Gerbert van der Aa

Khaddafi’s woestijn

Reis door het ongrijpbare Libië

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl

© 2010 Gerbert van der Aa
Alle rechten voorbehouden
Eindredactie Yulia Knol
Omslagontwerp Bureau Beck
Ontwerp binnenwerk Yulia Knol
Omslagfoto’s Tom van der Leij
Topografische kaart Marcel Groenen, Macareves
ISBN 978 90 468 0831 3
NUR 686
www.nieuwamsterdam.nl/khaddafi’swoestijn
www.gerbertvanderaa.nl
Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0639 5

Inhoud

Het rijkste land van Afrika

Het interview (1)

De draaiende dictator

Tweede keus voor migranten

Politieke experimenten

Khaddafi’s tenten

Het interview (2)

Moeizame zoektocht naar olie

Sparen voor later

Gevaarlijker dan aids

Het interview (3)

Kamperen tussen de zandduinen

Redder van Afrika

Water uit de woestijn

De kliek rond de grote leider

Het interview (4)

Acht kleine Khaddafi’s

Verantwoording

Geraadpleegde literatuur

Het rijkste land van Afrika

De grote leider is overal. Op het Groene Plein, in het centrum van de hoofdstad Tripoli, staat een gigantisch billboard waarop hij strijdvaardig zijn vuist balt. Om de hoek, langs de boulevard met uitzicht op de Middellandse Zee, is de Libische leider te zien in een bruin, wollen gewaad. Het humeur van de inmiddels 67-jarige Moeammar al-Khaddafi lijkt er in de loop der jaren niet beter op geworden. Op recente portretten kijkt de excentrieke dictator met een norse blik voor zich uit, of hij draagt een donkere zonnebril. Alleen op oudere afbeeldingen is hij weleens lachend te zien.

‘Dat is de man met wie we het moeten doen,’ zegt winkeleigenaar Ibrahim, die in het centrum van Tripoli gouden sieraden verkoopt. Ibrahim lacht. ‘Ik denk dat Khaddafi in zijn hart een goed mens is. Als hij oproept tot gelijkwaardigheid en gerechtigheid geloof ik hem. Maar helaas komt er van zijn mooie woorden in de praktijk weinig terecht.’ Het grote probleem met Khaddafi is volgens Ibrahim dat hij ongeduldig en zelfgenoegzaam is. ‘Als hij zijn zin niet krijgt, gaat hij raar doen. Zowel in Libië als daarbuiten weet iedereen waar dat toe kan leiden.’

Ik ben in de winkel van Ibrahim, een slanke man met krullend haar en pientere ogen, omdat ik euro’s wil wisselen. Geldautomaten die westerse bankpassen accepteren zijn zeldzaam in Libië, voor lokale dinars moet je bij een bank lang in de rij staan. Vandaar dat ik met een portemonnee vol contant geld naar Libië ben gekomen. Op vrijwel elk moment van de dag zijn euro’s en dollars op straat in een handomdraai te wisselen. Met name goudhandelaren hebben de naam dat ze staan te springen om harde valuta, maar bij verkopers van andere geïmporteerde spullen lukt het meestal ook wel.

Nadat ik mijn geld heb geteld, vraag ik Ibrahim naar zijn mening over Khaddafi. Vaak kijken Libiërs schichtig om zich heen als ik vraag wat ze van hun leider vinden. Ze brengen het gesprek haastig op een ander onderwerp, zelfs als ze zeker weten dat er niemand meeluistert. Maar Ibrahim, die een strak gesneden, donkerbruin pak draagt, heeft geen moeite met mijn vraag. ‘Khaddafi kan niet samenwerken,’ analyseert hij. ‘Daardoor mislukken veel van zijn plannen. Alleen met botte machtspolitiek slaagt hij erin te regeren.’

Internationaal trok Khaddafi vooral aandacht door zijn steun aan allerlei terroristische organisaties. Zijn grote drijfveer is woede over de neokoloniale houding van westerse regeringen, die volgens hem overal ter wereld mensen uitbuiten in hun jacht op olie en andere natuurlijke rijkdommen. Khaddafi gaf toe wapens te hebben gestuurd aan de Noord-Ierse IRA. Volgens westerse inlichtingendiensten zat hij ook achter aanslagen op twee passagiersvliegtuigen: in 1988 op een Amerikaans toestel boven het Schotse Lockerbie, een jaar later op een Frans toestel boven het Afrikaanse Niger.

