Bart Middelburg & René ter Steege

Riphagen

De Amsterdamse onderwereld 1940-1945

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Bart Middelburg & René ter Steege 1990, 1997, 2010

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Foto omslag © BeeldbankWO2 – Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie

NUR 681/330

E-BOOK ISBN 978 90 468 0845 0

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 0735 4 (1e druk 2010)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/bartmiddelburg

www.nieuwamsterdam.nl/renétersteege

Inhoud

Inleiding

1 Een klantje van Pro Juventute

2 ‘Een jood en een luis, zijn de pest in je huis’

3 Kolonne Henneicke

4 Razzia op het Damrak

5 De Persoonsbewijzencentrale

6 Dolle Dinsdag

7 De wapenaffaire-Veenhuizen

8 Het ‘Accoord met Dries’

9 Hulp van de paters-jezuïeten

10 Brieven van Juan Perón

11 De eenzame dood van een handelsreiziger

12 Hoe kon Riphagen ontsnappen?

13 ‘Bureau Nationale Vuiligheid’

Nawoord: De zoon van Riphagen

Verantwoording

Chronologisch overzicht

Illustraties

Inleiding

Het gemeentelijk kerkhof van Montreux, Zwitserland, ligt aan de voet van een steile, met wijnranken overdekte heuvel in de buitenwijk Clarens. De bloembedden die tussen de graven zijn aangelegd verspreiden er een verheven geur, en het kerkhof biedt een uitzicht over het Meer van Genève zoals dat doorgaans alleen maar op ansichtkaarten te zien is. Hier begraven worden is voor gewone stervelingen niet weggelegd: op de zerken overheersen de namen van aristocratische families uit alle delen van Europa, van Baskenland tot Zweden, want na de dood mag iedereen dan weer gelijk zijn – verschil moet er blijven.

François AufderMauer, chef-tuinman van het kerkhof, gaat ons voor naar graf nummer 3109, waarvoor we gekomen zijn. Het ziet er verzorgd uit. Behalve een eenvoudige granieten steen waarin de tekst ‘Andres B. Riphagen 1909-1973’ is gebeiteld, staat er zelfs een bruine, stenen pot op het graf met bloeiende begonia’s en erica’s. Nummer 3109 ligt bovendien in de schaduw van een statige esdoorn. ‘Een cèdre atlantique,’ verduidelijkt AufderMauer met de routine van de kenner.

Tot eind 1988 was de naam Dries Riphagen bij het grote publiek zo goed als onbekend. In december van dat jaar verzocht mr. Paul Brilman, landelijk officier van justitie belast met de opsporing van oorlogsmisdadigers, Argentinië de opsporing en aanhouding van drie Nederlandse ex-nazi’s: de oud-politieman Abraham Kipp, de voormalige bokskampioen Jan Olij, en Riphagen. Kipp was verantwoordelijk voor de dood van ten minste twintig onderduikers en werd in 1949 bij verstek ter dood veroordeeld. Jan Olij meldde zich kort na de Duitse inval als vrijwilliger bij de SS, vocht onder meer aan het Oostfront, en werd in 1949 tot twintig jaar gevangenisstraf veroordeeld, eveneens bij verstek. Over Riphagen was echter nauwelijks meer bekend dan dat hij voor de oorlog al een berucht souteneur in de Amsterdamse onderwereld was, en dat hij tijdens de bezetting onder meer voor het Devisenschutzkommando had gewerkt, een bureau dat voornamelijk Joods, aan de Duitse deviezenbepalingen onttrokken bezit opspoorde.

De directe aanleiding tot het verzoek van mr. Brilman, bijna vijfenveertig jaar na de bevrijding, was dat zich in Argentinië een verandering leek te voltrekken in het justitieel beleid ten aanzien van misdaden die in de Tweede Wereldoorlog zijn gepleegd. Argentinië was altijd een populair toevluchtsoord voor ex-nazi’s geweest, omdat het uit 1893 daterende uitleveringsverdrag met Nederland eenvoudigweg niet voorziet in uitlevering op grond van oorlogsmisdaden. Eind 1987 werd op verzoek van West-Duitsland echter de oud-SS’er Josef Schwammberger aangehouden, die al sinds het begin van de jaren vijftig ongestoord in Córdoba had gewoond. In november 1988 bepaalde de federale rechtbank in La Plata zelfs dat Schwammberger, die verantwoordelijk werd gehouden voor de moord op duizenden Poolse joden, mocht worden uitgeleverd.

Vrijwel tegelijkertijd liet het Argentijnse ministerie van Justitie doorschemeren ondanks het gemankeerde uitleveringsverdrag in beginsel bereid te zijn ook Nederlandse oorlogsmisdadigers uit te leveren, omdat het in 1983 gedemocratiseerde Argentinië wilde afrekenen met de reputatie een veilige uitwijkplaats voor ex-nazi’s te zijn.

