Jacques Hendrikx

De geur van medeplichtigheid

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Jacques Hendrikx 2010

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © iStock

Foto auteur © Henk Brandsen

E-BOOK ISBN 978 90 468 0929 7

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 0808 5 (1e druk 2010)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/jacqueshendrikx

PROLOOG

De oorsprong van de steenfabriek wortelde in het diepe verleden, in de ijstijd. Tijdens de derde ijstijd, de koudste van de vier, was het ijs vanuit Scandinavië tot ver in Nederland doorgedrongen tot aan de lijn Amsterdam – Nijmegen. Een zware gletsjer had een grote leemlaag voor zich uitgeschoven en die daar neergelegd.

Heeft u ooit weleens een gletsjer gezien? Niet op een plaatje of op de televisie. Heeft u er ooit naast gestaan, heeft u hem kunnen ruiken, horen zuchten? Een muur van ijs, twintig meter hoog. Een blauwe muur, vol gaten. Een muur die beweegt, die lekt en zuigt. Zo’n muur heeft daar ooit gestaan, in dat landschap waar nu de steenfabriek staat. Onder die muur is het leemlandschap ontstaan, geplet onder zuchtend en steunend ijs. Een blauwe tong in het landschap. Noordelijk blauw van een intense kou.

Zo was daar de vette leem in grote hoeveelheden terechtgekomen, hele goeie leem, de beste kwaliteit van de wereld en in 1890 kreeg iemand vergunning van het gemeentebestuur om een steenbakkerij te beginnen met locomobiel, een verplaatsbare stoommachine van ten hoogste twaalf paardenkrachten. Achteraf moet geconstateerd worden dat de fabriek het begin was van de industrialisatie van het dorp.

Als het miezerde was de leemput een plaats waar je besprongen werd door een visioen van eeuwigheid. Geen lucide doorkijk, geen transparantie, maar een zwoegende, zuigende materie, traag en zwaar, een worsteling waaraan nauwelijks te ontsnappen viel.

Mens die de aarde delft.

Sappig, nat, vettig.

De sterkste man van de fabriek. Zomer en winter fietste hij rechtstreeks van zijn huis naar de put waar hij aan de slag ging met de graafmachine. Het lompe gevaarte van een paar ton. Een machine waaraan alles traag was. De snelheid waarmee het schoepenrad bewoog, de langzame wenteling van de ijzeren wielen over het spoor. Alles moest met geduld gebeuren, met rust, met inachtneming van de tijd. De tienduizenden jaren waarmee de taaie grond was ingeklonken lieten zich niet zomaar uiteenscheuren.

De man in de put was wars van sociaal verkeer. Nooit liet die man zijn gezicht bij de andere gebouwen zien, niet bij de oven, niet bij de pers, niet bij de droogrekken. Eén keer per week kwam hij naar kantoor om zijn loonzakje op te halen, maar ook dat moment koos hij zorgvuldig uit. Hij meed de mensen als de pest.

‘Praat je niet dan weet je niet’ was de gevleugelde uitspraak van de moeder van Gabriël. Als die uitspraak waar was dan wist de man in de put niks. Maar misschien was het wel gezond om niets te weten.

Op momenten dat hij niet veel te doen had en onrustig werd, ging de man in zijn eentje een stuk rails verleggen. Gereedschappen: een krik, een paar blokken hout en het breekijzer. Daarmee legde hij in zijn eentje een heel spoor om. Zijn ziel had die krachtsinspanning nodig. Het had te maken met een evenwicht dat hersteld moest worden. Een kwestie van de natuur en zijn wetten. Het ging niet om het nut of de zin, het ging om het herstellen van het evenwicht. Daar draaide het om. Die krachtsinspanning maakte hem een beter mens.

