Jan Libbenga

Pieter Lakeman, de terriër

Over de val van DSB en andere spraakmakende affaires

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Jan Libbenga 2010

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Mulder van Meurs

Foto omslag © Fjodor C. Buis

E-BOOK ISBN 978 90 468 0849 8

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 0751 4 (1e druk 2010)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/janlibbenga

Inhoud

Inleiding

Voorwoord

1 Beeldenbestormer

2 Wie wil er vechten met de beer?

3 Lakelieden

4 De minderwaardige tante

5 Bad men drive out good men

6 Luchtkastelen

7 Dan bent u allen leugenaars

8 Draaien, schuiven en parkeren

9 Frisse Zaken

10 Het gaat uitstekend

11 De erven Lakeman

12 Boer zoekt Lakeman

13 Accountants in de fout

14 Smeerpijperij

15 Binnen zonder kloppen

16 Lootjesverkoper

17 Financiële tovenarij

18 De strijd van de stamhoofden

19 His masters voice

20 De dubbele pet van Lakeman

21 Lakemanleed

Chronologie

Bronnen

Inleiding - De terriër

‘Bedenk wel dat de lui die tegenover ons zitten een bedrijf vertegenwoordigen van de helft van de omzet van Philips,’ fluistert Pieter Lakeman van de Stichting Onderzoek Bedrijfs Informatie SOBI, nog net niet met een vette knipoog. Tegenover hem in een restaurant in Enschede zit het bestuur van het Japanse bouwbedrijf Sekisui, dan een van de grootste ondernemingen op het gebied van geprefabriceerde woningen.

De sfeer is gespannen, want nog geen maand geleden heeft Lakeman als houder van slechts één stemgerechtigd aandeel de bestuurders van Sekisui bij de VPRO-radio van leugens beticht. En dat terwijl de rechter de bedrijfsonderzoeker nadrukkelijk heeft verboden om ten aanzien van Sekisui nog langer ‘laakbare mededelingen’ te doen. In 1979 beschuldigde Lakeman de leiding van Sekisui al eens van het verduisteren van driekwart van de omzet over de jaren 1976-1978. In de trein op weg naar Enschede heeft Lakeman nog eens de jaarrekening doorgenomen. ‘Ach, ik kan het nauwelijks meer serieus nemen, dit is zo’n apekool.’

Het is juni 1981 als Jochum de Graaf en ik samen met Lakeman naar Enschede afreizen voor een staaltje participerende journalistiek voor de Haagse Post. Lakeman zal ons introduceren als stagiaires, journalisten zijn immers niet welkom aan de bestuurstafel. Lakeman, dan negenendertig jaar en gezegend met een imposante walrussnor, heeft al enkele successen met zijn stichting SOBI op zijn naam geschreven: Koninklijke Scholten Honig, Van Gelder Papier en de Holland-Amerika Lijn (HAL) zijn al eens door hem op de korrel genomen. De dwerg die reuzen uitdaagt, heeft het blad International Management hem dan al eens bestempeld. ‘A Lone Dutchman’s Crusade in Vintage Nader Style,’ kopt de International Herald Tribune, met verwijzing naar de Amerikaanse consumentenadvocaat Ralph Nader.

In Enschede worden de drie vriendelijk knikkende Japanners naarmate de avond vordert steeds minder spraakzaam. Bestuurder Hikimoto lijkt de zoldering na iedere vraag aandachtiger te bestuderen. De antwoorden op vragen leest hij van een papiertje op: No comment en we’ll check. ‘Het is gvd ook wel een mentaliteit,’ schuimbekt oud-directeur Bekker van de Europese vestiging van Sekisui na de zoveelste ontkenning, en wij ‘stagiaires’ pennen ijverig mee.

Wat nog het meest is bijgebleven van die reportage is de kwajongensachtige lol die Lakeman en zijn broer Tim hadden om dit soort bedrijven het vuur aan de schenen te leggen. Lakeman vond het prachtig dat hij in de Haagse Post had gezegd dat hij zijn Japanse tegenstrevers graag de hand schudt, ‘maar ze met de andere hand de ballen afsnijdt’. Vanwege zijn opmerkingen bij de VPRO en in de Haagse Post eiste Sekisui 50.000 gulden schadevergoeding. Uiteindelijk moest Lakeman 25.000 gulden betalen voor zijn uitlatingen op de radio; hij moest het geld bij vrienden lenen.

Bij de affaire-Sekisui zou het niet blijven. De voormalige scheepvaarteconometrist bij Van Ommeren zou zich ontpoppen tot kruisridder tegen het grootbedrog of grootinquisiteur van het Nederlandse bedrijfsleven. Hij kruiste de degens met onder meer Centraal Beheer, Ahold, KPN, DASA en Slavenburg’s Bank. Hij bracht de manipulatie met aandelen bij OGEM aan het licht en voerde een verbeten strijd tegen de familie Lubbers. Ook voerde hij tal van tuchtklachten tegen accountants en mobiliseerde zuivelboeren bij een miljoenenclaim tegen Coberco.

Daarbij nam Lakeman zelden een blad voor de mond. Bankiers rekende hij tot ‘een bijna criminele beroepsgroep’, advocaten pleegden ‘vaker valsheid in geschrifte dan putjesscheppers’, de top van de accountancy was ‘overwoekerd door kapotjesverkopers’ en ex-premier Kok was toch vooral een ‘soort Stalin, iemand die aan het roer wil staan om aan het roer te staan’. Het leverde hem de bijnaam Horzel of Jakhals op, hoewel Lakeman ‘Terriër’ een vriendelijker omschrijving vindt. Want hij kan best aardig zijn, vindt Lakeman. Aardig, maar volhardend; als een puppy die aan de broekspijp hangt en niet meer loslaat. Journalisten omschreven hem ooit eens als de onhandige politie-inspecteur die bij toeval over een grote diamantroof struikelt en de zaak desondanks oplost. Want alleen Lakeman vermoedde een ingenieus complot met stromannen bij het bouwbedrijf OGEM en kreeg nog gelijk ook.

Wat hem drijft, is de vraag die hem vaak gesteld wordt. ‘Ik ben voor 85 procent egoïst en voor 15 procent altruïst. Dat laatste is waarschijnlijk een tikje hoger dan bij de gemiddelde burger. Dus dan val je op. Maar ik ben geen superidealist, dat is een misverstand,’ zo vertelde Lakeman aan FEM. ‘Zijn drijfveer is gerechtigheid, maar vaak is het toch ook vooral zijn eigen gerechtigheid,’ zegt Jaap Koelewijn, hoogleraar Finance aan de Nyenrode Business Universiteit.

De zelfbenoemde ridder met het Latijnse motto cedo nulli (‘Ik wijk voor niets of niemand’) wijst zelf liever naar zijn overwinningen. Van de circa zevenentwintig jaarrekeningprocedures werden er ‘zeventien gewonnen, vijf niet-ontvankelijk verklaard, vier verloren en één zaak afgebroken’. Toegegeven: hij had het ook weleens bij het verkeerde eind. Bij de presentatie over de officieuze biografie van 100 jaar Philips verklaarde Lakeman dat de Nederlandse industrietrots binnen vijf jaar failliet zou gaan. Een aantal jaren terug meende Lakeman dat accountant Deloitte in de affaire-Ahold ten onder zou gaan. De teloorgang was weliswaar, net als bij de DSB Bank, ‘geen doel op zich, maar een logisch gevolg van hun aansprakelijkheid’. Het kostte een vracht advocaten, maar Deloitte staat nog overeind. Een vermelding van geruchten over omkoping van Fokker-topman Nederkoorn in een tijdschrift leidde zelfs tot een strafzaak, hoewel Lakeman de stopzetting van de samenwerking tussen Fokker en DASA slechts vijf maanden te vroeg voorspeld had. ‘Van de tien ballen die hij schiet gaan er acht richting het doel en slechts twee gaan er in,’ zegt Koelewijn.

