Ramachandra Guha

India

De geschiedenis van de grootste democratie ter wereld

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel India After Ghandi
Oorspronkelijke uitgever Pan Books
© 2007 Ramachandra Guha
Alle rechten voorbehouden
Vertaling Chiel van Soelen en Pieter van der Veen
Redactie Marianne Tieleman
Register Ansfried Scheifes
Omslagontwerp Bureau Beck
Typografie binnenwerk Yulia Knol
Omslagbeeld Dinesh Khanna
ISBN 978 90 4680 838 2
NUR 686
www.nieuwamsterdam.nl/india
Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0696 8

Inhoud

Voorwoord bij de Nederlandse vertaling

Proloog – Een onnatuurlijke natie

DEEL 1  HET LIJMEN VAN DE BROKSTUKKEN

1 – Vrijheid en vadermoord

2 – De logica van de deling

3 – Een mand vol appels

4 – Een vallei, bloedig en bekoorlijk

5 – Vluchtelingen en de republiek

6 – Ideeën over India

DEEL 2  NEHRU’S INDIA

7 – De grootste gok uit de geschiedenis

8 – India en de wereld

9 – Nieuwe binnengrenzen

10 – De verovering van de natuur

11 – De wet en de profeten

12 – De machtsstrijd in Kasjmir

13 – Tribale troebelen

DEEL 3  HET CENTRUM IN ZWAAR WEER

14 – Onrust in het zuiden

15 – Pijnlijke nederlagen

16 – Vrede in onze tijd

17 – Bescherming van de minderheden

DEEL 4  DE OPKOMST VAN HET POPULISME

18 – Oorlog en opvolging

19 – Een wending naar links

20 – Het elixer van de overwinning

21 – De rivalen

22 – De nadagen van de matriarch

23 – Leven zonder het Congres

24 – De democratie in de verdrukking

25 – De opkomst van de andere zoon

DEEL 5  GEBEURTENISSEN EN ONTWIKKELINGEN

26 – Kasten en minderheden

27 – Onlusten en fundamentalisme

28 – Politiek en macht

29 – Rijkdom en armoede

30 – Cultuur en amusement

Epiloog – Waarom India blijft bestaan

Dankwoord

Lijst van afkortingen

Verklarende woordenlijst

Noten

Voor
Ira, Sasha en Suja:
mijn lichtbakens

India is een pluralistische samenleving die op magische wijze gestalte geeft aan de democratie, de rechtsstaat en individuele vrijheid, aan de betrekkingen tussen de gemeenschappen en de [culturele] diversiteit. Wat een plek voor een intellectueel! (…) Ik zou wel tien keer geboren willen worden om India steeds opnieuw te ontdekken.

Robert Blackwill, vs-ambassadeur bij zijn vertrek in 2003

Niemand is zich waarschijnlijk meer bewust dan ik van de valkuilen op het pad van iemand die zoekt naar de waarheid over het hedendaagse India.

Nirad Chaudhuri The Autobiography of an Unknown Indian (1950)

Voorwoord bij de Nederlandse vertaling

Een van mijn favoriete historici is Pieter Geyl. Ik heb zijn lijvige werken over de Nederlandse geschiedenis niet gelezen, maar ik was diep onder de indruk van zijn boek Napoleon. Voor en tegen in de Franse geschiedschrijving, dat hij tijdens de bezetting schreef. Wat mij in Geyl bijzonder aansprak was zijn ironische, afstandelijke benadering van de mensen en de processen uit het verleden. Hij had zijn eigen opvattingen – politiek was hij een liberaal-democraat die zowel links- als rechts-extremisme verafschuwde – maar hij probeerde die nooit de lezer op te leggen. Hij behandelde historische personen die hij niet mocht even nauwgezet en onpartijdig als de figuren die hij bewonderde. Zo had hij weliswaar niet veel op met Napoleon, maar hij probeerde toch te begrijpen waarom andere mensen hem door de tijd heen zo hebben aanbeden.

Geyl was soms veel uitgesprokener in zijn kortere geschrift en, zoals bijvoorbeeld in zijn boek met essays dat in het Engels gepubliceerd is onder de titel Debates with Historians. In India sta ik vanwege de columns die ik voor een krant schrijf, bekend als een soms felle polemist. Maar in mijn meer wetenschappelijke werken probeer ik de afstandelijke toon van een Pieter Geyl te benaderen. Het boek dat u nu in handen heeft vertelt de geschiedenis van het meest diverse en gecompliceerde land ter wereld. India heeft meer christenen dan Nederland, veel meer moslims dan Saoedi-Arabië, meer boeddhisten dan Tibet, een gemeenschap van joden die minstens tweeduizend jaar oud is, en meer sikhs, parsi’s en jaina’s dan enige andere natie. En toch behoort het grootste deel van de Indiase bevolking tot een religie die ik nog niet heb genoemd: het hindoeïsme.

Naast deze ongeëvenaarde religieuze verscheidenheid kent het land een diversiteit aan talen die al even ongekend is. Zo worden op de verschillende Indiase bankbiljetten de waarde in roepies in zeventien verschillende talen en ook nog eens in evenveel verschillende schriften vermeld. Naast deze verscheidenheid aan menselijke uitdrukkingsvormen kent het land bovendien een grotere ecologische diversiteit dan enige ander natie: van tropische regenwouden tot bergen die hoger zijn dan die in Europa of Noord-Amerika, van grote, droge woestijnen tot laagvlakten waar de moesson zorgt voor jaarlijkse overstromingen.

De republiek India vormt het meest fascinerende, het meest gewaagde en het meest roekeloze politieke experiment uit de menselijke geschiedenis. Nooit eerder had een zo immense en zo uiteenlopende bevolking zich tot één enkele natie verenigd. Nooit eerder was het kiesrecht toegekend aan zo veel arme en ongeletterde mensen. Het ongelooflijke verhaal van hoe India werd verenigd en hoe het op (min of meer) democratische wijze werd geleid, had er recht op verteld te worden door een ideologisch onafh ankelijk historicus. Daarom heb ik bij mijn research voor dit boek en het schrijven ervan geprobeerd mezelf en mijn eigen opvattingen buiten beschouwing te laten.

Helemaal ben ik daar natuurlijk niet in geslaagd (en Pieter Geyl zou daar zeker begrip voor hebben gehad). Voor de zorgvuldige lezer van India. De geschiedenis van de grootste democratie ter wereld, zal het duidelijk zijn dat ik politicus A meer bewonder dan politicus B, dat ik meer op heb met partij X dan met partij Y, dat ik (net als Geyl) een liberaal democraat ben en dat ik (ook weer net als Geyl) een patriot ben die van zijn land houdt. Maar ik hoop dat de lezer vooral geboeid zal raken door de vele opmerkelijke verhalen die ik in dit boek vertel, verhalen van hoop en wanhoop, van vernedering en triomf, van de vorming en soms ook de ondermijning van ’s werelds grootste en minst waarschijnlijke democratie.

De Engels uitgave van India, de geschiedenis van de grootste democratie van de wereld kwam uit in het najaar van 2007. In de laatste hoofdstukken van het boek waarschuwde ik dat het voorbarig was om te spreken over India’s opkomst als ‘Aziatische supermacht’. Het lijkt erop dat ik daarin gelijk heb gekregen. Hoewel de economie van India betrekkelijk ongeschonden uit de wereldwijde recessie is gekomen, groeit de ongelijkheid er in een alarmerend tempo. Dit heeft tot grote onvrede in de steden geleid en maoïstische opstandelingen in het hart van het land in de kaart gespeeld. In sommige grensdeelstaten van India zijn afscheidingsbewegingen actief en de ons omringende landen worden geteisterd door burgeroorlogen en religieus fundamentalisme. Wanneer zo veel brandhaarden in en om het eigen land de aandacht opeisen, is het dwaasheid te veronderstellen dat we ook nog de wereld op onze schouders kunnen nemen.

India mag dan misschien voorlopig niet tot een supermacht uitgroeien, het blijft wel het meest interessante land op aarde. In dit boek vertel ik hoe de eerste algemene verkiezingen van 1952 werden omschreven als de ‘grootste gok uit de geschiedenis’. Omdat in de westerse democratieën het kiesrecht geleidelijk was ingevoerd, waardoor vrouwen en arbeiders pas in een laat ontwikkelingsstadium van hun land hun leiders mochten kiezen, werd het besluit van de Indiase leiders om alle volwassenen kiesrecht te verlenen als een wel zeer onbezonnen daad beschouwd. Meer dan twintig jaar lang voorspelden westerse waarnemers met regelmaat dat India zou balkaniseren of afglijden naar een militaire dictatuur. Telkens als er algemene verkiezingen werden gehouden, werd er gewaarschuwd dat het wel eens de laatste zouden kunnen zijn.

In mei 2009 kon de bevolking van India voor de vijftiende keer haar stem uitbrengen in algemene verkiezingen. Net als alle voorgaande verkiezingen was dit de grootste uiting van een volkswil in de geschiedenis van de mensheid (aangezien in India de bevolking en het electoraat blijven groeien, wordt bij algemene verkiezingen telkens het voorgaande record gebroken). Bij de laatste paar verkiezingen waren de stemmen behoorlijk verdeeld geweest, maar dit keer kreeg de Congrespartij tot ieders verbazing in haar eentje 206 zetels. Ze kwam nog 66 zetels te kort voor een meerderheid, maar verkeert nu wellicht in een betere positie om haar bondgenoten haar wil op te leggen dan in de voorgaande regeerperiode. Rond de tijd dat dit boek in Nederland verschijnt, zal de nieuwe regering haar eerste jaar volgemaakt hebben, twaalf maanden die net zo conflictueus en enerverend zijn geweest als alle andere andere eerste jaren van kabinetten in de moderne Indiase geschiedenis. Zo is er bijvoorbeeld sprake van een groeiende aandacht voor de eigen taal en maakt tegelijkertijd de industriële sector een sterke groei door.

De Nederlandse lezer zal naar ik aanneem dit boek lezen omdat het onderwerp hem of haar interesseert, om kennis te nemen van de confl icten en perikelen van wat ik (naar mijn idee terecht) het meest interessante land van de wereld heb genoemd. Sommige lezers hebben het land misschien al eens bezocht en willen hun kennis erover verdiepen, andere kunnen door het boek worden geïnspireerd of uitgedaagd worden er zelf te gaan kijken. Vanuit mijn eigen ervaring wil ik ze dat zeker ook aanraden. Toen ik nog jonger was, heb ik uitgebreid door Europa en Noord-Amerika gereisd. Nu ik de middelbare leeftijd heb bereikt, houd ik mijn buitenlandse reizen beperkt om in mijn eigen land gebieden te bezoeken waar ik nog niet eerder ben geweest, of om hernieuwd kennis te maken met streken die ik maar oppervlakkig denk te kennen. Tijdens deze reizen raak ik nu eens geïrriteerd, dan weer gefascineerd, maar vervelen doe ik me nooit. Want naast India’s culturele en natuurlijke diversiteit die ik in mijn boek heb benadrukt, leeft het land tegelijkertijd in de 13e en de 21e eeuw, en in alle tussenliggende eeuwen. Op de ene plek kun je met leden van een stam deelnemen aan een rituele jacht, op een andere een rondleiding krijgen door een kerncentrale. Dit naast elkaar bestaan van culturen en tijdperken maakt het reizen in India overal tot een werkelijk verrijkende ervaring. Voor degenen die mijn land kennen, zou India. De geschiedenis van de grootste democratie van de wereld kunnen dienen als een (naar ik hoop) niet ongezond tussendoortje, voor degenen die er nog niet zijn geweest, als een aperitiefje voor de echte maaltijd begint.

Proloog
EEN ONNATUURLIJKE NATIE

I

De bevolking van India is zo talrijk en zo divers, dat zij daardoor ook verdeeld is. Dat schijnt altijd al het geval te zijn geweest. In de lente van 1827 begon de dichter Mirza Asadullah Khan Ghalib aan een reis van Delhi naar Calcutta. Zes maanden later bereikte hij Benares, de heilige stad van de hindoes. Hier schreef hij het gedicht ‘Chirag-i-Dair’ (‘Tempellampen’) met deze tijdloze zinnen:

Op een nacht zei ik tot een helderziende,
die de geheimen kende van de kolkende tijd:
‘Mijn heer, heel wel ziet gij
dat geloof en goedheid,
liefde en trouw
niet langer in dit trieste land te vinden zijn.
Vader en zoon staan elkaar naar het leven,
broeder strijdt tegen broeder.
Eenheid en eendracht zijn ondermijnd.
Waarom is, deze onheilstekenen ten spijt,
de dag des oordeels nog niet aangebroken?
Waarom heeft de laatste bazuin nog niet geklonken?
Wie houdt de eindcatastrofe nog in toom? ¹

Ghalib schreef zijn gedicht in een tijd dat het mogolrijk in staat van verval was. Hijzelf kwam uit de laagvlakte van de Indus en de Ganges, een gebied waar eens één vorst had geregeerd maar dat nu uiteengevallen was in rivaliserende, elkaar bevechtende rijkjes. Broeder streed tegen broeder; eenheid en eendracht werden ondermijnd. Maar in dezelfde tijd dat hij dit schreef, kreeg een nieuwe (buitenlandse) mogendheid steeds meer invloed in het land en waren het de Britten die geleidelijk het grootste deel van het subcontinent aan zich wisten te onderwerpen. Dit leidde in 1857 tot een revolte onder grote delen van de inheemse bevolking, door de kolonisten betiteld als de ‘Sepoyopstand’, maar later door de Indiase nationalisten de Eerste Indiase Onafhankelijkheidsoorlog genoemd.

Een aantal van de bloedigste gevechten vond plaats in Ghalibs eigen stad, Delhi, in naam nog steeds de hoofdstad van de mogols en later ook de hoofdstad van de Britse Raj.* Zijn eigen sympathieën waren verdeeld. Hij kreeg een toelage van de nieuwe heersers, maar was een product van de verfijnde mogolcultuur. Hij zag duidelijker dan de Britse kolonisators van toen, of de Indiase nationalisten van nu, dat het onmogelijk was om hier gelijk van ongelijk te scheiden, dat aan beide zijden afschuwelijke wreedheden werden begaan. Afgesloten van de buitenwereld schreef hij thuis een melancholisch verslag over hoe ‘in Hindoestan een machtige wervelwind rondraast en het land in vuur en vlam staat’. ‘Wat voor nieuwe orde zou de Indiër nog vreugde kunnen brengen?’ vroeg hij zich af.²

Er zou weldra een antwoord op deze vraag komen. Na de gebeurtenissen van 1857 werden de Engelse gebieden in India een kroonkolonie. Een complexe bureaucratie kwam in de plaats van het nogal geïmproviseerde en willekeurige bestuur van de oude Britse Oost-Indische Compagnie. Er werden nieuwe districten en provincies in het leven geroepen. Aan het hoofd van het bestuur stond het elitekader van het Indiase ambtenarenapparaat (de Indian Civil Service), dat ondersteund werd door onder meer de departementen voor de politie, bosbeheer en irrigatie. Veel energie (en geld) werd gestoken in de aanleg van een uitgebreid landelijk spoorwegnet. Dit droeg enorm bij aan de eenheid van Brits-Indië en aan de stabiliteit van het land, want nu konden de machthebbers snel troepen verplaatsen en zo een herhaling van 1857 voorkomen.

