Mark Mieras

LIEFDE

WAT HERSENONDERZOEK ONTHULT
OVER DE KLIK, DE KUS EN AL HET ANDERE

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Mark Mieras 2010

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Rita Jager

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto voorplat Carlos Emilio/ANYONE/Getty Images

Foto auteur Bert Nienhuis

Hersenscans binnenkant omslag F.C. Donderscentrum Nijmegen;

NeuroImaging Center Rijksuniversiteit Groningen;

bewerking Eloy Bruins en Bureau Beck

Typografie binnenwerk Yulia Knol

NUR 770

ISBN 978 90 468 0862 7

www.nieuwamsterdam.nl/markmieras

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0743 9

INHOUD

Vooraf

1 – Wat bezielt ons?

2 – Mooi van buiten

3 – Mooi van binnen

4 – De sexy samenleving

5 – Gedreven door vreemde geurtjes

6 – Gedreven door herkenning

7 – De datingcarrousel

8 – Vrouwen willen een man die deugt

9 – De paringsdans

10 – Tot over je oren verliefd

11 – Verslaafd aan de liefde

12 – De kus

13 – Opwinding zit in je hoofd

14 – Slaapkamergeheimen

15 – Spermacompetitie

16 – Vrijen met een hoger doel

17 – Hoe monogaam ben jij?

18 – Verscheurend jaloers

19 – Innig verbonden

20 – Het geheim van de zwanenliefde

21 – Mijn liefde, jouw liefde

22 – Liefde en geluk

Verantwoording

Dankwoord

Woordenlijst

VOORAF

Liefde zit diep. Ook in letterlijke zin want het ontstaat diep onder de hersenschors, op plaatsen waar je gedachten niet bij kunnen. Liefde overkomt je. Opeens sta je op een dag in vuur en vlam voor iemand, en een paar jaar later heb je misschien een gezin.

Hoe werkt liefde? Wat gebeurt daar in je hoofd wanneer je iemand leuk vindt, vlinders in je buik voelt, de liefde bedrijft, je aan iemand hecht, jaloers wordt? Hoe kun je de passie en drift in goede banen leiden? Wetenschappelijk onderzoek werpt steeds meer licht op dergelijke vragen. Hersenonderzoekers, psychologen, ethologen en antropologen besteden veel tijd aan het onderzoek naar de ‘klik’, de kus en alle andere facetten van de liefde. Dit boek is gebaseerd op meer dan honderd studies, merendeels heel recent.

Een van de meest fascinerende ontdekkingen – in elk geval voor mijzelf – is dat je hersenen de eigenschappen van je geliefde verwerken alsof het de jouwe zijn. Het klopt dus dat je die ander als een ‘onderdeel’ van jezelf gaat voelen. Net als het klopt dat je je ‘verscheurd’ voelt als de relatie kapotgaat: je pijncentra reageren alsof je lichamelijk bent verwond.

Zo bevestigt het onderzoek wat we altijd wel al voelden maar niet konden beredeneren: de liefde bestaat echt! Mensen verbinden zich met elkaar als bomen die met elkaar vergroeien. Onze hersenen weven van positieve herinneringen doelgericht een liefdesband. Vanaf de eerste vonk die overspringt lijkt de liefde erop uit om te verbinden, én om voort te planten natuurlijk.

In mijn boek Ben ik dat? beschreef ik hoe onze hersenen bepalen wie wij zijn en hoe wijzelf op onze beurt bepalen wat voor hersenen we ontwikkelen. Bij de voorbereiding van dit boek ontdekte ik dat het in de liefde niet anders is. Ook in de liefde scheppen wij onszelf. Door van anderen te houden en door ze te beminnen prikkelen we onze eigen hersenen om zich te ontwikkelen. We stimuleren onszelf om een bijzonder mens te worden – voor onszelf en voor anderen.

Ten slotte een aanwijzing voor de lezer. Ik heb vaktermen in dit boek zo veel mogelijk vermeden. De vaktermen die ik wel gebruik, leg ik de eerste keer steeds kort uit. Achter in het boek is een woordenlijst opgenomen met daarin de belangrijkste termen uit het hersenonderzoek. De ligging van de voornaamste hersenonderdelen wordt bovendien visueel verduidelijkt door een aantal ‘breinkaarten’, afgedrukt aan de binnenkant van het omslag*.

Mark Mieras

Wie zijn keuzes in de liefde probeert te beargumenteren verzint vaak maar wat. Wat ons bezielt zijn onbewuste voorkeuren. Zelfs wie geen kinderen wil wordt gestuurd door de principes van de voortplanting.

1 | WAT BEZIELT ONS?

