vijsma: ‘Ik adviseer mensen in alle opzichten. Ik stel mij beschikbaar voor iedereen die mij zakelijk of privé nodig heeft. Ik ben gewoon een eenling die adviezen verstrekt.’ Of het nu vastgoed, personeelsbeleid of coaching is, Vijsma zit er bovenop. Hij bemoeit zich met alles, tot op detailniveau. Zoals hij het zelf tegen zijn neef zegt over de nieuwe kracht Pieter, die bij hun vastgoedbedrijf Landquest werkt: ‘Hij heeft nog niet delivered’. Nico zegt dat het geen slechte man is en dat hij hem in Amsterdam ‘bij gaat tunen’ en hem zal uitleggen ‘wat de spelregels zijn’. Onderdeel van zijn filosofie is de touwtjes strak te houden.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit een afgetapt telefoontje tussen Vijsma en zijn secretaresse Desiree Dek in augustus 2007. Vijsma grijpt in als blijkt dat de werkrelatie tussen zijn neef Jan en oud-pensioenfondsdirecteur Will Frencken van Philips een probleem kan worden in lopende onderzoeken. De link tussen Frencken en Van Vlijmen moet koste wat het kost uitgewist worden. Ze hebben de fout gemaakt om Jan van Vlijmen een eigen doorkiesnummer op de telefoon te geven in het nieuwe kantoor van Frencken in Weert. ‘Een wassen neus,’ zegt Dek, maar wel een probleempje als de lijst in verkeerde handen valt. Van de fiscus of justitie bijvoorbeeld. Nico Vijsma zit aan de knoppen om te voorkomen dat de groep wordt ontmaskerd. Frencken mag niet te veel weten.

Nico: ‘DD, met Niek. Wij gaan even een andere strategie met meneer F. te W aan.’

Desiree: ‘Vertel.’

Nico: ‘Als die idioot nog belt.’

Desiree: ‘Ja.’

Nico: ‘Hou hem dan af, zoals je al eerder hebt gezegd tegen mij.’

Desiree: ‘Oké ja, maar ik moet nog wel een klein stukje nazorg doen. Want die lijst is in het bezit van Frencken. Die is alleen maar in het bezit van Frencken.’

Nico: ‘Een telefoonlijst?’

Desiree: ‘Ja, dat is gewoon een A’4tje met een tabelletje erop met toestel 12.’

Nico: ‘Zodat het net lijkt alsof Jan van Vlijmen in het kantoorgebouw zit?’

Desiree: ‘Precies.’

Nico: ‘Ja maar dat is nou dodelijk…’

Deisree: ‘Als je die lijst niet hebt, dan weet je niks. Ik kan wel naar Frencken een nieuwe lijst mailen voor die tijd en zeggen van goh ik stuur je hier de nieuwe lijst.’

Nico: ‘Alsof hij erom gevraagd heeft?’

Desiree: ‘Als hij suf genoeg is dan gooit-ie gewoon de oude weg en doet hij een nieuwe lijst in zijn map. Dat is het enige wat ik kan verzinnen. Anders moet ik het hem gaan uitleggen waarom hij een nieuwe lijst heeft.’

Nico: ‘Nee, dat moet Jan doen.’

Nico en Jan hebben een duidelijke rolverdeling. De Paardenstaart weet wanneer hij een klus aan zijn neef moet overlaten. De veel socialere Nico wordt door zijn vrienden omschreven als een superceremoniemeester.

De AD-journalist noemt hem in die periode ‘een soort Godfather’. ‘Een zwarte smoking met een dito gekleurd modehemd. Don Corleone. Een beetje het evenbeeld van Al Pacino.’ Zijn neef Jan van Vlijmen, die dan bij Bouwfonds directeur is, adviseert Vijsma als een soort onzichtbare spin in een onzichtbaar web, aldus nog steeds het AD. ‘Een soort consiglieri.’ Bij een andere gelegenheid zegt Vijsma in die periode dat hij ‘het smerige werk’ opknapt voor zijn neef Jan.

Maar Vijsma fungeert ook als een mental coach voor Jan van Vlijmen en een tiental andere Bouwfondsmanagers. Degenen die zulke sessies van Nico hebben ondergaan, doen nog steeds allemaal erg geheimzinnig over wat daar precies op ze is losgelaten. ‘Toen ik daaruit kwam, leek het alsof ik stukken groter was geworden. Ik kon de hele wereld aan,’ vertelt een vastgoedman. Maar over wat er nou precies in die urenlange sessie is voorgevallen, weet hij geen enkel detail meer te reproduceren. Hij is niet de enige.

Een ooggetuige weet wel dat Nico Vijsma belangrijke ontmoetingen van zijn neef Jan van Vlijmen met hem oefent. Dan nemen zij de psychologische beïnvloedingsmogelijkheden en scenario’s van tevoren door. Voor de ene gesprekspartner kiezen ze de intimiderende aanpak. Voor de ander achten ze de inpakmethode geschikter. Zo zijn ze samen op een bankje op het landgoed van Koning Jan gesignaleerd, waar ze een aankomende ontmoeting met een belangrijk zakenpartner repeteren. Complete toneelstukken studeren ze in, waarbij oom Nico de toekomstige gesprekspartner van Jan zelfs nabootst met kenmerkende rekwisieten, zoals een pijp. Vijsma wordt door sommige medewerkers geadoreerd en door andere een ‘enge man’ gevonden. Hij lokt mensen uit de tent, hij provoceert en manipuleert. Dat manipuleren doet zijn neef ook, alleen is de heer uit Heemstede een stuk hoffelijker.

De voorlaatste keer dat Vijsma de media te woord staat, is in 2005. Dat gebeurt in een televisie-uitzending over onrust onder de buurtbewoners van het Haagse Burgemeester de Monchyplein. Die onrust is ontstaan nadat zij hebben ontdekt dat de Nederlandse regering de VVD-parlementariër Hirsi Ali bij hen in de flat heeft laten onderduiken. Dat is na de doodsbedreigingen aan haar adres. De buurt is niet zo blij met deze nieuwe buur. Vijsma, die de onderbuurman van Hirsi Ali is, wordt als toevallige passant door de televisieverslaggever om een reactie gevraagd. Die wil hij echter niet geven. Waarom niet, vraagt de verslaggever. ‘Ik ken u niet,’ bromt Vijsma verstoord vanachter zijn zonnebril. Maar wat vindt u dan van Hirsi Ali, houdt de reporter aan. ‘Die ken ik ook niet,’ aldus Vijsma over de meest spraakmakende Nederlander van dat moment in een voor hem kenmerkend toneelspel.