II

In 1888 zaten de Britten in India zo stevig in het zadel dat ze meenden te kunnen uitgaan van zo niet een duizendjarige Raj dan toch ten minste van een bewind dat nog generaties lang zou standhouden. In dat jaar gaf een man die een belangrijke bijdrage had geleverd aan de consolidatie van de Raj een reeks lezingen in Cambridge, die later in boekvorm werden uitgegeven onder de simpele titel India. Deze man was Sir John Strachey. Strachey had vele jaren in het subcontinent doorgebracht, waar hij uiteindelijk deel had uitgemaakt van de raad van de gouverneur-generaal. Terug in Engeland na zijn pensionering gaf hij zijn visie op India tegen de achtergrond van de recente politieke ontwikkelingen in Europa.

Een groot deel van Stracheys boek gaat over de geschiedenis van het Britse bestuur in India; over de strijdkrachten en het ambtenarenapparaat, de grond- en belastingpolitiek en de bijzondere positie van de ‘inheemse staten’. Het was een eerste handleiding voor wie erover dacht om na zijn studie in Cambridge in India te gaan werken. Maar het boek bevat ook theoretische beschouwingen waarin wordt gesteld dat we weliswaar voor het gemak spreken van ‘India’, maar dat dit in feite ‘een benaming is die we aan een uitgestrekt gebied geven dat bestaat uit een groot aantal verschillende landen’.

Volgens Strachey waren de verschillen tussen de Europese landen veel kleiner dan die tussen de ‘landen’ van India. ‘Schotland heeft meer gemeen met Spanje dan Bengalen met de Punjab.’ In India waren de verschillen in ras, taal en godsdienst veel groter. Deze ‘landen’ waren geen naties zoals in Europa en hadden geen eigen politieke of sociale identiteit. Dit, zo hield Strachey zijn gehoor in Cambridge voor, ‘is het eerste en belangrijkste wat men over India moet leren: dat er geen India is en dat het er ook nooit is geweest, en dat er zelfs in geen enkel land binnen India sprake is van enige geografische, politieke, sociale of godsdienstige eenheid zoals wij die in Europa kennen’.

Er had in het verleden geen India als natie of land bestaan, en dat zou ook in de toekomst niet zo zijn. Strachey meende dat het ‘denkbaar was dat er nationale gevoelens zouden kunnen ontstaan in bepaalde Indiase landen’, maar ‘dat die zich ooit zouden richten op India in zijn algemeenheid, dat mensen uit de Punjab, Bengalen, de Noordwestelijke Provincies en Madras ooit het gevoel zouden hebben dat ze tot één Indiase natie behoorden, is onmogelijk. Je zou met evenveel reden kunnen veronderstellen dat eens in de toekomst één enkele natie de plaats zal hebben ingenomen van de verschillende naties van Europa.’³

Stracheys opmerkingen waren bedoeld als een historisch oordeel. In die tijd ontleenden de nieuwe naties in Europa hun identiteit sterk aan een gedeelde taal of een gezamenlijk gebied, terwijl in de landen die hij in India kende nergens vergelijkbare nationale gevoelens waren ontwaakt. Maar we kunnen zijn woorden ook opvatten als een politieke aansporing, bedoeld om degenen onder zijn gehoor die uiteindelijk in dienst van de Raj zouden treden goed voor te bereiden. Want elke nieuwe ‘natie’ die in India zou ontstaan zou tegelijk een afname betekenen van de macht en het prestige van het Britse Rijk.

Ironisch genoeg werden juist in die tijd de opvattingen van Strachey bestreden door een groep Indiërs. Ze hadden het Indiaas Nationaal Congres opgericht, een vertegenwoordigend orgaan dat meer zeggenschap voor de inheemse bevolking wilde over hun bestuur. Zoals de naam al aangeeft, wilde dit orgaan Indiërs verenigen over de grenzen van cultuur, geografi sche herkomst, godsdienst en taal heen, om zo te komen tot wat de kolonisten voor ondenkbaar hielden: één Indiase natie.

Er zijn veel goede boeken geschreven over hoe het Indiaas Nationaal Congres zich van een debatingclub ontwikkelde tot een massabeweging en uiteindelijk een politieke partij, en over de rol die zijn leiders, zoals Gokhale, Tilak en (bovenal) Gandhi, daarin hebben gespeeld. Daarin is ook aandacht besteed aan de pogingen om de verschillen tussen de taalgemeenschappen, godsdienstige groepen en kasten te overbruggen. In die pogingen is men niet volledig geslaagd, want de lage kasten en vooral de moslims waren er nooit helemaal van overtuigd dat het Congres ook werkelijk de ‘nationale’ partij was die het beweerde te zijn. Toen de politieke onafh ankelijkheid uiteindelijk in 1947 een feit werd, leidde dit daarom niet tot de vorming van één natie, maar van twee: India en Pakistan.

Het is hier niet de plek om nogmaals stil te staan bij de geschiedenis van het Indiase nationalisme.⁴ Ik wil slechts opmerken dat vanaf de oprichting van het Congres tot aan het moment dat India zijn vrijheid kreeg – en werd verdeeld – er sceptici waren die meenden dat het Indiase nationalisme niets natuurlijks had. Er waren uiteraard Britse politici en denkers die Indiaas zelfbestuur verwelkomden en er op hun eigen manier een bijdrage aan leverden. (Een van de belangrijkste drijvende krachten achter het Indiaas Nationaal Congres was een koloniaal ambtenaar van Schotse afkomst, A.O. Hume.) Maar volgens vele anderen bestond hier geen nationale geest, zoals in Frankrijk, Duitsland of Italië, geen ‘cement’ dat de mensen bijeenhield en hun een gemeenschappelijk streven gaf. Zij waren daarom de mening toegedaan dat alleen het Britse bewind India en de Indiërs bijeenhield.

De opvatting van John Strachey dat een onafhankelijke Indiase natie volstrekt onmogelijk was, werd gedeeld door een aantal beroemde en minder beroemde schrijvers. Een prominent vertegenwoordiger van de eerste categorie was Rudyard Kipling, die zijn vormende jaren in het subcontinent had doorgebracht en daarover enkele van zijn beste verhalen zou schrijven. Toen Kipling in november 1891 Australië bezocht, vroeg een journalist hem naar de ‘mogelijkheid van zelfbestuur in India’. ‘O nee!’ antwoordde hij: ‘Ze hebben een geschiedenis van vierduizend jaar, ze zijn veel te oud. Rust en orde, dat is wat ze willen, en daarom zijn we er ook, precies om ze dat te geven.’⁵

Terwijl Kipling de ouderdom van de Indiase beschaving benadrukte, wezen andere kolonialisten er juist op dat de Indiase mentaliteit er nog niet rijp voor was, om tot dezelfde conclusie te komen, namelijk dat de Indiërs zichzelf niet konden besturen. Een theeplanter die ook cricketspeler was, was na een verblijf van veertig jaar in het land tot de stellige overtuiging gekomen dat

(…) er chaos zou uitbreken in India als we ooit zo dwaas zouden zijn om de inheemse bevolking zelf hun eigen tent te laten runnen. Mijn god! Het zou meteen ontaarden in één grote chaos van geklungel, wanbestuur en nog veel erger.

Dit geweldige volk zal tot alles in staat zijn en alles doen, mits het door ons wordt geleid.

Wat betreft bestuur en staatsmanschap zijn het nog kinderen. En dat geldt al helemaal voor hun zogenaamde leiders.⁶

Dergelijke opvattingen waren niet alleen onder de Britten in India maar ook onder die in hun eigen land gemeengoed. Politiek gezien was de belangrijkste persoon die dezelfde mening als Strachey was toegedaan ongetwijfeld Winston Churchill. In de jaren veertig van de twintigste eeuw, toen de onafhankelijkheid van India duidelijk nog slechts een kwestie van tijd was, gromde Churchill dat hij niet eerste minister van de koning was geworden om aan het hoofd te staan van de liquidatie van het Britse Rijk.

Tien jaar eerder had hij geprobeerd zijn kwijnende politieke carrière nieuw leven in te blazen door stelling te nemen tegen zelfbestuur voor de Indiërs. Na Gandhi’s ‘zout-satyagraha’ in 1930, een protest tegen de belasting op zout, begon de Britse regering met Indiase nationalisten over de mogelijkheid te spreken om de kolonie de status van ‘dominion’ te geven. Wat dat zou inhouden was nog vaag en ook was er geen tijdschema vastgesteld. Desondanks noemde Churchill het idee ‘niet alleen bizar maar ook misdadig vanwege de gevolgen die dit zou hebben’. Aangezien Indiërs niet geschikt waren om zichzelf te besturen, moesten ‘alle redelijke en resolute krachten van het Britse Rijk’ worden gebundeld om dit tegen te gaan.

In 1930 en 1931 probeerde Churchill, op allesbehalve redelijke wijze, in talrijke toespraken meer mensen ertoe te bewegen tegen onafh ankelijkheid voor India te kiezen. Zo beweerde hij in een toespraak in de City van Londen in december 1930 dat als de Britten het subcontinent zouden verlaten, ‘er een leger van blanke janitsaren [Turkse soldaten], zo nodig onder leiding van Duitse officieren, zou worden ingehuurd om de hindoes gewapenderwijs aan de macht te helpen’. Drie maanden later, tijdens een rede in de Albert Hall over ‘Onze plicht jegens India’ verkondigde Churchill – in aanwezigheid van zijn bloedverwant de hertog van Marlborough, die als voorzitter fungeerde – dat ‘het van wrede en boosaardige nalatigheid zou getuigen als we India overlieten aan het bestuur van brahmanen’, die volgens hem de dienst uitmaakten in de Congrespartij. Als de Britten zouden vertrekken, zo voorspelde hij, zou dat de ondergang betekenen van het hele scala aan openbare diensten dat zij in het leven hadden geroepen, zoals de departementen van justitie, gezondheid, de spoorwegen en publieke werken, en ‘zal India heel snel eeuwen teruggeworpen worden in barbaarse en onmenselijke middeleeuwse toestanden’.⁷

III

Ongeveer vijftien jaar na deze waarschuwende woorden van Winston Churchill verlieten de Britten India. Het leidde inderdaad tot barbaarse en onmenselijke toestanden maar wie daarvoor verantwoordelijk was, is nog altijd een groot twistpunt. Daarna herstelde de orde zich echter weer enigszins, zonder dat er Duitsers nodig waren om de vrede te handhaven. Als de hindoes al een overheersende positie hadden, dan kwam dat niet door wapens, maar was het op grond van periodieke verkiezingen met stemrecht voor alle volwassenen.

Toch is er sinds India zestig jaar geleden onafhankelijk werd steeds gespeculeerd over de vraag hoe lang het land zijn eenheid zou kunnen bewaren en hoe lang de democratische instituten en processen zouden overleven. Telkens wanneer er een premier stierf, werd er voorspeld dat de democratie zou worden vervangen door een militair bewind. Na elke slechte moesson werd er gedacht dat er in het land een grote hongersnood zou uitbreken. En steeds als er een afscheidingsbeweging ontstond, werd dat gezien als het begin van het einde van India als één natie.

Er waren veel westerse schrijvers die na 1947 met dergelijke doemscenario’s kwamen, en evengoed Amerikaanse als Britse. Het bestaan van India was duidelijk een raadsel, en niet alleen voor de oppervlakkige toeschouwer of de gemiddelde journalist; het vormde ook een anomalie voor politieke wetenschappers, die over het algemeen aannemen dat culturele heterogeniteit en armoede een slechte basis voor een natie vormen, laat staan voor een democratie. Dat in India ‘democratische instellingen zich zouden kunnen handhaven lijkt op het eerste gezicht hoogstonwaarschijnlijk,’ schreef Robert Dahl, ‘het land ontbeert daarvoor alle gunstige voorwaarden.’ ‘India heeft inmiddels een stevige reputatie korte metten te maken met sociaal-wetenschappelijke generalisaties,’ schreef een andere Amerikaanse geleerde, en hij voegde eraan toe: ‘Niettemin zijn de conclusies in dit artikel reden om sceptisch te zijn over de levensvatbaarheid van de democratie in India.’⁸

Her en der staan er in dit boek voorspellingen dat India weldra uiteen zal vallen of afglijden naar anarchie of een autoritair bewind. Ik wil hier een voorspelling citeren van een bezoeker die India welgezind was, de Britse journalist Don Taylor. In 1969, toen India al twee decennia lang zijn eenheid had weten te bewaren en er al vier keer algemene verkiezingen waren gehouden, schreef Taylor niettemin:

De cruciale vraag blijft: kan India zijn eenheid bewaren of zal het uiteenvallen? (…) Als je naar dit enorme land kijkt met zijn 524 miljoen mensen, de 15 belangrijke talen die er worden gesproken, de rivaliserende godsdiensten en de vele rassen, dan lijkt het onvoorstelbaar dat daaruit ooit één enkel land heeft kunnen ontstaan.

Het is al moeilijk om je een voorstelling van dit land te maken: de geweldige Himalaya, de uitgestrekte laagvlakte van de Indus en de Ganges met haar verschroeiende zon en striemende moessonregens, de groene, natte delta in het oosten, de grote steden als Calcutta, Bombay en Madras. Vaak lijkt het niet één land te zijn. En toch heeft India een veerkracht waardoor het steeds weer lijkt te kunnen overleven. Er is iets wat je uitsluitend als ‘de Indiase geest’ kunt omschrijven.

Naar mijn mening kun je zonder overdrijving stellen dat het lot van Azië van India’s voortbestaan afhangt.⁹

In zijn hart hoopte hij dat India zou blijven voortbestaan, maar zijn verstand had zo zijn twijfels of dit wel zou lukken. Het land was te gecompliceerd, te verwarrend – het was, zo zou men kunnen zeggen, een natie die onnatuurlijk was.

Maar sinds het land werd gevormd hebben ook veel Indiërs in woord en geschrift verkondigd dat het volgens hen weldra gedaan zou kunnen zijn met India, een angstig vooruitzicht voor sommigen (de patriotten), een hoopvol voor anderen (afscheidingsbewegingen en revolutionairen). Net als bij hun buitenlandse tegenhangers had bij hen de mening postgevat dat het land veel te divers was om als natie te kunnen overleven en veel te arm om als democratie te kunnen blijven voortbestaan.

IV

In de jaren negentig ging ik wonen in Ghalibs geboortestad. Ik woonde echter niet in de oude ommuurde stad, waar de haveli, het statige woonhuis van zijn familie, nog steeds staat, maar in New Delhi, dat door de Britten werd gebouwd als hoofdstad voor hun rijk. Net als in de tijd van de dichter waren de Indiërs nog steeds in een onderlinge strijd verwikkeld. Op weg naar mijn werk kwam ik altijd langs Rajpath (vroeger Kingsway genoemd), een naam die verwijst naar de staatkundige betekenis van de plek. Over een afstand van ongeveer anderhalve kilometer loopt Rajpath over vlak terrein met aan weerszijden een groot open gebied dat plaats biedt aan duizenden toeschouwers tijdens de jaarlijkse parade op Republic Day, de Dag van de Republiek. Vervolgens gaat de weg omhoog naar de majestueuze zandstenen gebouwen, die het Noordblok en Zuidblok worden genoemd en waar de burelen van de Indiase regering zijn gevestigd. De weg eindigt bij het grote gebouw waar eens de onderkoning van Brits-Indië verblijf hield.