Op een dag ontmoet je iemand. Zomaar op een feestje. Helemaal toevallig. In het voorbijgaan stoot die ander jouw glas om en zo raken jullie aan de praat. Er is iets in die ogen waar je voor valt. Drie jaar later kun je je leven niet meer voorstellen zonder hem of haar. Zonder een moment van twijfel zul je een wildstromende rivier in springen om die ander te redden. Roekeloos.

Liefde is ingrijpend. En vaak ondoorgrondelijk. Want waarom is je partner de ware? Waarom was de eerste zoen je meer waard dan een nieuwe auto? Waarom windt die ander je op? Waarom ergert die ander je? Waarom wil je hem of haar aanvliegen als je jaloers bent? Waarom ga je vreemd? Of waarom ga je juist niet vreemd? Waarom maken jullie ruzie over kleinigheden? En waarom maakt het leven delen je ondanks alles gelukkig?

Liefde is chemie, zeggen we vaak. En inderdaad, stoffen als het mannelijke geslachtshormoon testosteron en de vrouwelijke geslachtshormonen, de oestrogenen, verhogen driften en verlangens. Stoffen als het ‘knuffelhormoon’ oxytocine, het ‘monogamiehormoon’ vasopressine en het ‘vaderhormoon’ prolactine sturen ons in hoe close, trouw en toegewijd we zijn. Het is met die stoffen vaak net alsof je aan de knop van een thermostaat draait. Als in de zomer de zon op je huid schijnt produceert je lichaam meer testosteron en krijg je direct ook meer zin in seks. Terug van vakantie, weer op het werk, draait de stress de testosteronknop de andere kant op en zie: je denkt niet meer aan seks. Iedereen wordt in de liefde op dezelfde manier gestuurd door dezelfde stoffen.

Is liefde dus chemie? Zijn wij als robotjes die zoenen, seks hebben en ‘ik hou van jou’ zeggen al naar gelang de chemie in ons hoofd? Nee natuurlijk, liefde wordt misschien gestuurd door chemie, maar liefde is geen chemie. Het zijn niet de stoffen die onze gevoelens en impulsen bepalen, maar de hersencellen die op die stoffen reageren. En die hersenen zijn juist extreem individueel. Geen twee stel hersenen zijn gelijk. Geen twee mensen voelen zich op dezelfde manier tot elkaar aangetrokken, of worden op dezelfde manier verliefd. De manier waarop mensen van elkaar houden is heel persoonlijk. En wordt steeds persoonlijker als we elkaar langer kennen. Vriendschap en liefde groeien doordat onze hersenen zich op den duur op elkaar gaan instellen.

Als het om de liefde gaat hebben we vaak veel vragen en meestal weinig antwoorden. We weten eenvoudig niet wat ons drijft in de liefde. En dat is logisch want liefde manifesteert zich in de hersenen voor het grootste deel op plaatsen waar onze gedachten niet bij kunnen.

De liefde is als een ijsberg waarvan alleen het puntje boven water steekt. Onze gedachten hebben slechts toegang tot een klein deel van de hersenen: het oppervlak, de hersenschors, hoofdzakelijk aan de linkerzijde (bij sommige mensen juist rechts) en met name de prefrontale schors aan de voorzijde en de temporaalkwab bij het oor. Wat er in de rest van ons eigen brein gebeurt, daar hebben we geen idee van. En in dit terra incognita komt de liefde tot stand. Hier, diep weggestopt, zit het netwerk van hersencentra die je opwinden en wellustig maken, die je verliefd maken of jaloers. Hogerop liggen de centra die bepalen wie je aantrekkelijk vindt en het netwerk van empathie waardoor partners aan een half woord genoeg hebben.

Samen bepalen die netwerken hoe de liefde werkt. En dat doen ze voor een belangrijk deel op eigen houtje, volgens hun eigen logica. Laten we bijvoorbeeld eens kijken naar het allereerste contact tussen twee potentiële geliefden. Dit boek beschrijft de eigenschappen waardoor ze zich tot elkaar aangetrokken voelen: uiterlijke kenmerken, vaardigheden, intellectuele bagage, lichaamsgeur en karaktereigenschappen. Dit boek beschrijft ook hoe ze elkaar zullen verleiden, hoe ze verliefd worden, seks hebben en hoe ze elkaar misschien ontrouw zullen zijn, jaloers zullen zijn en zich dankzij en ondanks alles aan elkaar zullen hechten en laten we hopen gelukkig worden. Maar voordat zij elkaar voor het eerst bewust in de ogen kijken, en zich hun wederzijdse belangstelling realiseren, is er in hun hoofden al een heleboel gebeurd.