Vijsma heeft maar weinig op met de media. ‘Ik ken zo’n krantenredactie van dichtbij uit de tijd dat ik uitgever was. Ik had grote verwachtingen van zo’n krantenredactie. Maar het waren vooral middelbare heren. Meer was het niet,’ vertelt hij desgevraagd. ‘Maar weet u, journalisten zijn net als architecten vooral bezig om een monument voor zichzelf te bouwen. En dan dien ik hen daar de benodigde informatie voor te verstrekken.’ Het laat me echt koud wat over me wordt gezegd of wordt geschreven, zegt hij.

Zijn rol in de fraude wordt overdreven, meent Vijsma. ‘Mensen maken er een grote mystiek van. Ik ben maar een kleine kanarievogel in een kooi. Ik heb geen vrienden. Ik ken niemand buiten het werk. Ik ben een lone wolf. Dat ben ik.’ Dat is dan toch een goede reden om uit te leggen wat zijn werkelijke rol is geweest? Vijsma, het voormalige Haagse straatschoffie met zijn hoge aimabele stem: ‘Uw verzoek raakt het zachtste plekje op mijn achilleshiel. Ik wil best uit de school klappen. Maar de timing….’

Die snelle combinatie van bekritiseren en vleien, de keiharde en supersofte aanpak direct na elkaar. Dat mag kenmerkend voor Vijsma heten. Hij geniet van de verwarring die dat creëert. Als enige van de tientallen verdachten in de vastgoedfraude antwoordt Vijsma uitbundig op vragen die de FIOD-ECD hem voorlegt. Tegelijk gaat hij nergens echt op in. ‘U vraagt aan een burger of twee andere burgers elkaar kennen. Dat gaat mij in mijn Joodse bloed zitten, dus ik zwijg hierover,’ motiveert Vijsma zijn weigering om iets te verklaren over de relaties tussen mensen. Als zijn verhoorders iets over een andere verdachte willen weten, zegt Vijsma: ‘Over hem ga ik niets zeggen. Maar het is een goed mens.’

Zijn neef Jan houdt ook rekening met de Joodse achtergrond van Vijsma. Op 4 oktober 2007 verwacht Van Vlijmen met miljardair Dik Wessels uit Twente naar Berlijn te gaan, vertelt hij een zakenpartner in een gesprek dat justitie onderschept. ‘Ik bouw daar een project met hem.’ Wessels wil dat Jan meedoet, maar het project heeft Van Vlijmen een ‘filosofische’ kwestie bezorgd, zegt hij. Het gaat namelijk om een gebouw dat op de plek moet komen waar in de Tweede Wereldoorlog het Volksgericht stond. Hier zijn de tegenstanders die op 20 juni 1944 een aanslag op Hitler planden, berecht en vermoord, vertelt hij pensioenfondsdirecteur Rob Lagaunne. Deze moet toegeven dat het ‘een heel aparte plek’ is. Behalve Von Stauffenberg zijn er honderden anderen vermoord, zegt Van Vlijmen. ‘Dus ik zei, Dik, je kent mijn oom Nico ook. Ik wil weten, want zijn hele familie is vergast, of iemand die Joods is dat goedvindt. En die zei: “Nou, het is zestig jaar geleden, Jan. Doe het.”’

In oktober 2006 is Van Vlijmen ook al uitgenodigd door Wessels om naar Berlijn te komen. ‘Vanuit Twente met zijn privévliegtuig ernaartoe. Wordt het een dag van tevoren afgeblazen omdat een van de werknemers een muur op zijn hoofd had gekregen en die was zowaar morsdood. Toen dacht ik… er hangt toch iets van…

Rob: ‘Zweempje. Een beetje eng, hè?’

Jan: ‘Ik vond het geen goed teken. Ik ga er met gemengde gevoelens heen.’

Het project van Van Vlijmen en de miljardair uit Twente, waaraan nooit enige ruchtbaarheid is gegeven, behelst de bouw van luxeappartementen in het voormalige gerechtsgebouw van de Wehrmacht, waar tussen de jaren 1939 en 1945 ruim 1400 mensen ter dood zijn veroordeeld op religieuze gronden en wegens spionage, landverraad en dienstweigering. Wessels merkt dat in Duitsland aanvankelijk gematigd enthousiast gereageerd wordt op de herontwikkeling door Kondor Wessels op de historisch beladen plek. Maar Van Vlijmen en elf andere vermogende particulieren durven het aan en steken 25 miljoen euro in het project. Na tien jaar leegstand worden in november 2007 in het complex Atrion am Lietzensee de eerste van de honderd luxehuurwoningen opgeleverd.

Van Vlijmen doet voor ongeveer een half miljoen euro mee om de contacten met de miljardair uit Rijssen warm te houden. Hij laat zo nu en dan zijn gezicht zien bij Wessels. De bouwmagnaat rekent de Sfinx tot zijn netwerk. Maar Wessels is minder enthousiast over Vijsma. Als hij een keer meekomt naar Rijssen, weten de nuchtere tukkers alleen al vanwege zijn verschijning niet wat ze meemaken. ‘Ik wil dat je hem nooit meer meeneemt,’ verordonneert de Twentse vastgoedmagnaat.

Jan en Nico zijn tegenpolen. In levensstijl, maar ook in motoriek. Nico beweegt altijd nerveus, Jan nooit. Tegelijkertijd zijn ze twee handen op één buik. Willem van Meerkerk is belastingadviseur en bestuurder van vennootschappen van Vijsma. Hij zegt: ‘Er is een samenwerkingsverband, een vaag verband van samenwerking, tussen Jan van Vlijmen en Nico Vijsma. Met vaag bedoel ik niet geconcretiseerd door contracten.’ Van onverkwikkelijke zaken zegt Van Meerkerk niets gemerkt te hebben. ‘De administratie, boekhouding, beheer van geld en de fiscalist en accountant aansturen, regelde ik voor hem de laatste tien jaar. Nico heeft een hekel aan papier, hij houdt kantoor in zijn auto. Hij vond papier maar ballast.’ Dat door de bedrijven van Vijsma miljoenen stromen vindt Van Meerkerk niet verdacht. ‘Het is typisch Nico Vijsma dat als er geld binnenkwam hij anderen mee wilde laten delen.’