In de winkel van Ibrahim, die slechts een paar vierkante meter beslaat, hangt een foto van Khaddafi aan de muur. ‘Als ondernemer ben je min of meer verplicht een portret op te hangen,’ zegt Ibrahim. ‘Anders krijg je bezoek van allerlei types die moeilijk gaan doen.’ Sommige winkeleigenaren hebben een geschilderd portret aan de muur, Ibrahim heeft gekozen voor een oude foto. ‘Toen zag hij er tenminste nog goed uit.’ Op recente foto’s heeft Khaddafi vaak een nogal verlopen hoofd en te lang haar, dat eruitziet alsof het al weken niet is gewassen. ‘Er gaan geruchten dat hij te veel hasj rookt,’ lacht Ibrahim.

De gewelddadige buitenlandse politiek van Khaddafi is de afgelopen tien jaar langzaam afgebouwd. Terrorisme staat niet meer op de agenda, het kernwapenprogramma werd gestaakt. Nadat Libië in 1999 de twee verdachten van de Lockerbie-aanslag uitleverde, beëindigden de Verenigde Naties de internationale sancties. Maar de koerswijziging betekent niet dat Khaddafi zijn wilde haren kwijt is. Oproepen tot geweld tegen het Westen doet hij niet meer, maar met woorden blijft hij de strijd aanbinden. Geregeld trekt hij de aandacht met boude uitspraken. Onlangs nog beweerde Khaddafi dat Barack Obama een minderwaardigheidscomplex heeft vanwege zijn huidskleur. Ook riep hij dat Somalische piraten het recht hebben om schepen te kapen.

‘Khaddafi heeft een ziekelijke behoefte aan aandacht,’ meent Ibrahim. ‘Hoe hij aandacht trekt lijkt hem steeds minder uit te maken. Als de mensen maar over hem praten.’ Dat Khaddafi van alles roept waarvan niemand iets begrijpt, lijkt hem niet te deren. De oorlog in de Soedanese regio Darfur is de schuld van Israël, zei hij tijdens een persconferentie. Maar op de vraag waaruit de Israëlische bemoeienis in de praktijk bestaat, wist hij geen antwoord te formuleren. Iedereen weet dat het zo is, was Khaddafi’s enige reactie.

Op de weg terug naar mijn hotel zie ik in een etalage horloges liggen met de afbeelding van Khaddafi. Op de markt in de oude medina, met smalle steegjes en wit geschilderde gebouwen, liggen ansichtkaarten, sleutelhangers en T-shirts met zijn beeltenis. Of de artikelen goed verkopen is de vraag, want ik zie er bijna niemand mee rondlopen. Sommige ansichtkaarten zijn al zeker twintig jaar oud. Op een ervan is een jeugdige Khaddafi te zien, die gekleed in een Adidas-trainingspak een balletje hoog houdt. Aan zijn voeten draagt hij geen sportschoenen, maar zwarte leren laarzen.

Kolonel Khaddafi, die op 1 september 1969 door een staatsgreep aan de macht kwam, is de onbetwiste leider van Libië. Jarenlang werd hij in één adem genoemd met Saddam Hoessein in Irak en Kim Jong-il in Noord-Korea, maar inmiddels heeft hij zijn leven gebeterd. Waarschijnlijk heeft de toenemende Amerikaanse druk hem aan het denken gezet. Van een schurkenstaat die behoorde tot de As van het Kwaad is Libië veranderd in een respectabele internationale bondgenoot. Als laatste stap werden begin 2009 de diplomatieke relaties met de Verenigde Staten volledig hersteld. In westerse hoofdsteden is Khaddafi een graag geziene gast.

Tegenover het nieuwe buitenlandbeleid staat een praktisch onveranderd binnenlandbeleid. Khaddafi regeert als een dictator. Honderden mensen zitten al jarenlang vast zonder eerlijk proces. Martelen komt veel voor. Officieel zijn Libiërs volgens Khaddafi vrij om hun mening te uiten. Maar wie dat ook werkelijk doet, loopt flinke kans te worden vastgezet. Zelfs gerenommeerde politici kunnen van de ene op de andere dag achter de tralies verdwijnen. Gewone burgers die kritiek leveren, krijgen bezoek van de veiligheidsdienst, waarbij ze in het minst erge geval alleen maar in elkaar worden geslagen.