‘De ogen zijn de spiegel van de ziel,’ schreef Leonardo da Vinci. En hij had gelijk. Ogen verraden veel over wat er in ons omgaat. Ze springen voortdurend heen en weer om te onderzoeken wat onze aandacht trekt. Iedere seconde maken ze ongeveer drie sprongetjes. Met die ‘saccades’ scannen we de wereld af. Het centrum van het netvlies, het enige deel waarmee we scherp en gedetailleerd kunnen zien, richten we op de details die belangrijk zijn. Het is een automatisch proces, de hersenen sturen de ogen trefzeker rond om zo snel mogelijk de belangrijkste informatie te verzamelen. We zijn er ons niet eens van bewust. Achter het stuur van je auto overzie je de weg. Je hebt geen idee dat je ogen ondertussen driftig op en neer springen om de plaatsen af te zoeken waar de hersenen verkeerstekens en tegenliggers verwachten. Schenk je een kopje thee in dan richten ze zich op de tuit van de theepot.

Ogen gaan dus hun eigen weg. Dat maakt ze bij het aftasten van de belangstelling tussen mensen zo interessant. Als een blik in een flits naar je toe schiet en even later nog een keer, dan weten je hersenen dat de aandacht van die ander op jou is gericht. Waarschijnlijk richt diegene de ogen instinctief op je gezicht, in het bijzonder op jouw ogen. Logisch, want jouw ogen verraden waar jouw aandacht ligt.

Zo is de kans groot dat de blikken van twee mensen elkaar ontmoeten. In hun hersenen zitten hersencellen die zo’n oogcontact opmerken. Die ‘oogrichtingdetector’ bevindt zich in de superieure temporale sulcus. Dat is een centrum aan de zijkant van het hoofd dat ook de hand- en vingerbewegingen van andere mensen volgt. Oog-en vingerbewegingen hebben gemeen dat ze verraden waar de aandacht van iemand op is gericht. Is die aandacht op jou gericht dan gaat het ‘oogcontactalarm’ af en komt er in de hersenen een complex raderwerk in beweging. De eigen aandacht fixeert zich op de ogen van die ander en maakt je voor een kort moment blind voor alles wat er in de omgeving gebeurt. Daardoor ontstaat het gevoel dat je in de ogen van die ander wordt getrokken: alles eromheen valt weg.

Oogcontact zorgt vaak voor een emotionele reactie die je je bewust wordt doordat je gaat zweten en de haartjes op je lichaam rechtop gaan staan. De emotie brengt de interne klok van slag waardoor een halve seconde voor je gevoel heel lang duurt. Het lijkt alsof de hersenen een stopwatch hebben ingedrukt. En dat hebben ze in zekere zin ook want timing is bij oogcontact van het grootste belang. Iedere honderd milliseconden verandert de betekenis: verraadt de blik oppervlakkige nieuwsgierigheid, vriendelijke belangstelling, een ontwakend verlangen of uitsluitend seksuele interesse?

Achter de schermen zijn je hersenen als een razende aan het werk. Vraag 1: Is dit een engerd? Vraag 2: Zou dit een interessante partner kunnen zijn? Oogcontact activeert niet alleen de superieure temporale sulcus, de oogcontactdetector, maar ook de naastgelegen superieure temporale gyrus en de mediale prefrontale schors. Allemaal centra die een sleutelrol vervullen bij het raden naar de gedachten, gevoelens en beweegredenen van anderen.

Even verderop in de hersenen wordt de gyrus fusiformis geactiveerd. In deze zone van het brein achter het oor bevindt zich de galerij met de gezichten van de mensen die je kent. Is dit een nieuw gezicht dan wordt het beeld hier opgeslagen. En jouw gezicht wordt opgeslagen in de galerij van die ander. De kans is groot dat je elkaar de volgende week of maand nog zult herkenen.

Dat alles gebeurt binnen een seconde. En het gebeurt voor een belangrijk deel zonder dat we er besef van hebben. Pas na ongeveer een halve seconde worden we ons met terugwerkende kracht van de oogontmoeting bewust. Die twee paar ogen hebben dus de tijd om elkaar een teken van hun wederzijdse belangstelling te geven nog voor we er zelf maar erg in hebben.

Dat het oogcontact deels onbewust verloopt maakt het zo onthullend. De hersenen voeren samen een dansje uit met een verborgen boodschap: ‘Ja, ik vind jou leuk.’ Een succesvolle flirt levert de hersenen een betrouwbare aanwijzing op dat die ander echt belangstelling voor je heeft.