Nico Vijsma is ‘een mannelijke versie van Alice in Wonderland, een kind in een volwassen lijf’, aldus zijn ‘derde vrouw’ in een biografisch interview dat de Volkskrant op 31 oktober 2009 publiceert. Dat is drie weken voor het eerste deelproces. Vijsma zegt dat de vermoedens van justitie zijn gebaseerd op ‘leugens van doorgeslagen projectontwikkelaars die in doodsnood tegenover rechercheurs hun straatje hebben schoongeveegd’. Vijsma heeft justitie twee keer over de vloer gehad vanwege de vastgoedfraudezaak. De eerste keer, op 13 november 2007, moet hij even kort mee omdat er wat cocaïne en een paar xtc-pillen worden aangetroffen. De tweede keer, in april 2008, wordt hij 39 dagen in hechtenis gezet vanwege de verdenking van vastgoedfraude. Mediterend zit hij zijn dagen uit terwijl justitie op ruim tien miljoen euro van zijn vermogen beslag legt. ‘Gevlucht voor de gaskamers, uitgehongerd door de Jappen, wat kon hem nog overkomen?’ aldus het verhaal.

Dat hij wel praat met de Volkskrant maar niet met de FIOD-ECD wordt hem door justitie én zijn eigen advocaat niet in dank afgenomen. Over de verdenkingen aan zijn adres zegt hij nauwelijks iets. Wel over zijn hang naar het existentialisme van Jean-Paul Sartre en Albert Camus, en over zijn liefde voor jazzpianist Thelonious Monk. Slechts één ding telt voor Vijsma. Zijn vrijheid, het anders zijn, het rondzwerven van hotelkamer naar hotelkamer als Jack Kerouac en het denken als Hannah Arendt. ‘Je bent verantwoordelijk voor je zijn en je hebt de grootste vrijheid als last die je moet dragen. Daarvoor ben je mens.’ Het is Nico Vijsma, de indo-beatnik die voor niemand zegt te buigen, ten voeten uit.

Vijsma houdt zich in de verhoren van de domme: ‘Ik weet het niet, u vraagt dingen aan een chimpansee.’Als zijn verhoorders vragen wie er bij Bouwfonds van hogerhand bij betrokken is, zegt Vijsma: ‘De raad van bestuur moest overal toestemming voor geven. Wij hebben steeds onder de paraplu van een grote organisatie gewerkt. U vraagt mij of de raad van bestuur wist van de winstdelingsovereenkomsten met Willemsen en Minderman in de projecten Hollandse Meester, Coolsingel en Solaris. Dan hanteer ik het fucking zwijgrecht.’

Hij blijft soeverein overeind in de verhoren. ‘Als iemand naar zijn oude moer gaat, ben ik dat maar.’ Het lijkt wel een spel voor hem, een naadloze voortzetting van de voorgaande jaren. De verhoren boeien hem ook. Het beoefenen van het normloze spel van de macht, als wraak voor het normloze lot dat hem in zijn kinderjaren treft. Het verschil tussen goed en kwaad lijkt tijdens dit spel uit het zicht geraakt. Geconfronteerd met de verdenkingen van het Openbaar Ministerie zegt ome Nico in een van zijn verhoren over zichzelf en zijn medeverdachten: ‘Ik ben niet geschrokken van de zwaarte van de delicten, niet in fysiek technische zin. Ik ben geschrokken van het feit dat mijn neef Jan van Vlijmen al maanden vastzit. Wij zijn fatsoenlijke mensen. Maar voor de wet waarschijnlijk niet.’

Nico en zijn makkers hebben zo hun eigen fatsoensnormen. Daar heeft niemand onder geleden, meent Vijsma. ‘Mensen die rechtstreeks bij mij betrokken zijn geweest zullen nooit iets negatiefs over mij verklaren. Dat bestaat gewoon niet. Iemand die een verklaring tegen mij aflegt, heeft nooit rechtstreeks met mij te maken gehad.’ Hoe de oude Vijsma zijn voorarrest heeft ondergaan, is onbekend. In elk geval zonder televisie. Hij is de enige van de reeks mannen in voorarrest die daar niet om heeft gevraagd.

5 De bedrijfscultuur van Jan en Nico

Jan en Nico vestigen moeiteloos een dubieuze cultuur bij de projectontwikkelaars van het ouderwetse Bouwfonds. Geweld en intimidatie worden niet geschuwd. Met zijn allen in therapie. ‘Wij nemen dit project over.’

Het personeel van Bouwfonds Vastgoedontwikkeling is in de zomer van 1995 niet van tevoren geïnformeerd over de komst van Jan van Vlijmen. Wel een beetje raar, vindt het kleine clubje van veertien projectleiders, een controller, een vastgoedjurist en enkele secretariaatsmedewerkers. Jan van Vlijmen komt voor het personeel onaangekondigd binnen als de nieuwe directeur. Nog merkwaardiger vindt het personeel de oudere man die met Jan van Vlijmen is meegekomen. Zonder dat ook hij wordt voorgesteld, zo herinnert een ex-werknemer zich. ‘Wie is die clown in die zwarte jas met die zonnebril?’ vragen medewerkers lacherig aan elkaar. ‘Hij komt onaangekondigd het bedrijf binnenlopen en schijnt niet eens een vast contract te hebben,’ vertellen ze elkaar.

Het lachen vergaat ze snel. De collegiale sfeer van voorheen slaat abrupt om na de komst van Van Vlijmen en de oudere zonderling Nico Vijsma, die Van Vlijmens aangetrouwde oom blijkt te zijn. Van Vlijmen neemt nog meer eigen mensen mee naar zijn nieuwe werkkring. Hij installeert Olivier Lambert als financiële man en controller, die hiervóór dezelfde functie vervulde in Van Vlijmens privéonderneming. Jan neemt ook zijn broer Simon mee naar Bouwfonds. Hij wordt daar ‘verhuurmanager’. Het aanstellen van familieleden door Van Vlijmen stuit aanvankelijk op scepsis. Zelfs de toenmalige Bouwfondsbestuursvoorzitter John Simons geeft in 1995 uitdrukking aan zijn aarzeling over de komst van ‘een heel nestje Van Vlijmens’. De vicevoorzitter van de raad van bestuur Cees Hakstege stelt Simons gerust.

Jan van Vlijmens oom Vijsma weet de onwennigheid te pareren. ‘Hij heeft enorm charisma,’ zegt een collega die Vijsma jaren van dichtbij heeft meegemaakt. ‘Maar er ligt een waas van onbetrouwbaarheid en ongrijpbaarheid om hem heen. Vijsma is een engerd, maar mensen durven zich niet tegen hem te keren.’ Tegen zijn nieuwe baas Berend Boks zegt Van Vlijmen: ‘Je zult wel zien hoeveel plezier je krijgt van de inbreng van Vijsma.’ Een vast dienstverband voor Vijsma bij Bouwfonds komt er niet, ook al ziet Van Vlijmen dit graag vanwege de ‘onschatbare waarde’ van zijn aangetrouwde oom voor het bedrijf. Vijsma sluit via zijn vennootschap Idlewild eigen managementovereenkomsten met Bouwfonds.