Ook buitenlanders lopen risico. In 1999 werden vijf Bulgaarse verpleegsters en een Palestijnse arts opgepakt nadat in een Libisch ziekenhuis ruim vierhonderd kinderen besmet waren geraakt met het aidsvirus. De zes werden gemarteld met stroomstoten. Hoewel diplomaten en andere onafhankelijke waarnemers ervan uitgaan dat de Libische ziekenhuisdirectie de hoofdverantwoordelijke was voor de besmettingen, omdat ze al jaren de slechte hygiënische situatie negeerde, werden de zes veroordeeld tot de doodstraf. Pas na grote internationale druk kregen ze in 2007 gratie. De Palestijnse arts verblijft nu in Nederland, waar zijn ouders na hun vlucht uit Libië asiel kregen.

Ik logeer in Tripoli in een klein hotel in het centrum. Het ligt in een smal straatje, boven een Tunesisch restaurant. Net als veel Libiërs spreekt de receptionist alleen Arabisch. Op middelbare scholen in Libië was onderwijs in westerse talen jarenlang verboden omdat Khaddafi dat een vorm van neokolonialisme vond. Buitenlanders die met Libiërs wilden communiceren moesten maar Arabisch leren. Pas een paar jaar geleden is dit veranderd. Staatsscholen geven nu wel les in Engels, maar er zijn nog steeds niet veel Libiërs die het spreken.

In de lobby van mijn hotel heb ik afgesproken met Mabrouka, een studente tandheelkunde aan de universiteit van Tripoli. Ze komt me ophalen om bij haar thuis te gaan eten. Een half uur te laat komt Mabrouka aanwandelen. ‘Ik zat met de auto vast in het verkeer,’ excuseert ze zich. Net als bijna alle vrouwen in Libië draagt Mabrouka een hoofddoek, gecombineerd met hippe westerse kleren. In tegenstelling tot veel leeftijdgenoten spreekt ze uitstekend Engels. ‘Voor mijn studie moet ik veel Engelstalige boeken lezen,’ legt ze uit.

Een paar dagen geleden ontmoette ik Mabrouka op straat. Ze sprak me spontaan aan, zoals wel vaker gebeurt in Libië. Ze wilde graag haar Engels oefenen, zei ze. Sinds Libië geen schurkenstaat meer is neemt het aantal westerse bezoekers langzaam toe, maar op veel plaatsen zijn ze nog een bezienswaardigheid. Niet zelden word ik met gulle gastvrijheid en groot enthousiasme onthaald. De meeste Libiërs zijn blij dat er een einde is gekomen aan de jarenlange internationale isolatie van hun land.

In de auto van Mabrouka’s broer rijden we naar haar ouderlijk huis. Terwijl uit de radio een nummer klinkt van de Duitse hardrockband de Scorpions vraagt Mabrouka wat mijn indruk is van Libië. Ik antwoord dat ik de meeste Libiërs heel aardig vind, maar dat ik van de leider van de natie niet zo’n hoge dunk heb. Mabrouka reageert verbaasd. ‘Dat meen je toch niet,’ zegt ze. ‘Natuurlijk heeft hij wat minder goede kanten, maar alles bij elkaar ben ik heel tevreden. Armoede bestaat hier niet. Kijk naar de landen om ons heen. We hadden het een stuk slechter kunnen treffen.’

Daar heeft Mabrouka gelijk in. Door de enorme hoeveelheden olie en gas in de bodem is Libië relatief rijk. Het OPEC-lid behoort tot de twintig grootste producenten ter wereld. De welvaart is minder groot dan in de oliestaten aan de Golf, maar met een gemiddeld jaarinkomen van ruim zevenduizend euro is Libië het rijkste land van Afrika. De baten uit de oliewinning gaan voor een groot deel naar personen uit Khaddafi’s omgeving, maar gewone mensen profiteren ook. Eerste levensbehoeften, zoals brood, zijn extreem goedkoop doordat de regering ze subsidieert. Benzine kost 0,10 euro per liter, een stokbrood gaat voor 0,03 euro over de toonbank. Importtarieven bestaan niet of zijn laag. Een nieuwe Chevrolet, een populaire auto in Libië, is al te koop voor minder dan vijfduizend euro.

‘Het ontbreekt ons aan weinig,’ benadrukt Mabrouka. De salarissen zijn volgens haar heel redelijk. ‘Twee van mijn zussen zijn onderwijzeres. Ze verdienen ongeveer vierhonderd dinar [tweehonderdtwintig euro] per maand. Dat is niet heel veel, maar ook niet heel weinig. Als je bij je ouders woont kun je daar prima van rondkomen.’ Onderwijs is gratis in Libië en krijgt van de regering veel aandacht, waardoor het percentage analfabeten aanmerkelijk lager is dan elders in Afrika. Op de Human Development Index van de Verenigde Naties, een goede graadmeter voor de algehele welvaart, stond Libië in 2009 op plaats 55. Dat is op de lijst van 182 landen hoger dan bijvoorbeeld China en Rusland.