Eén schot op doel had vergaande gevolgen. Als Lakeman op 1 oktober 2009 in het ontbijtprogramma Goedemorgen Nederland spaarders van Dirk Scheringa’s DSB Bank adviseert om hun geld weg te halen omdat de bank ‘technisch failliet is’, gebeurt wat velen niet voor mogelijk hebben gehouden: er ontstaat een run op de bank. Klanten nemen in de dagen daarna in totaal 622 miljoen euro op. Niet veel later is de ondergang van de DSB Bank een feit. ‘Zelden liet iemand voor het oog van de tv-camera blijken zo weinig oog te hebben voor andermans ellende. Terwijl tienduizenden gedupeerden – spaarders, hypotheekbezitters, werknemers – vol afschuw de glijvlucht van DSB volgden, rukte Pieter Lakeman champagne aan,’ opende De Telegraaf de aanval op de Horzel. ‘Ontneem Lakeman zijn burgerrechten, hij is een groot gevaar voor de staat en ondermijnt de economie,’ zo luidt de oproep van een website onder de naam Lakemanleed.

Toch is er ook bewondering: ‘Hij hanteert de zaag, waar toezichthouder AFM al jarenlang talmt,’ schreef Ferry Haan in de Volkskrant. ‘Lakeman heeft met zijn optreden veel toekomstig leed voorkomen. De actie van de econoom had niet nodig moeten zijn. De financiële toezichthouders in Nederland, De Nederlandsche Bank en vooral de Autoriteit Financiële Markten (AFM), waren tot in detail op de hoogte van hoe Scheringa zijn geld verdiende, maar deden niet of nauwelijks iets.’ ‘Pieter denkt gewoon logisch,’ zegt zijn ex-vrouw Nanda van der Zee. ‘Hij laat zich op geen enkele manier remmen door emoties. Zijn visie is om die grote jongens aan te pakken. Daar gaat hij dan ook voor.’

Het is zeker niet de eerste keer dat het ingrijpen van Lakeman heeft geleid tot de val van een bestuurder, accountant of een heel bedrijf. Met het provoceren van autoriteiten, het aantasten van de waardigheid van functionarissen en het mobiliseren van de publieke opinie heeft Lakeman een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontmythologisering van managers, commissarissen, bankiers, accountants, advocaten, tuchtrechters, zo concludeerde NRC Handelsblad al eens in de jaren tachtig. ‘Wat nu corporate governance heet, dat deed hij al in de jaren zeventig toen de hele term nog niet bestond,’ zegt Paul Frentrop, de oud-journalist die in 2002 zelf promoveerde op een studie naar corporate governance door de eeuwen heen. ‘Belangrijk is dat in die tijd ondernemingen en accountantsfirma’s tot machtige maatschappelijke actoren werden en dat Lakeman in zijn uppie die grootmachten in bedwang hield. Puur door analyse van de feiten. Ik vind dat knap. Ik zie Lakeman versus het bedrijfsleven net als die student die twintig jaar geleden op het Plein van de Hemelse Vrede voor die tank ging staan. De moed van de eenling tegen de gevestigde machten.’

Vriend en vijand erkennen dat Lakeman een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan het jaarrekeningenrecht. ‘Dankzij Lakeman zijn die jaarrekeningprocedures op gang gekomen, omdat de advocaat-generaal van het gerechtshof, wiens taak het was om die zaken af te handelen, daarin veel te laks was,’ zegt emeritus hoogleraar W.J. Slagter, ooit lid van de Raad van Advies van SOBI. Volgens Lakemans voormalige advocaat Germ Kemper heeft SOBI het aandeelhoudersactivisme in Nederland geïntroduceerd. Anti-apartheidsactivisten kochten, geïnspireerd door SOBI, aandelen Shell om het bedrijf ter verantwoording te roepen voor de aanwezigheid in Zuid-Afrika. Journaliste Pauline van de Ven, met wie Lakeman in de jaren tachtig de bestseller Failliet op Krediet schreef, roemt Lakemans talent om complexe cijfermatige informatie verrassend snel te doorgronden en er feilloos de eventuele zwakke plekken in te ontdekken. ‘Het typeert zijn onafhankelijkheid dat hij zich nooit heeft gebonden aan een bepaalde maatschappelijke of politieke groepering. Hij heeft steeds de belangen van zowel werkgevers als kapitaalverschaffers en werknemers behartigd. Zijn inkomen is bij dit alles een ondergeschikte, om niet te zeggen verwaarloosde, factor geweest.’ Tot het ‘baanbrekend pionierswerk’ behoort volgens Van de Ven onder meer de eerste enquête in Nederland tegen een beursfonds (OGEM), de eerste jaarrekeningprocedure voor een vakbond (Voedingsbond FNV-Homburg) en de eerste jaarrekeningprocedure voor een ondernemingsraad (Batco). Alleen al met zijn initiatief tot de OGEM-enquête heeft hij volgens Van de Ven een nieuwe, vaak pijnlijke openheid afgedwongen over een groot aantal onderwerpen dat voorheen in besloten bestuurskamers bleef.

Na 1989 komt er even wat rust in zijn leven. Na het incident met Nederkoorn wordt Lakeman naar eigen zeggen ook tijdelijk in reputatie teruggezet. Een krantenknipsel over die zaak hangt nog altijd ingelijst in zijn kantoor, als bewijs dat hij ook deze aanval op zijn integriteit heeft kunnen pareren. In 1999 is Lakeman plotseling terug met een taboe dat pas onlangs echt actueel geworden is. In het boek Binnen zonder kloppen betoogt Lakeman dat de vestiging van Turken en Marokkanen in Nederland de staat sinds 1974 ten minste zeventig miljard gulden heeft gekost. ‘De Nederlandse immigratiepolitiek is ongemerkt overgegaan in een van de meest verspillende vormen van hulpverlening,’ provoceerde Lakeman. Precies tien jaar later probeerde de partij van Geert Wilders een soortgelijke discussie op gang te brengen.

De laatste jaren is Lakeman actiever dan ooit. Hij voerde met succes zaken tegen Ahold, KPN en automatiseerder CSS. Nog tijdens de DSB-affaire kondigde SOBI aan dat het ABN Amro en adviseur Boer & Croon voor de rechter zou slepen omdat zij Pharma Bio-Research onnodig het faillissement in zouden hebben gedreven. ‘Je leeft tachtig jaar,’ heeft Lakeman eens gezegd. ‘Vijftien jaar opvoeding, drie jaar seniel, dan hou je zo’n zestig jaar over. Je kunt je interesse breed en oppervlakkig verdelen of heel smal en diep. Ik ben smal georiënteerd.’ ‘Ik zie niemand zijn plaats innemen,’ zegt advocaat Germ Kemper over de 68-jarige Lakeman. ‘Je kunt wat hij doet een afwijking noemen. Sociale aanvaardbaarheid is voor hem onbelangrijk. Hij zal met zijn curieuze mengeling van verbetenheid en humor zeker een leegte achterlaten.’

Dit boek moest in een korte tijd geschreven worden. Lakeman werd benaderd luttele weken na zijn geruchtmakende oproep bij Goedemorgen Nederland. SOBI stelde voor dit boek het volledige archief beschikbaar. Wekenlang zat de auteur achter de scanner in de aanbouwserre van het SOBI-kantoor in Bilthoven, waar Lakeman vergeelde ordners uit de schuur haalde. Uiteindelijk besloten we om circa alle honderdvijftig verhuisdozen in het archief te openen. Andere onmisbare bronnen waren de archieven van het regionaal Archief Leiden en de Koninklijke Bibliotheek (KB) in Den Haag. Bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam werden processtukken van het Lakeman-ASVA-proces ingezien en bij het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum werden oude televisieprogramma’s teruggekeken.

Het moest geen hagiografie worden, vond ook Lakeman zelf. Hij had er vrede mee dat ook zijn critici werden gehoord, al was hij het zelden met ze eens. Toch waren de meningen over Lakeman, op een enkele uitzondering na, verrassend mild. Sommigen moesten toegeven dat Lakeman op z’n minst kleur had gegeven aan het soezerige Nederlandse bedrijfsleven. Onder zijn gesel kraakten en wankelden bestuurstafels, en soms was dat hard nodig.