Van Vlijmen weet al snel de macht te grijpen binnen de afdeling commercieel vastgoed. Met zijn nieuwe baas Berend Boks spreekt hij een taakverdeling af. Boks concentreert zich voortaan op de grote lijnen en Van Vlijmen zal de dagelijkse routine voor zijn rekening nemen. Een keurige rolverdeling, meent Boks, maar binnen enkele dagen al is hij de greep op de gang van zaken volledig kwijt, zonder dat hij dat direct doorheeft. Dat besef komt pas enkele maanden later.

Boks is aanvankelijk blij dat het managementteam van Bouwfonds wordt versterkt met expertise op het gebied van commercieel vastgoed. Daar heeft Bouwfonds behoefte aan na het vertrek van de vorige directeur projectontwikkeling, Frank van der Heijden. Van Vlijmen neemt de positie van Van der Heijden in. Boks kent Van Vlijmen al jaren van HBG, waar ze beiden hebben gewerkt. Boks vertrouwt Van Vlijmen. Maar Boks hoort al snel dat Vijsma zijn secretaresse het hof heeft gemaakt. Yvonne, ook wel de ijskast genoemd door het Bouwfondspersoneel (niet alleen als woordspeling op haar achternaam), gaat met Vijsma uit. Boks waardeert het dat zijn secretaresse dat keurig bij hem meldt. Later gaat Yvonne samenwonen met Vijsma.

Boks heeft iets anders aan zijn hoofd dan de relatieperikelen op zijn werk. Het Monument voor de Onbekende Soldaat, dat zijn vader Joost Boks als architect voor de Amerikanen ontwierp, staat te roesten. Het staat in Arlington, op de nationale begraafplaats bij de hoofdstad Washington. Boks besluit zich in te zetten voor de restauratie. Het plan is in mei 1995, ter gelegenheid van vijftig jaar bevrijding van Europa door de Amerikanen, het opgeknapte monument als Europees cadeau aan te bieden aan de Amerikanen. Boks vliegt regelmatig op vrijdag naar Washington en keert zondags terug. In oktober 1995, na de eerste werkweken van Van Vlijmen bij Bouwfonds, zijn er nog wat losse eindjes die Boks in Washington moet regelen rond de renovatie. Hij knoopt er een vakantie aan vast. Op kantoor vindt de jonge garde dat het project wel erg veel tijd en aandacht van Boks opslokt. Als hij terugkomt is zijn organisatie in rep en roer. Hij wordt bestookt met klachten over het bizarre optreden van Vijsma en Van Vlijmen.

Twee Bouwfondsmedewerkers hebben moeilijkheden gekregen met de gemeente Arnhem over de bouw door Bouwfonds van de nieuwbouwwijk Rijkerswoerd. De gemeente Arnhem is de grootste aandeelhouder van wat dan nog het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten is. De medewerkers willen het probleem met Arnhem bespreken met hun kersverse directeur. Tot hun stomme verbazing typeert Van Vlijmen het hele plan, waar tegenwoordig vijfduizend woningen en een winkelcentrum staan, meteen bij hun binnenkomst als ‘een kutproject’. ‘Opsodemieteren. Weg met die troep,’ geeft Van Vlijmen hen te verstaan. ‘We gaan het hele contract met Arnhem verscheuren,’ kondigt hij aan. Als de twee Bouwfondsmannen hun nieuwe directeur voorzichtig waarschuwen dat dit niet goed zal zijn voor het imago van Bouwfonds onder de gemeenten, ontploft Van Vlijmen: ‘Het imago van dit bedrijf? Weet je wat ik daarmee doe? Daar veeg ik mijn reet mee af.’ Ongebruikelijke taal in de tot dan toe keurige ambtelijke Bouwfondsorganisatie.

Enkele dagen later roept Jan van Vlijmen een van de geschoffeerde medewerkers bij zich. Uit zijn onlangs aan Bouwfonds verkochte privévastgoedonderneming heeft Van Vlijmen nog wat onverkochte delen over van het bedrijvenpark Rivium in Capelle aan den IJssel. In dit verband is er wel een ‘leuke klus’ te doen, zegt de nieuwe directeur, terwijl hij een visitekaartje over de tafel schuift naar zijn medewerker. Bij de firma die op het visitekaartje staat, moet de Bouwfondsmedewerker zestig kleurenfolders laten maken van het Riviumproject, om institutionele beleggers te interesseren.

Als de medewerker de brochuremaker belt, is die al op de hoogte. In no time dient hij een offerte in. Hij vraagt 360.000 gulden voor zestig kleurenfolders. Zesduizend gulden per folder? Stikkend van de lach gaat de medewerker naar Van Vlijmen. Maar tot zijn verwondering vindt zijn nieuwe directeur dit bedrag helemaal geen grap. Bloedserieus zegt Jan van Vlijmen: ‘Die offerte gaan we accepteren. En jíj gaat dat contract tekenen.’ De ondergeschikte weigert. ‘Daar word je zelf ook niet slechter van, hoor,’ probeert Van Vlijmen nog. Tevergeefs. De persoon valt uit de gratie en wordt vervolgens getrakteerd op pesterijen. Bij binnenkomst op het wekelijkse maandagochtendoverleg zegt Van Vlijmen voor het front van het verzamelde personeel tegen de medewerker: ‘Jou heb ik hier niet meer nodig.’

Na drie maanden komt de man met Jan van Vlijmen overeen het strijdtoneel te verlaten met een vertrekpremie. Maar het treiteren gaat door. Op de ochtend van zijn afscheidsborrel krijgt de man van de chef personeelszaken, Cees van den Brink, te horen dat de gouden handdruk natuurlijk niet zoals afgesproken netto zal zijn, maar bruto. De vertrekkende Bouwfondsmedewerker is niet van plan over zich heen te laten lopen. Aan het eind van de middag na de afscheidsspeeches neemt hij het woord: ‘Dank voor de bitterballen en het bier. Maar ik blijf.’ Na nog een onaangename werkweek stemt Jan van Vlijmen alsnog in met de oorspronkelijke afspraak. Zijn vertrekpremie wordt, zoals in eerste instantie ook was afgesproken, netto.