Dat was voor mr. Brilman het signaal om in actie te komen. Gewaarschuwd door publicaties in zowel Nederlandse als Argentijnse kranten had Abraham Kipp zijn huis even buiten de Argentijnse hoofdstad Buenos Aires echter al ‘Se vende’, te koop gezet voor Brilman het aanhoudingsverzoek had ingediend. Kipp verdween daarop spoorloos en sindsdien is er niets meer van hem vernomen. Jan Olij werd op 7 december 1988 door de Argentijnse federale politie aangehouden in zijn woning in Isidro Casanova, een voorstadje van Buenos Aires, maar werd uiteindelijk weer vrijgelaten nadat de rechter in Morón had bepaald dat Olijs misdaden naar Argentijns recht waren verjaard. Olij is inmiddels overleden. Eind december 1988 ten slotte, liet Interpol Buenos Aires de Nederlandse justitie weten dat ook van uitlevering van Riphagen geen sprake kon zijn: Riphagen was namelijk, zonder dat Nederland daar ooit van op de hoogte was gesteld, al in 1973 in Zwitserland overleden.

Van mr. Brilman kregen we vervolgens bij de rijksrecherche in het ressort Amsterdam inzage in het strafdossier dat na de oorlog over Riphagen is aangelegd. Vijf dikke, chaotisch geordende archiefmappen waarvan de inhoud de donkerste kanten van de bezetting belicht. Mede op basis van dat strafdossier schreven we vervolgens dit boek, dat in 1990 voor het eerst werd gepubliceerd. Deze uitgave is een geactualiseerde herdruk; in een nawoord gaan we uitvoerig in op enkele reacties die de eerste publicatie van dit boek heeft losgemaakt, en doet de zoon van Riphagen, bijna zeventig jaar na de oorlog, een aantal onthullingen.

Uit het strafdossier-Riphagen van de rijksrecherche rijst het beeld op van een louter door antisemitisme en winstbejag gedreven souteneur die zijn kans greep toen de Duitsers begonnen met de deportatie van de joden naar de vernietigingskampen. Als Angestellte van meerdere Duitse instanties roofde Riphagen in de oorlog een fortuin aan Joods bezit bij elkaar, en leverde talloze mensen over aan de Sicherheitsdienst. Volgens schattingen heeft hij zeker tweehonderd mensen de dood in gejaagd, en die schattingen stemmen redelijk overeen met de inhoud van het strafdossier.

‘Riphagen behoorde in elk geval tot de allerzwaarste gevallen van collaboratie,’ zegt mr. Brilman, die het dossier-Riphagen in 1982 voor het eerst onder ogen kreeg, nadat hij mr. L. de Beaufort als landelijk officier was opgevolgd. ‘Hij opereerde vooral in het circuit van verraders, maar de activiteiten van de meeste verraders vormen maar een schamele afspiegeling van wat Riphagen deed. Deze man ging oneindig veel verder.’

Desondanks bleken wij, twee verslaggevers van na de oorlog, niet de enigen te zijn die nog nooit van Riphagen hadden gehoord: ook onder de generatie die de oorlog heeft meegemaakt is hij altijd vrijwel onbekend gebleven, zeker in vergelijking met andere collaborateurs van dat kaliber, zoals Anton van der Waals. De belangrijkste oorzaak van die onbekendheid is dat tegen Riphagen nooit strafvervolging is ingesteld. De misdaden van andere collaborateurs kwamen gedetailleerd in de openbaarheid toen zij na de oorlog werden berecht. Riphagen heeft echter nooit terechtgestaan en is derhalve ook nooit veroordeeld, zelfs niet bij verstek. De kennis over de oorlogsmisdaden van een van de grootste collaborateurs is dientengevolge in feite altijd beperkt gebleven tot de kluizen van de rijksrecherche. Sinds de bevrijding is dan ook nauwelijks iets over hem, of over de verstrengeling van de toenmalige top van de Amsterdamse onderwereld met de Duitsers in het algemeen gepubliceerd. Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Niod, voorheen het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie) in Amsterdam beschikt bijvoorbeeld maar over een paar krantenknipsels waarin hij bovendien slechts heel terloops wordt genoemd, en in de bestaande literatuur (inclusief Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, het dertien delen tellende standaardwerk van dr. L. de Jong) ontbreekt Riphagen zelfs geheel.

Behalve dat van een nietsontziende Jodenhater, is het verhaal van Dries Riphagen ook dat van een fascinerende onderwereldfiguur, zo bleek ons uit gesprekken met mensen die hem van nabij hebben meegemaakt, en uit onderzoek in andere archieven, waaronder die van de ministeries van Algemene Zaken en Buitenlandse Zaken. In de jaren dertig stond Riphagen binnen de Amsterdamse penoze al bekend als ‘Al Capone’. Na de oorlog zat hij ruim acht maanden in ‘arrest’ bij het Bureau Nationale Veiligheid maar verdween in februari 1946 op mysterieuze wijze van het toneel. Hij vluchtte naar Spanje en nam vervolgens, vlak voor hij aan Nederland zou worden uitgeleverd, de wijk naar Argentinië, waar hij een rol speelde binnen het toenmalige peronistische regiem en een persoonlijke vriend van Juan Perón werd. Hij stierf uiteindelijk in 1973 in een peperdure kliniek bij Montreux, maar zelfs postuum was Riphagen de Nederlandse justitie nog te slim af. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig bijvoorbeeld, zeven jaar na zijn dood, stelde Justitie nog een uitvoerig onderzoek in naar tips als zou Riphagen zich in de Verenigde Staten bevinden. Midden 1981, na bijna anderhalf jaar zoeken, liet het Office of Special Investigations, een speciale afdeling van het Amerikaanse ministerie van Justitie voor de opsporing van ‘nazi-war criminals’, weten dat er nergens ook maar een aanwijzing was te vinden dat Riphagen ooit in de Verenigde Staten was geweest, ‘not even as a tourist’.