Het huis van Mabrouka staat in de wijk Gurji. Het is een eenvoudige maar ruime woning van twee verdiepingen, waar ze samen met haar ouders, twee broers en drie zussen woont. In de woonkamer, waar lichtrode matrassen op de grond liggen, zitten Mabrouka’s broers en zussen op kussens op de grond. Sommigen zijn speciaal voor mij naar huis gekomen. Mabrouka’s vader, die tien jaar geleden een hersenbloeding kreeg, zit in een rolstoel. Haar bedlegerige moeder kijkt in een aangrenzende kamer naar Italiaans voetbal.

Al snel komt Mabrouka de kamer binnen met een grote pan couscous met kip, die ze op een zilveren blad voor mijn neus zet. Daarna verschijnen kleine schaaltjes met olijven en tajine, een Noord-Afrikaanse specialiteit. In tegenstelling tot Marokko is deze tajine geen stoofpot met groenten, maar een hartige taart. ‘Ik wil dat je zoveel eet als je kunt,’ zegt Mabrouka. ‘Er is genoeg.’ Mabrouka en haar familie eten zelf niet mee. ‘In Libië hoort eerst de gast te eten,’ legt ze uit. ‘Pas daarna is het onze beurt.’ Ik protesteer, maar de familie is niet op andere gedachten te brengen. Dus begin ik maar. De maaltijd is heerlijk, maar omdat ik als enige eet terwijl de rest toekijkt, voel ik me wat ongemakkelijk. Telkens als ik even stop met eten, schuift Mabrouka of een van haar zussen een nieuw schaaltje voor mijn neus.

Na de maaltijd is er zoete Chinese thee, zoals gebruikelijk in Libië. Doordat Mabrouka me voortdurend aanmoedigde meer te nemen, heb ik een beetje last van een opgeblazen gevoel. Gelukkig kan ik op de kussens uitstekend onderuit gaan liggen. Bij het afscheid krijg ik een fles Libische olijfolie cadeau uit de Nafusa, de bergstreek ten zuidwesten van Tripoli waar de familie oorspronkelijk vandaan komt. Met indrukwekkende hartelijkheid zwaait de familie me uit en Mabrouka brengt me samen met haar broer in de auto terug naar het hotel.

Op de weg van Gurji naar het centrum van Tripoli passeren we de compound waar Khaddafi verblijft als hij in Tripoli is. Het complex is omgeven door een hoge muur die in twee tinten groen is geschilderd. Voor de poort staat een aantal soldaten naast een fourwheeldrive in camouflagekleuren. Wat er achter de muren is van Bab Aziziya, zoals het complex heet, is niet te zien. Bezoek wordt niet toegelaten. Alleen goede contacten van Khaddafi mogen naar binnen.

In april 1986, toen de spanningen tussen Libië en de Verenigde Staten in rap tempo opliepen, liet de Amerikaanse president Ronald Reagan Bab Aziziya bombarderen. De ‘gekke hond van het Midden-Oosten’, zoals Reagan Khaddafi noemde, zou achter een bomaanslag zitten op een discotheek in Berlijn twee weken eerder. Daarbij kwamen twee Amerikanen om. Ook kreeg Khaddafi de schuld van bomaanslagen op de vliegvelden van Rome en Wenen, waarbij meer dan veertig doden vielen.

Bij het Amerikaanse bombardement op Bab Aziziya kwamen meer dan honderd Libiërs om het leven. De meeste doden vielen door afgezwaaide bommen die terechtkwamen op een woonwijk naast de compound. Volgens Khaddafi was een van de slachtoffers zijn geadopteerde dochter. Een deel van de vernielingen die het bombardement aanrichtte is nooit hersteld. Als westerse staatshoofden op bezoek komen laat Khaddafi ze bijna altijd de schade van destijds zien, met als begeleidende boodschap dat niet de Libiërs maar de Amerikanen het grootste terroristische verleden hebben.

Libië kende in de jaren tussen 1980 en 1990 een periode van toenemende repressie. Critici en opposanten van het bewind werden keihard aangepakt. Velen werden doodgemarteld. Duizenden Libiërs verdwenen nadat ze door de geheime politie waren gearresteerd. Van een groot deel van hen is nooit meer wat vernomen. Vele anderen vluchtten naar het buitenland; onder meer Groot-Brittannië en de Verenigde Staten namen veel ballingen op. Ook trokken veel Libiërs naar Egypte. Maar zelfs in het buitenland waren ze niet veilig. Alleen al in Europa werden meer dan tien Libische ballingen vermoord.