Een andere Bouwfondsmedewerker krijgt tijdens zijn eindejaarsgesprek van Van Vlijmen een pluim voor zijn succesvolle werkzaamheden. Een maand later, in januari, wil de directeur hem alsnog op staande voet ontslaan. De man heeft tot op de dag van vandaag geen idee waarom. Tal van andere ruzies breken uit tussen Van Vlijmen en Vijsma en de oude Bouwfondsgarde. Hoewel, oud? Onder hen is een kwartet dat deel uitmaakt van Jong Oranje, het aanstormend managementtalent van Bouwfonds. Een van hen is Diederik Stradmeijer, die sinds 1991 bij Bouwfonds werkt. Hij meldt zijn collega’s hevig geschrokken dat hij door een anonieme persoon is gebeld met de onheilspellende vraag: ‘Hoe is het nou met je dochtertje?’ Stradmeijer zegt zijn collega’s dat hij een verband vermoedt met de komst van de nieuwe directeur en zijn rechterhand Vijsma.

Bij Bouwfonds lijken de muren oren te hebben. Als personeel onder vier ogen overleg voert, stormt Vijsma onaangekondigd de werkkamer binnen. ‘Ik weet wat jullie zeggen en dat pik ik niet,’ krijst Vijsma hen dan toe, waarna hij letterlijke stukken herhaalt uit het gesprek dat ze even eerder in zijn afwezigheid hebben gevoerd. Bij een andere gelegenheid sist Vijsma een Bouwfondsmedewerker toe: ‘Ken je die film The Silence of the Lambs? Zo’n man als die Hannibal, zo’n vent ben ik ook.’

Het wordt het kritische kwartet van Jong Oranje allemaal te gortig. Ze besluiten telefonisch advies te vragen aan Frank van der Heijden, de vorige directeur van de projectontwikkelingsdivisie die naar Bouwfondsdochter Haarlemsche Hypotheekbank is vertrokken. Van der Heijden staat op de speaker. De vier ongeruste managers horen hun voormalige baas zeggen: ‘Ik weet het al waarover jullie bellen. Het gaat over de nieuwe gasten. Ik kan jullie maar één ding zeggen: wegwezen! Nu! Dit is slecht volk. Gevaarlijke jongens. Hier kan je niet tegenop. En dit gesprek heeft nooit plaatsgevonden.’ Ten einde raad vraagt daarna een van de vier verontruste jonge managers belet bij het lid van de raad van bestuur Cees Hakstege. Hij weet ook meteen waar het over gaat. De enige reactie van Hakstege, nadat hem het hele verhaal is voorgehouden, is een gelaten: ‘Er gebeuren hier veel dingen die niet kunnen. Weet je dat? Ik wens je verder veel succes.’ Onthutst verlaat de klokkenluider de bestuurskamer.

Directeur Jan van Vlijmen reageert op de kritiek door het viertal bij zich te roepen in zijn werkkamer. Ook Nico Vijsma zit daar. Van Vlijmen zegt: ‘Jullie kunnen kiezen: Werk je met me mee? Of niet?’ Een voor een moet het viertal antwoord geven. Drie van hen antwoorden dat ze niet voor Van Vlijmen werken, maar voor het Bouwfonds Nederlandse Gemeenten. Maar bij de vierde van het kwartet, Diederik Stradmeijer, breekt iets. Hij wordt volgens aanwezigen emotioneel. ‘Ja, ik wil,’ antwoordt Stradmeijer dan aan Van Vlijmen. ‘Alsof hij hem ten huwelijk had gevraagd,’ herinnert een van de aanwezigen zich. Van de groep die zich onbehaaglijk voelt bij de aanpak van Van Vlijmen is binnen drie, vier maanden iedereen verdwenen, behalve Stradmeijer. Hij maakt onder de vleugels van Van Vlijmen en Vijsma nog een grote carrière bij Bouwfonds. Het Openbaar Ministerie verdenkt ook Stradmeijer nu van fraude en deelname aan een criminele organisatie.

Ook Berend Boks klaagt bij bestuursvoorzitter Cees Hakstege over de grote mond die zijn ondergeschikte Van Vlijmen opzet. Maar in plaats van dat Hakstege Boks steunt, wat gebruikelijk is in de hiërarchie van een conservatief bedrijf, is het exit Boks. Aan opsporingsambtenaren vertelt Boks: ‘Op advies van Jan van Vlijmen en Olivier Lambert zijn uiteindelijk in het vierde kwartaal van 1995 zogenaamde verliezen afgeboekt op de projecten Coolsingel en Nieuwe Uitleg omdat deze projecten niet haalbaar waren. Dit ging allemaal buiten mij om. Van Vlijmen en Lambert gingen rechtstreeks hiervoor naar Hakstege. Ik vond dit schandelijk. Ik heb hier nog een notitie over geschreven. Ineens was Hakstege helemaal niet meer te spreken over mijn projecten en dat was volgens hem mijn eigen schuld. Ik wilde dit wel uitspreken tussen Hakstege en Van Vlijmen maar dat gebeurde niet. Ik ging ten aanzien van de heer Hakstege van het goudhaantje naar de verdachtenbank. De heer Hakstege liet mij toen compleet vallen.’

Dat Hakstege en Van Vlijmen een erg hechte relatie hebben, blijkt ook uit de woorden van de chauffeur van Hakstege. Hij vertelt aan Boks dat hij Hakstege en Van Vlijmen heel Europa rondrijdt. Naar Zweden en Frankrijk, omdat ze samen een boot voor Hakstege aan het uitzoeken zijn.

In twee, drie maanden tijd degradeert Boks van baas tot ondergeschikte van Van Vlijmen. ‘Dit gaat niet goed,’ zegt Boks op een avond tegen zijn vrouw. Hakstege nodigt Boks op 17 januari 1996 uit voor een lunch. Hij geeft hem te verstaan dat hij naar het buitenland moet vertrekken. Boks wordt weggepromoveerd naar Bouwfonds Duitsland, een nieuwe dochter die op dat moment nul werknemers in dienst heeft. Van Vlijmen pocht tegen Boks: ‘Binnen vijfjaar ben ik een van de leidende figuren in het Nederlandse vastgoed.’

De weggepeste baas laat op zijn laatste werkdag zijn secretaresse Jan van Vlijmen halen. Die komt binnen en staart zijn baas zwijgend aan. ‘Oké,’ hoort het personeel hem tegen Van Vlijmen zeggen. ‘Nu blijven wij elkaar hier net zo lang in de ogen zitten kijken totdat jij als eerste je ogen neerslaat. En dan vertrek je uit deze kamer, klootzak.’ De daaropvolgende minuten duren uren in de beleving van de Bouwfondsmedewerkers die zich op gehoorsafstand bevinden. ‘En nou oprotten,’ horen ze ten slotte. Daarna zien ze Van Vlijmen de directiekamer verlaten. In die kamer keert Van Vlijmen de volgende dag terug, maar nu als de nieuwe bewoner. Uit de daaropvolgende zes jaar bij Bouwfonds kan niemand zich meer herinneren dat Jan van Vlijmen ooit nog een ander wedstrijdje oogworstelen verloor.