Bij het schrijven van dit boek hebben we ons herhaaldelijk afgevraagd wat een advocaat nog voor Riphagen had kunnen betekenen als hij na de oorlog niet was ontsnapt, maar onder de Bijzondere Rechtspleging voor de rechter was gebracht. Bitter weinig, luidde de conclusie onveranderlijk.

Er zijn een paar zwakke aanwijzingen dat politieke overtuiging een zekere rol heeft gespeeld bij de misdaden die Riphagen in de oorlog heeft begaan, ook al wist hij letterlijk niet hoe hij die woorden moest schrijven, zoals later in dit boek zal blijken uit brieven die ‘Al Capone’ na de bezetting vanuit Argentinië naar allerlei overheidsfunctionarissen heeft geschreven.

In 1944 stond een ambtenaar van de Amsterdamse Douanerecherchedienst eens ’s morgens vroeg een bulletin van het illegale blad De Waarheid te lezen, dat op een elektriciteitspaal in het Oosterpark was geplakt. ‘Toen ik het gelezen had en weder op mijn fiets stapte, kwam Riphagen naast mij fietsen en zei tegen mij: “Was het niet je plicht geweest dat vergift van de paal te verwijderen?” Ik antwoordde daarop dat ik zelf wel wist wat ik doen en laten moest,’ verklaarde de ambtenaar na de oorlog tegenover de Politieke Recherche Afdeling (PRA) van de politie van Amsterdam. ‘Hierop zeide hij tegen mij: “Smerige verrader, ik heb je in de gaten. Duik jij ook maar onder, want ik zal je weten te vinden.” Hierop heb ik hem geen antwoord gegeven. Even verder trok hij zijn revolver uit zijn zak en zei tegen mij: “Wat let me, of ik schiet je als een hond neer, leelijke verrader”, waarop ik tegen hem zei dat hij wel wijzer zou zijn.’

Riphagen was ook lid van de Nationaal Socialistische Nederlandse Arbeiderspartij (NSNAP) onder leiding van dr. Ernst Ridder van Rappard, een partij die zelfs de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) van ir. Anton Mussert beschouwde als een bolwerk van verraad aan Hitler. In tegenstelling tot de NSB, die altijd een zelfstandig, Nederlands nationaal-socialisme heeft gepropageerd, beschouwde de NSNAP Nederland slechts als een ‘gouw’ van het ‘Grootgermaanse Rijk’, zoals Beieren of Westfalen. De NSNAP was, zeker voor de oorlog, ook veel extremer dan de NSB ten aanzien van het Jodenvraagstuk: Joden konden niet alleen geen ‘Nederduitse staatsburgers’ zijn, maar belemmerden bovendien ‘de vrije ontplooiing van het Nederlands-Germaans volkskarakter’ (citaten uit De Nationaal-Socialist, het strijdblad van de partij).

Voor zover er bij Riphagen al sprake is geweest van zoiets als een politieke overtuiging, dan heeft hij die tijdens de bezetting echter maar op één manier uitgedragen: door zich bij het judenrein maken van Nederland zo veel mogelijk te verrijken.

Amsterdam, februari 2010

1

Een klantje van Pro Juventute

Op Bernardus Andreas (‘Dries’) Riphagen was eigenlijk niet meer gerekend.

Evert Riphagen, zijn vader, was in 1894 al voor de tweede keer getrouwd en had in 1901 in totaal al zeven kinderen, die vrij kort achter elkaar waren geboren. Acht jaar later, volgens de geboorteakte op 7 september 1909 ‘des namiddags ten zeven ure’, beviel zijn tweede vrouw Alida Heijnings in het Wilhelmina Gasthuis nog eens van ‘een kind van het mannelijk geslacht’: een ongelukje.

Dries Riphagen groeide op in de Pijp. Het gezin, waarvan niemand meer in leven is, woonde aan de Quellijnstraat 137 twee hoog achter. Riphagen was nog geen zeven jaar toen zijn moeder in 1916 overleed. Evert Riphagen, toen achtenvijftig, had echter nauwelijks tijd voor de opvoeding van de schare kinderen waarmee hij achterbleef. Hij had aanvankelijk bij achtereenvolgens de marine en de Amsterdamse politie gezeten, maar was kort voor de geboorte van zijn jongste zoon Dries een eigen glazenwassersbedrijfje begonnen.

‘De kinderen waren na de dood van hun moeder dus zo’n beetje op zichzelf aangewezen,’ zegt een zoon van Evert Riphagen junior, Dries’ dertien jaar oudere broer. ‘Mijn vader heeft me ook wel eens verteld dat opa Riphagen oom Dries totaal niet aankon, hoe jong hij toen ook was. Die man had het gewoon veel te druk om zich nog eens intensief met de opvoeding van zo’n nakomertje te gaan bemoeien. Bovendien was de oude heer Riphagen wel een heel strenge man, maar hij hield ook wel van een stevige borrel.’

