Rik Smits

Het raadsel van
linkshandigheid

Hoe handvoorkeur
de wereld kleurt

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Rik Smits 2010

Alle rechten voorbehouden

Dit boek is een ingrijpende, geactualiseerde en uitgebreide
bewerking van Rik Smits: De linkshandige Picador. Over links- en
rechtshandigheid: feiten en verzinsels, Amsterdam 1993.

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto voorplat AE Pictures Inc.

Foto auteur Klaas Koppe

Tekstredactie Ariëla Legman

Foto blz. 358 Charlie Chaplin bespeelt linkshandig
de cello, ±1915 (U.S. Library of Congress).

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

NUR 740; 770; 860

ISBN 978 90 468 0837 5

www.nieuwamsterdam.nl/riksmits

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0744 6

INHOUD

1 Moedwil en misverstand

2 De linkshandige picador

3 Tegenpolen en tegenspraken

4 Taboes, seks en handwerk

5 Liefhebbers van links

6 Magie en bijgeloof

7 De ware aard van links en rechts

8 Vreemde figuren in de Enge Vallei

9 Hekserij en pogroms

10 Richtingenstrijd

11 De ideale soldaat

12 De veelvormigheid van eenzijdigheid

13 De kern van de zaak

14 De grote macht van een klein verschil

15 Hoe Freud zijn rechterkant terugvond en Poeh niet

16 Waarom een hollend konijn niet scheurt

17 De wet van Kuifje

18 Dode mannen en wulpse vrouwen

19 Maria’s kleine lastpost en andere portretten

20 Jantje huilt links, Jantje lacht links

21 De rondedans van het alfabet

22 Het gewicht van de lever

23 De zwartgallige opvattingen van Abram Blau

24 Gooi-en-smijtwerk

25 Denken over hersenen

26 Beestenspul

27 Andere asymmetrieën en voorkeuren

28 Telwerk

29 Linkshandig door genen

30 Linkshandig door hormonen

31 Hoe zelfs nadelige eigenschappen kunnen overleven

32 Linkshandigen als stiekeme tweelingen

33 De gevolgen: tegendraads, pervers en ziek

34 Twee linkerhanden: de schaal van Ford

35 De dwang der dingen

36 Schrijven en nuttige handwerken

37 De mythe van de stervende linkshandigen

38 Creatief, muzikaal, geniaal en beroemd!

Bibliografie

1
Moedwil en misverstand

‘Mijn man is ook linkshandig,’ zei de jonge vrouw bezorgd, ‘gaat-ie nou jaren eerder dood?’ Ik moest er wel om lachen, daar had je het weer! Het verhaal dat linkshandigen gemiddeld al heel jong zouden overlijden, doet al tientallen jaren de ronde. Het is een naargeestig sprookje dat een taai leven heeft, om twee redenen. Allereerst is er af en toe een wetenschapper die het nieuw leven inblaast om ook eens sensationeel uit de hoek te komen. Maar belangrijker is misschien nog wel de gretigheid waarmee de grote meerderheid van rechtshandigen het verhaal keer op keer omarmt: wat is er nou leuker dan veilig griezelen? Of het allemaal waar is, doet eigenlijk niet zo ter zake, het is vooral een onschuldig soort leedvermaak.

Juist het gemak waarmee zulke verhalen de wereld rondgaan, laat al zien dat mensen er niet echt in geloven. De meest gehoorde variant is dat linkshandigen gemiddeld negen jaar korter leven, terwijl zo rond de veertig de meesten al verdwenen zijn. Was dat werkelijk zo, dan zou linkshandigheid een heel, heel ernstige ziekte zijn. Een pestilentie die enorm veel jeugdige slachtoffers eist. Zo’n ziekte waar men slechts fluisterend en in omfloerste termen over spreekt; die liefst alleen met een afkorting wordt aangeduid:

‘Heb je ’t al gehoord? Caroline heeft LH!’
‘Wat, zij ook al?’
‘Ja, je hebt het niet van mij hoor, maar...’
‘Goh... er blijft die familie ook weinig bespaard, zeg.’

Maar zo gaat het niet.