Othman, journalist bij een grote Libische krant, studeerde in de jaren tachtig aan de universiteit van Tripoli. ‘Elk jaar op 7 april werden op het universiteitsterrein een aantal studenten opgehangen,’ vertelt hij. ‘Ze waren schuldig bevonden aan staatsondermijnende activiteiten, zoals het regime dat noemde.’ Samen met duizenden andere studenten was Othman verplicht om toe te kijken. ‘Khaddafi wilde zo andere studenten waarschuwen. Wie mij weg wil hebben zal hetzelfde overkomen, was de boodschap. Soms waren er ook executies live op televisie.’

De Libische schrijver Hisham Matar, die al jarenlang in Londen woont, schreef een indringend boek over de repressie in de jaren tachtig. In zijn roman In the Country of Men, in het Nederlands vertaald als Niemandsland, beschrijft Matar de lotgevallen van een Libisch gezin. Een goede vriend van de familie, actief in een illegale beweging die ijvert voor democratie, wordt gearresteerd. Een paar weken later is rechtstreeks op televisie te zien hoe de man wordt opgehangen. Ongeveer tegelijkertijd verdwijnt de vader, die na ernstige martelingen uiteindelijk weer vrijkomt.

‘Het was een verschrikkelijke periode,’ zegt Othman. ‘De veroordeelde studenten werden op een stoel gezet met een touw om hun nek, waarna de beul de stoel wegschopte. Sommigen smeekten nog om vergeving, maar daar werd niet naar geluisterd.’ Na de eerste executie moesten Othman en de andere toeschouwers naar een andere zaal, waar de volgende executie plaatshad. ‘Net als de meeste andere studenten was ik diep geschokt. Om me heen schreeuwden sommigen van ontzetting. Toen ik thuiskwam, sloot ik me in mijn kamer op. Twee dagen lang heb ik geen woord kunnen uitbrengen.’

Ik zit met Othman op een terras op het Djezair-plein. Aan witte plastic tafels zitten we onder een overkapping. De wit geschilderde neoclassicistische gebouwen met balkons stammen uit de periode tussen 1911 en 1943, toen Libië een Italiaanse kolonie was. Dictator Benito Mussolini was geregeld in Tripoli. Tijdens een recent bezoek aan Italië klaagde Khaddafi omstandig over het grove Italiaanse geweld tijdens het koloniale bewind, maar het valt niet te ontkennen dat hijzelf de afgelopen decennia vaak op even wrede wijze heeft huisgehouden.

Tegenwoordig vinden zelden nog executies plaats in Libië. Khaddafi heeft openlijk toegegeven dat hij daarmee te ver is gegaan. Maar Othman hecht weinig waarde aan de excuses. ‘Iedereen weet hoe onvoorspelbaar Khaddafi is. In de meer dan veertig jaar dat hij nu aan de macht is, is hij al zo vaak van koers veranderd. Een keer extra kan er ook nog wel bij. De angst voor hem zal altijd blijven bestaan.’ In zijn werk als journalist dient Othman voortdurend op te passen dat hij niet te ver gaat. Onlangs nog werd een collega gearresteerd omdat hij schreef over jonge vrouwen die beweerden dat ze seksueel misbruikt waren in een weeshuis. ‘Ik sluit niet uit dat ik het land uit vlucht,’ zegt Othman. ‘Ik heb mijn koffer al klaarstaan.’

Othman bestelt twee koffie. Ik kan kiezen tussen cappuccino en espresso; net als de gebouwen om me heen een overblijfsel uit de Italiaanse koloniale periode. Op een terras aan de overkant lurken twee mannen aan een waterpijp. Allebei hebben ze hun eigen apparaat, gemaakt van glas en minstens een meter hoog. De tabak geurt naar honing. Via een felrode slang inhaleren de mannen de rook. Het water in de pijp borrelt.

Ik vraag Othman waarom de executies op de universiteit altijd op 7 april plaatshadden. ‘Dat was toeval,’ vertelt hij. ‘De eerste keer gebeurde het op 7 april 1979. Omdat Khaddafi zo tevreden was over het resultaat besloot hij er een gewoonte van te maken, elk jaar op die dag.’ Behalve in Tripoli werden op die datum ook op andere universiteiten in het land studenten opgehangen. ‘Elk jaar op 7 april waren er verspreid over het hele land ongeveer zeven of acht executies.’