Evert Riphagen junior was zo ongeveer de enige die nog weleens omkeek naar zijn jongste broertje. ‘Maar zo rond z’n twaalfde begon die jongen toch aan allerlei kanten te ontsporen, heeft m’n vader me wel eens verteld. Het is eigenlijk het klassieke verhaal van een jongen waarop de ouders geen grip meer hebben, die verkeerde vriendjes krijgt, en langzaam maar zeker zo’n Pro Juventute-klantje wordt. Omdat die jongen zo dreigde te derailleren, en opa Riphagen dat allemaal maar op z’n beloop liet, heeft mijn vader op een gegeven moment maar het besluit genomen hem een tijdje op de Pollux te zetten. Misschien dat-ie daar wat van zou bijdraaien.’

Een klein jaar lang, van 4 augustus 1923 tot 26 mei 1924, werd Dries Riphagen op de Pollux, het opleidingsschip van de koopvaardij dat lag afgemeerd in de Amsterdamse haven, tot lichtmatroos gekneed.

Van bijdraaien was echter geen sprake, integendeel: een half jaar later al, op 3 december 1924, werd de vijftienjarige Dries Riphagen op last van Justitie in het Observatiehuis voor Jongens aan de Vosmaerstraat 1 geplaatst. In dat tehuis, dat in Amsterdam altijd bekend heeft gestaan als ‘De Vosmaerstraat’, werd getracht jeugdige delinquenten met enige tucht weer op het rechte pad te brengen. Op grond van welk vergrijp Riphagen in ‘De Vosmaerstraat’ werd geplaatst is niet meer te achterhalen: het tehuis is in de jaren zestig gesloten, en in de administratie, die vervolgens aan de Gemeentelijke Archiefdienst werd overgedragen, komt wel de naam van Dries Riphagen voor, maar ontbreekt het bijbehorende dossier.

Na zijn ontslag uit ‘De Vosmaerstraat’, op 8 april 1925, verliet Riphagen onmiddellijk het ouderlijk huis. Hij woonde een klein half jaar op verscheidene adressen op kamers, onder meer op de Oudezijds Voorburgwal en op de Geldersekade in de rosse buurt. Eind 1925 koos hij, met een voltooide opleiding op de Pollux op zak, alsnog voor de grote vaart, en belandde uiteindelijk in de Verenigde Staten. Heel even leek het erop dat Riphagen Nederland definitief de rug zou toekeren. Hij werkte een kleine twee jaar bij een raffinaderij van Standard Oil (nu Exxon) in Baton Rouge, Louisiana. Begin 1928 keerde hij echter terug naar Amsterdam, achttien jaar oud, en kwam al snel opnieuw in aanraking met Justitie.

De eerste keer dat Dries Riphagen werd veroordeeld was op 3 september 1928, nadat hij een paar maanden tevoren op de Zeedijk gemeentewerkman Bart van Driel een klap in het gezicht had gegeven. Volgens het handgeschreven proces-verbaal van de rechtszaak verklaarde Van Driel tijdens de zitting onder meer: ‘Dat hij op 5 Juli 1928 te Amsterdam op de Zeedijk bezig was met een gieter de trottoirband te begieten; dat toen aldaar in de nabijheid verdachte met iemand anders op straat lag te vechten; dat verdachte op een gegeven oogenblik over de straat rolde en daardoor onder de stralen van den gieter kwam, waardoor de kleeren van verdachte eenigszins met water bespat werden; dat hij eenige oogenblikken later plotseling een slag voelde op zijn rechterwang en neus, waardoor hij den gieter liet vallen; dat hij omkijkend den verdachte zag, die den gieter opnam en hem er mede dreigde te slaan; dat hij verdachte daarop den gieter heeft afgenomen; dat de voornoemde slag hem pijn veroorzaakte, die hij nog veertien dagen daarna heeft gevoeld.’

Verdachte, destijds woonachtig aan de Bilderdijkkade 86 vier hoog achter, legde blijkens het proces-verbaal een volledige bekentenis af. Als verzachtende omstandigheden voerde hij aan: ‘Dat hij in drift heeft gehandeld; dat hij aan een broer van Van Driel heeft gezegd, dat hij den getuige zijn verontschuldigingen wilde aanbieden, doch van dien broer hoorde, dat de getuige daar niets om gaf; dat hij geen geregeld werk heeft.’ Politierechter mr. G.A. Servatius achtte mishandeling bewezen, en veroordeelde verdachte ‘tot tien gulden boete, bij gebreke van betaling en van verhaal te vervangen door vijf dagen hechtenis’. ‘Overigens blijkt niets ten nadele van verdachte,’ aldus het eveneens handgeschreven vonnis.

Als toelichting op zijn persoonlijke omstandigheden verklaarde Riphagen tegenover de rechter ‘dat hij getrouwd is; dat zijn vrouw zwanger is’.

Het is niet erg waarschijnlijk dat Riphagen politierechter mr. Servatius ten aanzien van zijn burgerlijke staat iets op de mouw heeft staan spelden. Hij had daar niet alleen geen enkel belang bij, maar bovendien waren gemeentewerkman Van Driel en diens broer blijkbaar vage kennissen van hem; in het geval van een verzinsel liep hij dus het risico dat de gebroeders Van Driel hem ten overstaan van de rechter zouden corrigeren. Er zijn ook tal van aanwijzingen dat Riphagen eind jaren twintig inderdaad getrouwd is geweest, en dat uit dat huwelijk ook meerdere kinderen zijn geboren. Eind jaren veertig verklaarde Riphagen zelf bijvoorbeeld tegenover de Argentijnse immigratiedienst ‘3 niñas en Amsterdam’ te hebben: drie dochters in Amsterdam.