Jan Libbenga,

maart 2010

Voorwoord - Falend toezicht

‘De jaarrekening geeft volgens normen die in het maatschappelijk verkeer als aanvaardbaar worden beschouwd, een zodanig inzicht dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen en het resultaat, alsmede voor zover de aard van een jaarrekening dat toelaat, omtrent de solvabiliteit en liquiditeit van de rechtspersoon.’

De Nederlandse wetgever mag het nog zo mooi geformuleerd hebben, in de praktijk zijn jaarverslagen voor velen nog steeds boeken vol ondoorgrondelijke tabellen en cijfers. Ondernemingsraden missen nogal eens de deskundigheid om de cijfers te beoordelen. Directies verschuilen zich graag achter de accountants. En, vindt SOBI-voorzitter Pieter Lakeman, jaarverslagen zijn vanaf de jaren negentig alleen maar slechter geworden. De grenzen van de wet worden steeds vaker opgezocht. Winsten worden opgepoetst en verliezen verdoezeld. En sinds de invoering van de International Financial Reporting Standards (IFRS), de internationale boekhoudregels, zijn jaarverslagen in de ogen van Lakeman al helemaal ‘elastisch’ geworden. Daardoor heeft de DSB Bank naar zijn stellige overtuiging een verlies kunnen maskeren.

En niet alleen de DSB Bank. Beursfonds CSS Holding weet met goedkeuring van Deloitte in haar jaarrekeningen 2000 en 2001 verliezen met door Enron geïnspireerde constructies weg te boeken. Levensverzekeraar Vie d’Or presteert het in de jaren negentig om in de toekomst verwachte winsten in de jaarrekening op te nemen, waarmee het resultaat voor belastingen miljoenen te hoog werd weergegeven. En uitgeverij Reed Elsevier, door SOBI gedaagd vanwege de jaarrekening over 2000, is in die tijd zelfs van plan om de termijn waarover de goodwill wordt afgeschreven – het vermogen van een onderneming om in de toekomst winst en baten te genereren – over veertig jaar uit te smeren. Lakeman noemt dit ‘het allerergste dat ik op boekhoudkundig gebied heb meegemaakt’.

In 2002 wordt op initiatief van SOBI in Amsterdam de eerste verkiezing van ‘het slechtste jaarverslag van Nederland’ gehouden. Genomineerd zijn onder meer Ahold, Buhrmann, ING, KPN en Reed Elsevier, maar het is verzekeraar Aegon die de eerste prijs in de wacht sleept. Aegon heeft het rendement op beleggingen van een jaar bepaald door gebruik te maken van een gemiddelde over de laatste dertig jaren. Schommelingen zijn via een herwaarderingsreserve verwerkt. Over 2001 valt uit deze reserve 723 miljoen euro vrij ten gunste van het resultaat, terwijl in dat jaar eigenlijk een beleggingsverlies is geleden van ruim 1 miljard euro. De jury denkt dat Aegon de herwaarderingstruc heeft toegepast zodat aftredend bestuursvoorzitter Kees Storm ‘nog even flink kon incasseren’. Aegon daarentegen vermoedt dat het jaarverslag ‘te ingewikkeld was voor SOBI’. ‘Met het systeem voor herwaardering is namelijk niets mis en wordt ook door andere verzekeraars gehanteerd. Het is een methode, hoewel het kennelijk niet Lakemans methode is.’

De ‘genomineerden’ zijn vanzelfsprekend niet aanwezig op de uitreiking. Al was het maar omdat een aantal van deze bedrijven SOBI al eens op een plek heeft ontmoet waar ze liever niet gezien willen worden: de Ondernemingskamer, het rechterlijke orgaan van het gerechtshof Amsterdam dat jaarrekeningen kan laten vernietigen en bestuurders en commissarissen kan schorsen of ontslaan uit hun functie.

De Ondernemingskamer neemt wereldwijd een unieke positie in. Nergens anders bestaat een rechterlijk college dat zich specifiek met ondernemingszaken bezighoudt. Zelfs de enigszins vergelijkbare Business Court in de Amerikaanse staat Delaware heeft minder bevoegdheden. Het voordeel van een gespecialiseerde rechtbank is evident: rechters kunnen expertise op hun vakgebied ontwikkelen of zich in elk geval laten verzekeren van deskundigheid. Bij elke zaak dienen dan ook ten minste twee raden: experts die hun sporen hebben verdiend op gebied van accountancy, ondernemingsrecht of bedrijfsmanagement.

Toen Huub Willems, ooit rechter in de zaak tegen drugshandelaar Charles Zwolsman, in 1996 voorzitter van de Ondernemingskamer werd, had hij naar eigen zeggen nog een ‘luizenleven’. Sindsdien heeft de kamer er steeds meer wettelijke taken bij gekregen. Een belangrijk instrument is het enquêterecht. Betrokkenen kunnen een onderzoek laten uitvoeren om te toetsen of vennootschappen juridisch correct hebben gehandeld en geen wanbeleid hebben gevoerd. Zulke procedures zijn er geweest bij Unilever, Ahold, Versatel, ABN Amro en DSM.

De Ondernemingskamer veroordeelde ABN Amro toen deze de Amerikaanse bank LaSalle verkocht zonder daarover de aandeelhouders te raadplegen. Het leverde Willems de bijnaam superrechter en ‘de man van 72 miljard’ op. Diezelfde Willems doorkruiste ook het besluit van HBG en Ballast Nedam om hun beider baggerdivisies te laten fuseren. De constructie was bedacht om een vijandig overnamebod op HBG af te weren, maar de aandeelhouders waren er niet in gekend. Willems: ‘Slechts vijf procent van de zaken die we behandelen trekt de aandacht van het publiek; de meeste procedures gaan over interne ruzies bij onder meer technologiebedrijven van whizzkids. Zoals de meeste jaarrekeningzaken aanhangig worden gemaakt door vertrekkende ondernemers die hun aandelen willen inleveren tegen de in de jaarstukken genoemde waarde.’

Het heeft trouwens lang geduurd voordat de Ondernemingskamer er was, net als de in 1971 geïntroduceerde Wet op de Jaarrekening van Ondernemingen (WJO). Nederland voelde aanvankelijk wel wat voor een variant op de Amerikaanse waakhond Securities & Exchange Commission (SEC), maar men vreesde dat een dergelijk controlelichaam te omvangrijk zou worden. Na de invoering van de WJO bleek al snel dat er van de controle op de publicatieplicht door belanghebbenden niets terechtkwam. De Economische Controle Dienst (ECD) zou die taak moeten vervullen, zo is nog weleens gesuggereerd, maar in de eerste vier jaar van zijn bestaan is er door de Ondernemingskamer geen enkele uitspraak gedaan en de advocaat-generaal die in de jaren tachtig speciaal werd benoemd om jaarrekeningprocedures te voeren is uiteindelijk maar aan één zaak toegekomen (die tegen Nedlloyd). Willems: ‘Voormalig lid van het College van Procureurs-Generaal Ficq had ooit het plan om dit op te pakken, maar ik begrijp ook wel waarom het er nooit van is gekomen; daarvoor heb je mensen en middelen nodig.’

De meeste jaarrekeningprocedures werden aanvankelijk dan ook door de eenmansguerrilla van SOBI aanhangig gemaakt. Met zijn processen voor de Ondernemingskamer heeft Lakeman bereikt dat de vakbond als belanghebbende werd erkend, zegt Pauline van de Ven. Dat heeft hij ook bereikt voor ondernemingsraden, en later zelfs voor individuele OR-leden. De door SOBI gevoerde jaarrekeningprocedures hebben volgens haar ook een sterke voorbeeldwerking gehad en zetten de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) begin jaren negentig op een meer professionele koers, waarbij de juridische weg niet langer werd geschuwd. ‘Lange tijd werd de ingeslapen aandeelhouder op vergaderingen zoet gehouden met sigaren,’ zegt Willems. ‘Daarna is hij mondiger geworden. Toch ben ik van mening dat ondernemingsraden juridisch gezien veel meer kunnen bereiken dan aandeelhouders. Die mogelijkheid wordt nog te vaak onbenut gelaten.’