Toen ik naar New Delhi verhuisde, waren de Britten allang vertrokken. India was nu een vrije en soevereine republiek, waar echter blijkbaar nog niet alles naar tevredenheid verliep. Overal waren er tekenen van onvrede. Vooral op Rajpath, waar op het omliggende terrein dat behalve bij plechtigheden leeg behoorde te zijn, nu een dorp van tenten was verrezen met elk zijn eigen kleurige protestborden. In een van de tenten konden bijvoorbeeld boeren zitten uit Uttarakhand in de Himalaya, die een aparte deelstaat wilden, in een andere boeren uit Maharashtra, die hogere prijzen voor hun producten eisten, in weer een andere Konkanisprekende kustbewoners uit het zuiden, die hun taal officieel erkend wilden zien met de opname daarvan in de achtste bijlage van de Indiase grondwet.

De mensen in de tenten en de zaken waarvoor ze actie voerden veranderden steeds. In plaats van de boeren uit de bergen kwamen er bijvoorbeeld industriearbeiders die tegen bezuinigingen protesteerden, of de boeren uit Maharashtra maakten plaats voor Tibetaanse vluchtelingen die de Indiase nationaliteit wilden of de Konkanisprekende betogers voor hindoemonniken die een verbod eisten op het slachten van koeien.

Begin jaren negentig werden deze tenten van de ene op de andere dag afgebroken door de regering, bezorgd over de indruk die deze openlijke protesten op buitenlandse bezoekers zouden kunnen maken. Rajpath werd ontdaan van alle illegale bouwsels en de grasvelden werden in hun oude glorie hersteld. Maar de actievoerders hergroepeerden zich op een andere plaats. Ze streken nu neer op een plek anderhalve kilometer naar het noordwesten, naast het Jantar Mantar observatorium op Connaught Place. Hier waren ze onder de blikken van de overheid vandaan, maar wel direct in het zicht van de burgers die dagelijks dit drukke winkelgebied passeerden. In 1998 besloot de politie dat dit ook geen oplossing was. De geïmproviseerde onderkomens werden weer afgebroken, maar zoals een krant schreef: ‘Wat de autoriteiten betreft gaat het om een andere plek voor de actievoerders, maar hiermee is het probleem niet van de baan. De illegale bewoners worden alleen maar overgebracht naar een leeg terrein bij de kruising van Mandir Marg en Shankar Road, waar ze minder aandacht zullen trekken.’¹⁰

Toen ik in de jaren negentig in Delhi woonde, had ik graag de tijd gehad om elke dag, van 1 januari tot 31 december, Rajpath af te lopen om verslag te doen van het verschijnen en verdwijnen van de tenten en hun bewoners. Het zou het verhaal van India zijn aan de hand van het gebeuren in één straat, gedurende één jaar. Het boek dat u nu in handen hebt volgt een andere methode. Het verhaal hierin strekt zich uit over een periode van zestig jaar, van 1947 tot heden. Maar net als het boek dat ik op basis van mijn wandelingen over Rajpath had willen schrijven, is ook dit vooral een verhaal over sociale conflicten, over hoe ze ontstaan, zich manifesteren en hoe er een oplossing voor wordt gezocht.

Deze conflicten hebben velerlei oorzaken, maar laten we ons nu even beperken tot de vier belangrijkste. Allereerst is er de kaste, een gegeven waar veel Indiërs zich in de eerste plaats mee zullen identificeren en dat bepaalt met wie ze kunnen trouwen en omgaan en wie hun vijanden zijn. ‘Kaste’ is een Portugees woord dat twee Indiase woorden samenvoegt: jati, de endogame, dat wil zeggen onderling huwende groep waarin men wordt geboren en varna, de plaats die deze groep inneemt binnen het op de hindoegeschrift en gebaseerde sociale stratificatiesysteem. Er zijn vier varna’s; daarnaast zijn er de voormalige ‘onaanraakbaren’ die een vijfde (en onderste) laag vormen. De meer dan drieduizend jati’s behoren elk tot een van deze varna’s en rivaliseren met de jati’s direct boven en onder hen.

Dan is er de taal. De grondwet van India erkent 22 ‘officiële’ talen. De belangrijkste daarvan is het Hindi, dat in de een of andere vorm door meer dan 400 miljoen mensen wordt gesproken. Andere talen zijn het Telugu, Kannada, Tamil, Malayalam, Marathi, Gujarati, Oriya, Punjabi, Bengaals en Assamees. Ze hebben elk hun eigen schrift en worden door vele miljoenen mensen gesproken. Het valt te begrijpen dat nationale eenheid en linguïstische diversiteit niet altijd als verenigbaar werden gezien. Indiërs die de ene taal spraken hebben gevochten tegen Indiërs die een andere taal spraken.

Een derde conflicthaard is de godsdienst. De overgrote meerderheid van de meer dan een miljard Indiërs is hindoe. Maar India heeft ook de op één na grootste moslimbevolking ter wereld: ongeveer 140 miljoen mensen (alleen Indonesië telt er meer). Daarnaast zijn er grote gemeenschappen christenen, sikhs, boeddhisten en jaina’s. Geloof is net als taal een fundamenteel kenmerk van de menselijke identiteit, en het is dan ook nauwelijks verwonderlijk dat de Indiërs met al hun verschillende religieuze opvattingen het soms met elkaar aan de stok kregen.

Een vierde belangrijke conflicthaard is de klasse. India is een land van ongekende culturele diversiteit, maar kent als schaduwzijde ook enorme sociale verschillen. Er zijn fabelachtig rijke Indiase ondernemers met enorme huizen in Londen en New York, terwijl volgens de officiële cijfers minstens 26 procent van de bevolking, ongeveer 300 miljoen mensen, onder de armoedegrens leeft. Op het platteland bestaat er grote ongelijkheid in landbezit en in de stad zijn er grote verschillen in inkomen. Zoals te verwachten hebben deze scheve verhoudingen geleid tot het ontstaan van vele oppositiebewegingen.

Deze conflicthaarden spelen zowel afzonderlijk als in combinatie met andere een rol. Soms spreekt een groep met een bepaald geloof ook een aparte taal. Vaak zijn de laagste kasten ook ondergeschikte klassen. Aan deze vier belangrijke conflictgebieden kan nog een vijfde worden toegevoegd dat dwars door alle andere heen loopt: de verhouding tussen de seksen. Ook hier is India weer een land van uitersten. Vijftien jaar lang was een vrouw premier, maar in sommige delen van India komt het nog heel vaak voor dat pasgeboren meisjes worden gedood. Landloze arbeiders krijgen een schamel loon, en de vrouwen onder hen nog het minst van allemaal. De lage kasten hebben te maken met sociale stigmatisering, maar het zijn de vrouwen die daar het meest onder lijden. En ook van de heilige mannen van de verschillende religies krijgen de vrouwen meestal een minderwaardige positie toebedeeld, zowel in deze als in de volgende wereld. Discriminatie tussen de seksen heeft een nog diepere impact dan de andere conflictgebieden, ook al uit het zich niet zo vaak in een open en collectief protest.

Als laboratorium van sociale conflicten is voor de historicus het India van de twintigste eeuw minstens zo interessant als het Europa van de negentiende eeuw. In beide gevallen waren de conflicten het gevolg van een combinatie van twee ingrijpende sociale transformatieprocessen: industrialisatie en de vorming van de moderne natiestaat. In India zijn de confl ictterreinen zelfs nog groter, gezien de vele verschillende groepen met hun diversiteit op het gebied van religie, kaste, klasse en taal. Conflicten zijn in het subcontinent ook duidelijker zichtbaar, omdat in tegenstelling tot het negentiende-eeuwse Europa het hedendaagse India een democratie is met stemrecht voor elke volwassene, en met een vrije pers en een grotendeels onafh ankelijke rechterlijke macht. Nooit eerder in de menselijke geschiedenis waren sociale conflicten zo divers, werden ze zo krachtig verwoord en zo welsprekend vertolkt in kunst en literatuur of zo openlijk aan de orde gesteld door het politieke systeem en de media.

Je zou de geschiedenis van het onafhankelijke India – en de inhoud van dit boek – kunnen weergeven met behulp van een reeks ‘conflictkaarten’. Je zou voor elk decennium een kaart van India kunnen maken met daarop de heersende conflicten, gemarkeerd in verschillende kleuren die hun intensiteit aangeven: blauw wanneer op democratische wijze wordt opgekomen voor de belangen van een bepaalde groep, rood wanneer op meer agressieve, maar nog geen gewelddadige wijze wordt gevraagd om ingrijpende wetswijzigin gen, zwart wanneer er gewapenderhand wordt gestreefd naar de vernietiging van de Indiase staat.

Deze kaarten zouden, chronologisch bekeken, door de decennia heen grote verschillen tonen, met rode gebieden die zwart kleuren, zwarte die rood kleuren, en blauwe en rode gebieden die wit worden, de kleur van die delen van India waar zich blijkbaar geen grote conflicten voordoen. Deze kaarten zouden een levendige caleidoscoop van wisselende kleuren vormen. Maar de kritische kijker zal bij al die veranderingen ook zien dat er twee constanten zijn. De eerste is dat door alles heen de vorm van de kaart van India niet verandert. Dat komt omdat geen enkel deel van India zich met succes van India heeft losgemaakt. De tweede is dat op geen enkel moment de omvang van de blauwe, rode en zwarte gebieden samen die van de witte gebieden op de kaart zelfs maar benadert. Zelfs in wat ooit wel de ‘gevaarlijke decennia’ zijn genoemd, leefde veel meer dan vijftig procent van India in rust en vrede.

De kranten van tegenwoordig – kwaliteitskranten en sensatiebladen, progressief en conservatief, Indiaas en westers – staan vol met verhalen over India’s economische succes, dat zo sterk lijkt te contrasteren met zijn geschiedenis van armoede en ontbering. Maar het echte succes van het moderne India ligt niet op het gebied van de economie, maar op dat van de politiek. De opgetogen berichten over India’s ‘softwareboom’ zouden weleens voorbarig kunnen zijn. We weten nog niet of dit ook zal leiden tot grotere welvaart bij de grote massa. Maar waar we vooral onze aandacht op dienen te richten, is het feit dat India nog steeds één enkele natie vormt na zestig moeilijke jaren van onafhankelijkheid en dat het nog steeds grotendeels democratisch is. Volgens een recente statistische analyse van de relatie tussen democratie en ontwikkeling in 135 landen ‘waren de kansen dat de democratie het in India niet zou redden extreem hoog’. Gezien het lage inkomensniveau, de hoge graad van analfabetisme en de veelvuldige sociale conflicten werd in het onderzoek voor India ‘tijdens die hele periode (1950-1990) een dictatuur voorspeld’. Omdat het in werkelijkheid vrijwel de gehele onderzochte periode een democratie was, viel India maar op één manier te karakteriseren, namelijk als ‘een volstrekte uitzondering’.¹¹

Om een verklaring te vinden voor deze anomalie, deze paradox, moeten we misschien afstappen van deze statistische methode van de sociale wetenschappen – volgens welke India altijd de uitzondering op de regel zal zijn – en in plaats daarvan gebruikmaken van de primitievere technieken van de verhalende historicus. De krachten die India verdelen zijn talrijk en dit boek gaat daar uitgebreid op in. Maar er zijn ook krachten die India bijeen hebben gehouden, die de kloof tussen de klassen en culturen hebben helpen overbruggen of verkleinen, en die – althans tot nu toe – de vele voorspellingen hebben gelogenstraft dat India niet verenigd en niet democratisch zou blijven. Deze matigende invloeden zijn veel minder zichtbaar en dit boek is mede bedoeld om ze meer voor het voetlicht te brengen. Ik wil ze hier nog niet nader bespreken, maar ze zullen duidelijker worden in de loop van het verhaal. Het volstaat hier op te merken dat zowel individuele personen als instellingen eraan hebben bijgedragen.

V

‘[De] Indiase geschiedenis van na 1947,’ zo schrijft de politiek theoreticus Sunil Khilnani, ‘kan worden gezien als het avontuur van een politiek idee: democratie.’ Zo bezien vormt onafhankelijk India het ‘derde moment in het grote democratische experiment dat op het einde van de achttiende eeuw met de Amerikaanse en de Franse revolutie van start ging’. Bij deze beide experimenten ‘kwamen immense energieën vrij; beide wekten torenhoge verwachtingen en beide hebben tragische teleurstellingen met zich meegebracht’. Hoewel het Indiase experiment het jongste is, aldus Khilnani, ‘zou de uitkomst ervan weleens belangrijker kunnen blijken te zijn dan die van de andere, deels vanwege het enorme aantal mensen dat erbij betrokken is en deels vanwege de plek waar het zich afspeelt, een plek die een belangrijk bruggenhoofd van opkomend vrijheidsstreven vormt op het Aziatische continent’.¹²

Als Indiër zou ik natuurlijk graag zien dat de democratie in India ‘belangrijker’ zal blijken te zijn dan vergelijkbare experimenten in het Westen. Als historicus weet ik alleen dat ze veel minder is bestudeerd. Er zijn honderden, misschien wel duizenden boeken over de Franse en de Amerikaanse revolutie geschreven: biografieën van hun beroemde en minder beroemde leiders, studies over de sociale achtergrond van hen die eraan hebben deelgenomen, boeken over de positieve en negatieve doorwerking ervan in de decennia en de eeuwen erna. Daar staat tegenover dat historische werken over enig aspect van de Indiase democratie op de vingers van één hand, of met enige goede wil van twee handen, kunnen worden geteld.

De onderwijsdeskundige Krishna Kumar schrijft dat ‘voor Indiase kinderen de geschiedenis eindigt met de deling en de onafh ankelijkheid. Geschie denis als onderdeel van sociale studies en later ook als zelfstandige studie houdt op in 1947 (…) Van alles wat er in de laatste 55 jaar is gebeurd sijpelt er alleen maar iets door via een paar armzalige syllabussen maatschappijleer, populaire films en televisieprogramma’s; de geschiedenis als formeel vastgelegde kennis van het verleden behandelt deze periode niet.’¹³

Als voor Indiase kinderen de geschiedenis eindigt met de onafh ankelijkheid en de deling, dan komt dat omdat Indiase volwassenen dat zo bepaald hebben. Als academische studie houdt de geschiedenis zich met het verleden bezig, terwijl de politieke wetenschappen en de sociologie zich met het heden bezighouden. Dat is een conventionele en in veel opzichten logische verdeling. De moeilijkheid is dat de Indiase wetenschappers het verleden vastprikken op één onwrikbare datum: 15 augustus 1947. Dus toen de klok middernacht sloeg en India onafhankelijk werd, eindigde de geschiedenis en begonnen de politieke wetenschappen en de sociologie.