Het begon allemaal in 1992, toen een Canadese psychologieprofessor die naar de naam Stanley Coren luisterde, een boek publiceerde waarin hij op basis van eigen onderzoek die verschrikkelijke onthulling deed dat linkshandigen gemiddeld negen jaar korter zouden leven. The Left-Hander Syndrome heette het, het linkshandigheidssyndroom. Gevoel voor drama kon je Coren niet ontzeggen, hij verwierf dan ook een zekere faam met zijn boek en verdiende er een leuk kapitaal mee. Maar verder ging iedereen over tot de orde van de dag. Geen politicus stelde Kamervragen, geen specialist kwam in de media het volk voorlichten. Er waren ook al geen ongeruste linkshandigen die zich in actiegroepen verenigden, net zomin als angstige ouderparen in spe die eisten dat al vroeg in de zwangerschap op deze fatale aandoening getest zou worden. Niemand drong aan op nader onderzoek. Nergens ter wereld werd zelfs maar een goedbedoelde postbus 51-campagne op touw gezet. Het linkshandige sterven bleef volksvermaak, en dat zijn echte ziektes niet.

Zoals met Corens boek, zo gaat het vaak als linkshandigheid eens in het nieuws komt: er flakkert even wat, maar meer dan een strovuurtje wordt het nooit. En de linkshandigen zelf laten gewoonlijk niet van zich horen. Ook dat is iets wat rechtshandigen altijd weer over het hoofd zien. In 1998 vroeg de Australische bioloog en journalist Geoff Burchfield tijdens een televisie-interview aan psycholoog Michael Corballis: ‘Waarom roept het onderwerp handvoorkeur toch zulke felle reacties op, vooral bij linkshandigen?’ Corballis begon in alle ernst aan een omstandig antwoord, maar raakte al gauw verstrikt in nietszeggende gemeenplaatsen. Niet dat Corballis een domme man is, dat is hij allerminst. Maar de vraag was even vanzelfsprekend als verkeerd. De merkwaardige handvoorkeur die linkshandigen tentoonspreiden, is iets waar juist rechtshandigen zich over verwonderen en druk maken. Die vinden de linkshandigen die ze af en toe tegenkomen maar vreemd. En ook wel interessant en een beetje eng. Voor linkshandigen is het allemaal de gewoonste zaak van de wereld. Die zien aan zichzelf en elkaar niets bijzonders, terwijl ze volkomen vertrouwd zijn met de rechtshandige wereld waarin ze leven. Zelfs aan die rare fascinatie van rechtshandigen voor hun afwijkende handvoorkeur zijn ze al van jongs af aan gewend.

Eigenlijk is dat jammer, want terwijl rechtshandigen zich voornamelijk opwinden over vermeende problemen en linkshandigen hun schouders ophalen, blijven allerlei echte raadsels liggen. Want naast gekookt eten en taal is het feit dat we in overgrote meerderheid een uitgesproken voorkeur voor onze rechterhand hebben, een van de weinige eigenschappen die uniek menselijk zijn. Voorkeur voor één hand is op zichzelf niet zo bijzonder, dat komt bij allerlei diersoorten ook voor, tot bij muizen toe. Maar de onevenwichtige verdeling tussen links- en rechtshandigen is dat wel: slechts een op elke tien mensen beschouwt zichzelf als linkshandig, terwijl er bij dieren gemiddeld altijd ongeveer evenveel linkspotigen als rechtspotigen lijken te zijn.

Toch weet nog altijd niemand met zekerheid te zeggen hoe het komt dat de een rechts- en de ander linkshandig wordt. Al even raadselachtig zijn de redenen die tot het ontstaan van linkshandigheid aanleiding gaven. Het moet in elk geval lang geleden gebeurd zijn, want een derde raadsel is hoe het kan dat er, voor zover na te gaan, door alle eeuwen heen en overal ter wereld een stabiele linkshandige minderheid van een procent of tien heeft bestaan. Daar komt nog bij dat de handvoorkeur in zekere zin een diepere, allesbepalende eigenschap van de mens weerspiegelt, namelijk dat onze hersenhelften elk hun eigen specialismen hebben. Toch verschilt de inrichting van het brein bij de meeste linkshandigen niet of nauwelijks van die van rechtshandigen.

Alsof dat allemaal nog niet verwarrend genoeg is, zijn de begrippen links en rechts ook nog eens lastig. Ze worden moeilijk aangeleerd en tamelijk gemakkelijk door elkaar gehaald, ook door volwassenen – rijinstructeurs weten maar al te goed hoe gemakkelijk een zenuwachtige leerling het stuur de verkeerde kant op zwiept. Tegelijkertijd bepaalt het onderscheid in links en rechts op ontzettend veel manieren hoe wij de wereld om ons heen inrichten, ervaren en begrijpen. Foto’s, tekeningen en schilderijen gehoorzamen aan onuitgesproken richtingswetten, maar ook films en stripverhalen.