Twee van die drie dochters probeerden in de jaren vijftig via de Nederlandse ambassade in Buenos Aires het adres van hun vader te achterhalen. ‘Mijn ouders zijn sinds 1930 van elkaar gescheiden en zodoende heb ik hem nog nooit gezien,’ schreef een van hen. De mogelijkheid dat zij wellicht de verkeerde Riphagen voor hun vader hielden kan worden uitgesloten: ‘Zijn naam is B.A. Riphagen, geboren 7 september 1909 in Amsterdam.’ De ambassade verstrekte beiden het toenmalige adres van Riphagen in de Argentijnse hoofdstad. ‘Dat hij mijn vader was had mijn moeder me vlak voor haar dood verteld,’ zegt een van hen. ‘Ik heb een paar keer naar dat adres geschreven, maar op een gegeven moment ben ik daar maar mee gestopt omdat ik toch geen antwoord kreeg.’

In de archieven van de Burgerlijke Stand van Amsterdam is over een huwelijk van Riphagen eind jaren twintig echter niets terug te vinden. Ook dat hij toen al kinderen zou hebben gehad staat nergens geregistreerd. Volgens de Burgerlijke Stand trouwde Riphagen pas in 1932 voor het eerst, en wel met Claire Gödicke, een huwelijk dat in 1936 al weer werd ontbonden en waaruit geen kinderen werden geboren.

In januari 1935 werd Riphagen voor de tweede keer veroordeeld, opnieuw voor een betrekkelijk onschuldig feit: het negeren van een bevel van buitengewoon veldwachter der gemeente Amsterdam Jalke van den Brug. Ook dit keer legde de verdachte een volledige bekentenis af. ‘In den nacht van 28 op 29 Juni 1934 heb ik op het Rembrandtsplein te Amsterdam, alwaar zich een volksverzameling bevond, niet voldaan aan den last van getuige Van den Brug om mij uit die volksverzameling te verwijderen,’ aldus het (nog altijd handgeschreven) proces-verbaal van de zitting van politierechter mr. dr. N. Muller op 21 januari 1935. ‘Toen Van den Brug mij vastgreep heb ik gerukt en getrokken in tegenovergestelde richting dan die, waarin hij mij geleidde, en hem voorts “vuile rasploert” toegevoegd. Ik was kwaad op Van den Brug omdat hij mijn echtgenoote behandelde alsof zij een publieke vrouw was. Ik verdien als autobus-chauffeur ƒ15 à ƒ18 per week. Mijn vrouw verdient thans niets.’

Agent Van den Brug verklaarde ter zitting te volharden bij het proces-verbaal dat hij in de bewuste nacht had opgemaakt, en voegde daar nog aan toe: ‘Sedertdien heb ik geen last van hem gehad. Zijn vader was in politiedienst. Verdachte is niet kwaad, maar is gemakkelijk door kameraden op te zetten. Hij heeft thans vast werk.’ Wegens ‘wederspannigheid’ en ‘eenvoudige beleediging, aangedaan aan een ambtenaar terzake van de rechtmatige uitoefening zijner bediening’, veroordeelde politierechter mr. Muller Riphagen vervolgens tot een boete van vijftien gulden (een weekloon) of vijftien dagen hechtenis, en tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van een maand met een proeftijd van anderhalf jaar.

Uit de verklaring van agent Van den Brug, dat verdachte ‘niet kwaad’ was, kan worden afgeleid dat Riphagen midden jaren dertig nog nauwelijks naam had gemaakt in de Amsterdamse onderwereld, ook al zijn er aanwijzingen dat hij begin jaren dertig al actief was als souteneur. Nadat Riphagen in 1936 van Claire Gödicke was gescheiden, kwam daar echter verandering in. Met name via de tweedehandsautohandel, die altijd al een bedenkelijke reputatie heeft gehad maar destijds gold als een nagenoeg exclusief door criminelen beheerste branche, kwam hij in contact met de toenmalige kopstukken van de Amsterdamse penoze. Al snel vormde zich rond hem ook een groep met een aantal kernleden waarin Riphagen – die vrijwel permanent een pistool op zak had, wat toen zelfs in de onderwereld nog een uitzondering was – het onbetwist leiderschap bekleedde. In die periode kreeg Riphagen ook de bijnaam ‘Al Capone’, ook al wordt niet uitgesloten dat hij zichzélf maar de naam heeft aangemeten van de legendarische mafiabaas die eind jaren twintig, begin jaren dertig in en om Chicago een bloedig schrikbewind had gevoerd.

‘Iedereen was pagus voor ’m, want hij was een enorm sterke kerel, en hij was ook een knokkert. Als iets ’m niet beviel had je zo een hijst te pakken,’ vertelde Adrianus Elpert alias ‘Haring Arie’ ons in 1989; Elpert overleed in 1995. Eind jaren dertig was ‘Haring Arie’ een beginnend inbreker. ‘Riphagen deed Al Capone na, en in Amsterdam deed iedereen Riphagen weer na, zo moet je dat zien. Ze deden ’m na in praten, in lopen, in alles.’