In de decennia na 1947 is het heden steeds opgeschoven. Politieke wetenschappers bestudeerden de eerste algemene verkiezingen van 1952 en daarna de volgende van vijf jaar later. Sociaal antropologen maakten in de jaren vijftig en nog uitgebreider in de jaren zestig studies van Indiase dorpen. Het verleden is echter niet opgeschoven. Door hun opleiding en hun instelling hebben historici zich beperkt tot de periode vóór de onafh ankelijkheid. Er ontstond een uitgebreide literatuur – die nog steeds groeit – over de sociale, culturele, politieke en economische gevolgen van het Britse kolonialisme. Een nog uitgebreidere literatuur ontstond er – en ook die groeit nog steeds – over de vormen, de wijze van functioneren, de oorzaken en gevolgen van het verzet tegen de koloniale overheersing. De leider van dat verzet was de sociaal hervormer, geestelijk voorman, profeet en politiek onruststoker Mohandas Karamchand Gandhi.

Gandhi was en wordt nog steeds door sommigen hogelijk bewonderd en door anderen diep verafschuwd. Datzelfde kan min of meer worden gezegd van het monumentale bouwwerk waartegen hij zich verzette: de Britse Raj. De Britten verlieten India uiteindelijk in augustus 1947. Gandhi werd nauwelijks vijfenhalve maand later door een mede-Indiër vermoord. Dat het ter ziele gaan van de Raj zo snel werd gevolgd door de dood van de meest gevierde tegenstander ervan heeft een beslissende invloed gehad op de geschiedschrijving. Het is niet te zeggen of historici grotere belangstelling zouden hebben getoond voor de geschiedenis van het vrije India als Gandhi veel langer was blijven leven. Inmiddels is de opvatting gemeengoed geworden dat de Indiase geschiedenis ‘eindigt’ op 15 augustus 1947, zij het dat biografen van de Mahatma zes maanden extra wordt gegund. Dit heeft veel mooie maar ook controversiële boeken opgeleverd over de laatste veelbewogen en roerige jaren van Brits-Indië. Dat grootse instituut, de Britse Raj, en die grootse figuur, Mahatma Gandhi, blijven historici niet-aflatend intrigeren. Maar de geschiedenis van het onafhankelijke India is grotendeels onontgonnen gebied gebleven. Als geschiedenis ‘formeel vastgelegde kennis van het verleden’ is, dan bestaat voor de periode na 1947 deze kennis praktisch niet.

En toch waren, zoals dit boek laat zien, de eerste jaren van vrijheid van even ingrijpend belang als de laatste jaren van de Raj. De Britten hadden officieel de macht overgedragen, maar het gezag moest opnieuw worden opgebouwd. De deling had geen einde gemaakt aan de confl icten tussen de hindoes en moslims en de onafhankelijkheid had de spanningen tussen de verschillende klassen en kasten niet opgelost. Op de kaart waren grote gebieden aan te wijzen waar de macht nog steeds werd uitgeoefend door maharadja’s, die door overreding of dwang binnen de Indiase Unie moesten worden gebracht. Te midden van de ruïnes van een wereldrijk in verval werd een nieuwe natie geboren – en opgebouwd.

Over zijn recente geschiedenis van het naoorlogse Europa schrijft Tony Judt dat ‘een dergelijk boek in eerste instantie rust op de schouders van andere boeken’. Hij merkt op dat ‘over de korte, zestigjarige periode van de Europese geschiedenis van na de Tweede Wereldoorlog, en vooral over deze periode, de secundaire literatuur in het Engels onuitputtelijk is’.¹⁴ In India is de situatie totaal anders. Hier zijn de lacunes in onze kennis enorm. De republiek India is een unie van 28 staten, sommige groter dan Frankrijk. Maar zelfs van de grotere of belangrijke staten bestaat geen geschiedschrijving. In de jaren vijftig en zestig heeft India een nieuwe benadering van het buitenlandse beleid ontwikkeld, en ook van de economische politiek en planning. Gezaghebbende of zelfs maar rudimentaire studies over deze experimenten moeten nog worden geschreven. India heeft ondernemers met een geweldige visie en een grote gedrevenheid voortgebracht, maar de verhalen over de instellingen die ze hebben opgebouwd en de welvaart die ze hebben gecreëerd moeten meestal nog geschreven worden. Evenmin zijn er goede biografieën van een aantal van de sleutelfiguren uit onze moderne geschiedenis, zoals sjeik Abdullah, Master Tara Singh of M.G. Ramachandran, ‘provinciale’ leiders van provincies die de omvang hebben van een groot Europees land.

Anders dan een geschiedenis van het naoorlogse Europa kan een geschie denis van het naoorlogse India niet eenvoudigweg op de schouders rusten van andere boeken over meer gespecialiseerde onderwerpen. In belangrijke en minder belangrijke kwesties moeten de lege plekken opgevuld worden met materiaal dat de auteur bijeen heeft weten te garen. C.S. Venkatachar, mijn eerste mentor en een heel verstandige, oude ambtenaar, zei me eens dat elk geschiedwerk ‘voorlopig’ is en dat het aangevuld, gewijzigd, bestreden en ontkracht moet worden door daaropvolgende werken. Ondanks het scala aan onderwerpen dat dit boek behandelt, kan het niet pretenderen dat het er ook maar één daarvan uitputtend heeft behandeld. Er zullen dan ook lezers zijn die er zo hun eigen aanmerkingen op hebben. Zo zullen sommigen misschien vinden dat ik in dit boek te weinig aandacht schenk aan de tribale bevolkingsgroepen van India, en anderen dat ik nog meer over Kasjmir had moeten schrijven.

Mijn eigen verwachtingen ten aanzien van dit boek worden het best verwoord door Marc Bloch, schrijvend over een ander land in een andere tijd:

Ik zou mezelf kunnen vergelijken met een ontdekkingsreiziger die nog even zijn blik langs de horizon laat gaan voordat hij zich in het struikgewas stort dat hem een weidser uitzicht ontneemt. De hiaten in mijn geschiedwerk zijn natuurlijk enorm. Ik heb mijn best gedaan om eventuele tekortkomingen niet te verbergen, of die nu onze kennis in het algemeen betreffen of die in mijn eigen documentatie (…) Als het moment daar is dat mijn eigen werk plaats moet maken voor diepgaander studies, dan zal ik het als een mooie beloning beschouwen als de geschiedenis door de confrontatie met mijn verkeerde vooronderstellingen de waarheid over zichzelf heeft geleerd.¹⁵

VI

De grote historicus F.W. Maitland uit Cambridge herinnerde zijn studenten er graag aan dat ‘wat nu verleden is ooit toekomst was’. Een betere stelregel voor de historicus is nauwelijks denkbaar, en vooral niet voor de historicus van het recente verleden, die zich richt tot een publiek met zeer uitgesproken opvattingen over de onderwerpen waarover hij het wil informeren. Een Amerikaanse historicus die schrijft over de oorlog in Vietnam wordt gelezen door mensen die meestal al hun eigen mening hebben over de vraag of de oorlog wel of niet gerechtvaardigd was. Een Franse historicus die de studenten beweging van 1968 behandelt, weet dat zijn lezers uitgesproken, soms geheel tegengestelde meningen hebben over deze opstand.

Wie eigentijdse geschiedenis schrijft, weet dat de lezer de voorgeschotelde tekst niet passief tot zich neemt. De lezer is ook een burger, een kritische burger, met eigen politieke en ideologische voorkeuren. Deze voorkeuren zijn richtinggevend en beslissend voor de opvattingen van de lezer over het verleden en vooral over leiders en wetgevers. We leven met de gevolgen van besluiten die door moderne politici zijn genomen en veronderstellen vaak dat een andere politicus – iemand die veel weg heeft van onszelf – betere of verstandigere beslissingen zou hebben genomen.

Hoe verder we teruggaan in de tijd, hoe minder dit probleem optreedt. Historici die zich bezighouden met de achttiende eeuw proberen die tijd te interpreteren en te begrijpen en daarin worden ze gevolgd door hun lezers. Een biograaf van Jefferson of Napoleon kan rekenen op meer vertrouwen van de lezers – ze gaan er niet van uit dat ze al weten wat deze mensen hebben gedaan of vinden niet dat ze het anders hadden moeten doen. In dit geval is de lezer meestal blij dat hij geleid wordt door een deskundige gids. Maar de biograaf van John F. Kennedy of Charles de Gaulle heeft dat geluk niet. Sommige, misschien wel veel potentiële lezers weten al de ‘waarheid’ over deze mannen en staan minder open voor alternatieve opvattingen, ook al worden die overvloedig met voetnoten ondersteund.

Hedendaagse historici zien zich dus geconfronteerd met een kritisch lezerspubliek, waar hun verder terugkijkende collega’s geen last van hebben. Maar er is ook een tweede en misschien minder algemeen onderkend probleem. Dat is dat de historicus ook een burger is. De geleerde die ervoor kiest om over de oorlog in Vietnam te schrijven heeft al een uitgesproken mening over het onderwerp. De geleerde die over de Amerikaanse Burgeroorlog schrijft heeft over het algemeen minder uitgesproken opvattingen en degene die schrijft over de Amerikaanse Vrijheidsoorlog heeft nog vagere standpunten. Zowel voor de historicus als de burger geldt dat hoe recenter gebeurtenissen hebben plaatsgevonden, hoe uitgesprokener iemands opvattingen daarover neigen te zijn.

Bij het schrijven van dit boek heb ik steeds geprobeerd me Maitlands stelregel voor ogen te houden. Wat me heeft gedreven was bovenal nieuwsgierigheid en niet zekerheid, veeleer de wens om te begrijpen dan om een oordeel uit te spreken. Ik heb getracht zo veel mogelijk vanuit primaire bronnen te werk te gaan in plaats vanuit retrospectieve beschouwingen, dus zo veel mo gelijk een gebeurtenis uit bijvoorbeeld 1957 te interpreteren op grond van wat er in 1957 bekend was en niet vanuit het perspectief van 2007. Dit boek is in eerste instantie gewoon een poging om de moderne geschiedenis van een zesde deel van de mensheid te vertellen. Het is zowel een beschrijvend verhaal als een analyse van de belangrijkste personages, controverses, thema’s en processen in het onafhankelijke India. Echter in de wijze waarop ik het verhaal vertel, was het mij te doen om twee fundamentele doelstellingen: recht te doen aan de sociale en politieke diversiteit van India, en het raadsel te ontrafelen dat wetenschappers en burgers – buitenlandse en Indiase – al zo lang heeft geïntrigeerd: waarom bestaat er eigenlijk een India?

* In de afgelopen jaren zijn de namen van verschillende steden in India veranderd. Zo heet Bombay nu Mumbai, is Madras Chennai geworden en Calcutta Kolkata. Evenzo werd Dhaka, de hoofdstad van Bangladesh, gedurende een groot deel van de periode die dit boek beschrijft Dacca genoemd en heette de Chinese hoofdstad Peking enige tijd Beijing. Het gebruik van namen in dit boek volgt de conventionele historische praktijk zonder daarbij linguïstische precisie te willen betrachten. Zo wordt voor de hoofdstad van Maharashtra de benaming Bombay gebruikt tot aan de tijd dat de naam offi cieel in Mumbai werd veranderd.

DEEL 1
HET LIJMEN VAN DE BROKSTUKKEN

1
VRIJHEID EN VADERMOORD

Het verdwijnen van de Britse Raj uit India is op dit moment gewoonweg ondenkbaar en dat dient ook nog lang zo te blijven. De wildste droom is wel deze te willen vervangen door een eigen regering of eigen regeringen (...) Zodra de laatste Britse soldaat zich in Bombay of Karachi zou hebben ingescheept, zou India tot een slagveld worden van elkaar bestrijdende raciale en religieuze krachten (…) [en] van de vreedzame, steeds verder voortschrijdende beschaving, die Groot-Brittannië India langzaam maar zeker heeft gebracht, zou al heel gauw niets meer over zijn.

J.E. Welldon, voormalig bisschop van Calcutta, 1915

Ik twijfel er niet aan dat als de Britse regering bereid was geweest om in 1900 toe te staan wat zij in 1900 weigerde maar in 1920 toestond; of om in 1920 toe te staan wat zij in 1920 weigerde maar in 1940 toestond; of om in 1940 toe te staan wat zij in 1940 weigerde maar in 1947 toestond – dat in dat geval negen tiende van alle ellende, haat en geweld, opsluitingen en terrorisme, moordaanslagen, afranselingen, schietpartijen en moorden, zelfs de raciale slachtpartijen, zou zijn voorkomen; en er zou een goede kans zijn geweest dat de machtsoverdracht vreedzaam was verlopen, mogelijk zelfs zonder deling.

Leonard Woolf, 1967

I

Voor India kwam de vrijheid op 15 augustus 1947, maar patriottische Indiërs hadden hun eerste ‘Onafhankelijkheidsdag’ al zeventien jaar eerder gevierd. In de eerste week van januari 1930 nam het Indiaas Nationaal Congres een resolutie aan die de laatste zondag van die maand uitriep tot de dag van landelijke demonstraties voor purna swaraj, of volledige onafhankelijkheid. Dit zou, zo dacht men, de nationalistische aspiraties aanwakkeren en de Britten dwingen om serieus na te denken over een machtsoverdracht. In een artikel in zijn tijdschrift Young India legde Mahatma Gandhi uit hoe de dag gevierd moest worden. ‘Het zou goed zijn,’ aldus de leider, ‘als de [onafhankelijkheids]verklaring door hele dorpen, zelfs hele steden wordt afgelegd (...) Het zou goed zijn als de bijeenkomsten in alle plaatsen op exact dezelfde tijd werden gehouden.’

Gandhi stelde voor om het tijdstip van de bijeenkomsten op de traditionele manier aan te kondigen met tromgeroffel. De festiviteiten zouden beginnen met het hijsen van de nationale vlag. De rest van de dag diende besteed te worden aan ‘wat opbouwend werk, of dat nu spinnen is, dienstverlening aan de “onaanraakbaren”, pogingen om de hindoes en moslims weer tot elkaar brengen, geheelonthoudersactiviteiten, of, wat niet onmogelijk is, misschien zelfs al deze dingen samen’. De deelnemers zouden de gelofte afleggen dat ‘het Indiase volk net als elk ander volk het onvervreemdbare recht [heeft] om vrij te zijn en de vruchten van hun harde werk te plukken’, en dat ‘de mensen bovendien het recht hebben om een regering die een volk deze rechten ontzegt en het onderdrukt te wijzigen of aan de kant te zetten’.¹

De resolutie waarin de laatste zondag van januari 1930 tot Onafhankelijkheidsdag werd uitgeroepen, werd aangenomen in Lahore, de stad waar het Congres zijn jaarlijkse vergadering hield. Hier ook werd Jawaharlal Nehru gekozen tot voorzitter van het Congres, een bewijs dat binnen de Indiase nationale beweging zijn ster snel rijzende was. Nehru werd geboren in 1889, twintig jaar na Gandhi. Hij studeerde aan de public school van Harrow en in Cambridge en werd een belangrijke protegé van de Mahatma. Hij was intelligent, welbespraakt, goed geïnformeerd over wat er in het buitenland speelde en sprak met name jongeren heel erg aan. In zijn autobiografie beschreef Nehru hoe het ‘Onafhankelijkheidsdag werd, 26 januari 1930, de dag waarop ons in één keer duidelijk werd hoe bezield en enthousiast de stemming in het land was. De grote bijeenkomsten die overal werden gehouden en waar op vreedzame en plechtige wijze de onafhankelijkheidsgelofte werd afgelegd, zonder toespraken of opzwepende taal, hadden iets heel indrukwekkends.’² In een persverklaring de volgende dag feliciteerde Nehru ‘de natie respectvol vanwege het succes van de demonstraties die zo waardig en ordelijk waren verlopen’. Steden en dorpen hadden ‘met elkaar gewedijverd in hun enthousiaste steunbetuigingen voor de onafhankelijkheid’. In Calcutta en Bombay waren de bijeenkomsten gigantisch, maar ook in kleinere steden werden ze goed bezocht.³ Vanaf 1930 vierden Congresgezinde Indiërs elk jaar op 26 januari Onafhankelijkheidsdag. Toen de Britten ten slotte het subcontinent verlieten, kozen ze als datum voor de machtsoverdracht echter 15 augustus 1947. Lord Mountbatten, de onderkoning, had deze datum uitgekozen omdat het de tweede verjaardag was van de Japanse capitulatie, waarmee de Tweede Wereldoorlog voor de Geallieerden in een overwinning eindigde. Net als een aantal politici dat zo snel mogelijk de macht wilden overnemen, wilde hij geen uitstel tot de datum waaraan sommige anderen de voorkeur gaven: 26 januari 1948.