De leem werd afgevoerd in kiepkarren die werden voortgeduwd door een locomotief met een dieselmotor van zestien paardenkrachten. Tienduizenden jaren had de grondstof er over gedaan hier terecht te komen, een paar centimeter per jaar en nu, gevangen in ijzeren bakken, losgerukt uit de sluimering van de tijd, ging het met twaalf kilometer per uur richting fabriek. Binnen vijf minuten was de afstand overbrugd. Van oertijd naar moderne tijd binnen een paar minuten. De leem had niet eens tijd om op adem te komen. Als een navelstreng lag het ijzeren spoor in het landschap. Bij binnenkomst in de fabriekshal werd de streng doorgeknipt. De kiepkarren werden een plateau opgereden dat lag als een golfbreker in een kolkende zee. De rails en de houten balken die de constructie droegen bogen door onder het gewicht van ijzeren karren gevuld met klompen leem. Een hal waar stangen en kettingen ratelden, waar ijzer op ijzer ketste, waar horen en zien je verging. Als je hier voor het eerst binnenkwam vloog het kabaal je naar de strot, de energie zinderde door de ruimte. Elektromotoren dreven met rubberbanden enorme vliegwielen aan. IJzer knarste op ijzer, in grote moppen glansde leem, vormen dreven vormen voort, joegen elkaar over lopende banden van draaiende wieltjes. De hele ruimte geurde naar vette leem, water, diesel, rook en stof van de zanddroogmachine. Zo ging het eraan toe op plaatsen waar dromen uit de grond werden gestampt.

Je moest volhouden. Je moest beseffen dat je deel uitmaakte van een belangrijke evolutionaire stap. Je moest begrijpen dat je druk bezig was om jezelf te ontwikkelen naar een volgende fase. Een fase die noodzakelijk was om het nieuwe tijdvak te kunnen betreden. Een tijdvak waarin geen plaats was voor de schuwe medemens, geen plaats voor bescheidenheid, geen plaats voor de mens die geen lawaai maakte. Alles moest brullen gelijk een leeuw.

Grote tandwielen, kleine tandwielen, alle raderen draaiden op volle toeren om onhandelbare oergrond te verwerken tot bruikbare stenen. Zodra de maakbaarheid van de samenleving in het geding was werden alle registers opengetrokken.

Zonder spanning kan een mens niet leven. De een heeft er meer van nodig dan een ander. Maar zonder spanning is het leven smakeloos. De natuur kan ook niet zonder spanning. Wanneer er geen spanning in de natuur zat zou de natuur zelf niet hoeven zoeken naar een evenwicht, zou er niets bewegen, zou alles dood zijn. Spanning geeft het leven een idee dat het leven zin heeft.

De steenfabriek met aanhorigheden, huizen en land, had een totale oppervlakte van 20 hectare, 93 are en 80 centiare. Dertig voetbalvelden bij elkaar opgeteld. Zo groot was het koninkrijk waarover de directeur de scepter zwaaide op het moment dat Gabriël geboren werd. Dat was het gebied dat de directeur ter beschikking was gesteld, de ruimte waarmee hij kon spelen, waar een treintje reed, waar paarden rondliepen, waar droogrekken stonden en loodsen, waar de pers was en de machinekamer, het kantoor en een paar huizen, waar later een tractor rondreed en waar de oven stond, een bakbeest van een kachel van wel honderd meter lang en dertig meter breed. Een plaats waar het vuur altijd brandde.

Via een brede transportband bereikten de moppen leem een vier meter hoog ijzeren vat. Met een lichte zucht gleden ze naar binnen, de moppen leem.

We zijn in de persmachine terechtgekomen, langzaam zakken we met z’n allen naar beneden, in het donker. Als we helemaal onder in het ijzeren vat zijn beland gaat er een luik open. Met een klap worden wij in een vorm gesmeten, geperst, met zo een kracht dat elke hoek van de vorm wordt gevuld met onze massa. We worden aangedrukt, geplet en afgestreken. Sommigen van ons lopen direct een trauma op.