Nadat de Europese Commissie de afwezigheid van systematische controle op de naleving van de verslaggevingstandaarden in landen als Nederland bekritiseerde, is de Stichting Toezicht Effectenverkeer (STE), de voorloper van de Autoriteit Financiële Markten (AFM), als formele toezichthouder aangewezen. ‘Dat de AFM de juiste toepassing van de verslaggevingsregels controleert is zonder meer een verdienste van Pieter Lakeman,’ stelt Jaap Koelewijn, hoogleraar Finance.

Lakeman verwacht vooralsnog weinig van de AFM. De eerste jaarrekeningzaak tegen sportwagenfabrikant Spyker heeft de toezichthouder verloren. Daarvoor zijn toch extra inspanningen vereist, evenals een getraind oog en misschien wel een pathologisch wantrouwen. Toen SOBI zelf de jaarrekeningprocedures op een laag pitje zette, is het creatief boekhouden weer toegenomen. Zonder zweep valt een belangrijke drijfveer voor weldoenerij weg.

En de wettelijke controleurs hebben er al helemaal niet aan bijgedragen, vindt Lakeman. Tot 1971 hadden accountants alles voor het zeggen op het gebied van de jaarrekening. Het was niet duidelijk waaraan zij de jaarrekening moesten toetsen. Met de komst van de Wet op de Jaarrekening kregen zij voor het eerst een maatstaf voor de controle. Toch is gebleken dat die maatstaf geen garanties biedt. Er kan nauwelijks een witteboordenzwendel bedreven worden of er staat wel weer een accountant zwijgend toe te kijken, schreef Lakeman in 1984 in zijn boek Het gaat uitstekend. De accountant luistert volgens de SOBI-voorzitter te veel naar His masters voice. Lang geleden verdedigde de accountant de aandeelhoudersbelangen tegen die van het management, maar sinds de aandelen van beursfondsen over vele kleine handen zijn versnipperd, is de situatie volgens Lakeman omgedraaid en verdedigt de externe accountant de belangen van het management.

Ook om die reden heeft SOBI in de loop der jaren tal van tuchtzaken ingediend bij de Raad van Tucht van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Registeraccountants (NIVRA). Dit tuchtrecht was overigens tot voor kort niet meer dan een klachtrecht. De tuchtrechter ging er zelf niet op uit om na te gaan of de accountant de normen had overtreden. Ook kon geen schadevergoeding worden opgelegd, omdat dit het terrein van de civiele rechter was. Grote boekhoudschandalen zoals die rond Ahold en Enron hebben tot bijstelling geleid. Sinds 1 mei 2009 moeten tuchtklachten tegen accountants worden ingediend bij de nieuwe Accountantskamer van de rechtbank Zwolle-Lelystad, die ook een (bescheiden) sanctiemogelijkheid heeft geïntroduceerd. Ook bestaat nu de meerderheid van de leden van de Accountantskamer uit juristen, terwijl bij de Raad van Tucht de meerderheid van de leden accountants waren. En er is meer: binnen de verscherpte Wet toezicht accountantsorganisaties kan de AFM niet alleen bestuursrechtelijke maatregelen nemen tegen de externe accountant, maar ook tegen zijn kantoor. Door de tuchtklachten van Lakeman en vooral de processen om schadevergoeding voor gedupeerden, hadden accountants er voor het eerst zélf belang bij gekregen dat jaarrekeningen klopten, voordat ze hun handtekening eronder zetten, stelt journaliste Pauline van de Ven.

In de loop der jaren heeft Lakeman regelmatig kritiek geuit op het functioneren van de Ondernemingskamer. Een kwart van de deskundigen die (mede) rechtspreken in de Ondernemingskamer is financieel verbonden aan een van de vier grote accountantskantoren in Nederland, constateerde Lakeman in 2004. En omdat accountants steeds vaker bij fraude betrokken zijn, heeft SOBI aan de Ondernemingskamer gevraagd om een einde te maken aan de belangenverstrengeling. Eén keer heeft SOBI een jaarrekeningprocedure tegen AkzoNobel moeten afbreken omdat een vooraanstaand vennoot bij accountant Deloitte mocht meebeslissen in deze zaak en de Ondernemingskamer het wrakingsverzoek niet honoreerde. SOBI verkeerde op voet van oorlog met Deloitte in de zaak over Ahold. Tijdens een hoorzitting in de zaak tegen AkzoNobel had de vennoot zich volgens Lakeman ‘vergoelijkend uitgelaten’ over het gerommel met de pensioengelden bij het chemiebedrijf. De Ondernemingskamer zag echter geen aanleiding om het gevoerde beleid te wijzigen.

Het werk van particuliere waakhonden zoals SOBI blijft ook in de toekomst belangrijk. Toch wordt hun rol en die van de rechterlijke macht van tijd tot tijd bedreigd. Voorzitter Willems van de Ondernemingskamer reageerde in 2007 ronduit fel op het advies van de Sociaal Economische Raad (SER) om de macht van de Ondernemingskamer in te perken en zo de invloed van aandeelhouders terug te dringen. De SER wilde het onder meer makkelijker maken om beroep aan te tekenen tegen uitspraken van de Ondernemingskamer. Beleggers zouden minder eenvoudig naar de Ondernemingskamer kunnen stappen om te laten onderzoeken of een groot bedrijf wanbeleid heeft gevoerd. In de jaren tachtig wilde toenmalig minister van Justitie Korthals Altes dat grote aandeelhouders kleine aandeelhouders konden verplichten om zich uit te laten kopen. De maatregel was bedoeld om bedrijven kosten en tijd te besparen. Een kleine aandeelhouder kon zo niet de overname van een bedrijf frustreren. Lakeman sprak destijds van een ‘anti-SOBI wetje’. En recentelijk nog liet minister Ernst Hirsch Ballin weten dat beleggers met een relatief klein aandelenbelang te makkelijk een enquêteverzoek kunnen indienen bij de Ondernemingskamer. De minister vindt dat de enquêteprocedure niet bedoeld is voor ‘activistische beleggers’ die het bestuur van een onderneming onder druk zetten. Zowel de VEB als SOBI wordt hiermee een belangrijk wapen tegen list en bedrog uit handen geslagen.

1 Beeldenbestormer

Het is donderdagochtend 1 oktober 2009, kwart voor acht. Pieter Lakeman zit achter de gesprekstafel van Goedemorgen Nederland, het tv-programma van de KRO. ‘Een opmerkelijke oproep van Hypotheekleed, de club die de belangen behartigt van duizenden klanten van DSB die zeggen gedupeerd te zijn door Dirk Scheringa en zijn bank,’ begint presentator Sven Kockelman het vraaggesprek. ‘Het is geen doel op zichzelf, maar een middel om de belangen van de benadeelde partijen te behartigen,’ legt Lakeman kalmpjes uit. ‘Als de bank failliet gaat, krijg je een curator die onder toezicht van de rechtbank staat en de activa eerlijk zal verdelen.’

Maar is het niet onverantwoord om in deze tijden van financiële crisis op te roepen om een bank te slopen, vraagt Kockelman. Nou, reageert Lakeman, dat valt eigenlijk wel mee: DSB is maar een bankje, geen Lehman Brothers die nauw met andere banken is verweven. ‘DSB gaat het niet redden, de claims belopen meer dan 1 miljard. De spaarders moeten, ik weet niet wanneer de kantoren opengaan, zo spoedig mogelijk hun geld weghalen.’

Dat blijkt niet aan dovemansoren gezegd. Kort na deze oproep wordt er bij de DSB Bank in Wognum maar liefst 88,1 miljoen euro opgenomen, een dag later zelfs 110,9 miljoen euro. Klanten kunnen ook niet meer bij de website van de bank. Een aanval van hackers, beweert DSB-woordvoerder Klaas Wilting eerst nog, maar de pers trekt deze verklaring al meteen in twijfel, evenals Lakeman zelf: ‘In die twee uur na de uitzending zijn mensen er kennelijk toch in geslaagd om zo’n 1 procent van het totale tegoed van hun rekeningen te halen. Reken maar uit hoeveel het was geweest als de site heel de dag open was geweest.’ ‘Mijnheer Bos, staat er een bank op omvallen?’ willen televisieploegen van de minister van Financiën weten. Bos noemt de oproep aan klanten van DSB Bank om hun geld daar weg te halen ‘onverantwoordelijk’, maar hij verwijst geruststellend naar een verklaring van De Nederlandsche Bank die stelt dat de DSB Bank ‘voldoet aan de eisen die aan de solvabiliteit en liquiditeit worden gesteld’. En ook bestuurder Hans van Goor van DSB benadrukt in NOVA nog maar eens dat de bank ‘heel erg liquide’ is en van wat er in de kas zit slechts 1 procent is opgenomen.