En zo kwam de langverwachte vrijheid op een dag die niet met nationalistische gevoelens werd geassocieerd maar met de glorie van het Britse Rijk. In New Delhi, de hoofdstad van de Raj en van het vrije India, begon het officiële programma kort voor middernacht. Blijkbaar hadden astrologen bepaald dat 15 augustus een ongunstige dag was. Daarom werd besloten de feestelijkheden op de 14e te laten beginnen, met een speciale zitting van de Grondwetgevende Vergadering, het orgaan van Indiase volksvertegenwoordigers dat aan een nieuwe grondwet werkte.

De bijeenkomst werd gehouden in de hoge koepelzaal van de voormalige Wetgevende Raad van de Raj. De zaal was schitterend verlicht en met vlaggen versierd. Sommige van deze vlaggen waren in lijsten gehangen waar de week daarvoor nog de portretten van Britse onderkoningen in zaten. De ceremonie begon om 23.00 uur met het zingen van het patriottische lied ‘Vande Matram’ en twee minuten stilte ter nagedachtenis van hen ‘die waren omgekomen in de vrijheidsstrijd in India en elders’. De plechtigheid eindigde met het presenteren van de nationale vlag namens de vrouwen van India.

De toespraken werden gehouden tussen het lied en de vlagpresentatie in. Er waren die avond drie hoofdsprekers. De eerste, Chaudhry Khaliquz-zaman, was gekozen om de Indiase moslims te vertegenwoordigen en benadrukte, zoals te verwachten was, de loyaliteit van de minderheid aan het pas bevrijde land. De tweede, de filosoof dr. Sarvepalli Radhakrishnan, was gekozen om zijn redenaarskunst en om zijn inzet voor de verzoening tussen Oost en West. Geheel in stijl roemde hij de Britten om hun ‘politieke wijsheid en moed’ omdat ze verkozen hadden India te verlaten, terwijl de Nederlanders in Indonesië bleven en de Fransen niet uit Indo-China weg wilden.⁴

De sterrol was echter weggelegd voor de eerste premier van het vrije India, Jawaharlal Nehru. Zijn emotionele toespraak, vol retoriek, is sindsdien nog vaak geciteerd. ‘Op slag van middernacht, als de wereld slaapt, zal India ontwaken in leven en vrijheid,’ aldus Nehru.⁵ Dit was ‘een moment dat zich maar zelden in de geschiedenis voordoet, waarop we van het oude in het nieuwe stappen, waarop een tijdperk eindigt en de ziel van een lang onderdrukte natie zich kan uiten’.

Hij sprak deze woorden in het huis van de Wetgevende Raad, met zijn karakteristieke zuilen. Buiten in de straten, aldus een Amerikaanse journalist,

was het inmiddels een gekkenhuis. Hindoes, moslims en sikhs waren samen feest aan het vieren (...) Het was als Nieuwjaar op Times Square. De menigte wilde bovenal Nehru zien. Nog voordat hij zou verschijnen braken duizenden mensen door de politieafzetting heen en stroomden recht op de deuren van het gebouw van de Assemblee. De zware deuren werden uiteindelijk gesloten omdat de vergaderzaal anders waarschijnlijk door een golf van souvenirjagers was overspoeld. Nehru, wiens gezicht straalde van geluk, ontkwam via een andere uitgang en na enige tijd gingen ook de overigen van ons naar buiten.

Geen belangrijk evenement in India of er gaat wel iets mis. In dit geval had het erger gekund. Toen Nehru na de middernachtelijke bijeenkomst in de Grondwetgevende Vergadering zijn lijst met ministers bij de gouverneurgeneraal kwam indienen, bleek de enveloppe die hij overhandigde leeg. Maar toen het tijd was voor de beëdigingsceremonie, was het ontbrekende velletje papier gevonden. Behalve premier Nehru stonden er nog dertien andere ministers op de lijst, onder wie de onverzettelijke nationalisten Vallabhbhai Patel en Maulana Abul Kalam Azad en vier Congrespolitici van de jongere generatie.

Opmerkelijker waren wellicht de namen van degenen die niet tot het Congres behoorden. Daaronder waren twee vertegenwoordigers van de zakenwereld en een van de sikhs. Drie anderen waren al hun leven lang tegenstander van het Congres. Het waren R.K. Shanmukham Chetty, een zakenman uit Madras en een van de grootste financiële deskundigen van India, B.R. Ambedkar, een briljant rechtsgeleerde en een ‘onaanraakbare’, dat wil zeggen uit de laagste kaste, en Shyama Prasad Mookerjee, een vooraanstaand politicus uit Bengalen die (op dat moment) lid was van de Hindu Mahasabha. Alle drie hadden ze samengewerkt met de machthebbers toen de Congresmannen in Britse gevangenissen zaten. Maar nu zetten Nehru en zijn collega’s deze verschillen wijselijk opzij. Gandhi had hen eraan herinnerd dat ‘de vrijheid aanbreekt voor India, niet voor het Congres’, en aangedrongen op de vorming van een kabinet van de bekwaamste personen, ongeacht partijvoorkeur.⁶

Het eerste kabinet van het vrije India was niet alleen in politiek opzicht breed samengesteld. De leden behoorden tot niet minder dan vijf verschillende godsdiensten (volledigheidshalve waren er ook een paar atheïsten bij) en kwamen uit alle delen van India. Er was ook een vrouw bij, Rajkumari Amrit Kaur, en twee onaanraakbaren.

Boven aan de agenda van 15 augustus stond de beëdiging van de gouverneurgeneraal, Lord Mountbatten, die tot de avond daarvoor als de laatste onderkoning in functie was geweest. Het programma van die dag luidde als volgt:

8.30 uur. |  | Beëdiging van de gouverneur-generaal en de ministers in het Regeringshuis
9.40 uur. |  | Ministers in optocht naar de Grondwetgevende Vergadering
9.50 uur. |  | Staatsierit naar de Grondwetgevende Vergadering
9.55 uur. |  | Koninklijk saluut aan de gouverneur-generaal
10.30 uur. |  | Hijsen van de nationale vlag bij de Grondwetgevende Vergadering
10.35 uur. |  | Staatsierit naar het Regeringshuis
18.00 uur. |  | Vlagceremonie bij de India Gate
19.00 uur. |  | Illuminaties
19.45 uur. |  | Vuurwerk
20.45 uur. |  | Officieel diner in het Regeringshuis
22.15 uur. |  | Receptie in het Regeringshuis

Het bleek dat de Indiërs al net zo van pracht en ceremonieel hielden als de vertrekkende heersers. Overal in Delhi en ook in andere delen van India vierden burgers en overheden uitgelaten de nieuw verworven onafhankelijkheid. Alleen al in de hoofdstad werden driehonderd vlagceremonies gehouden. In het commerciële centrum van het land, Bombay, gaf de burgemeester een banket in het luxueuze Taj Mahal Hotel. In een tempel in de voor hindoes heilige stad Benares was het opmerkelijk genoeg een moslim die de nationale vlag ontvouwde. In de noordoostelijke bergstad Shillong vond onder leiding van de gouverneur een ceremonie plaats waarin de vlag werd gehesen door vier jongeren: twee paren van hindoe- en moslimjongens en -meisjes, want ‘het hijsen van de vlag door jong India is een passend symbool van de geboorte van het nieuwe India’.

Toen op 26 januari 1930 de eerste, eigenlijk denkbeeldige Onafhankelijkheidsdag werd gevierd, gedroegen de menigtes zich ‘waardig en ordelijk’ (zoals Nehru opmerkte). Maar in 1947, toen de echte Onafhankelijkheidsdag aanbrak, traden er meer elementaire gevoelens naar buiten. Een buitenlander merkte op dat overal, ‘in de ene stad na de andere, onstuimige massa’s in een emotionele roes lucht gaven aan hun jarenlang opgepotte frustraties. Hele meutes trokken feestvierend van fabrieksbuurten naar dure wijken en weer terug (…) Het groeide uit tot een vrolijk en aanstekelijk feest en vergeten was de wrok die men tientallen jaren lang hardnekkig had gekoesterd jegens alles wat gesymboliseerd werd door de topi van de sahib.’

De gebeurtenissen in India’s dichtstbevolkte stad, Calcutta, waren kenmerkend voor de sfeer. Al een aantal jaren was de stad in de greep van een textieltekort, maar nu waren de tekenen daarvan op wonderbaarlijke wijze verdwenen, want ‘overal zag je plotseling vlaggen: op huizen en gebouwen (…) op auto’s en fietsen, en in de handjes van baby’s en zuigelingen’. Intussen werd in het Regeringshuis een nieuwe Indiase gouverneur beëdigd. De particulier secretaris van de vertrekkende Britse gouverneur was niet erg te spreken over wat hij zag. Hij klaagde dat ‘de kleding die werd gedragen de bijeenkomst een wanordelijk karakter gaf en in hoge mate afbreuk deed aan de waardigheid van de plechtigheid’. Smokings en dassen waren er niet te bekennen, alleen lendendoeken en witte Gandhimutsjes. Met ‘de troonzaal vol onbevoegde personen’ was de ceremonie ‘een voorproefje van wat er nog zou komen’ als de Britten eenmaal weg waren uit India. Het dieptepunt werd bereikt toen de vertrekkende gouverneur van Bengalen, Sir Frederick Burrows, een wit Gandhimutsje op zijn hoofd kreeg gezet toen hij op weg was naar de uitgang.

II

In Delhi werd er ‘langdurig geapplaudisseerd’ toen de voorzitter van de Grondwetgevende Vergadering de bijeenkomst opende met een eerbetoon aan de Vader van de Natie: Mohandas Karamchand Gandhi. De menigte buiten riep: Mahatma Gandhi ki jai.[‘Leve Mahatma Ghandi’]. Gandhi zelf was echter niet aanwezig bij de festiviteiten in de hoofdstad. Hij was in Calcutta, maar woonde daar geen enkele bijeenkomst of vlagceremonie bij. De Gandhimutsjes die in het Regeringshuis te zien waren, waren daar zonder zijn medeweten of toestemming. Op de avond van de 14e kreeg hij bezoek van de premier van West-Bengalen, die hem vroeg hoe de feestelijkheden de volgende dag gevierd moesten worden. ‘Overal sterven mensen van de honger,’ antwoordde Gandhi. ‘Wilt u gaan feesten te midden van deze verschrikkelijke ramp?’⁷

Gandhi was echt somber gestemd. Toen een verslaggever van de belangrijkste nationalistische krant, de Hindustan Times hem vroeg of hij een boodschap wilde uitspreken ter gelegenheid van de onafhankelijkheid, antwoordde hij dat hij ‘droog was komen te staan’. De BBC, die een boodschap wilde opnemen van de man die in de ogen van de wereld de werkelijke vertegenwoordiger van India was, riep de hulp van zijn secretaris in. Gandhi liet via hem weten dat ze daarvoor bij Nehru moesten zijn. De BBC liet zich niet afschepen en in een poging Gandhi over te halen werd de man teruggestuurd met de mededeling dat de boodschap in een groot aantal verschillende talen over de hele wereld zou worden uitgezonden. Het liet Gandhi onberoerd en hij zei: ‘Vraag of ze willen vergeten dat ik Engels ken.’

Gandhi bracht de 15e augustus 1947 door met een etmaal vasten. De vrijheid waar hij zo lang voor had gestreden was verkregen tegen een onaanvaardbaar hoge prijs. Onafhankelijkheid had tevens deling betekend. De laatste twaalf maanden waren er bijna onafgebroken rellen geweest tussen hindoes en moslims. Het geweld was begonnen op 16 augustus 1946 in Calcutta en had zich uitgebreid naar het Bengaalse platteland. Van daar verspreidde het zich verder naar Bihar, vervolgens naar de Verenigde Provincies en ten slotte naar de provincie Punjab, waar het geweld en het moorden de voorafgaande verschrikkingen nog in omvang overtroffen.

Aanstichter van het geweld van augustus-september 1946 was in eerste instantie de Moslimliga, de partij die de drijvende kracht vormde achter de beweging voor een aparte staat Pakistan. De Liga werd geleid door Mohammad Ali Jinnah, een ernstige, weinig toeschietelijke man, maar een briljant politiek strateeg. Net als Nehru en Gandhi was hij een jurist die in Engeland had gestudeerd. Net als zij was hij ooit lid geweest van het Indiaas Nationaal Congres, maar hij was eruit gestapt omdat hij vond dat het een partij van en voor hindoes was. Jinnah vond dat het Congres, hoewel het officieel de nationalistische zaak was toegedaan, niet echt de belangen van India’s grootste minderheid, de moslims, vertegenwoordigde.

Door in augustus 1946 in Calcutta rellen te beginnen, hoopten Jinnah en de Liga de twee gemeenschappen verder tegen elkaar op te zetten, en zo de Britten te dwingen India op te delen als ze uiteindelijk vertrokken. In die opzet slaagden ze uitstekend. In Bihar sloegen de hindoes, gesteund door lokale Congresleiders, met grof geweld terug. De Britten hadden al gezegd dat ze de macht niet zouden overdragen aan een regering ‘wier autoriteit door grote en machtige groepen binnen de Indiase samenleving zonder meer wordt verworpen’.⁸ De bloedige gebeurtenissen van 1946-1947 leken erop te wijzen dat de moslims zo’n groep waren en dat ze zich niet gemakkelijk of snel naar een door hindoes gedomineerde Congresregering zouden schikken. Nu ‘werd elke uitbraak van geweld tussen de gemeenschappen opgevoerd als een nieuwe bevestiging van de twee-natiestheorie, en van de onvermijdelijke tweedeling van het land’.⁹

Gandhi bleef niet stilzwijgend toekijken bij al dat geweld. Toen de eerste berichten van het Bengaalse platteland binnenkwamen, zette hij alles opzij en ging er naartoe. Met zijn 77 jaar liep hij over moeilijk begaanbaar, modderig en stenig terrein en troostte de hindoes, die vooral onder de rellen te lijden hadden. Tijdens een tocht van zeven weken legde hij, veelal blootsvoets, bijna 190 kilometer af en sprak hij onderweg bijna honderd dorpsvergaderingen toe. Later bezocht hij Bihar, waar de moslims de voornaamste slachtoffers waren. Daarna ging hij naar Delhi, waar de eerste vluchtelingen uit de Punjab binnenstroomden, hindoes en sikhs die in de slachting alles hadden verloren. Ze zaten vol wraakgevoelens, die Gandhi in toom probeerde te houden omdat hij bang was voor vergeldingsacties tegen de moslims die ervoor hadden gekozen in India te blijven.