Tot de vaste kern van de groep rond Riphagen behoorde in de eerste plaats Joop Out. Riphagen had hem leren kennen in de autohandel, en was samen met Out vervolgens een aantal ‘verhuurinrichtingen’, zoals hoerenkasten toen nog werden genoemd, begonnen op de Oudezijds Achterburgwal en omgeving. ‘Dries Riphagen en Joop Out, dat waren toen de grote jongens op de Wallen. Voor ons, kinderen uit de buurt, waren dat Ome’s,’ herinnerde Simon Adriaanse alias ‘Frits van de Wereld’ zich in 1989; ook Adriaanse is inmiddels (in 1996) overleden. Begin jaren zeventig smokkelde Adriaanse als eerste op grote schaal hasj naar Nederland (met de roemruchte Lammy-kotter) en bouwde in de jaren tachtig als eigenaar van talloze illegale gokhuizen de reputatie op van ‘Gokkoning van Amsterdam’, maar hij was eind jaren dertig nog maar net in z’n tienerjaren.

‘Je kon toen nog voor twee centen een autostep huren. Daarmee scheurden we van de ene brug naar de ander, en als je moe was ging je even ergens op het stoepie zitten. Maar dan zei zo’n vrouw: “Wegwezen jongens, want ik kan zo visite krijgen, en anders komen ze niet; dan krijg ik bonje met Ome Dries.” Wisten wij veel dat ze daar de hoer stonden te spelen. Wat ik me nog goed herinner is dat Dries Riphagen en Joop Out altijd op van die grote Harley Davidson-motoren rondreden. Van die echte ouderwetse bikkers waren dat nog,’ vertelde Adriaanse.

Riphagen was overigens niet alleen in het traditionele Wallen-gebied actief als souteneur, maar ook op en rond het Rembrandtplein, dat altijd zijn basis is geweest. ‘Voor de oorlog had je hier erg veel Duitse hoeren,’ zegt T., een gokveteraan die in de jaren dertig al tot de habitués van het Rembrandtplein behoorde. ‘En dan niet van die uitgemergelde meiden die je nu over straat ziet lopen, nee: echte ladies, die in de bar van Schiller in avondtoilet liepen te pezen. Riphagen had daar Berlijnse Lily lopen.’

De Amsterdamse zedenpolitie beschikte kort voor de oorlog daarnaast ook over informatie ‘dat hij omgang had met homo-sexueelen’, wat erop duidt dat Riphagen meerdere takken van de seksindustrie exploreerde – iets wat hij overigens goed verborgen wist te houden voor zijn familie.

Evert Riphagen junior was, nadat hij zijn jongste broer in 1923 op de Pollux had gezet, als koloniaal naar Indië vertrokken. ‘In 1936 kwamen we weer terug in Nederland,’ zegt een zoon van Evert junior, ‘en oom Dries kwam toen vaak bij ons langs want hij was toch zeer gesteld op zijn familie, speciaal op mijn vader. Oom Dries was altijd een heel joviale vent; goed van de tongriem gesneden en altijd goed in het pak, echt een beetje zo’n playboy-type. Tegen ons zei hij in die periode dat hij in de bont- en de juwelenhandel zat. Hij was ook zeer materialistisch ingesteld: gek op juwelen en sieraden. Pas later hoorden we dat-ie in werkelijkheid souteneur was. Voor mijn vader was dat een enorme klap, want souteneurs waren toen wat drugshandelaars nu zijn.’

Behalve Joop Out behoorde ook Gerrit Verbeek tot de groep rond ‘Al Capone’. Verbeek was rond 1920 een paar jaar beroepsworstelaar geweest, en was daarna als vleesdrager in het abattoir gaan werken. In de jaren dertig zette hij een gokimperiumpje op: op tal van plaatsen in de stad draaide hij roulette, en hield in de cafés op het Damrak ook kantoor als bookmaker voor de paardenkoersen in Frankrijk en België. Het vooroorlogse strafblad van Verbeek beslaat een waslijst aan veroordelingen, onder meer wegens mishandeling, diefstal, en het organiseren van ‘hazardspelen’.

En ten slotte maakten ook Henri (‘Harry’) Rond en Toon Kuijper (alias ‘Manke Toon’), twee partners in allerhande gokzaken, deel uit van de clan rond Riphagen. Over de vraag waar Toon Kuijper een mank been aan had overgehouden lopen de lezingen uiteen; in de ene versie was een valpartij met een motor de oorzaak, in de andere een pistoolschot in de knie. Ook Toon Kuijper had voor de oorlog al een indrukwekkend strafblad opgebouwd, met veroordelingen voor ‘het gelegenheid geven tot hazardspel’, heling, en ‘overtreding van de Motor- en Rijwielwet’. Kuijper leerde Riphagen kennen in 1936.

‘Ik handelde in die tijd in tweedehands automobielen,’ verklaarde ‘Manke Toon’ na de oorlog. ‘Hiervoor had ik een vergunning of liever gezegd een register van het hoofdbureau van politie. Riphagen kwam in die tijd ook veel in de cafés waar autohandelaren kwamen. Hij klaagde bij mij zijn nood, dat er voor hem niets te verdienen viel, en dat hij een zieke vrouw had die aan kanker leed. Deze vrouw is dan ook daaraan overleden [Kuijper doelde daarbij op Claire Gödicke, met wie Riphagen van 1932 tot 1936 getrouwd was; Gödicke overleed in 1939]. Ik vond Riphagen wel sympathiek. Ik gaf hem wel eens een auto in consignatie en liet hem op deze wijze wat verdienen.’