Othman schudt niet-begrijpend zijn hoofd. Volgens hem is het schandalig dat Khaddafi nooit is gestraft voor de wandaden uit het verleden. De Verenigde Staten en andere westerse landen lijken niet van plan om Libië erop aan te spreken. Ze maken zich alleen druk over eigen landgenoten die het slachtoffer werden van het Libisch geweld. Om de honderden Libiërs die Khaddafi liet doden bekommert zich vrijwel niemand.

Ik heb me de afgelopen dagen meerdere malen afgevraagd hoe scherp de Libische veiligheidsdienst mij in de gaten houdt. Journalisten die Libië bezoeken, krijgen in bijna alle gevallen een agent in burger toegewezen als begeleider, die hen vrijwel 24 uur per dag vergezelt. Om daaraan te ontkomen reis ik door Libië op een toeristenvisum, dat aanmerkelijk meer vrijheid biedt. Ook toeristen worden in de gaten gehouden, maar minder streng dan journalisten.

De enige verplichting voor toeristen houdt in dat ze voor enkele tientallen euro’s per dag een gids van een Libische reisagent inhuren. Maar die is lang niet altijd in je nabijheid. Als ik van de ene naar de andere stad reis in de 22 jaar oude Toyota Land Cruiser, waarmee ik vanuit Nederland naar Libië ben gereden, moet ik dat in gezelschap van een gids te doen. Maar eenmaal op de plek van bestemming kan ik zonder begeleiding mijn gang gaan. Pas als ik verder wil reizen dien ik de gids weer op te trommelen.

De afgelopen dagen heb ik niet het gevoel gehad dat ik gevolgd werd, hoewel het natuurlijk mogelijk is dat ik wel in de gaten word gehouden maar er alleen niets van merk. Geen enkele keer ben ik aangesproken door iemand die lastige vragen stelde. Ik pas uiteraard wel op dat ik niet te veel opval. Daarom bezoek ik zo weinig mogelijk regeringsinstanties. Ook vertel ik vaak niet dat ik journalist ben. Alleen Libiërs die ik denk te kunnen vertrouwen, bijvoorbeeld omdat ik met ze in contact kwam via Libische ballingen in het buitenland, stel ik op de hoogte van mijn echte identiteit.

In het kantoor van mijn Libische reisagent maak ik kennis met de gids die mij de komende weken zal vergezellen. Ik ben bij deze touroperator terechtgekomen omdat hij het goedkoopst is. Ik betaal 25 euro per dag voor de gids, terwijl concurrenten soms wel het driedubbele vragen. De reisagent heeft wel gewaarschuwd dat ik voor dat geld niet te veel moet verwachten.

Om kennis te maken, maak ik samen met mijn gids een wandeling door Tripoli. ‘Ik spreek helaas niet zo goed Engels,’ is een van zijn eerste zinnen. Nadat ik even met hem heb gepraat, concludeer ik dat het meevalt. Zelf spreek ik een beetje Arabisch, waardoor het redelijk lukt om te communiceren. De meeste moeite heb ik met zijn uitspraak. De gids spreekt sommige woorden zo raar uit dat ik pas na meerdere herhalingen begrijp wat hij bedoelt. ‘Government’ klinkt uit zijn mond als ‘gomment’.

Mijn gids behoort tot de Toeareg, een beroemd volk uit de Sahara. Hij is 28 jaar geleden geboren in een dorp in het zuiden van Libië. Zijn inmiddels overleden vader, die vrachtwagenchauffeur was, had meer dan twintig kinderen. Op verschillende plaatsen in de Sahara, zowel in Libië als in de buurlanden Algerije en Niger, had hij vrouwen wonen. Die kregen om de beurt een bezoek als hij onderweg was.

Met zijn verlegen blik en zenuwachtige lach is mijn gids niet echt cool. Zijn tanden staan zo schuin naar voren dat zijn mond bijna niet dicht kan. Van zijn kleding, een bruine ribbroek met een goedkope polyester trui, moet hij het ook al niet hebben. Het indrukwekkende traditionele gewaad van de Toeareg, met de bijpassende sluier, draagt mijn gids alleen op bruiloften en partijen. ‘Tegenwoordig kun je daar echt niet meer mee aankomen,’ zegt hij. ‘En al helemaal niet in de stad. Dan lachen mensen me uit.’