Twee weken voor de vastgestelde Onafhankelijkheidsdag vertrok de Mahatma uit Delhi. Hij bleef vier dagen in Kasjmir en nam toen de trein naar Calcutta, waar de rellen een jaar nadat ze begonnen waren nog steeds niet waren weggeëbd. Op de middag van de 13e nam hij in de door moslims gedomineerde wijk Beliaghata zijn intrek in ‘een bouwvallig pand dat aan alle zijden open was naar de menigte’, om te zien of ‘hij het zijne kon bijdragen aan de terugkeer van het gezond verstand in de zo belangrijke stad Calcutta’.

Gandhi besloot eenvoudigweg te vasten en te bidden op de 15e. Tegen de middag bereikten hem berichten over ‘ongelooflijke verbroederings- en vreugdetaferelen’ (aldus een krantenbericht) in enkele van de ergst getroffen delen van Calcutta. ‘Terwijl hindoes bij de ingang van straten en steegjes bezig waren triomfbogen op te richten en ze op te tuigen met palmbladeren, vaandels, vlaggen en wimpels, waren moslimwinkeliers en -huisvaders naarstig hun winkels en huizen aan het versieren met vlaggen van het dominion India’. Hindoes en moslims reden in open auto’s en vrachtwagens door de straten onder het aanheffen van de nationalistische slogan ‘Jai Hind’, die ‘onmiddellijk een enthousiaste reactie opriep bij de grote, vreedzame menigtes van beide gemeenschappen die in de straten samendromden’.¹⁰

Berichten over deze spontane toenadering schijnen de Mahatma in een wat positievere stemming te hebben gebracht. Hij besloot een verklaring over deze dag af te leggen, niet tegenover de BBC maar via het communicatiemiddel dat zijn voorkeur had: de gebedsbijeenkomst. Een grote menigte – 10.000 mensen volgens een verslag, 30.000 volgens een ander – kwam naar de Rash Bagan Maidan in Beliaghata om hem te horen spreken. Gandhi zei dat hij graag wilde geloven dat de verbroedering tussen de hindoes en de moslims die op deze dag tentoon werd gespreid ‘uit hun hart kwam en geen kortstondige bevlieging was’. Beide gemeenschappen hadden gedronken uit de ‘gifbeker van verstoorde verhoudingen’, nu ze zich weer hadden verzoend zou de ‘nectar van de vriendschappelijkheid’ misschien nog zoeter smaken. Wie weet zou Calcutta als gevolg hiervan zelfs ‘voor altijd vrij zijn van het religieuze groepsdenken’.

Dat Calcutta een vreedzame 15 augustus beleefde was een opluchting, en ook een verrassing. Want in de weken voorafgaand aan de onafhankelijkheid was de sfeer in de stad gespannen geweest. In het delingsbesluit was bepaald dat Bengalen zou worden opgedeeld: het oostelijk deel ging naar Pakistan en het westelijk deel bleef bij India. Calcutta, de belangrijkste stad van de provincie, vormde uiteraard een twistappel. De grenscommissie besloot het aan India toe te wijzen, waardoor de angst voor geweld aan de vooravond van de onafhankelijkheid toenam.

Aan de andere kant van het subcontinent waren er problemen in Lahore, de hoofdstad van de Punjab en net als Calcutta een multireligieuze en multiculturele stad. Van de vele prachtige gebouwen die er stonden was een van de meest majestueuze de Badshahimoskee, gebouwd door de laatste grote mogolkeizer, Aurangzeb. Maar Lahore was ooit ook hoofdstad geweest van een sikhrijk, en in recentere tijden was het een centrum van de hervormingsgezinde hindoesekte Arya Samaj. Nu lag haar lot, net als van de rest van de Punjab, in de handen van de Britten, die de provincie zouden opdelen. De opdeling van Bengalen was aangekondigd vóór de 15e, maar de aankondiging van de ‘toekenning’ van de Punjab was uitgesteld tot na die datum. Zou Lahore en omgeving worden toegewezen aan India of aan Pakistan?

Het laatste leek waarschijnlijker, en bovendien logischer, want de moslims vormden de grootste gemeenschap in de stad. Er was ook al een nieuwe gouverneur benoemd voor de nieuwe Pakistaanse provincie West-Punjab, die zijn intrek had genomen in het Regeringshuis in Lahore. Op de avond van de 15e gaf hij een feestje om zijn ambtsaanvaarding te vieren.

Zoals hij later vertelde moet dit ‘het rampzaligste feestje zijn geweest dat iemand ooit heeft gegeven (…) De stroom was uitgevallen en er waren geen ventilatoren en geen verlichting. Het enige licht dat we hadden kwam van de vlammen van de brandende stad Lahore, een kleine kilometer verderop. Rondom de tuin werd overal geschoten – geen losse schoten, maar hele salvo’s. Wie op wie schoot wist niemand en niemand nam de moeite om het te vragen.’¹¹

Niemand nam de moeite om het te vragen. Misschien niet op het feestje van de gouverneur. Maar in Beliaghata toonde Mahatma Gandhi zich zeer bezorgd dat deze ‘waanzin nog steeds rondraasde in Lahore’. Wanneer en hoe zou er een eind aan komen? Het viel te hopen dat ‘het indrukwekkende voorbeeld van Calcutta, als dat oprecht gemeend was, een gunstige invloed zou hebben op de Punjab en de andere delen van India’.

III

In november 1946 lag het dodental als gevolg van de rellen voor heel Indië boven de vijfduizend. In een memo van het leger werd somber opgemerkt: ‘Calcutta werd gewroken in Noakhali, Noakhali in Bihar, Bihar in Garmukteshwar, Garmukteshwar in ????’¹²

Een provincie die eind 1946 nog aan de rellen was ontkomen was de Punjab. Hier waren de Unionisten aan de macht, een partij waarin landheren uit de moslim-, hindoe- en sikhgemeenschap samenwerkten. Ze wisten de vrede maar met moeite te handhaven, want tegenover hen stonden de leden van de militante Moslimliga aan de ene kant en de al even militante politieke partij van de sikhs, de Akali Dal, aan de andere kant. Vanaf januari kwam het incidenteel tot geweld in de steden van Punjab. Na de eerste week van maart, toen de Unionistenregering moest aftreden, gebeurde dat steeds vaker. In mei was het epicentrum van het geweld duidelijk verschoven van Oost- naar Noordwest-India. Volgens een verklaring die in het Britse Hogerhuis werd afgelegd kwamen er tussen 18 november 1946 en 18 mei 1947 in India 4014 mensen bij rellen om het leven, van wie 3024 alleen al in de Punjab.¹³

Er waren een aantal opvallende overeenkomsten tussen Bengalen en de Punjab, de twee provincies waar de gebeurtenissen van 1946-1947 zich concentreerden. Beide hadden een moslimmeerderheid, en werden daarom voor Pakistan opgeëist. Maar in beide provincies woonden ook vele miljoenen hindoes. Uiteindelijk werden ze allebei opgedeeld, waarbij de districten met een moslimmeerderheid naar Oost- of West-Pakistan gingen en de districten waar andere religieuze groepen domineerden werden toegewezen aan India.

Maar er waren ook een aantal cruciale verschillen tussen de twee provincies. Bengalen had een lange geschiedenis van vaak bloedige conflicten tussen hindoes en moslims, die terugging tot (minstens) de laatste decennia van de negentiende eeuw. In de Punjab daarentegen hadden de verschillende gemeenschappen min of meer vreedzaam naast elkaar geleefd; vóór 1947 hadden daar geen noemenswaardige conflicten op religieuze gronden plaatsgevonden. In Bengalen streefden grote delen van de hindoeïstische middenklasse actief naar deling. Ze vonden het prima om van de door moslims gedomineerde gebieden af te zijn en zich in of nabij de provinciehoofdstad te vestigen. Al enkele tientallen jaren trokken de beter opgeleide hindoes westwaarts en dat gold ook voor de landheren. Die verkochten hun land en investeerden het geld in onroerend goed of bedrijven in Calcutta. In de Punjab werd de grote hindoegemeenschap echter gedomineerd door handelaren en geldschieters en was zij nauw verbonden met de agrarische klassen. Ze voelden er niet voor om zich elders te vestigen, en bleven tot het eind toe hopen dat een deling op een of andere manier te voorkomen was.

Het laatste en belangrijkste verschil was de aanwezigheid van de sikhs in de Punjab. Deze derde zuil ontbrak in Bengalen. Daar ging de strijd rechtstreeks tussen de hindoes en de moslims. Net als de moslims hadden de sikhs één boek, één vormloze God en vormden zij een hechte geloofsgemeenschap. Sociologisch gezien stonden de sikhs echter dichter bij de hindoes. Met hen hadden ze een roti-beti rishta – een relatie van met elkaar eten en met elkaar huwen – en met hen hadden ze een gemeenschappelijke geschiedenis van vervolging door de mogols.

Als ze gedwongen werden om te kiezen, zouden de sikhs de voorkeur geven aan de hindoes. Maar ze waren absoluut niet in de stemming om te kiezen. Want in beide delen van de provincie woonde een flink aantal sikhboeren. Aan het begin van de eeuw hadden de Britten sikhs uit de oostelijke Punjab gevraagd zich in gebieden in het westen te vestigen, waar toen net irrigatiewerken waren aangelegd. In enkele decennia hadden ze welvarende nederzettingen gesticht in deze ‘kanaalkolonies’. Waarom zouden ze die nu verlaten? Hun heilige stad, Amritsar, lag in het oosten, maar Nankana Sahib (de geboorteplaats van de stichter van hun godsdienst) lag in het westen. Natuurlijk wilden ze dat beide plaatsen vrij toegankelijk voor hen zouden blijven.

Anders dan bij de hindoes van Bengalen drong het tot de sikhs van de Punjab maar langzaam door wat een deling betekende en inhield. Aanvankelijk hielden ze er hardnekkig aan vast om te blijven waar ze waren. Toen vervolgens een deling steeds waarschijnlijker werd, eisten ze een eigen staat, die ‘Khalistan’ zou gaan heten. Deze eis nam niemand serieus, de hindoes niet, de moslims niet, en de Britten al helemaal niet.

De historicus Robin Jeffrey heeft erop gewezen dat wat de sikhs betreft er in elk geval tot augustus 1947 ‘meer tegen hen werd gezondigd dan dat ze zelf zondigden’. Ze waren ‘door de Britten in de steek gelaten, door het Congres getolereerd, door de Moslimliga beschimpt en bovenal door hun eigen falend politiek leiderschap gefrustreerd (…)’.¹⁴ Dit bijzondere (om niet te zeggen tragische) dilemma waar de sikhs voor stonden is de beste verklaring voor het religieuze geweld dat uiteindelijk in de Punjab zo plotseling in volle hevigheid losbarstte. Tussen maart en augustus werden de confrontaties elke maand feller en bloediger. Cynisch genoeg leverde de natuur haar eigen bijdrage aan het verloop van de politiek en de geschiedenis, want de moesson arriveerde in 1947 buitensporig laat. En net als de moesson liep ook het besluit over de grens vertraging op, wat de onzekerheid alleen maar deed toenemen.

De taak om Bengalen en de Punjab op te delen werd toevertrouwd aan de Britse rechter Sir Cyril Radcliffe, die onbekend was met India (dit werd als een voordeel gezien). Hij kreeg echter maar vijf weken om te beslissen waar in het oosten en westen hij de grenzen zou trekken. Het was, op zijn zachtst gezegd, een zeer moeilijke klus. Hij moest, in de woorden van W.H. Auden, een land opdelen ‘tussen twee volken, elkaars totale antipoden / met hun verschillende eetgewoontes en onverenigbare goden’, en dit aan de hand van ‘verouderde kaarten’ en ‘bevolkingsgegevens die vrijwel zeker onjuist waren’.¹⁵

Radcliffe arriveerde in India in de eerste week van juli. Hij kreeg vier adviseurs voor de Punjab: twee moslims, één hindoe en één sikh. Maar omdat ze over elk punt ruzieden, zette hij ze al gauw aan de kant. Wel wist hij, zoals hij aan zijn neef schreef, dat ‘ik me bij niemand in India geliefd zal maken met het besluit over de Punjab en Bengalen, en er zullen zo’n tachtig miljoen mensen met wrokgevoelens zijn die naar me op zoek zullen gaan. Ik wil liever niet dat ze me vinden (…)’.¹⁶

Op 1 augustus werd het Punjab Grensleger opgericht om het geweld in te dammen. Aan het hoofd hiervan stond generaal-majoor T.W. (‘Pete’) Rees, een Welshman uit Abergavenny. Hij had vier adviseurs onder zich met de rang van brigadier: twee moslims, één hindoe en één sikh. In zijn eerste rapport voorspelde Rees dat het grensbesluit ‘niemand volledig naar de zin zou zijn. Het zou de sikhs weleens kunnen doen ontploffen.’¹⁷ Hij zei dit op 7 augustus; op de 14e merkte de opperbevelhebber van het Brits-Indische Leger, veldmaarschalk Sir Claude Auchinleck, op dat ‘het uitstel van de bekendmaking van de beslissing van de grenscommissie zeer verontrustende en schadelijke gevolgen heeft. Men beseft natuurlijk dat de bekendmaking olie op het vuur kan gooien, maar doordat er nog steeds niets bekend is doen de wildste geruchten de ronde; die worden verspreid door onruststokers van wie er maar al te veel rondlopen.’¹⁸

De regen bleef nog steeds uit en het was 38 graden in de schaduw. Vooral voor de moslims, of het nu soldaten of burgers waren, was dit zwaar. Van zonsopgang tot zonsondergang moesten ze vasten vanwege de ramadan, die dat jaar tussen 19 juli en 16 augustus viel. Rees vroeg aan zijn moslimchauffeur waarom de moesson nog niet gekomen was, en hij antwoordde: ‘Ook God is boos.’

Het grensbesluit werd uiteindelijk op 16 augustus bekendgemaakt. Het wekte de woede van de moslims, die vonden dat het district Gurdaspur naar Pakistan had moeten gaan in plaats van naar India. Nog bozer waren de sikhs. Hun geliefde Nankana Sahib lag nu geïsoleerd binnen een islamitische staat. Aan beide zijden van de grens escaleerden de wreedheden. In de oostelijke Punjab stroopten bendes gewapende sikhs het platteland af op zoek naar moslims, die werden vermoord als ze werden gevonden. Moslims die konden vluchten, gingen de grens over naar West-Punjab, om daar op hun beurt weer bij te dragen aan de spiraal van vergelding en wraak. Moslims uit Amritsar en omgeving zochten in groten getale hun toevlucht in het (voor hen) veilige Lahore. De ‘verhalen van deze vluchtelingen mogen dan gekleurd zijn door overdreven oriëntaalse en bijbelse bewoordingen, maar ze zijn wel degelijk gebaseerd op zeer wrede feiten; zo ziet men bijvoorbeeld heel wat stompen zonder handen. Daar kunnen ze mee paraderen voor hun medemoslims in Lahore en verder naar het westen, en dat doen ze dan ook (…).’