Onder druk komen wij tot stand. Dat kan niet anders. Geen enkele beschaving kan ontstaan zonder druk. En wij zijn beschaving. Er is over ons nagedacht, er is iemand die iets in ons gezien heeft, iemand heeft een bedoeling met ons. Wij zijn meer geworden dan wij ooit waren. Wij zijn voorbestemd om de beste stenen ter wereld te worden, maar allereerst moeten we drogen, moet de lucht zich over ons ontfermen. Langs de lange loodsen, langs de rekken die hoog spelen in de wind, wordt het vocht aan ons onttrokken en worden wij hard, keihard, zo hard als ongebakken leem maar hard worden kan. Zeven dagen heeft de wind de tijd. Op de derde of vierde dag komen er handen die ons op onze zij zetten. Zo krijgt de wind de kans langs onze onderkant te waaien. Wij drogen uit, wij versterven zonder uit elkaar te vallen. Het uitdrogingsproces maakt ons hard, maar tast onze structuur niet aan. Iets van heel lang geleden houdt ons samen. Het gevoel dat je verbindt als je in dezelfde tijd bent opgegroeid, naar dezelfde muziek hebt geluisterd. Het gevoel dat je samen optrekt tegen de stupiditeit, de ouderdom, het verval. Het maakt onderdeel uit van de mysterieuze krachten die ons samenbinden. Ooit hebben wij elkaar gesteund als organisme, uit die periode stamt het besef. Het besef dat ons nooit zal verlaten, het besef waarmee wij worden opgevoed, waarmee wij groot zijn geworden, het besef dat we leeftijdgenoten zijn, dat we op hetzelfde moment deel hebben uitgemaakt van de vruchtbaarheid. Dat schept de band die leven heet.

1

Zijn moeder werd vroeger in vergelijking met haar zus altijd de dikke genoemd. Dat hoorde zij de mensen zeggen.

‘Vond je dat niet erg?’ vroeg Gabriël.

‘Nee,’ zei zijn moeder. ‘Bovendien zat er een kern van waarheid in. Mijn hele leven ben ik dikker geweest dan mijn zus. Dat is toch niet kwetsend, dat is gewoon de waarheid. Als je daar niet tegen kunt dan is het wel heel erg met je gesteld. Zo denk ik erover. De waarheid moet onder ogen worden gezien.’

‘Dus daar ben je nooit kwaad om geworden?’

‘Wat heeft het nou voor zin om kwaad te worden als het waar is wat ze zeggen. Dat is toch niet slim, om je tijd daaraan te verspillen. Ik ben er altijd op gespitst geweest mijn tijd zo goed mogelijk te besteden.’

‘Praktisch ingesteld,’ vulde Gabriël aan.

‘Honderd procent praktisch ingesteld. Zo ben ik opgevoed. Alles wat niet praktisch is, daar heb je niets aan, daar kun je niets mee. Je kunt het niet eten, je kunt het niet verkopen, je kunt er niet mee handelen. Alles wat niet praktisch is beschouw ik als waardeloos.’

‘En al dat praten dan? Al die gesprekken die je voert, het buurten?’

‘Dat is middel. Zonder praten bereik je niets. Niets!’

Ze was als een handelsvrouw geboren, dacht Gabriël, zo was ze altijd geweest. Alleen had ze dat talent nooit kunnen gebruiken. Het praten had nooit in dienst kunnen staan van een hoger doel. Praten om de tijd te doden, ze had haar leven weggepraat. Het was iets dat haar verschrikkelijk dwarszat, maar er was niets meer aan te doen. De tijd kon niet worden teruggedraaid.

‘En als je de tijd terug zou kunnen draaien?’ vroeg hij. ‘Wat zou je dan anders willen doen? Zou je er anders uit willen zien?’

‘Dat denk ik niet.’

‘Zou je er niet stadser uit willen zien? Zoals de achterbuurvrouw, mevrouw Seringen?’

‘Nee, dat is mijn stijl niet. Ik houd van de stad, maar voor mij hoeft het niet mooier gemaakt te worden dan het is. En de meeste stadsmensen doen dat. Die maken dingen mooier dan ze zijn, die willen de dingen altijd een beetje veranderen. Daar zijn ze de hele dag mee bezig. Die mensen zijn nooit tevreden en ik houd niet van ontevreden mensen.’

‘De maakbaarheid van de wereld vindt zijn oorsprong in de stad.’

‘Zeker,’ zei ze. ‘Wij op het platteland nemen genoegen met de natuur.’