We lopen onder de oude stadspoort door, die vanaf het Groene Plein toegang geeft tot de middeleeuwse medina met zijn smalle steegjes. Handwerkslieden maken koperen schalen, op een bakfiets ligt een berg haarspeldjes te koop. Op een klein plein in de medina staat een oude triomfboog, die eraan herinnert dat Noord-Afrika ooit deel uitmaakte van het Romeinse Rijk. Tripoli heette in die tijd Oea. In de tweede en derde eeuw na Christus was zelfs een aantal Romeinse keizers afkomstig uit het huidige Libië.

‘Libië heeft een rijke geschiedenis,’ zegt de gids. Maar informatie over de Libische Romeinse keizers kan hij niet geven. ‘Ik weet vooral veel van de woestijn,’ verontschuldigt hij zich. ‘De heel oude geschiedenis is niet mijn specialiteit.’ Gelukkig zijn er reisgidsen om hier meer over te achterhalen. In de Lonely Planet lees ik dat Septimius Severus de eerste en belangrijkste Libische Romeinse keizer was. Hij regeerde van 193 tot 211.

In zijn portemonnee bewaart mijn gids een foto van zijn zesjarige zoon, die in Zwitserland blijkt te wonen. Het kind is het resultaat van een liefdesaffaire met een Zwitserse toeriste die hij zes jaar geleden in Libië ontmoette. Hij heeft zijn zoon slechts één keer gezien. Twee jaar geleden was de jongen een paar weken met zijn moeder op bezoek. De gids vertelt het onaangedaan, alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Zelf zag hij zijn vader ook zelden.

‘Voor een kind is het vooral belangrijk dat de moeder in de buurt is,’ zegt de gids. ‘Vrouwen weten immers van nature het beste hoe ze met kinderen om moeten gaan, mannen zijn daar veel minder goed in.’ Tot zo’n vijftig jaar geleden, toen de meeste Toeareg nog als nomaden leefden, waren mannen vaak slechts een paar weken per jaar bij hun vrouw en kinderen. De rest van de tijd trokken ze met schapen en kamelen door de woestijn.

Op mijn vraag aan de gids wat hij van Khaddafi vindt, krijg ik een ontwijkend antwoord. Hij mompelt wat en schakelt dan over op een ander onderwerp. Ik besluit om niet door te vragen. We zullen de komende weken nog tijd genoeg hebben om over de grote leider te praten. Bij het afscheid spreek ik met de gids af om overmorgen te vertrekken naar het zuiden van Libië. Om negen uur ’s ochtends zal hij zich melden in mijn hotel.

Het is inmiddels donker. Voor jonge Libiërs is dat het sein om met hun auto’s door de stad te gaan toeren. Bij het Groene Plein, omgeven door lichtmasten die je ook in voetbalstadions ziet, staan de bolides rijendik in de file. Behalve Amerikaanse Chevrolets zie ik veel gloednieuwe Koreaanse modellen van Hyundai en Daewoo. Uit de ramen hangen opgeschoten jonge mannen, die soms luid lachend naar me zwaaien.

’s Avonds is er niet veel te doen in Tripoli. In Libië geldt de islamitische wet, sharia, waardoor de wereld van mannen veelal strikt gescheiden is van de vrouwenwereld. In koffiehuizen zitten alleen mannen. Alcohol is verboden, discotheken zijn er niet. Zelfs concerten zijn zeldzaam. Traditionele muzikanten treden weleens op, maar popconcerten zijn verboden omdat ze volgens Khaddafi een uiting zijn van de verderfelijke westerse hippiecultuur.

Door de conservatieve regels is de straat een van de weinige plaatsen waar mannen en vrouwen elkaar kunnen ontmoeten. Jongens die in hun auto’s door de stad rijden, proberen contact te maken met jonge vrouwen die aan het winkelen zijn. Soms stoppen ze om een praatje te maken, hoewel de meeste vrouwen daar niet op ingaan omdat dat volgens de heersende mening ongepast is. Ook de fastfoodrestaurants in Tripoli zijn een populaire ontmoetingsplaats.

De meeste Libische jongeren hebben leren leven met de strenge regels van Khaddafi. Net als in andere landen waar de sharia geldt, kan in de illegaliteit bijna alles wat officieel is verboden. In Tripoli zijn regelmatig privéfeesten, waar gezondigd wordt tegen alle regels die Khaddafi de afgelopen veertig jaar heeft afgekondigd. Vooral jongeren uit rijke families gaan daarheen. Door hun invloedrijke ouders hoeven ze niet snel bang te zijn voor problemen met politie of veiligheidsdiensten.