Op 3 oktober biedt Scheringa de klanten van de DSB Bank zijn ‘oprechte excuses’ aan en belooft hij alle klachten over de bank zo snel mogelijk op te lossen. Maar helpen doet het niet meer: op 3 oktober wordt nog eens 128 miljoen euro opgenomen, zaterdag 10 oktober gaat weer 7,8 miljoen weg, gevolgd door 3,8 miljoen op zondag. Als de Volkskrant maandagochtend 12 oktober weet te melden dat De Nederlandsche Bank klaarstaat om het bewind over te nemen bij de bank van Scheringa en de Nederlandse staat de bank niet te hulp wil schieten, begint de leegloop opnieuw. Om 09.30 uur is nog eens 41,6 miljoen opgenomen. De ondergang van DSB Bank lijkt onafwendbaar. Lakeman volgt de ontwikkelingen op de televisie terwijl de camera’s van NOVA meedraaien. Is de rol van Scheringa uitgespeeld, wil de verslaggever weten. Lakeman: ‘Totaal, wij hadden nodig dat Scheringa niets meer te vertellen zou hebben, want dan konden we over een reële schadevergoeding praten.’ Zijn secretaresse Loes stelt voor de champagnefles te pakken. ‘Nou, snel dan.’

De uitzending maakt in eerste instantie woedende reacties los. ‘Als het DSB Stadion een Romeinse arena was, zou het publiek de schurk Lakeman het liefst voor de leeuwen gooien, terwijl de held Scheringa tot keizer wordt gekroond,’ schrijft de Volkskrant. ‘Lakeman heeft mogelijk een tactisch effect beoogd met zijn oproep spaargeld weg te halen bij DSB, zoals een verzwakking van de bank met een overname door een concurrent als gevolg. In dat scenario had hij kunnen onderhandelen met de nieuwe bazen, die een belang zouden hebben om “een streep onder het verleden te zetten”. Daar is nu helemaal geen sprake van,’ schrijft Jan Maarten Slagter van de Vereniging van Effectenbezitters (VEB) in Het Financieele Dagblad. En in De Wereld Draait Door is het Yvon Jaspers van Boer Zoekt Vrouw die wil weten of Lakeman dan helemaal niks voelt bij wat hij heeft aangericht. Lakeman slaat getergd met de vlakke hand op tafel. ‘Ik denk aan honderdduizend slachtoffers!’

Een faux pas, noemt emeritus hoogleraar Arnold Heertje de actie van Lakeman. ‘Ik heb altijd grote bewondering voor hem gehad en vond hem in eerdere zaken erg zorgvuldig, maar iedere econoom weet dat je zo een bank onderuit kan halen door mensen te adviseren hun geld bij de bank weg te halen. Je richt enorme maatschappelijke schade aan.’ Ook professor Slagter, lange tijd adviseur van SOBI, vindt de actie onverstandig. ‘Zijn oproep heeft het faillissement mede veroorzaakt; geen een bank kan overleven als rekeninghouders hun tegoed opvragen. Het is bovendien een paardenmiddel om in gesprek te komen met de curator en achteraf is ook wel gebleken dat die er niks voor voelde om collectieve besprekingen te voeren.’

Oud-journalist Paul Frentrop vindt het opmerkelijk hoe Lakeman in Nederland is verketterd vanwege zijn optreden tegen de DSB Bank. ‘Eerst zegt de minister van Financiën in de Tweede Kamer dat de tarieven die DSB Bank hanteert belachelijk hoog zijn. De volgende dag roept Lakeman mensen op om hun spaargeld bij DSB weg te halen. Dat is toch een logische oproep? Als de minister zegt dat een bank belachelijk handelt, moet je je geld daar niet laten staan. Maar in plaats van de minister, die zoiets helemaal niet mag zeggen over een financiële instelling, richt de boosheid van de massa zich op Pieter Lakeman.’

Toch heeft ook de Haagse advocaat L.Ph.J. baron van Utenhove moeite met de oproep van Lakeman. ‘Ik vond het niet verstandig wat Pieter heeft gedaan, al kon hij waarschijnlijk ook niet overzien wat de gevolgen waren. Ook de beloftes aan zijn achterban vond ik juridisch gezien nogal wankel.’ Van Utenhove herinnert zich nog goed hoe het allemaal begon. Rond 1970 komt hij naar Utrecht om rechten te studeren. Daar leert hij Tim Lakeman kennen, de vier jaar jongere broer van Pieter. Ze worden goede vrienden en jaarclubgenoten. ‘We hebben veel bier gedronken, maar we moesten ook erg veel stampen.’ Hij ontmoet in die tijd ook Tims broer Pieter, die ‘excusez le mot een tamelijk saai baantje had bij Van Ommeren’.

Pieter Tijmen Lakeman wordt op 19 januari 1942 geboren aan het Olympiaplein in Amsterdam, samen met zijn tweelingzus Jet. Het gezin telt vier kinderen: na Jet en Pieter volgen zus Riemke en broer Tim. De ouders komen van goeden huize. Grootvader van moederskant Th. van Maanen is korte tijd directeur van de Nederlandse Heidemaatschappij in Arnhem. En de Lakemans verblijven vooral in Nederlands-Indië. Grootvader P.K.W. Lakeman, eerst gemeenteambtenaar in Amsterdam, wordt adjunct inspecteur van financiën en burgemeester van Magelang en Malang. De ouders van Pieter hebben een artsenpraktijk, moeder is kinderarts en vader huisarts. Het gezin verhuist eerst naar Harderwijk en vervolgens naar Utrecht. Na de echtscheiding groeien de kinderen op zonder vader in een remonstrantse omgeving. ‘Liberaler kun je haast niet zijn als godsdienst,’ zegt Tim Lakeman. ‘De sociale betrokkenheid en het rechtvaardigheidsgevoel kregen we er van jongs af aan met de paplepel ingegoten.’ De kinderen worden grootgebracht met spreuken als ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’ en het besef dat er geen verschil is tussen de koningin en de tuinman. Tim Lakeman: ‘We zijn niet anti-autoritair opgevoed, maar het begrip autoriteit kenden we domweg niet. Aan tafel werd vrij gepraat, terwijl in een ander gezin in die tijd de vader het gesprek domineerde.’ Ook Pieter is ervan overtuigd dat hij zijn anti-autoritaire inslag heeft meegekregen van zijn moeder. Die had er geen enkele moeite mee om een diagnose van een hoogleraar geneeskunde in twijfel te trekken. Het bruine mondslijm bij een kind met ademhalingsproblemen wordt in haar ogen niet veroorzaakt door een longontsteking, maar door een verkeerd ingeslikte chocoladeflik. ‘Opkomen voor anderen is wel een familietrekje,’ zegt Tim Lakeman. ‘Jet is welzijnswerk gaan doen en verslaafden gaan helpen; ik ben ondernemingsraden gaan adviseren. Pieter is wel uniek als het gaat om doorzettingsvermogen.’

Als jongens trekken Tim en Pieter al veel met elkaar op, vooral met het sporten als atletiek en hockey, maar ook met het bouwen van modelzweefvliegtuigen. Tim gaat er dan nog van uit dat zijn broer ingenieur wordt. In zijn studententijd vraagt Pieter octrooi op de ideale roeiriem, waarvan hij nog een prototype laat ontwikkelen. Hij lijkt voorbestemd voor de Technische Universiteit Delft.