‘Is dat geen luiheid?’ vroeg Gabriël.

‘Zeker niet!’ Nu was ze verontwaardigd. ‘De mensen werken er heel erg hard, de meesten toch.’

‘Denk je dat ze in de stad niet hard werken?’

‘Dat is anders.’

‘Hoe anders?’

‘Stadse mensen werken anders. Die beginnen allereerst met kijken of het allemaal niet anders kan of moet of wenselijk is. Die verdoen hun tijd met praten en discussiëren. Ik houd veel meer van mensen die van aanpakken weten.’

‘Van aanpakken?’

‘Dat iemand zegt: dat gaan we doen en we gaan er met z’n allen tegenaan. Dat hoef je bij stadse mensen niet te proberen. Die zullen in eerste instantie altijd proberen de zaak op eenvoudige wijze naar hun hand te zetten. Nooit zullen ze aanvaarden dat iets nou eenmaal is zoals het is.’

‘Wat vind je daarvan?’

‘Irritant, dat is irritant en soms een beetje zielig.’

‘Zielig?’

‘Als je ziet hoe sommige stadse mevrouwen zich toetakelen omdat ze niet tevreden zijn met wat ze hebben. Dat noem ik zielig.’

’Vond je mevrouw Seringen ook zielig?’

‘Hou toch eens op over mevrouw Seringen.’ Ze zuchtte. ‘Nee, ik moet toegeven dat zij er nooit overdreven uitzag. Daarin was zij als stadse heel uitzonderlijk. Zij wist precies hoever ze kon gaan.’

‘Stadse mensen houden van precisiewerk. Die zijn gewend aan passen en meten. Die weten niet anders dan dat ze moeten woekeren met de ruimte die ze hebben. Het bewustzijn van de stadse mens wordt bepaald door het besef dat de ruimte beperkt is. Daarom is er veel meer overleg nodig. Overleg bij alles wat ze ondernemen.’

‘Dat is nou precies wat ik er zo op tegen heb. Ziekelijk vind ik dat. Volstrekt ziekelijk. Ik ben niet tegen overleg, maar dat aan alle kanten breed uitmeten…’

‘Volgens mij ben je wel tegen overleg. Ik ken jou niet anders dan dat je een groot tegenstander van overleg bent. Jouw keuze stond altijd meteen al vast. En zodra het vaststond wenste je er niet meer over na te denken. Dat wilde jij nooit, dat weigerde je gewoon. Nadenken. Waar heb je dat nou voor nodig? Nee, overleg is niet bepaald jouw sterke kant.’

‘Als jij het zegt.’ Nu was zijn moeder kwaad, dat kon hij zien. Ze was vooral boos omdat hier de waarheid verteld werd. Haar zoon had gelijk.

‘Die oerdegelijke saaiheid van de plattelandsmens! Als hij zegt: ik ga rechtsaf dan gaat hij ook rechtsaf. Nooit zal hij het wagen om dan ineens links af te slaan. Gewoon, om niets. Om de mensen eens te verrassen, om het hele spel op het verkeerde been te zetten. Om de mensen scherp te maken. Om de wereld te verbeteren. Weet je wat ik denk?’

‘Nee.’

‘Dat ik een stadsmens ben.’

‘Moet ik je daarmee feliciteren? Nou, proficiat dan.’

Er viel een beetje een ongemakkelijke stilte. Gabriël schonk opnieuw koffie in, zijn moeder deed zelf suiker en melk in de koffie en begon te roeren.

‘Heb jij ooit lippenstift gebruikt?’ vroeg Gabriël.

‘Nee,’ zei zijn moeder, ‘nooit.’

‘En mascara?’

‘Ook niet.’

‘Eyeliner? Rouge?’

‘Ik weet niet eens wat het is.’

‘Voor je wangen.’

‘Ben je gek? Waarom vraag je dit allemaal?’

‘Dus je hebt je nooit opgemaakt?’

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat ze me maar moeten nemen zoals ik ben.’

‘Heb je ooit een piercing gehad?’

‘Nee, natuurlijk niet, geen piercing. Niet door mijn tong, niet door mijn neus, niet door de wang, niet door de navel, niet, nergens.’