Volgens eigen cijfers van Pete Rees vielen er van maart tot eind juli in de Punjab naar schatting 4500 doden en 2500 gewonden onder de burgers. Maar alleen al in augustus vielen er volgens de officiële meldingen van de troepen ongeveer 15.000 dodelijke slachtoffers, en Rees moest erkennen dat het werkelijke cijfer ‘misschien wel twee of drie keer zo hoog lag’.

De Indiase premier Jawaharlal Nehru maakte zich ernstig zorgen over de problemen in de Punjab en de gevolgen die ze voor de rest van het land zouden hebben. In de laatste twee weken van augustus bezocht hij de provincie drie keer. Daarbij sprak hij met mensen aan beide zijden van de grens en maakte hij rondvluchten boven het gebied. Nehru meende dat ‘de wreedheden aan de ene zijde niet onderdeden voor die aan de andere zijde. Het is niet te geloven hoe onmenselijk en barbaars men aan beide zijden was.’¹⁹ Het adjectief dat Rees voor de gewelddadigheden gebruikte was ‘premiddeleeuws’. In werkelijkheid was het geweld zowel middeleeuws als modern. Want de wapens die de ordeverstoorders gebruikten ‘varieerden van primitieve bijlen, speren en knuppels tot de modernste handmitrailleurs en lichte machinegeweren’.

Op 2 september werd het Punjab Grensleger ontbonden. Erg effectief was het toch al niet geweest. Een hinderpaal vormde de dubbele gezagsstructuur: omdat er geen oorlogstoestand heerste moest er verslag worden uitgebracht aan civiele functionarissen. Met het vertrek van het Punjab Grensleger kwam de verantwoordelijkheid voor de openbare orde bij de regeringen van India en Pakistan te liggen. De rellen hielden aan, en zo ook de uittocht in twee richtingen. West-Punjab werd gezuiverd van hindoes en sikhs en Oost-Punjab ontdaan van moslims. De kille balans tussen het geweld aan beide zijden werd beschreven door de correspondent in de Punjab van het gerespecteerde weekblad Swatantra uit Madras. Hij zag

op het eind van een middag een speciale vluchtelingentrein leeg het station van Ferozepur binnenrijden. De machinist was doodsbang en totaal in de war, de bewaker lag dood in zijn wagon, en de stoker ontbrak. Ik liep het perron over; op twee na zaten alle wagons van binnen en van buiten onder de bloedspatten; in een derdeklaswagon lagen drie lijken in plassen bloed. Een gewapende menigte moslims had de trein tussen Lahore en Ferozepur tegengehouden en op klaarlichte dag deze grondige slachtpartij aangericht.

Er is nog een ander tafereel dat ik niet licht zal vergeten: een acht kilometer lange stoet moslimvluchtelingen die voortkruipt over de Sutlejbrug, Pakistan in. Ossenkarren hoog beladen met schamele bezittingen, vee dat daarnaast wordt voortgedreven. Vrouwen met baby’s in hun armen en armzalige blikken trommels op het hoofd. Twintigduizend mannen, vrouwen en kinderen die het beloofde land binnentrekken – niet omdat het het beloofde land is, maar omdat bendes hindoes en sikhs in de staat Faridkot en in het centrum van het district Ferozepur honderden moslims hadden doodgehakt en voor de rest het leven onmogelijk gemaakt.²⁰

Tien miljoen vluchtelingen waren op drift, te voet, op ossenkarren, in treinen, soms geëscorteerd door het leger, op andere momenten vertrouwend op het lot en hun respectieve goden. Nehru vloog over een vluchtelingenkonvooi van 100.000 mensen met een lengte van meer dan vijftien kilometer. Ze waren op weg van Jalandhar naar Lahore en moesten door Amritsar, waar zich op dat moment 70.000 vluchtelingen uit West-Punjab bevonden die ‘in een geagiteerde stemming’ waren. Nehru stelde voor met bulldozers een weg rond de stad te maken, zodat de twee konvooien elkaar niet zouden tegenkomen.²¹

Dit was zonder twijfel de grootste massamigratie uit de geschiedenis. ‘Nooit eerder in de ons bekende geschiedenis hadden zo veel miljoenen mensen zich in zo weinig dagen verplaatst.’ Ze vluchtten, aldus een ooggetuige,

door hitte en regen, te midden van overstromingen en in de bittere kou van de Punjab. Het stof van de karavanen hing laag boven de Indiase vlakte en mengde zich met de geur van angst en zweet, menselijke uitwerpselen en lijken in ontbinding. Toen de wolk van haat optrok werden de namen van de doden afgeroepen en vijfhonderdduizend namen weerklonken over het verdoofde land – dood door schotwonden, door zwaard-, dolk- en messteken of als gevolg van besmettelijke ziekten. Terwijl het grootste aantal stierf door geweld, waren er ook vermoeide, zachtmoedige zielen die hun blik over hun geplunderde moestuinen lieten gaan en vervolgens gingen liggen en stierven. Waartoe nog te leven als de rede ophoudt te bestaan en mensen als beesten tekeergaan? Waarom je baby van de spijl plukken of je geliefde uit de duistere waterput omhooghalen?²²

De problemen in de provincie werden nog verergerd door de opvallend partijdige houding van de gouverneur van West-Punjab, Sir Francis Mudie. Hij was een ‘verstokt tegenstander van het Congres’. Mudie dacht dat hij ‘zelf wel kon regeren. Daarom werkte hij zijn kabinet tegen, vooral bij hun pogingen om de kloof te overbruggen tussen West- en Oost-Punjab, en dus tussen Pakistan en India.’ Tragisch genoeg waren er geen Pakistaanse politici bereid om stelling te nemen tegen het religieuze fanatisme. Hoe ze er zelf ook over dachten, ze wilden er in het openbaar geen uitspraken over doen. Wat Pakistans nieuwe gouverneur-generaal Mohammad Ali Jinnah betreft, die deed zijn werk vanuit de kustplaats Karachi, de hoofdstad van het land, en had ‘Lahore slechts in purdah [strikt afgeschermd] en onder strenge bewaking bezocht’. Zijn bangigheid stond in schril contrast met de moedige wijze waarop de twee meest vooraanstaande Indiase politici opkwamen voor hun minderheden. Een Britse waarnemer kon dan ook schrijven: ‘Het geslacht van Nehru en Gandhi heeft nog nooit zo hoog in aanzien gestaan bij de moslims van West-Punjab.’²³

Ondertussen was in Bengalen het geweld opnieuw opgelaaid. Er waren meldingen van nieuwe rellen in Noakhali. In Calcutta werd de vrede verstoord in de door Gandhi geadopteerde wijk Beliaghata. Hier werd op 31 augustus een hindoejongen aangevallen door moslims. Wraakacties volgden en het geweld verspreidde zich. Toen op 1 september de avond viel lagen er meer dan vijftig mensen dood op straat. Die nacht besloot Gandhi te gaan vasten. ‘Maar hoe kunt u in hongerstaking gaan tegen de goonda’s [relschoppers]?’ vroeg een vriend. Gandhi antwoordde volgens een ooggetuige: ‘Ik weet dat als ik Calcutta onder controle kan krijgen, dat me ook in de Punjab zal lukken. Maar als ik nu weifel, kan deze grote brand zich snel uitbreiden. Ik zie duidelijk dat twee of drie [buitenlandse] machten zich op ons zullen storten en zo een eind zullen maken aan onze kortstondige droom van onafhankelijkheid.’ ‘Maar als u sterft zal de brand nog erger worden,’ antwoordde de vriend. ‘Dan hoef ik dat tenminste niet meer mee te maken,’ aldus Gandhi. ‘Ik zal dan het mijne hebben bijgedragen.’²⁴

Gandhi begon met vasten op 2 september. De volgende dag kwamen hindoe- en moslimgoonda’s naar hem toe en legden hun wapens neer. In verschillende delen van de stad werden gemengde optochten gehouden voor vrede tussen de gemeenschappen. Een afvaardiging van prominente politici die het Congres, de Moslimliga en de in Calcutta invloedrijke Hindu Mahasabha vertegenwoordigden, verzekerde Gandhi dat er geen rellen meer zouden komen. Daarop besloot de Mahatma na drie dagen zijn vasten te beëindigen.

De vrede hield stand, wat Lord Mountbatten tot de beroemde uitspraak bracht dat één ongewapende man meer had bereikt dan 50.000 soldaten in de Punjab. Maar het navolgende eerbetoon in The Statesman, een krant uit Calcutta die in Britse handen was en hem en zijn politiek lange tijd had bestreden, deed de Mahatma en zijn volgelingen wellicht evenveel genoegen: ‘Wat betreft de ethiek van het vasten als politiek instrument verschillen wij al jarenlang van mening met India’s beroemdste persoon die dit middel toepast (...) Maar in onze ogen heeft Mahatma Gandhi nooit eerder in zijn lange loopbaan gevast voor een zaak die zo simpel en het zozeer waard was, een vasten dat bewust was gepland als een direct en effectief beroep op het publieke geweten.’²⁵

Na een verblijf van vier weken in Beliaghata vertrok Gandhi op 7 september naar Delhi. Hij hoopte door te kunnen reizen naar de Punjab. Maar meteen al bij aankomst in de hoofdstad kreeg hij verhalen te horen over conflicten en de toe-eigening van bezit. De moslims van Delhi waren bang. Hun huizen en gebedshuizen werden steeds vaker aangevallen. Gandhi kreeg te horen dat er in de laatste weken niet minder dan 137 moskeeën waren verwoest. Ook hadden hindoes en sikhs die naar Delhi waren gevlucht met geweld woningen van moslims bezet. Een hulpverlener van de quakers berichtte dat ‘alle lagen van de moslimbevolking van Delhi – ambtenaren, ondernemers, handwerkslieden, tongawallahs, dragers – de vlucht hadden genomen naar een paar plekken waar ze zich veilig wisten’, zoals de Purana Qila, het grote, hoog ommuurde fort midden in de stad, en de tombe van mogolkeizer Humayun. Alleen al in de Purana Qila zaten 60.000 vluchtelingen in tenten op elkaar gepakt, ‘in hoeken achter de kantelen en open en onbeschermd, samen met hun kamelen, tonga’s en pony’s, hun oude gedeukte taxi’s en luxe limousines’.²⁶

Gandhi liet zijn Punjabprogramma voorlopig voor wat het was. Hij bezocht de kampen in de hoofdstad en daarbuiten. In de vlakte rond Delhi woonde een agrarische gemeenschap, de Meo’s. Ze waren moslim maar hadden veel praktijken en rituelen van hun hindoeburen overgenomen. Te midden van alle waanzin was voor dit syncretisme geen oog. Duizenden Meo’s werden gedood of uit hun huizen verdreven, of die nu op Indiaas grondgebied lagen of in de vorstenstaten Alwar en Bharatpur.²⁷

In de maanden september en oktober, zo schrijft zijn biograaf D.G. Tendulkar, ging Gandhi ‘ziekenhuizen en vluchtelingenkampen af om mensen in nood troost te bieden’. Hij ‘riep de sikhs, de hindoes en de moslims op om het verleden te vergeten en niet stil te blijven staan bij hun lijden, maar elkaar als teken van vriendschap de hand toe te steken, en te besluiten in vrede te leven (…)’. Hij ‘smeekte ze allemaal om snel vrede in Delhi te stichten, zodat hij verder kon reizen naar Oost- en West-Punjab’. Ghandi zei dat ‘hij naar de Punjab ging om de mohammedanen het onrecht te laten goedmaken wat ze daar naar men zei hadden begaan [tegen de hindoes en sikhs]. Maar hij kon alleen maar op succes hopen, als hij ervoor zou kunnen zorgen dat de mohammedanen in Delhi recht werd gedaan.’²⁸

Gandhi sprak ook in een kamp van de Rashtriya Swayamsevak Sangh. De RSS, in 1925 opgericht door een Maharashtraanse arts, was een hechte organisatie van gemotiveerde jonge hindoemannen. Gandhi was onder de indruk van hun discipline en van het ontbreken van kastenbewustzijn, maar minder van hun vijandigheid ten opzichte van andere religies. Hij zei tegen de RSSleden dat ‘als de hindoes vonden dat er in India uitsluitend plaats was voor hindoes en dat niet-hindoes, met name moslims, die hier wilden wonen als slaven van de hindoes moesten leven, dat de doodsteek voor het hindoeïsme zou zijn’. Gandhi kon zien dat de RSS ‘een goed geoliede en gedisciplineerde organisatie’ was. Maar de ‘kracht van de organisatie,’ zo zei hij tot de leden, ‘kon voor of tegen India worden aangewend. Hij wist niet of er enige waarheid school in de beschuldigingen [van het aanzetten tot haat tussen de gemeenschappen] tegen de Sangh. Het was aan de Sanghleden om gezamenlijk te laten zien dat de beschuldigingen ongegrond waren.’²⁹

In tegenstelling tot Gandhi was Nehru niet geneigd om de Sangh het voordeel van de twijfel te gunnen. ‘Het lijkt me duidelijk,’ zei hij tegen zijn minister van Binnenlandse Zaken, Vallabhbhai Patel, ‘dat de RSS een heleboel te maken heeft met de onlusten, niet alleen in Delhi maar ook elders. In Amritsar was hun betrokkenheid overduidelijk.’ Nehru’s gevoelens ten aanzien van de RSS kwamen voort uit zijn diepere bezorgdheid over de verhouding tussen de gemeenschappen. Hij meende dat er sprake was van ‘een zeer duidelijke en goed georganiseerde poging van bepaalde fascistische elementen onder de sikhs en de hindoes om de regering omver te werpen, of ten minste haar huidige karakter te ondermijnen. Er was meer aan de hand dan een botsing tussen gemeenschappen. Veel van deze mensen waren extreem wreed en hard. In de praktijk waren het pure terroristen.’³⁰

Zijn zorg was des te groter omdat de fanatici bij hun activiteiten ‘de wind van de publieke opinie mee hadden’. Met name in Delhi wilden de hindoes en sikhs die Pakistan waren ontvlucht bloed zien. Maar de premier stond erop dat India een plaats moest zijn waar moslims vrij konden wonen en werken. Een Engelsman die tot de staf van de gouverneur-generaal behoorde schreef in zijn dagboek: ‘Het is een inspirerende ervaring Nehru van dichtbij mee te maken tijdens deze bezoeking. Hij schenkt je weer geloof in de humane en beschaafde mens. Terwijl hij bijna alleen staat te midden van heftige groepsconflicten in al hun verscheidenheid, van individuele intriges tot massale waanzin, spreekt hij met de stem van de rede en met menslievendheid.’³¹