Jan van Vlijmen is volgens het Bouwfondspersoneel afhankelijk van Nico Vijsma. Regelmatig komt het tweetal maandagochtend samen op Jans kamer bij Bouwfonds. Dan gaat de deur dicht. Daar gebeurt dan ‘iets’ waar de medewerkers maar geen hoogte van kunnen krijgen. Als Jan wordt gevraagd wat die zonnebril op kantoor uitspookt, antwoordt hij: ‘Dat is Nico. Hij is ziener. Hij ziet mensen. Daar is hij heel goed in. Hij ziet meer dan andere mensen kunnen zien.’ Een oud-collega zegt dat Jan een verlegen teruggetrokken jongen is. ‘Als hij een groep moet toespreken, dan kijkt hij steeds voor bevestiging naar Nico.’

Het vestigen van een eigen bedrijfscultuur en een nieuwe managementstijl heeft een hoge prioriteit bij Van Vlijmen. Dat zijn stijl hard is, merken niet alleen Boks en de vier opstandelingen. Een oud-medewerker: ‘Jan is een man waar alles zwart of wit is. Geen tussenschakeringen. Je bent vriend of vijand.’ Een jonge ex-Bouwfondsmedewerker verklaart tegenover de FIOD-ECD: ‘Van Vlijmen legt de druk hoog bij mensen. De suggestie wordt gewekt dat veel mogelijk is, maar het komt erop neer dat je in de maat moet lopen.’ Projectontwikkelaars Rob Willemsen en Maarten Minderman merken dat hun zakenpartners Van Vlijmen en Vijsma minachtend spreken over anderen. ‘Die kerel met dat haar, zeggen ze dan,’ aldus Willemsen. Vooral de Bouwfondscollega’s zijn geen knip voor de neus waard, volgens Van Vlijmen en Vijsma. ‘Op het hoofdkantoor werken naar hun zeggen alleen maar randdebielen, incapabele mensen waar je niets aan hebt. Het hoofdkantoor wordt door hen altijd Het Gesticht genoemd,’ verklaren Willemsen en Minderman later aan onderzoekers die namens de nieuwe Bouwfondseigenaar de fraude proberen te ontrafelen.

Dat Van Vlijmen en zijn team in een apart gebouw zitten, voedt vanaf dag één de geruchten binnen Bouwfonds. ‘Zo zou er sprake zijn van een strak geleide, geïsoleerd opererende organisatie waarbinnen mensen werden geïntimideerd en het zou hun zijn verboden om te gaan met andere medewerkers van Bouwfonds,’ aldus forensisch onderzoekers van de Rabo Vastgoedgroep. Binnen Bouwfonds spreekt men over een sekte. Volgens ex-bestuurder Henk van Zandvoort lijkt Bouwfonds Vastgoedontwikkeling jarenlang op ‘een verzetsorganisatie waarbij je je afvraagt of je buurman wel te vertrouwen is’. Van Vlijmen en zijn team zitten apart in een noodkeet naast het witte gebouw waar andere delen van Bouwfonds zijn gehuisvest, even verderop naast Huize Hoevelaken, het Bouwfondskasteeltje dat spottend ook wel wordt aangeduid als Versailles, het zonnekoningpaleis. Om er binnen te komen is een apart pasje nodig. Bouwfondspersoneel dat niet bij Vastgoedontwikkeling werkt, kan er niet zomaar binnenstappen. Collega’s van andere Bouwfondsafdelingen spreken over de Villa Van Vlijmen als ze over het aparte gebouw van Vastgoedontwikkeling hebben. De ‘villa’ is inmiddels, na het uitbreken van de vastgoedaffaire, gesloopt door de nieuwe Bouwfondseigenaar Rabo Vastgoedgroep. De Rabodochter ontdekt namelijk dat het omvangrijke gebouw zonder toereikende vergunning van de gemeente Hoevelaken door Bouwfonds is neergezet.

Voor de onderzoekers van de Rabo Vastgoedgroep die nu Bouwfonds bezit, is de rol van Vijsma een van de grote mysteries uit de geschiedenis van de affaire. De mental coach heeft een ‘klasje’ in hotel Jan Tabak in het Gooi. Een jonge ex-Bouwfondsmedewerker zegt: ‘Eens in de twee weken had ik sessies met Vijsma in Jan Tabak. Ik had altijd het idee dat ik in de gaten werd gehouden. De sessies gingen niet over werk, maar over hoe je je als ontwikkelaar gedroeg. Men wilde mij vormen naar het model dat hun voorstond.’

‘Wees voor niemand bang,’ is voor de latere directeur Diederik Stradmeijer de dringende boodschap van Vijsma in de vele tientallen sessies die hij krijgt. ‘Jij weet meer dan iedereen om je heen en straal dat dan uit.’ Na sessies met Vijsma weet de weinig charismatische Stradmeijer zijn collega’s te verrassen met een flitsende presentatie. Het coachen van het personeel vormt ‘een essentieel onderdeel’ van de nieuwe bedrijfscultuur die Van Vlijmen introduceert, concluderen onderzoekers van de Rabo Vastgoedgroep uit gesprekken die ze in 2008 voeren met een reeks (ex-)werknemers. Uit oude e-mails blijkt dat er sprake was van ‘een zekere gedwongenheid’. Ook is vastgesteld dat Vijsma veel documenten met projectinhoudelijke informatie toegestuurd krijgt door de Bouwfondsmedewerkers die bij hem onder behandeling staan. Weinig ex-werknemers praten er openlijk over. Als er wel iets over wordt verteld, is het eigenlijk alleen in gemeenplaatsen. Alsof de mensen zich ervoor schamen.

Van Vlijmen en Vijsma sturen regelmatig projectontwikkelaars van Bouwfonds naar een ex van Vijsma, Patrice Nieuwenhuijs, voor behandeling. Sommigen ervaren het als tamelijk intimiderend dat zij naar haar worden gestuurd voor een mentale verbouwing. Nieuwenhuijs is in de jaren negentig verbonden geweest aan de privéonderneming van Vijsma, Idlewild. Langs deze onderneming zijn volgens het Openbaar Ministerie later verdachte betalingen gevloeid. Evenals haar vroegere partner Vijsma doet Nieuwenhuijs aan mental coaching. Daar heeft zij een onderneming voor, The Power Company, die klanten werft met leuzen als ‘Wat ga je morgen doen, als je weet dat je niet kan falen? Ontdek de kracht in jezelf’. Een van de Bouwfondsprojectontwikkelaars die in opdracht van Vijsma in behandeling gaat bij The Power Company is Rob van den Broek.