De belangstelling voor cijfers zit er bij Pieter in elk geval al vroeg in. Op de lagere school en later de middelbare school bedenkt Pieter op eigen kracht twee wiskundeformules die al blijken te bestaan. ‘Ik had een negen voor wiskunde, bij de latere studiekeuze heb ik daarom voor natuurkunde gekozen,’ zegt Lakeman. Toch is juist de wiskunde de reden om na zijn kandidaats alsnog zes jaar econometrie te studeren aan de Universiteit van Amsterdam. Lakeman mist de echte fysica. De twaalfjarige studie levert na vijf jaar een consilium abeundi op, een vertrekadvies, maar hij maakt de tentamens toch af. En stilzitten doet Pieter allerminst. Zo schrijft hij een rapport, waarin de kosten en baten van de studenten en studies van de universiteit zijn berekend. De belangrijkste conclusie: er is geen financiële rechtvaardiging te vinden om studenten die lang over hun studie doen van de universiteit te verwijderen. Achteraf wil Lakeman wel toegeven dat het een beetje preken voor eigen parochie was. Het rapport levert zijn eerste publiciteit op en trekt de aandacht van Willem Drees Junior, destijds nog thesaurier-generaal op het departement van Financiën.

Als het rapport in februari 1968 verschijnt, is de universiteit in rep en roer. Provo heeft zich alweer opgeheven, maar de ‘happenings’ rond het Lieverdje, de acties tegen de oorlog in Vietnam, de bestorming van het Telegraaf-gebouw en de rookbommen tijdens het huwelijk van Beatrix en Claus zijn nog niet vergeten. In februari 1968 nemen rechercheurs in het kantoor van de studentenvereniging ASVA tweehonderd affiches met de tekst ‘Johnson Oorlogsmisdadiger’ in beslag. De ASVA-voorzitter wordt naar het bureau afgevoerd. Diezelfde ASVA doet ook mee aan 1 mei-demonstraties tegen de regering-De Jong.

Lakeman staat afwijzend aan de zijkant. Hij vindt dat de ASVA haar boekje te buiten gaat. Hij slaat er de statuten nog eens op na en constateert dat de ASVA indertijd is opgericht als een organisatie ter behartiging van algemene studentenbelangen, maar toch zeker niet om een politieke boodschap uit te dragen. Na 1964 wordt de vereniging steeds politieker, ook al omdat de invloed van de SVB (Studenten Vakbeweging) almaar groter wordt. De politieke uitlatingen van de ASVA schaden hem als student, vindt Pieter. De ASVA doet uitspraken namens ‘geheel anders-geaarden die alleen lid zijn voor reducties en andere faciliteiten’. Ook heeft de ASVA volgens Lakeman geld gebruikt voor het uitgeven van een Vietnam Bulletin. Regelmatig laat Lakeman op vergaderingen luidruchtig van zich horen. Als hij in januari 1966 na het stellen van lastige vragen weigert een Amsterdamse ledenvergadering van de SVB te verlaten, zit er niks anders op dan om nog tijdens de vergadering een artikel aan het huishoudelijk reglement toe te voegen zodat hij alsnog kan worden weggestuurd. En omdat hij via moties weinig voor elkaar krijgt, richt Lakeman in 1967 dan maar het Algemeen Non-Politiek Studentenbelang (ANPS) op. Die wil vooral algemene studentenbelangen behartigen en keert zich niet alleen tegen de linkse studentenpolitiek, maar evenzeer tegen de rechtse. Oud-studiegenoot Geert Jan Colijn herinnert zich hoe Pieter en zijn vrienden in de aanloop van de studentenraadsverkiezingen ’s avonds gewapend met emmers, lijm en affiches de stad in trokken om de plakkaten bovenop die van de linkse SVB te plakken. De zeteloverwinning wordt op het Centraal Station in Amsterdam gevierd, waarbij Lakeman een ‘groteske tropenhelm en een lange gabardine’ droeg.

De linkse studenten vinden de eigengereide nieuwkomer wel amusant. ‘Tot dusver heeft hij voor weinig constructiefs gezorgd. Wel is hij geestig. Aandacht krijgt hij immer. Maar twee zetels in de Nederlandse Studenten Raad en nu nog een (financieel) rapport met een onjuiste conclusie. Laten we nu eens lief zijn voor Lakeman en zijn hartenlapje, het ANPS.’ ‘Lakeman opereerde zeer op zichzelf, maar omdat zijn fractie bestond uit hemzelf, voerden de anderen geen oppositie tegen hem,’ zegt econoom Eduard J. Bomhoff, oud-minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het eerste kabinet-Balkenende en in de jaren zestig lijsttrekker van de SVB. ‘Wij waren veel te druk met het bestrijden van de conservatieve corpsstudenten. Pieter was eerder radicaal dan conservatief. Ik heb zijn onafhankelijkheid altijd bewonderd.’ Geert Jan Colijn, tegenwoordig deken van het Stockton College in New Jersey: ‘Pieter was tegen de bemoeizucht van links. Als een student in Griekenland onderzoek wilde doen, moest dat kunnen, al zat daar een junta. De SVB wilde dat bijvoorbeeld verbieden.’

Maar dat het Lakeman menens is, blijkt als hij in september 1968 bij de Amsterdamse rechtbank een verbod eist van de politieke acties van de ASVA. De ASVA is op een hellend vlak geraakt en wordt in zijn ogen steeds driester. De advocaat betoogt: ‘Eiser is er niet op tegen dat studenten zich persoonlijk met politiek bezighouden. Ook heeft hij er geen enkel bezwaar tegen, dat politieke studentenverenigingen politieke uitspraken doen. Hij is ook niet tegen linkse uitspraken. Maar volgens de statuten moet de ASVA de maatschappelijke en culturele belangen van haar leden behartigen en persoonlijke vorming in de breedste zin des woords.’ ‘Die man is geboren om processen te voeren, dat was echt een hobby van hem,’ zegt de toenmalige ASVA-voorzitter en later Midden-Oosten-deskundige Bertus Hendriks. ‘Toch hadden we geen hekel aan Pieter, hij bracht het altijd met veel humor. Tijdens de ledenraadsvergaderingen, waar Pieter zijn moties indiende, hebben we heel wat afgelachen. Toch hebben we voor de zekerheid maar meteen het duurste advocatenkantoor ingehuurd, we wilden wel winnen.’

En de ASVA wint. Want al bij de oprichting van de ASVA in 1945 stond voorop dat studenten zich niet meer buiten het maatschappelijk gebeuren mochten stellen, dus politieke opvattingen moeten kunnen, vindt ook de rechter. Hendriks: ‘Naar ons gevoel handelden we juist in de geest van de statuten door ons maatschappelijk te engageren, de studentenverenigingen hadden dat tijdens de bezetting laten afweten.’ ‘Misschien had hij (Lakeman) mij hier in een rode toga verwacht, maar voor mij is politiek het zich bezighouden met de belangen van de gemeenschap,’ zegt de raadsman van de ASVA, die het proces beschrijft als ‘een botsing tussen oude en nieuwe krachten in de studentenwereld’: ‘De moties die Lakeman vernietigd wil zien, waren gewoon een meerderheidsstandpunt van de ledenraad over Portugees Guinee en dat soort zaken. Is Lakeman daardoor benadeeld?’ Ook het hoger beroep in juli 1970 verliest Lakeman, al lijkt zijn strijd niet helemaal vergeefs, want uit het Algemeen Non-Politiek Studentenbelang (ANPS) ontstaat in februari 1968 de neutrale Organisatie voor de Belangenbehartiging van Amsterdamse Studenten (OBAS), die meer voet aan de grond krijgt. De OBAS duikt met de kosten voor het lidmaatschap ver onder die van de ASVA, met als argument dat het verschil bij ASVA ‘wordt besteed aan politieke acties’.