Chemie stuurt dus onze hersenenkwabben en die hersenkwabben scheppen onze emoties en ons gedrag in de liefde. Die bepalen of we iemand mooi vinden, verliefd worden of jaloers zijn. Blijft de vraag wat die hersenkwabben bezielt. Waarom zet de ene vrouw of man wel de machinerie van verlangen in ons hoofd in werking en de andere niet? Waarom vallen we bijvoorbeeld voor brede schouders of een smalle taille? Ofvoor sproeten en rood haar? Ofvoor iemand met de trekken van de vader of moeder? Het beargumenteren van dergelijke keuzes heeft geen zin. We verzinnen maar wat. In werkelijkheid worden we in de liefde gedreven door tienduizenden en soms zelfs miljoenen jaren oude programma’s. Die programma’s zijn deels rolbevestigend: vrouwen gedragen zich als vrouwen, mannen als typische mannen. Als onderzoekers dat voorgeprogrammeerde gedrag analyseren dan blijkt het meestal om onze genen te draaien. Om onze genen die zichzelf ‘willen’ verspreiden. Genen die zich in het verleden niet efficiënt wisten te verspreiden stierven uit. Wat resteert zijn de genen die ons lichaam en ons brein zo vormen en ‘programmeren’ dat we ze succesvol doorgeven aan volgende generaties. Omdat we zulke genen hebben geërfd, moeten wij verleiden, copuleren en liefhebben alsof ons leven ervan afhangt.

Dat klinkt vreemd. Wie heeft er nu een boodschap aan de evolutie? Meer dan ooit staan we in deze tijd toch voor ons eigen geluk? Als we al kinderen willen, dan willen we dat omdat we kinderen leuk vinden. En we willen ze omdat we het ‘meegemaakt willen hebben’. Omdat het leven, volgens velen, niet af is zonder kinderen. We willen flirten, vrijen en ons voortplanten omdat... ja, omdat iets heel dieps in ons zegt dat het om de een of andere reden van levensbelang is. Vraag het de bioloog en hij zal je vertellen dat de mannetjesvogel zingt om met het sterkste en vruchtbaarste vrouwtje te kunnen paren. Maar zou je het de vogel kunnen vragen dan zou hij je vast uitleggen dat het gewoon heerlijk is om te zingen. En dat je er gelukkig van wordt om het iedere ochtend vroeg bij zonsopkomst en ‘s avonds bij zonsondergang te doen. Vooral in de lente! De vogel luistert niet naar de vogelevolutie, hij ís de vogelevolutie. Hetzelfde geldt voor ons. Wij hebben geen boodschap aan de evolutie, wij zíjn de evolutie. De drang om je voort te planten zit diep in je hersenen gegrift. Daarom gehoorzamen we allemaal aan de principes van de voortplanting of we nu een kinderwens hebben of (voorlopig) niet aan kinderen moeten denken. Sommige vrouwen willen kinderen omdat ze rammelende eierstokken hebben, zoals ze dat dan zeggen. Omdat ze een diepe drift ervaren om zich voort te planten. Maar er zijn natuurlijk ook vrouwen die de klok van de voortplanting niet horen tikken en hun leven niet overhoop gegooid willen zien door kinderen. Maar ook die vrouwen kiezen instinctief voor partners met wie ze zich goed zouden kunnen voortplanten. En ook die vrouwen voelen vaak de drift om seks te hebben op het moment dat ze vruchtbaar zijn.

In de liefde speelt de voortplanting op de achtergrond mee. Zelfs homoseksuele stellen worden bij hun partnerkeuze en in hun liefde gestuurd door diezelfde principes. En gek is dat niet want of je nu kinderen wilt of niet, en of je nu homoseksueel of heteroseksueel bent, jouw genen hebben vele duizenden of zelfs miljoenen jaren moeten overleven om jou te bereiken.

Dat geldt ook voor homo-genen. Ook die planten zich voort. Onderzoeker Andrea Camperio Ciani van de Italiaanse Università degli Studi di Padova lichtte in 2004 de families door van 98 homoseksuele mannen en ontdekte dat hun vrouwelijke familieleden meer kinderen kregen dan gemiddeld. Hun moeders kregen gemiddeld 2,7 kinderen in plaats van de 2,3 van de moeders van heteromannen. De zussen van homoseksuele mannen kregen gemiddeld 2,0 kinderen, de zussen van heteromannen 1,5. Kennelijk stimuleerden de genen de familieleden juist om extra succesvol te zijn in de voortplanting. De homo-oom is bovendien de ideale steun en oppas.

Wat ons in de liefde lijkt te bezielen is dus de drang om onze genen door te geven. Draait het dan niet om onszelf maar alleen om kinderen en kleinkinderen? Toch niet. Ergens in de evolutie is er iets bijzonders gebeurd waardoor mensenliefde zichzelf opnieuw uitvond en liefde sociaal werd. In de mensenliefde draait het zeker niet alleen om genen, maar ook om zorg en aandacht. Om veiligheid en kwetsbaar durven zijn. En om een eigen identiteit ontwikkelen en gezien willen worden zoals je bent. Mensenliefde heeft verassend veel facetten.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0743 9