‘Iedereen in Libië weet waar je illegaal alcohol kunt kopen,’ zegt Mahmoud, eigenaar van een computerbedrijf in Tripoli. ‘Wie genoeg geld heeft, kan alle gerenommeerde merken krijgen.’ Een fles Schotse whisky kost al snel honderd euro. Veel Libiërs stoken daarom zelf alcohol, wat aanzienlijk goedkoper is. Boka’a is de naam van de op jenever lijkende drank. Wie gepakt wordt met alcohol krijgt geen zweepslagen, zoals de islamitische wet eigenlijk voorschrijft. Meestal blijft het bij inbeslagname en een flinke boete.

In de auto van Mahmoud, een gloednieuwe witte Hyundai, rijden we door Tripoli. Aan de westzijde van de medina is een grote bouwplaats, waar Aziatische bedrijven een aantal imposante kantoortorens neerzetten. Op de schutting rond de bouwplaats zijn maquettes geplakt die tonen hoe de gebouwen eruit gaan zien. De futuristische vormen verraden dat Khaddafi grootste plannen heeft met de hoofdstad. Sommige inwoners van Tripoli vergelijken hun stad al met Dubai.

Regelmatig zijn er in Tripoli illegale feesten waar rockbands optreden, vertelt Mahmoud. Soms gaat dat goed, soms niet. Een hotel in de wijk Dahra, waar onlangs een illegaal rockconcert plaatsvond, werd de volgende dag door de politie gesloten. ‘Maar er zijn mazen in de wet,’ zegt Mahmoud. ‘Als de opbrengst van het concert voor een goed doel is, grijpt de politie meestal niet in.’ Meerdere rockbands in Tripoli spelen daarom ten bate van de Palestijnen.

Het wemelt in Tripoli van de illegale bordelen. Mahmoud zal me er een laten zien. Nadat hij de auto geparkeerd heeft, wandelen we vanaf het Groene Plein een smal steegje in. Een bochtje naar links, een bochtje naar rechts, totdat we uitkomen bij een klein hotel. Een smalle trap leidt naar de eerste verdieping, waar in een rokerige ruimte een aantal zwaar opgemaakte vrouwen zit. In de hoek staat een gokautomaat, waarop een man van middelbare leeftijd in een grijs colbert zijn geluk beproeft.

We bestellen een blikje cola en zakken onderuit op een ligbank. ‘De meeste hoeren zijn gastarbeiders uit Marokko, Tunesië en Egypte,’ vertelt Mahmoud. De vrouwen om ons heen proberen oogcontact te maken. Ze zijn bijna allemaal gekleed in een lang traditioneel gewaad zonder hoofddoek. Echt mooi vind ik ze niet, de meeste vrouwen zijn moddervet. ‘Libische mannen houden van gezette vrouwen,’ legt Mahmoud uit. ‘Je moet wat hebben om vast te pakken.’ Ik vraag Mahmoud of hij zelf ook weleens naar de hoeren gaat. ‘Natuurlijk,’ antwoordt hij. ‘Dat doet toch iedereen.’

Libische hoeren zijn volgens Mahmoud zeldzaam. De politie tolereert buitenlandse vrouwen die met prostitutie geld verdienen, maar tegen Libische hoeren treedt ze hard op. Kringen rondom Khaddafi ervaren het als een schande als vrouwen uit hun eigen land op die manier geld verdienen. Voor hoeren uit andere landen gelden afwijkende regels. Het gerucht gaat dat Khaddafi zelfs bewust buitenlandse hoeren naar Libië liet halen om de seksuele frustraties van Libische mannen te verlichten.

We lopen terug naar het Groene Plein. Bij een fontein zitten mannen op een bankje. Een aantal fotografen heeft racemotoren op het plein neergezet waarop voorbijgangers zich tegen betaling kunnen laten vereeuwigen. Uit de oude stadspoort komen winkelende Libiërs tevoorschijn, met tassen vol koopwaar. ‘Alles bij elkaar is Libië zo slecht nog niet,’ zegt Mahmoud. ‘Vermaak vinden is soms moeilijk, maar op andere punten hebben we weinig te klagen.’

Als ik terugloop naar mijn hotel denk ik na over wat de Libiërs mij de afgelopen dagen verteld hebben. Door het klimaat van angst is het moeilijk om erachter te komen wat mensen van Khaddafi vinden. Als Libiërs positief zijn, heb ik altijd het gevoel dat ze niet hun echte mening geven. Tegelijkertijd kan ik me voorstellen dat de relatieve welvaart en de recente hervormingen de bevolking mild stemmen. Zolang Libiërs zich gedragen zoals Khaddafi het graag ziet en niet protesteren, kunnen ze in redelijke welvaart leven. Dat is ook wat waard.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0639 5