Harry Rond was zijn onderwereldcarrière begonnen als inbreker, waardoor hij echter regelmatig (één keer zelfs voor twee jaar) in de gevangenis was beland. In de jaren dertig was hij derhalve maar in de autohandel gestapt, en was hij zijn eerste vrouw, ‘Schele Mimi’, gaan prostitueren in een ‘verhuurinrichting’ op de Oudezijds Achterburgwal, waar Riphagen en Out toen ook al actief waren. Daarnaast runde Rond samen met ‘Manke Toon’ Kuijper voor de oorlog al meerdere gokhuizen.

Het gezelschap – Riphagen, Out, Verbeek, Kuijper, en Rond – kwam in alle bekende uitspanningen in de stad over de vloer, zoals de handelscafés aan het Damrak, Americain op het Leidseplein, en Heck’s op het Rembrandtplein. Hun stamkroeg was echter de Thorbecke Bar aan het Thorbeckeplein, die nog altijd bestaat. Zondagsmiddags laat zaten de heren te rijsttafelen bij Kakadu aan de overkant.

Verbeek, Kuijper en Rond genoten als leden van de bende van ‘Al Capone’ een zekere protectie: wie aan dat drietal kwam, kwam aan Riphagen, wist iedereen in de onderwereld. Riphagen genoot op zijn beurt daarmee een vast inkomen, waarvoor hij alleen maar zijn reputatie hoefde op te houden. ‘Rond en Kuijper waren kunstenaars op de kaarttoer,’ herinnerde ‘Haring Arie’ zich, ‘maar als ze wat gewonnen hadden moesten ze een deel daarvan afstaan aan de heren Riphagen en Out. Rond en Kuijper hadden ook vaak handeltjes, weet je wel: kopen maar niet betalen, en dan weer gauw verkopen. Daar moesten Riphagen en Out ook hun portie van hebben.’ En anders? ‘En anders had Riphagen een schieter. Wie liep er in die tijd nou met een schieter rond?’

2

‘Een jood en een luis, zijn de pest in je huis’

Met de inval van nazi-Duitsland in Nederland op 10 mei 1940 brak ook voor de Amsterdamse penoze een onzekere periode aan. De veldwachters van de jaren dertig waren nauwelijks partij geweest voor gehaaide criminelen als ‘Al Capone’, maar hoeveel speelruimte zou de onderwereld onder de Duitsers krijgen?

Riphagen moet desondanks, als lid van de extreem antisemitische Nationaal Socialistische Nederlandse Arbeiderspartij (NSNAP), eerder het gevoel hebben gehad door geestverwanten, dan door een vijand te worden bezet. ‘Voor de oorlog had-ie al een keer met een kwast en een pot verf op de synagoge aan het Jonas Daniël Meijerplein “Een jood en een luis, zijn de pest in je huis” staan kalken,’ zegt gokveteraan T. ‘Die man was een Jodenhater eersteklas.’

Later in de oorlog beweerde Riphagen zelf tegenover hoge Duitse officieren, om elke twijfel over zijn loyaliteit aan de nazi’s weg te nemen, dat hij in de jaren dertig al ‘anti-Joodse lectuur van Duitsland naar Nederland gesmokkeld’ had, en dat hij het in het eerste oorlogsjaar een paar keer had gepresteerd uit cafés op het Rembrandtplein ‘geheel alleen alle joden daaruit geslagen’ te hebben.

Kort na de capitulatie al voerden NSNAP’ers inderdaad in de hele stad anti-Joodse acties uit, waarbij onder meer de ruiten werden ingegooid van Joodse bedrijven. In december 1940, een jaar voor de Duitsers zouden verordonneren dat in alle openbare gelegenheden bordjes met de tekst ‘Voor joden verboden’ moesten komen te hangen, begonnen de Weer Afdeling (WA) van de NSB en de Storm Afdeling (SA) van de NSNAP al hardhandig Joodse bezoekers uit etablissementen als Heck’s Lunchroom en De Kroon op het Rembrandtplein te verwijderen. Van café-eigenaren die weigerden mee te werken, zoals Dirk Vreeswijk van theater Alcazar op het Thorbeckeplein, werd de zaak kort en klein geslagen.

De leiding van de NSNAP zag dergelijke gewelddadigheden met lede ogen aan. De partij was weliswaar fel antisemitisch, maar dreigde op die manier van een politieke splinter te verworden tot een ordinaire knokploeg. Eind januari 1941 voerde NSNAP-leider Ridder van Rappard derhalve een zuivering binnen de partij uit waarbij veertien leden, die hij omschreef als ‘een stelletje mannen van de onderwereld’, werden geroyeerd. Riphagen zat daar echter niet bij.

Voor de onderwereld veranderde er betrekkelijk weinig na de Duitse inval. Om weerstand onder de bevolking te voorkomen hadden de Duitsers er aanvankelijk alle belang bij dat het leven van alledag gewoon door zou gaan, en bij het leven van alledag hoorden onmiskenbaar ook de diensten die de onderwereld leverde.