‘En je oor?’

‘Maar dat is anders.’

‘Waarom?’

‘Dat deed je vroeger als jong meisje. Om oorbellen te kunnen dragen. Maar bij mij was dat geen succes. De gaatjes gingen zweren en groeiden meteen weer dicht.’

‘Heb je je haar ooit geverfd?’

‘Nee, wel laten wassen met een spoeling erin.’

‘En heb je het ooit laten knippen?’

‘Wat denk jij dan! Honderden keren in mijn leven. Je kunt er toch niet als een halve wilde bijlopen.’

‘Heb je ooit je nagels gelakt?’

‘Ze moeten me maar nemen zoals ik ben, doen ze dat niet, dan hoeft het niet voor mij.’

‘Maar je hebt toch wel mooie kleren?’

‘Zeker.’

‘En mooie schoenen.’

‘Vast en zeker.’

‘Sieraden?’

‘Goud en zilver.’

‘Armbanden?’

‘Kettingen en ringen.’

‘Een horloge?’

‘Dat hoort er allemaal bij.’

‘Oil of Olaz?’

‘Dat is tegen een droge huid.’

‘Maar ze moeten je nemen zoals je bent?’

‘Anders hoeft het niet,’ zei ze ferm.

Er hadden zich in haar leven nauwelijks veranderingen voorgedaan. Waarschijnlijk was zijn moeder vanaf haar twaalfde jaar, het jaar waarin ze hoorde dat ze niet mocht gaan studeren, niet meer veranderd. Als ik niet mag studeren dan zullen jullie het weten ook. Dan zullen jullie me moeten nemen zoals ik ben, een heel leven lang. Geen spat zal ik veranderen. Zo kun je het krijgen. Omdat jullie me toen niet hebben laten studeren zal ik nooit meer iets leren. Nooit meer! Begrijpen jullie wel? Zijn moeder was koppig. En eigenwijs. Mensen die haar niet begrepen moesten het zelf weten. Dan maar geen contact. Dan zocht ze wel een ander om een praatje mee te maken. Mensen genoeg die naar haar wilden luisteren en die haar wel namen zoals ze was.

Als stilstand echt achteruitgang betekent dan was haar achteruitgang op haar twaalfde jaar begonnen.

‘En panty’s, heb je die ooit gedragen?’

‘Alleen tegen de kou.’

‘Als ze me niet nemen…’ zei Gabriël lachend.

‘Tegen de kou,’ protesteerde ze.

‘Hoe vaak ging je naar de kapster?’

‘Elke twee weken.’

‘Je hele leven?’

Boos om zo veel onbegrip keek ze haar zoon aan. ‘Ik mag er, hoop ik, toch wel naar streven er een beetje fatsoenlijk bij te lopen,’ klonk het kortaf.

Dat is het dus, dacht Gabriël. Daar draait het allemaal om. Er fatsoenlijk bij lopen, pas dan kun je beginnen met eisen stellen. Dat is de eerste trede op weg naar respect. Kijken jullie eens goed hoeveel moeite ik me getroost heb er fatsoenlijk bij te lopen, zien jullie wel. Wie er fatsoenlijk uitziet hoeft zich voor het overige niet al te veel zorgen meer te maken. Fatsoenlijke mensen moet je maar nemen zoals ze zijn. Ze zien er immers fatsoenlijk uit, wat wil je nog meer. Maar ziet dan werkelijk niemand op wat voor een catastrofe het uitdraait? Met al die fatsoenlijke mensen!

Zijn moeder zat aan het raam van haar kamer in het zorgcentrum. Van het oude bejaardentehuis, zoals Gabriël het uit zijn jeugd kende, was niets meer over. Nieuwbouw met aanleunwoningen was ervoor in de plaats gekomen. Gabriël keek naar zijn oude moeder zoals hij keek naar de uitgedroogde gedeelten van het continent Afrika, geteisterd door zandstormen en blakende hitte lag het landschap te wachten op wat komen ging. Een landschap dat zichzelf niet meer kon beschermen, een oppervlakte die was overgeleverd aan de elementen.