Saillant detail is dat Lakeman als een van de vijf afgevaardigden van de ASVA-ledenraad nadien toch nog zitting mag nemen in de Werkgroep Bestuursstructuur, die in 1969 democratisering op de universiteit nastreeft. Als dat overleg niks oplevert, wordt besloten tot de bezetting van het Maagdenhuis. Met als inzet meer medezeggenschap rollen meer dan zeshonderd studenten hun slaapzak uit in een van de gangen van het voormalige katholieke meisjesweeshuis. Lakeman vindt het nog steeds sportief dat de radicaal-linkse Paul Verheij, de leider van de Maagdenhuisbezetting, hem een rol in die commissie had toebedeeld. ‘Hij was een eenling met weinig aanhang,’ herinnert Verheij zich. ‘En altijd tegendraads, wat ik wel aardig aan hem vond. Toen ik uit de commissie stapte, is Lakeman blijven zitten.’ Op de lange duur, zoals altijd in de menselijke komedie, zegt Geert Jan Colijn, schoven al die linkse rakkers naar rechts, maar Pieter is altijd een beeldenbestormer gebleven. Pieter Lakeman wil veertig jaar later wel toegeven dat ook hij inspiratie heeft gevonden bij Provo, ‘zoals ook advocaten van mijn tegenstanders mij soms op een idee brengen’.

2 Wie wil er vechten met de beer?

De Huizense textielmagnaat en multimiljonair Jakob Koos Leutscher wilde in zijn woonplaats Alicante aan de Costa Blanca nog weleens bukken om een peseta van het strand op te rapen. ‘Geld is geld,’ sprak de Groningse slagerszoon dan. Toch lijkt hij pas kort voor zijn dood echt binnen te lopen. Met dank aan Marcel van Dam, die als Ombudsman bij de VARA in 1970 voor het oog van de natie een flesje Exota laat ploffen. Letterlijk, want de explosie blijkt achteraf met een kogeltje in scene te zijn gezet.

Een jaar na de uitzending gaat de limonadefabriek die Exota op de markt heeft gebracht al op de fles. Leutscher neemt de fabriek over voor een gulden en verkoopt hem ook weer, met uitzondering van de schadeclaim op de VARA. Daarmee gaat Leutscher eindeloos procederen. Omdat ‘het triest is dat juist een socialistische omroep zich heeft ingelaten met misleiding van het publiek’, maar toch vooral om zich van een meer dan riant pensioen te kunnen voorzien, zo wil Leutscher naderhand best toegeven. Zevenentwintig jaar later veroordeelt de Hoge Raad de omroep tot de betaling van 7,7 miljoen gulden. Alleen niet aan Leutscher, want die is dan al overleden. De schade wordt ook niet uitgekeerd aan de erven Leutscher, maar aan de oorspronkelijke eigenaren van de oude gazeusefabriek die al jaren in een vete met de zakenman zijn verwikkeld.

Eigenlijk gaat er in het leven van Leutscher voortdurend van alles mis: hij weet in de jaren tachtig nog maar net een belastingboete van 1 miljoen gulden en een jaar gevangenisstraf te ontlopen, hij vecht een achterstallige vennootschapsbelasting en een persoonlijk faillissement aan en raakt als onroerend-goedspeculant verwikkeld in een hevige strijd met krakers. Ook in 1974 gaat het fout als Leutscher met steun van Slavenburg’s Bank een belang verwerft in de Rubber Cultuur Maatschappij Amsterdam (RCMA), ooit een van de grootste koloniale plantagemaatschappijen van Nederland, gespecialiseerd in natuurrubber en palmolie. In een machtsstrijd met de directie krijgt Leutscher te maken met een dan nog onbekende opponent: de Stichting voor Sociaal Aandeelhouderschap (SVSA) van de gebroeders Lakeman.

Pieter Lakeman blijft tot 1973 studeren op de Universiteit van Amsterdam. Zijn doctoraalscriptie schrijft hij over de scheepvaart en uiteindelijk solliciteert hij dan ook bij de twee grootste scheepvaartbedrijven van Nederland: KNSM en Van Ommeren. Bij dat laatste bedrijf, gevestigd in Rotterdam, kan Lakeman in 1973 als econometrist aan de slag, uitgerekend het jaar van de eerste oliecrisis en de autoloze zondagen. Lakeman berekent de optimale vaarsnelheid voor tankers om olie te besparen, maar de rapporten verdwijnen ongezien in een la.

Het is ook de tijd dat de Wet op de Jaarrekening en de Wet op de Ondernemingsraden gestalte beginnen te krijgen. L.Ph.J. van Utenhove herinnert zich: ‘Tim Lakeman vond dat al meteen interessant. Dat kwam omdat in de wet was vastgelegd dat ondernemingsraden fondsen van de onderneming moesten krijgen om zich van deskundig advies te verzekeren. Tim zag daar een markt in, en hij heeft Piet geënthousiasmeerd.’ Maar volgens Tim Lakeman is het precies andersom gegaan. ‘Piet heeft mij geënthousiasmeerd. Ik had niks met jaarrekeningen, de belangstelling voor ondernemingsraden kwam later.’

Op een dag bezoekt Pieter Lakeman de aandeelhoudersvergadering van de Holland-Amerika Lijn (HAL), het scheepvaartbedrijf dat dan in grote moeilijkheden verkeert. ‘Daar vielen me de schoenen van uit. Ik zag meteen dat er van alles niet in de haak was. En toch zei niemand er iets over. Toen ben ik nieuwsgierig geworden. Ik dacht: zou dat nu bij iedere aandeelhoudersvergadering zo’n gezapige boel zijn?’

De aandeelhouder heeft recht op betere informatie, besluiten de broers. ‘Wij menen dat een onderneming een samenwerkingsverband is en dat niemand er een informatievoorsprong dient te hebben. We zijn tegen machtsmonopolies, zowel van bedrijfsbesturen als bij aandeelhouders, vakbonden en de Staat,’ zegt Tim Lakeman in een van de eerste interviews. En dat is even wennen, moet Tim Lakeman toegeven. ‘Als je een ondernemer aanvalt, voelt niet alleen hijzelf, maar ook zijn borrelclub zich aangevallen. Die managerskaste willen wij onderhand weleens openbreken. Als wapen, als bijl hebben we daartoe het aandeelhouderschap gekozen.’

In 1974 richten Tim Lakeman en Van Utenhove de Stichting voor Sociaal Aandeelhouderschap (SVSA) op, de voorloper van SOBI. Pieter maakt vanwege zijn aanstelling bij Van Ommeren bewust geen deel uit van het bestuur, maar hij is op de achtergrond en de voorgrond nadrukkelijk aanwezig. De SVSA, die vijftien aandelen bij een handjevol ondernemingen bezit, wordt in het begin steevast omschreven als een ideologische groep aandeelhouders. Want onopgemerkt blijft het optreden van de broers niet. ‘Met luid misbaar, pakjes brood op tafel en uitgebreide interrupties presenteert de Stichting voor Sociaal Aandeelhouderschap zich op de doorgaans rustige aandeelhoudersvergaderingen,’ zo schrijven de kranten.

In 1975 opent de stichting de aanval op Rubber Cultuur Maatschappij Amsterdam (RCMA), het beursgenoteerde bedrijf dat in de ogen van de broers Lakeman snel onbestuurbaar is geraakt als gevolg van een machtscrisis. Als Jakob Leutscher hoort van overnameplannen door het Britse bedrijf Catz probeert hij de aandelen van Amsterdam Rubber voor de neus van de Britten weg te kapen en zo de koers op te drijven. Dat lukt iets te goed: Catz ziet af van de koop. Meer dan 250 gulden per aandeel willen de Britten niet betalen en Leutscher heeft als meerderheidsaandeelhouder nou juist gerekend op 100 gulden per aandeel meer. Ook het zwartmaken van de directeur van Catz mag niet meer helpen, die sleept Leutscher voor de rechter en eist dat hij zijn mond houdt.

Als Catz afhaakt, raakt Amsterdam Rubber nog verder in de problemen. Het personeel overweegt acties tegen het bestuur, en het bestuur wil het personeel niet zomaar naar huis sturen, waarna Leutscher de directie buiten spel zet. Op de aandeelhoudersvergadering moeten de twee ontslagen directeuren tot hun weerzin een lovend afscheidstoespraakje aanhoren. Daarna nemen Leutscher en een commissaris van huisbankier Mees & Hope de taken waar. De SVSA, ingehuurd door werknemers en de aan de kant geschoven directie, dreigt met een onderzoek door de Ondernemingskamer als er op specifieke vragen geen antwoord komt. Later dat jaar slaagt Pieter Lakeman, bellend vanuit het kantoor van Van Ommeren, er zelfs in om de aandelennotering van RCMA aan de Amsterdamse beurs enige tijd op te schorten. Omdat het aanstaande jaarverslag van het bedrijf (met wederom teleurstellende cijfers) al geruime tijd bij de aandeelhouders circuleert, vreest de stichting misbruik van voorwetenschap door Leutscher.