Nieuwenhuijs ziet geen problemen kleven aan het coachen van medewerkers van haar ex. Evenals psychologen heeft zij een beroepscode die haar voor onethisch handelen beschermt, stelt ze. Nieuwenhuijs weigert te zeggen welke code dat precies is. De contacten met Bouwfonds leggen haar geen windeieren. In een brief van 9 december 2002 wijst Van den Broek haar erop dat ‘de meeste mensen’ die ze onder behandeling heeft ‘van de heren Vijsma en Van Vlijmen’ komen. Met het geld dat Nieuwenhuijs onder meer voor deze coachingsessies ontvangt van Bouwfonds en Van Vlijmen koopt zij van de bekende misdaadverslaggever Peter R. de Vries een pand op stand aan de Prins Frederik Hendriklaan in Naarden voor de destijds, 6 april 2001, aardige som van 1.490.000 gulden. De behandelmethodes van Nieuwenhuijs en Vijsma associeert de huidige Bouwfondseigenaar Rabo Vastgoedgroep na intern onderzoek met NLP, neurolinguïstisch programmeren, een in de Verenigde Staten ontwikkelde vorm van psychologisch inprenten.

Bouwfondsmedewerkers doen alsof het slechts zelden voorkomt dat ze een sessie met Vijsma hebben gehad. Maar onderzoekers van de Rabo Vastgoedgroep weten jaren later op basis van agenda’s van anderen een agenda van Vijsma samen te stellen. Tussen april 1997 en december 2004 blijkt Vijsma al 764 een-op-eengesprekken met Bouwfondsmanagers gevoerd te hebben. In werkelijkheid zijn het er nog veel meer geweest, zo blijkt uit het bestuderen van oude e-mails. Jaarlijks heeft Vijsma ook een uitgebreide ontmoeting met de directeur personeelszaken van Bouwfonds, ook na diens vertrek.

Edwin de Roy van Zuydewijn, die door Bouwfonds wordt ingehuurd om een rapport te maken over buitenlandse expansie, vertelt in de Volkskrant dat ook hij en prinses Margarita meedoen aan ‘boeddhistische sessies’. Nico neemt zelf de mental healing-sessies met Margarita voor zijn rekening. Rond haar huwelijk in de zomer van 2001 zit ze op 6 augustus 2001 in het Amsterdamse Hilton Hotel tegenover Vijsma in een lege ruimte. ‘Hoeveel ruimte heb je nodig om je heen,’ vraagt Nico volgens het Volkskrant-artikel. ‘Heel veel,’ gebaart Margarita. Tijdens het ‘gronden’ moet ze ‘alles uit haar geestelijke koker kunnen laten lopen’ en zich ‘schoon laten wassen’.

Vijsma zette naar eigen zeggen zijn gesprekspartners op een stoel en vertelde ze over hun zeven chakra’s. Ze moesten diep ademhalen en de gedachten naar hun stuitbeentje brengen, aldus de Volkskrant. Hij vertelde ze eerst dat ze op een zuil zaten, en later in sessies dat het een stortkoker was. ‘Dump nu al je teringzooi. Al het gezeik, stort het naar beneden, naar het midden van de aarde,’ aldus de krant.

Vijsma houdt zich ook bezig met wereldse zaken. Volgens getuigen is hij een ‘klusjesman’ en ‘wegvoorbereider’ van Van Vlijmen. Hij verricht zo nu en dan ‘faciliterende betalingen’. De Rabo Vastgoedgroep concludeert na onderzoek: ‘Het is moeilijk de rol van Vijsma achteraf af te leiden uit de documentatie en gesprekken. De werkzaamheden van de heer Vijsma zouden advisering (al dan niet met betrekking tot projecten) en coaching betreffen. Uit de ons bekende informatie blijkt dat hij met name een niet geheel duidelijke rol op de achtergrond speelde (…) terwijl hij, zo meent een aantal geïnterviewden, geen specialist was in bouwen of ontwikkelen.’

‘Men moet erbij zijn geweest om het te begrijpen’, zeggen oud-Bouwfondsmedewerkers. Vijsma is voor velen een man met twee gezichten en met letterlijk twee stemmen. ‘Hij is bijzonder aardig en charmant,’ is een veelgehoorde reactie op de vraag wie Vijsma is. ‘Veel van hem geleerd,’ zeggen oud-Bouwfondsmedewerkers. ‘Een man met wie ik zo weer zou werken,’ zegt een oud-directeur van een evenementenbureau dat veel organiseert voor Bouwfonds. ‘Een sparringpartner.’ Van Vlijmen zegt zich bewust geweest te zijn van ‘de kracht Vijsma’ en de ‘impact die hij heeft op mensen’. Maar tegenover eerdere onderzoekers van de Rabo Vastgoedgroep bagatelliseert hij de vijandige uitstraling van zijn oom. ‘Als mensen bang zijn voor hem zegt dat iets over die mensen.’ Gewelddadig is Vijsma niet in de ogen van zijn neef, hooguit intimiderend. Hij ‘helpt’ mensen een besluit te nemen ‘als ze ergens omheen draaien’. Hij kan niet eens rekenen, zegt zijn neef, maar gaat wel vaak mee om mensen tot zaken en besluiten te brengen. Want Nico ‘staat boven de materie’.

Vijsma heeft ook een verontrustende schaduwzijde. Van Vlijmen zelf erkent dat mensen vaak schrikken als de verschijning Vijsma zijn kamer binnenkomt. Sommige voor de Rabodochter geïnterviewde personen zeggen dat Vijsma hen intimideert. Hij schreeuwt en sommigen voelen een dreiging van fysiek geweld. Tegen de interne onderzoekers van de Rabo Vastgoedgroep is verklaard dat ook fysiek geweld is gebruikt. ‘Mensen zijn over de grond geschopt,’ wordt verklaard. De onderzoekers vinden hiervoor echter geen nadere bevestiging. Gemeld wordt dat medewerkers zo angstig zijn, dat een van hen huilend op de grond ligt en schreeuwt dat hij ‘echt wel mee zou doen’ met de praktijken van Van Vlijmen en Vijsma.

Een andere Bouwfondsmedewerker besluit ontslag te nemen en krijgt prompt een half uurtje later Nico aan de telefoon. ‘Je hebt wel vrouw en kinderen,’ zegt Nico dreigend. ‘Je dient wel je hypotheek te betalen.’ De medewerker schrikt zich een ongeluk en voelt zich ‘zeer bedreigd’. Een kleine vastgoedontwikkelaar, die niet aan Bouwfonds is gelieerd, heeft op een zeker moment op zijn eigen kantoor een afspraak met onderdirecteur Dennis Lesmeister om te praten over een gezamenlijk project. Komt er een onbekende man met twee bodyguards binnenlopen. De oudere man draagt een lange jas en een zonnebril en is een curieuze verschijning voor de ontwikkelaar. ‘Wij nemen dit project over,’ zegt de man. De toon van deze enkele opmerking en de hele setting zijn zo bedreigend voor de vastgoedontwikkelaar dat hij ‘enige tijd in het buitenland onderduikt’.