Harry Rond en ‘Manke Toon’ Kuijper lieten zich voor alle zekerheid maar registreren als ‘melkrijders’ in dienst van een bedrijf van een bevriende relatie, om in voorkomende gevallen te kunnen aantonen dat zij onmisbaar waren in Amsterdam. Intussen openden zij het ene clandestiene roulettehuis na het andere in met name Amsterdam-Zuid, onder meer in de Vondelstraat, de Beethovenstraat, de Rubensstraat, en aan de Minervalaan. Daarnaast begonnen zij ook een levendige zwarte handel in goud en diamanten, onder de groeiende schaarste en de toenemende deviezenregulering voor mensen met veel geld destijds de veiligste belegging, en ook de lucratiefste. Rond runde met zijn tweede vrouw ten slotte ook nog café Tabaris aan de Utrechtsestraat 14.

Gerrit Verbeek colporteerde incidenteel weleens met Volk en Vaderland, het weekblad van de NSB, maar was als lid geweigerd in verband met zijn indrukwekkende strafblad. Hij bleef actief als bookmaker en exploiteerde evenals Rond en Kuijper een aantal roulettehuizen. In 1940 kreeg Verbeek van de Nederlandse Boksbond een licentie als promotor, en organiseerde tijdens de bezetting in het Concertgebouw regelmatig wedstrijden voor de beste profboksers die Nederland toen had, onder wie Luc van Dam en Luc van Sinderen.

Zoals hij dat altijd gewend was geweest, bleef Riphagen in het eerste oorlogsjaar actief op meerdere terreinen, waaronder ook afpersing. Begin 1941 gaf hij als beroep ‘bonthandelaar’ op, wat tot op zekere hoogte nog waar was ook: uit informatie van de politie van Amsterdam uit die periode blijkt dat hij kleermaker Klaas Vos in de Utrechtsestraat dwong hem tegen inkoopsprijs bontwerk te leveren, dat hij dan weer zwart doorverkocht.

Midden 1941 besloot Vos zich niet langer te laten afpersen, en liet ‘Al Capone’ weten dat hij hem geen bont meer zou leveren. Kort daarop stapte Riphagen Vos’ zaak binnen, greep hem bij de keel, en dreigde de kleermaker zwaar te zullen mishandelen als deze hem niet binnen een paar dagen duizend gulden als afkoopsom zou geven. Vos liet zich echter niet intimideren. Hij deed aangifte bij de politie, en Justitie besloot strafvervolging in te stellen.

Tegenover de rechtbank verklaarde Vos dat hij ‘geruimen tijd met B.A. Riphagen zaken’ had gedaan, maar dat er ten slotte ‘ernstige ruzie’ was ontstaan. ‘Dat die Riphagen weer geld van hem, Vos, wilde hebben hetwelk hij dien Riphagen niet schuldig was,’ aldus het vonnis van de rechtbank. ‘Dat Riphagen hem, Vos, toen bij de keel gegrepen heeft; dat Riphagen bij die gelegenheid ook gezegd heeft dat hij, Riphagen, hem, Vos, in elkaar zou trappen en dat hij dien Vos de darmen uit het lichaam zou halen.’

Riphagen gaf tegenover de rechtbank toe dat er wat onenigheid was geweest ‘over de tusschen hen te maken afrekening’, maar bestreed daarbij te hebben gedreigd Vos ‘de darmen uit het lichaam’ te zullen halen. In plaats daarvan zou hij slechts hebben gezegd: ‘Denk erom dat ik het geld moet hebben, anders trap ik je borstkas in elkaar.’ Vicepresident van de rechtbank mr. J. Boon achtte ‘bedreiging met zwaar lichamelijk letsel’ bewezen en veroordeelde Riphagen tot een onvoorwaardelijke gevangenisstraf van zes weken. Hij heeft die straf echter nooit hoeven uitzitten omdat de gevangenissen in die periode uitpuilden met plegers van economische delicten.

Na de affaire met Klaas Vos deed Riphagen een opmerkelijke stap: hij solliciteerde als bewaker bij het concentratiekamp Erika bij Ommen. Erika was door de Duitsers aanvankelijk ingericht voor ‘gewone’ criminelen en ‘asociale elementen’, zoals weigeraars voor de arbeidsinzet, maar later werden er ook Joden geïnterneerd. ‘Naar aanleiding dat ik hoorde dat er nog eenige Plaatsen beschikbaar zijn in het Einsatzlager “Erika” neem ik beleefd de vrijheid hierop te soliciteeren,’ aldus Riphagens sollicitatiebrief van 5 juli 1941, die na de bevrijding werd teruggevonden in de administratie van het kamp.

‘Het laatste jaar heb ik vliegeniersvesten en leeren jassen gemaakt voor het “Luftgau Kommand Verwaltung IV A” en de “Sicherheitspolizei”, in dienst van de Firma K. Vos te A’dam. Nu er geen grondstoffen meer zijn moet ik jammer genoeg toe zien dat er voor mij geen werk is de laatste twee jaar was ik in de Bonthandel maar hierin is nu geen Handel meer. Ik ben 31 jaar wed.naar gezond en sterk sportief athleet (Bij voorkeur Boksen) deze sport heb ik 5 jaar beoefend 1.82 m groot geen gebreken goedgekeurd voor Militairen dienst maar “vrijgeloot”. Gaarne wat van uw te hooren in afwachting. Groet ik u dank ik bij voorbaat. Heil Hitler.’ Riphagen woonde toen aan de Prinsengracht 828 huis. ‘P/S Ik ben lid van de NSNAP stamboeknummer 2102 en spreek zeer goed Deutsch lezen en schrijven en spreek ook Engelsch.’