Op initiatief van Gandhi en Nehru nam het Congres nu een resolutie aan over ‘de rechten van de minderheden’. Voor de partij was de ‘twee-natiestheorie’ altijd onaanvaardbaar geweest. Hoewel gedwongen om tegen haar wil de deling te accepteren, bleef zij erbij dat ‘India een land is van vele godsdiensten en vele rassen, en dat moet zo blijven’. Ongeacht de situatie in Pakistan zou India ‘een democratische, seculiere staat zijn waar alle burgers volledige rechten genieten en allemaal evenveel recht hebben op bescherming door de staat, ongeacht de godsdienst waartoe zij behoren’. Het Congres wilde ‘de minderheden in India ervan verzekeren dat het hun burgerrechten naar beste vermogen zal blijven beschermen tegen agressie’.³²

De Rashtriya Swayamsevak Sangh liet echter duidelijk weten hier sceptisch tegenover te staan. Sarsanghchalak, ofwel hoofd van de RSS, was M.S. Golwalkar, een magere, bebaarde man met een universitaire achtergrond. Golwalkar was sterk gekant tegen het idee van een seculiere staat die geen onderscheid zou maken op grond van godsdienst. Zijn concept van India hield het volgende in:

De niet-hindoeïstische bevolking van Hindoestan moet óf de hindoecultuur en -taal aannemen, kennis hebben van de hindoereligie, deze respecteren en hoog achten, geen ideeën koesteren dan die welke het hindoeras en de hindoecultuur verheerlijken (...) kortom, zij moeten ophouden buitenlanders te zijn, óf zij kunnen in het land verblijven in volledige onderwerping aan de hindoenatie, zonder enige eis, zonder recht op privileges en nog veel minder op een voorkeursbehandeling – zelfs niet op burgerrechten.³³

Op zondag 7 december 1947 hield de RSS een grote bijeenkomst op het Ramlilaterrein in hartje Delhi. De belangrijkste redevoering was die van M.S. Golwalkar. De Hindustan Times berichtte dat Golwalkar ontkende dat de RSS een hindoe-Raj wilde vestigen, maar wel nadrukkelijk zei: ‘Wij streven naar solidariteit binnen de hindoesamenleving. Met dit ideaal voor ogen zal de Sangh verder opmarcheren, zonder te worden afgeschrikt door welke autoriteit of bekende figuur dan ook.’³⁴

De autoriteiten waarop gezinspeeld werd waren de Congrespartij en de regering van India, de bekende figuren Nehru en Gandhi. Veel vluchtelingen die met de RSS sympathiseerden waren hun vijandig gezind. Bijeenkomsten met Gandhi werden verstoord door vluchtelingen die bezwaar maakten tegen lezingen uit de Koran of luidkeels vroegen waarom hij niet sprak over het leed van de hindoes en sikhs die nog in Pakistan woonden. Feitelijk was Gandhi, zoals D.G. Tendulkar schrijft, ‘even bezorgd over het lijden van de minderheidsgroep in Pakistan. Hij had graag naar ze willen toegaan om hen te helpen. Maar met wat voor boodschap kon hij daar komen als hij niet kon garanderen dat de moslims in Delhi volledige genoegdoening zouden krijgen?’

Nu de aanvallen op moslims doorgingen, besloot Gandhi opnieuw zijn toevlucht te nemen tot vasten. Hij begon hiermee op 13 januari en richtte zich daarbij tot drie verschillende groepen. De eerste was de Indiase bevolking. Hij wees de mensen er simpelweg op dat als ze niet in de twee-natiestheorie geloofden, ze in de plaats die tot hun hoofdstad was gekozen, de ‘eeuwige stad’ Delhi, moesten laten zien dat hindoes en moslims met elkaar in vrede en broederschap konden samenleven. De tweede was de regering van Pakistan, waar hij aan vroeg: ‘Ook al vast ik nu, hoelang kan ik nog rekenen op het geduld van de hindoes en sikhs? Pakistan dient een einde te maken aan deze toestanden’ (dat wil zeggen het verdrijven van minderheden van Pakistaans grondgebied).

Tot slot richtte Gandhi zich met zijn hongerstaking ook tot de regering van India. Die had het Pakistaanse deel gehouden van het ‘sterlingtegoed’, het gezamenlijke bedrag dat de Britten de twee dominions schuldig waren op grond van de bijdrage die Brits-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog had geleverd. Het ging om 550 miljoen roepie, een behoorlijk bedrag. New Delhi wilde het geld niet vrijgeven uit woede over Pakistans recente poging om de staat Kasjmir in handen te krijgen. Gandhi vond dit onnodig rancuneus en zo maakte hij de overdracht van het verschuldigde geld aan Pakistan tot een voorwaarde voor de beëindiging van zijn hongerstaking.

Op de avond van de 15e januari besloot de regering van India het geld dat zij de regering van Pakistan schuldig was vrij te geven. De volgende dag ondertekenden meer dan duizend vluchtelingen een verklaring, waarin stond dat ze de verdreven moslims van Delhi bij hun terugkeer welkom zouden heten en ze naar hun huizen zouden laten terugkeren. Maar Gandhi wilde nog meer krachtige garanties. Intussen ging zijn gezondheid hard achteruit. Een van zijn nieren werkte niet goed, hij verloor snel gewicht en had veel last van misselijkheid en hoofdpijn. De artsen kwamen met een eigen waarschuwing: ‘Het is onze plicht om tegen de mensen te zeggen dat ze er onmiddellijk voor moeten zorgen dat aan de vereiste voorwaarden wordt voldaan, zodat de hongerstaking zo snel mogelijk beëindigd wordt.’

Op 17 januari werd er een Centraal Comité voor de Vrede gevormd onder leiding van de voorzitter van de Grondwetgevende Vergadering, Rajendra Prasad. Ook andere leden van de Congrespartij zaten erin, evenals vertegenwoordigers van de RSS, de Jamiat-ul-Ulema en van sikhorganisaties. Op de ochtend van de 18e gingen ze naar Gandhi met een gemeenschappelijke verklaring, die hem voldoende tevredenstelde om zijn hongerstaking te beeindigen. In de verklaring beloofden zij plechtig ‘dat wij het leven, bezit en geloof van de moslims zullen beschermen en dat de incidenten die in Delhi hebben plaatsgevonden zich niet opnieuw zullen voordoen’.³⁵

Zou het ‘wonder van Calcutta’ zich in Delhi herhalen? De leiders van de militante groeperingen leken enigszins gelouterd door het vasten van Gandhi, maar hun volgelingen bleven hem vijandig gezind. Bij eerdere bezoeken aan Delhi had Gandhi verbleven in de wijk van de vegers, maar dit keer werd hij ondergebracht in het huis van de miljonair G.D. Birla, ook een volgeling van hem. Terwijl hij nog in hongerstaking was, trokken groepen vluchtelingen langs het huis van Birla en schreeuwden: ‘Laat Gandhi doodgaan.’ Toen, op 20 januari, wierp een vluchteling uit de Punjab, Madan Lal, een bom naar Gandhi terwijl die in het huis van Birla een gebedsbijeenkomst leidde. De bom ontplofte op enige afstand van hem, maar gelukkig raakte niemand gewond.

Gandhi liet zich niet afschrikken door de aanslag op zijn leven. Hij bleef mensen ontmoeten, ook boze vluchtelingen. Op 26 januari vertelde hij tijdens zijn gebedsbijeenkomst hoe in het verleden die dag als Onafhankelijkheidsdag was gevierd. Nu was de vrijheid gekomen, maar de eerste maanden in vrijheid waren een grote desillusie geweest. Hij vertrouwde er echter op dat ‘het ergste voorbij’ was, dat de Indiërs gezamenlijk zouden werken aan de ‘gelijkheid van alle klassen en geloofsovertuigingen en nooit zouden toestaan dat een meerderheid een minderheid zou overheersen of een voorkeursbehandeling zou krijgen, hoe onbeduidend in aantal of invloed die minderheid misschien ook is’. Hij durfde ook te hopen ‘dat, hoewel India geografisch en politiek in tweeën is gedeeld, wij in ons hart altijd vrienden en broeders zullen blijven die elkaar helpen en respecteren, en voor de buitenwereld één zijn’.

Gandhi had zijn leven lang gestreden voor een vrij en verenigd India. Toch kon hij op het laatst met een objectieve blik kijken naar de deling van het land en erin berusten. Anderen waren minder vergevingsgezind. Op de avond van de 30e januari werd hij tijdens zijn dagelijkse gebedsbijeenkomst door een jonge man doodgeschoten. De moordenaar was Nathuram Godse, een brahmaan uit Poona, die zich na zijn daad overgaf. Hij werd berecht en later ter dood veroordeeld, maar niet nadat hij in een opmerkelijke toespraak zijn daad had gerechtvaardigd. Godse zei bovenal tot zijn daad te zijn gekomen doordat de Mahatma ‘constant en consequent de moslims ter wille was’, ‘met als climax zijn laatste hongerstaking voor de moslims, [waardoor] ik uiteindelijk tot de conclusie kwam dat er aan Gandhi’s bestaan onmiddellijk een einde diende te komen’.³⁶

IV

Gandhi’s dood leidde tot een uitzonderlijke uitbarsting van verdriet. Roerende huldeblijken waren er van Albert Einstein, die Gandhi lange tijd had beschouwd als de grootste figuur van de twintigste eeuw, en van George Orwell, die Gandhi vroeger een charlatan had gevonden maar hem nu als een heilige zag. George Bernard Shaw kwam met een typerend luchthartige reactie: ‘Het laat zien hoe gevaarlijk het is om goed te zijn’, en Mohammad Ali Jinnah met een typerend kleingeestige, door te zeggen dat de dood van zijn oude rivaal alleen voor ‘de hindoegemeenschap’ een verlies was.

De meest relevante publieke reacties kwamen evenwel van Gandhi’s twee volgelingen met het meeste aanzien, om niet te zeggen met de meeste macht, Vallabhbhai Patel en Jawaharlal Nehru. Patel, die nu minister van Binnenlandse Zaken was in de regering van India, kwam net als Gandhi uit Gujarat en had zich al in 1918 bij hem aangesloten. Hij was een voortreffelijk organisator en strateeg en had een belangrijke rol gespeeld in het proces om van het Congres een nationale partij te maken. Binnen het Indiase kabinet moest hij alleen in premier Jawaharlal Nehru zijn meerdere erkennen. Nehru was een paar jaar later dan Patel bij Gandhi gekomen en kon met hem in maar twee van de drie talen spreken die Gandhi kende (Hindi en Engels). Maar hij had een sterke emotionele band met de Mahatma. Net als Patel noemde hij Gandhi doorgaans ‘Bapu’, of ‘vader’. Maar hij was in veel opzichten de favoriete zoon van de Mahatma (en hem veel dierbaarder dan diens vier eigen kinderen), en Gandhi had hem uitgekozen als zijn politieke erfgenaam.

Nu, terwijl in India burgers elkaar bevochten, zeiden beide mannen tot de natie dat hun meester weliswaar was heengegaan, maar dat zijn boodschap bleef. In een toespraak op All-India Radio, onmiddellijk na Gandhi’s dood, riep Patel de mensen op niet aan wraak te denken, maar zich te houden aan ‘de boodschap van liefde en geweldloosheid die Mahatmaji verkondigde. We moeten ons schamen dat de grootste man van de wereld met zijn leven heeft moeten betalen voor de zonden die wij hebben begaan. We hebben hem niet gevolgd toen hij nog leefde, laten we dan tenminste in zijn voetsporen treden, nu hij dood is.’³⁷ In een toespraak in Allahabad nadat daar Gandhi’s as over de Ganges was uitgestrooid, zei Nehru dat ‘wij onze les tegen een verschrikkelijke prijs hebben geleerd. Is er iemand onder ons die nu na Gandhi’s dood niet plechtig wil beloven zijn missie te volbrengen (…)?’ De Indiërs moesten, aldus Nehru, nu ‘de eenheid bewaren en zich teweerstellen tegen dat verschrikkelijke gif van het religieuze groepsdenken dat de grootste man van onze tijd heeft gedood’.³⁸

Nehru en Patel riepen beiden op tot eenheid en vergeving, maar het geval wilde dat ze kort daarvoor nog met elkaar in een hevige ruzie verwikkeld waren. Nehru had het plan gehad om in de laatste twee weken van december de door onlusten getroffen stad Ajmer te bezoeken. Maar op het laatste moment zegde hij zijn reis af en stuurde in plaats daarvan zijn privésecretaris. Patel was zwaar beledigd. Omdat het ministerie van Binnenlandse Zaken zijn eigen onderzoeksteam naar Ajmer had gestuurd, vond hij dat de tour van de ondergeschikte van de premier een gebrek aan vertrouwen impliceerde. Nehru verklaarde dat hij zijn bezoek had moeten afzeggen vanwege een sterfgeval in zijn familie, en daarom zijn secretaris had gestuurd, voornamelijk om degenen die zijn komst hadden verwacht niet teleur te stellen. Als hoofd van de regering had hij trouwens het recht om te gaan waar en wanneer hij maar wilde, en ook om iemand anders als plaatsvervanger te sturen. Patel antwoordde dat in een kabinetssysteem de premier niet meer dan de eerste onder zijn gelijken was; hij stond niet boven zijn collega-ministers en overheerste ze niet.

De ruzie liep steeds hoger op en op een gegeven moment stelden ze allebei voor om af te treden. Toen kwamen ze overeen dat ze beiden hun standpunt aan Gandhi zouden voorleggen. Voordat er een geschikt moment was gevonden, begon de Mahatma voor het laatst te vasten. De week daarop was Patel niet in Delhi, maar de kwestie hield hem hevig bezig, en dat gold ook voor Nehru. Op 30 januari had Gandhi dan toch een ontmoeting met Patel, vlak voor de fatale gebedsbijeenkomst. Hij vroeg hem en Nehru hun geschil bij te leggen. Hij zei ook dat hij hen de volgende dag beiden wilde ontmoeten.

Drie dagen na de moord op Gandhi schreef Nehru in een brief aan Patel: ‘Met Bapu’s dood is alles veranderd en krijgen we te maken met een andere, een moeilijker wereld. De oude controverses hebben niet veel betekenis meer en wat me nu het meest noodzakelijk lijkt is dat wij allen onze taken in een zo hecht mogelijke samenwerking verrichten (…).’ Patel antwoordde daarop dat hij ‘de gevoelens die u zo subtiel heeft vertolkt volledig en van harte deelde (…) Recente gebeurtenissen hadden me zeer ongelukkig gemaakt en ik had Bapu in een brief (…) gevraagd me te bemoedigen, maar door zijn dood verandert alles en de crisis waarin we zijn beland moet in ons een nieuw besef wakker maken van het vele dat we samen hebben bereikt en van de gezamenlijke inspanningen die nog nodig zullen zijn ten bate van ons in verdriet gedompelde land.’³⁹

Gandhi kon tijdens zijn leven de hindoes en moslims niet met elkaar verzoenen, maar door zijn dood verzoende hij Jawaharlal Nehru met Vallabhbhai Patel. De consequenties die het bijleggen van hun ruzie had voor de nieuwe en bijzonder broze natie waren niet onbelangrijk.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0696 8