Een ex-medewerker zegt: ‘Voordat je met je buurman praat, kijk je eerst om je heen, want straks nemen ze je ook te grazen. Er heerste angst. Voor het onverwachte, het onberekenbare. Dat leidde tot individualisering binnen het bedrijf. Alle loyaliteit en collegialiteit verdwijnen. Je wendt je af van een ander, omdat je het risico wil vermijden dat je meegesleept wordt als de ander onverwachts in ongenade valt.’

Oud-Bouwfondsvoorman Jaco Reijrink zegt later tegen de FIOD-ECD: ‘Ik heb weleens gehoord dat er een secretaresse is geweest bij Bouwfonds Vastgoedontwikkeling die toen zij daar kwam werken een gesprek moest hebben met Vijsma. Het licht was dan gedimd en er stond een muziekje op. Vijsma zei dan dat ze wel loyaal moest zijn. Dat meisje heeft vervolgens haar baan daar opgezegd en is ergens anders bij Bouwfonds gaan werken.’

Tegelijkertijd worden andere werknemers verwend. Maar wel op zo’n manier dat anderen binnen de club van vastgoedontwikkeling dat te weten komen. ‘Hij kon met een stralende glimlach een horloge in je zak laten glijden, maar wel zo dat iedereen het zag,’ zegt een voor de Rabo Vastgoedgroep geïnterviewde Bouwfondswerknemer over Van Vlijmen. Van Vlijmen en Vijsma delen bonussen in contanten uit in gesloten envelopjes. Met de traktaties creëert het duo een afhankelijkheid en loyaliteit bij een groepje jonge ambitieuze vastgoedjongens. Die realiseren zich na verloop van tijd dat ze niet meer terug kunnen uit hun gouden kooi.

Dat kan een verklaring zijn waarom een deel van de vertrouwelingen van het eerste uur tot eind 2007 loyaal blijft. Cadeautjes en geldbedragen gaan ook naar externe adviseurs, zoals makelaars, projectontwikkelaars en fiscalisten. Volgens een oud-medewerker wordt bij makelaars, die courtage in rekening brengen, weleens een nulletje extra bijgeschreven. In plaats van 300.000 is het drie miljoen, zegt Van Vlijmen. ‘Er staat niet in de wet dat je niet meer mag hebben dan je vraagt,’ zegt hij dan lachend.

Van Vlijmen werkt in het begin heel erg hard. Hij runt zijn onderdeel met strakke hand en strikte zakelijkheid. Van Vlijmen is volgens ex-collega’s in zichzelf gekeerd, moeilijk benaderbaar en onzichtbaar voor de rest van de Bouwfondsorganisatie. Hij hanteert korte en geïsoleerde communicatielijnen. Opvallend is dat ook de mensen van Van Vlijmen zich niet laten zien op personeelsuitjes. Secretaresses zeggen dat het niet verboden is, maar dat het zeker niet wordt gestimuleerd. Het maken van afspraken met de vastgoedontwikkelingsclub en andere onderdelen van Bouwfonds voor algemene vergaderingen blijkt onmogelijk. Van Vlijmen werkt bewust met kleine teams van vaste medewerkers. Al snel weet men binnen Bouwfonds Vastgoedontwikkeling nauwelijks van elkaar wat men doet.

Het solistisch opereren in aparte teams, die niet met elkaar communiceren, wordt een paar jaar later in een memo van 14 september 1998 schriftelijk vastgelegd door Van Vlijmen, zijn onderdirecteur Stradmeijer en de financiële man Lambert. Per project wordt een persoon aangesteld als aanspreekpunt die het hele traject de teugels in handen heeft en de kosten in de gaten houdt. Deze vertrouweling krijgt dan een volmacht met vergaande bevoegdheden. Van acquisitie tot ontwikkeling tot oplevering werkt hij vooral alleen. Gevolg is dat iedereen vooral bezig is met zijn eigen project. Eens per week rapporteert de betreffende projectontwikkelaar aan Van Vlijmen. Er zijn nooit afdelingsbrede overleggen over lopende projecten. Door deze cellenstructuur en het strakke militaire regime blijven dubieuze afspraken, kostenoverschrijdingen en eventuele onregelmatigheden dan ook niet alleen onzichtbaar binnen Bouwfonds, maar ook binnen de rest van de club van Van Vlijmen. Dat veel werk wordt uitbesteed aan onderontwikkelaars en architecten geeft nog meer speelruimte. Het echte werk wordt gedaan door externe partijen.

Het onderdeel Bouwfonds Vastgoedontwikkeling wordt geleid door Van Vlijmen ‘als ware Van Vlijmen Vastgoed nooit overgenomen door Bouwfonds,’ stellen onderzoekers in een driehonderd pagina’s tellend rapport dat de Rabo Vastgoedgroep vele jaren later laat opstellen. Sterker, zo concluderen de onderzoekers, er is sprake van een ‘omgekeerde integratie’. De bestaande Bouwfondsorganisatie wordt eigenlijk geïntegreerd in de Van Vlijmenorganisatie. Van Vlijmen zelf schrijft in een afscheidsboek voor Bouwfondsbestuursvoorzitter Cees Hakstege dat Hakstege hem heeft beloofd ‘dat het hem niet ging om het inpassen van mijn bedrijf in een bestaande structuur, maar veel eerder om het aanhaken van een wagon aan een snel rijdende trein’.

Van Vlijmen en Vijsma zijn er alleen maar content mee. In een van zijn zeldzame verklaringen tegenover de FIOD-ECD zegt Vijsma over zijn aantreden bij Bouwfonds: ‘Toen ik binnenkwam, trof ik een stel sufkonten aan die feitelijk niets hoefden te doen voor hun geld doordat de gemeenten bakken met geld uit de ramen schoven. Mijn binnenkomst, met die van Jan van Vlijmen, was een revolutie voor velen bij Bouwfonds. Ik zal daar ook wel kwaad bloed gezet hebben bij een groot deel van het personeel.’ De acties van Nico Vijsma en Jan van Vlijmen hebben een heilzame uitwerking op het Bouwfonds gehad, meent Nico: ‘Na vijf jaar Van Vlijmen en Vijsma was Bouwfonds nummer twee in Nederland op het gebied van commercieel vastgoed.’