Hoe succesvol sommige linkshandigen ook zijn, en hoe onopvallend de meeste, toch wordt linkshandigheid al sinds mensenheugenis geassocieerd met onhandigheid, en met onplezierige eigenschappen als onbetrouwbaarheid en onoprechtheid. Het Latijnse woord voor links, sinister heeft niet voor niets in letterlijk alle aan die taal verwante talen betekenissen als duister, naargeestig en onheilspellend gekregen. Ook de wetenschap blies op dit vlak van tijd tot tijd een flink partijtje mee. Zo wist de beruchte schedelmeter Cesare Lombroso rond 1900 te vertellen dat linkshandigheid een duidelijk teken van een misdadig karakter was en verkondigde de vooraanstaande Amerikaanse psychoanalyticus Abram Blau halverwege de twintigste eeuw dat linkshandigheid gelijkstond aan ‘infantiel negativisme’, zoiets als weigeren je bord leeg te eten. Beide heren hadden geen spoor van bewijs voor hun harde oordelen, maar dat mocht de pret niet drukken.

Aan het optreden van een man als Coren is te zien dat er wat dat gemakkelijke oordelen betreft nog altijd niet zo heel veel veranderd is. Linkshandigheid werd en wordt wel in verband gebracht met de meest uiteenlopende kwalen, waaronder achterlijkheid, alcoholisme, astma, hooikoorts, homoseksualiteit, kanker, suikerziekte, slapeloosheid, zelfmoordneigingen en misdadigheid. Dat gebeurt lang niet altijd op even solide gronden, ook al is het waar dat je in groepen mensen waar een vlekje aan zit gewoonlijk wat meer linkshandigen aantreft dan normaal, van hooikoortslijders via borstkankerpatiëntes tot gevangenisklanten. Maar verhoogde percentages linkshandigen vind je ook op plekken als kunstacademies en architectuuropleidingen en onder hoogbegaafden. Daar staat dan weer tegenover dat gebleken is dat er binnen volkomen willekeurig samengestelde groepen mensen geen enkel verschil in eigenschappen of tekortkomingen te vinden is dat samenhangt met de verdeling in links- en rechtshandigen.

De beruchte Italiaanse ‘schedelmeter’ Cesare Lombroso, die uiteindelijk ook in geestverschijningen ging geloven.

Opnieuw stapelen de raadsels en paradoxen zich op: het laatste gegeven wijst erop dat linkshandigen in het algemeen doodgewone mensen zijn, met alleen een andere handvoorkeur. Maar dat is dan weer niet af te zien aan de drukte die nog altijd wordt gemaakt over linkshandig schrijven. Er wordt duchtig over gefilosofeerd en getheoretiseerd. Linkshandig schrijven zou tegennatuurlijk zijn, en men geeft hoog op van de ‘grote problemen’ waarin een linkshandige zesjarige terechtkomt als het ‘het rechtshandige schrift met de linkerhand gaat imiteren’, zoals de Nederlandse schrijfdidacticus Van Engen het uitdrukte. Maar gek genoeg besteden lerarenopleidingen ondanks al die bezorgdheid nog altijd geen serieuze aandacht aan linkshandigheid. Het komt erop neer dat linkshandige zes- en zevenjarigen meestal zelf maar zo’n beetje moeten uitzoeken hoe ze de moeilijkste vaardigheid van de basisschool, het schrijven, onder de knie krijgen, aan de hand van een verkeerd voorbeeld. Verbazend genoeg lukt dat die kinderen ondanks alle veronderstelde problemen gewoonlijk zo goed, dat ze binnen de kortste keren even goed en even snel blijken te schrijven als hun rechtshandige klasgenoten.

Alweer een paradox. Recht onder onze ogen dit keer, want wat is er nu gemakkelijker observeerbaar dan een schrijvend kind in een schoolklas? Wie niet in wonderen gelooft kan dan ook maar één conclusie trekken: het beeld dat we van linkshandigheid hebben berust maar voor een klein deel op het werkelijke gedrag van linkshandigen. Andere, kennelijk diep in ons denkraam gewortelde mythische, magische traditionele opvattingen over links en rechts geven de doorslag. Als we het raadsel van linkshandigheid willen proberen te ontrafelen, moeten we dan ook bij die cultureel bepaalde opvattingen beginnen. Om precies te zijn vlak voor het begin van de twintigste eeuw, in de Carrer dels Escudellers Blancs in Barcelona, het atelier van de jonge, heethoofdige Pablo Picasso.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0744 6