Baron van Utenhove herinnert zich nog dat de procureur-generaal van het Amsterdamse gerechtshof hem op zijn vakantieadres op Texel gebood naar het Paleis van Justitie te komen en zijn handtekening onder een verzoekschrift voor een jaarrekeningprocedure tegen RMCA te zetten. ‘Daar was de stichting wat laat mee en de fatale dag waarop de deadline verliep naderde. De procureur wilde zelfs een helikopter inzetten, maar uiteindelijk is Tim vanuit Friesland naar Amsterdam gereden.’ Achteraf vergeefse moeite: de procureur-generaal had zich vergist in de wijze waarop de jaarrekeningprocedure aanhangig gemaakt moest worden, hij had het bedrijf moeten dagvaarden.

Daarmee is de rol van de SVSA ook meteen uitgespeeld, ook al omdat RCMA van de regen in de drup belandt: Leutscher, die zich realiseert dat hij een kat in de zak heeft gekocht, klaagt de oude directie en de accountant aan en bijna alle werknemers vliegen alsnog de laan uit. ‘Amsterdam Rubber nu rokende puinhoop’, concludeert Elseviers Weekblad in 1976. Begin jaren tachtig is Amsterdam Rubber, na een verlies van 36 miljoen gulden over tien jaar, voor de helft in handen van de banken. Catz neemt onderdelen van het bedrijf alsnog over, tegen een fractie van de prijs die Leutscher wilde hebben.

Met de affaires rond RCMA, Holland-Amerika Lijn (HAL) en later ook Vulcaansoord weet de SVSA echter steeds vaker de aandacht te trekken. Volgens professor Slagter, dan hoogleraar in het burgerlijk en handelsrecht aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam, zijn de mensen achter de stichting en het latere SOBI zeker niet de querulanten waarvoor zij nogal eens worden aangezien: ‘Ze hebben een scherp inzicht, misschien te scherp voor een aantal directies.’ Journaliste Pauline van de Ven herinnert zich: ‘Meestal was het zo dat als Pieter binnenkwam op een aandeelhoudersvergadering, er een ongemakkelijke stilte viel. En als hij naar de microfoon liep en één wenkbrauw optrok voordat hij ging spreken, dan zakte op het Damrak de beurskoers in. Dat is geen grapje. Ik heb beleggers gekend die vlug een baissepositie doorbelden als ze Pieter de zaal zagen binnenkomen. Je zag het bestuur achter de tafel dan ook altijd een beetje inzakken.’ ‘Veel mensen dachten destijds tot onze hilariteit dat we communisten waren,’ zegt Tim Lakeman veertig jaar later. ‘We wilden met de procedures tegen de Holland-Amerika Lijn het systeem aanpakken, maar dat was geen doel op zich.’

Toch blijft die indruk nog lang hangen. In haar boek De Dossiers Lakeman suggereert Marja Bontekoe (op gezag van publicist Peter Siebelt) dat de gebroeders Lakeman in 1976 een links complot aan het smeden waren met de Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO), die destijds het bedrijfsbeleid van Multinationale Ondernemingen (MNO’s) onderzocht. Men zou actief lekken in ondernemingsraden gaan zoeken om zo betere ondernemingsprocedures te kunnen voeren. Maar van een structurele samenwerking is nooit sprake geweest, en volgens Pieter Lakeman is het uitlokken van de overtreding van de geheimhoudingsplicht van ondernemingsraadleden ‘nooit een activiteit van mij of mijn broer geweest’. En ook niet van SOMO, zegt oud-medewerker Jacques Swaans. ‘Wij waren een informatiecentrum, meer niet.’

In 1976 begint Pieter Lakeman, inmiddels overbodig geworden bij Van Ommeren, zijn eigen Stichting Onderzoek Bedrijfs Informatie SOBI met een persconferentie in Hotel Krasnapolsky in Amsterdam. SOBI zal zich specifiek met jaarprocedures bezighouden. Elk jaarverslag waar geen goedkeurende accountantsverklaring onder staat, gaat naar de Ondernemingskamer, belooft Lakeman. Zogenaamde blindgangers, ondeugdelijke jaarverslagen, horen wat hem betreft niet in het economische verkeer thuis.

SOBI en SVSA werken aanvankelijk nog samen, maar volgens Van Utenhove wordt de scheiding van geesten en terreinen tussen de broers algauw zichtbaar. De bom barst voorjaar 1977. ‘Aangezien dit de zoveelste keer is dat je de aard van ons samenwerkingsverband ter discussie stelt, heb ik besloten elke samenwerking te beëindigen,’ schrijft Tim Lakeman aan zijn broer. ‘Jouw telkens op hetzelfde neerkomende voorstellen, ieder God op zijn eigen stekkie, brengen onafwendbaar een sterke competitie met zich mee. De SVSA staakt zijn activiteiten en gaat de ijskast in.’ De ruzie, waarin Van Utenhove nog vergeefs bemiddelt, wordt na een lange radiostilte bijgelegd, maar de wegen zouden zich vanaf dat moment toch scheiden. Tim Lakeman gaat ondernemingsraden adviseren en mag in 1980 samen met Wim Duisenberg de gevolgen van de voorgenomen fusie tussen KNSM en Nedlloyd onderzoeken. SOBI doet intussen de ene dagvaarding na de andere de deur uit. Pakgoed wordt aangepakt wegens het buiten de boeken houden van een schuld van tientallen miljoenen guldens, Gerofabriek krijgt een strafklacht aan zijn broek wegens het verstrekken van onjuiste opgaven aan het handelsregister, Van Gelder Papier moet het jaarverslag over 1976 op zes punten verbeteren, de Hollandse Beton Groep wordt gedaagd omdat het 19 miljoen gulden aan verliezen op deelnemingen buiten het resultaat heeft afgeboekt en Hoogovens wordt aangesproken op onzorgvuldigheden in de jaarrekening over 1978. ‘Zucht van verlichting als SOBI een deur verder gaat,’ koppen de kranten in die tijd.

Verdiend wordt er onder meer met advisering. Een studie van Lakeman naar de vleesfabriek Gevato leidt ertoe dat een dreigend massaontslag wordt voorkomen. SOBI concludeert dat Gevato te goedkoop heeft geleverd aan een dochter in de Verenigde Staten en de winst wegvloeide. De vele procedures zijn echter nogal kostbaar en in de eerste tien jaar van zijn bestaan heeft Lakeman naar eigen zeggen niet meer dan 150.000 gulden verdiend. De advocaatkosten zitten dan al op een half miljoen. Lakeman in een interview: ‘Ja, ik moet gewoon zuinig leven. Ik ga bijvoorbeeld niet zo vaak met vakantie.’

Jarenlang doet SOBI zaken vanuit een oud pand aan de Prinsengracht dat hij van een vriend huurt. De schamel ingerichte kamer bevat een lange werktafel en drie stoelen die hun langste tijd hebben gehad. Wie moet wachten wordt op een keukenstoel in een nis van een lange smalle, kale gang geposteerd ‘tussen jassen en een kinderwagen’, zo constateert een journalist misprijzend. Aan journalistieke belangstelling voor het werk van SOBI en zijn voorganger is desondanks geen gebrek. Tot ergernis van sommigen, die maar moeilijk kunnen wennen aan het nieuwe aandeelhoudersactivisme. ‘Daar staat hij dan, de heer T.L. Lakeman in Elseviers Weekblad. ‘De afkraker van de ondernemers. Hij wil de managerskaste openbreken. Het komt allemaal op mij over als “wie wil er nog vechten met de beer”.’ En die beer is nog maar net uit de kooi.