‘Wat zullen we eens gaan doen, moeder?’ vroeg Gabriël. ‘Wandelen of televisiekijken of een spelletje?’

‘Nee, nee,’ schudde zijn moeder het hoofd.

‘Wat wil je dan?’

‘Naar jou kijken,’ zei ze. En ze keek naar hem alsof ze hem voor de eerste keer zag, alsof hij zojuist geboren was, zo zat ze te kijken. Elk detail nam zij in zich op, elke trek in zijn gezicht. Scherp wilde ze zijn reacties registreren en die opslaan in haar geheugen. Alsof ze nooit eerder de kans had gekregen hem eens rustig te bekijken.

‘Waarom wilde jij steeds weg?’ vroeg zijn moeder.

‘Het had met onvrede te maken.’

‘Onvrede?’

‘Ik voelde me overbodig.’

‘Niet op je wenken bediend, zul je bedoelen.’

‘Ik was niet belangrijk voor jullie. Alles wat uit mezelf kwam was niet belangrijk. Ik voelde me in het diepst van mijn wezen niet aangemoedigd. Het leek wel of er alleen maar regels waren en er volgens die regels geleefd moest worden. Waar die regels op gebaseerd waren is mij nooit duidelijk geworden.’

Hij herinnerde zich een ansichtkaart met de afbeelding van vier landschappen. ‘Beste Allemaal,’ zo luidde de aanhef. Gabriël had het handschrift van zijn vader herkend. Een goed leesbaar klein geschreven, praktisch handschrift. Hij vertelde dat ze over Amsterdam via Arnhem op weg waren naar Duitsland. De reis verliep voorspoedig en ze hadden al cadeautjes gekocht voor de twee oudsten, maar ook aan de twee jongste kinderen werd gedacht. De vier kinderen waren thuis achtergebleven, onder de hoede van Maria, het kindermeisje. Hij herinnerde zich die kaart omdat de tekst destijds hardop was voorgelezen.

‘Gabriël,’ zo luidde de tekst, ‘moet goed naar Maria luisteren en niet altijd weglopen.’ Van jongs af aan was hij op zoek geweest naar de vrijheid. Overal op de wereld waren mensen op zoek naar de vrijheid, ze haalden er de gekste dingen voor uit, ze zochten in hoeken en gaten, maar het zoeken naar de vrijheid bleef mensenwerk. Dat was meteen het grote probleem, iedereen bleek op zoek naar zijn eigen vrijheid. Ieder jochie zocht het, elke man, elke vrouw bij wie het knelde, bij wie het dwarszat, zocht het. Denk maar aan de strijd die ouders voerden om de kinderen een besef van grenzen bij te brengen. Met welke emoties die inperkingen van vrijheid gepaard gingen. Nee, je had niet de vrijheid om een zwijnenstal van je kamer te maken. Wat voor gedachten er loskwamen bij kinderen, hoe ze stampvoetend raasden dat het niet eerlijk was, dat ze juist een zwijnenstal wilden.

Natuurlijk wilden ze geen zwijnenstal, maar ze waren op zoek. Ze stonden te boren in de hoofden van hun ouders om te kijken hoe diep ze konden komen. Wat zich daar helemaal onderin bevond. En elke keer dat ze de boor eruit haalden stonden ze met uitpuilende ogen te kijken naar wat er nu weer naar boven kwam gespoten. Het ging allemaal gehaast en slordig, maar het boren konden ze niet laten. Al was het maar om te kunnen roepen dat zij het later allemaal heel anders zouden doen. De vrijheid hield de mens dag en nacht bezig. Zij schommelde van links naar rechts, stond hoogst zelden in het midden en stond daar al helemaal niet stil.

Ruim je kamer op.

Ja, maar ik doe het op mijn manier en op het tijdstip dat ik het zelf wil.

Hoe kon je zo een huishouden runnen, een machinerie draaiende houden, als iedereen alles deed op het moment dat het hem uitkwam. Alleen al de dwingende gedachte dat de machinerie draaiende gehouden moest worden. Die dwingende gedachte had de vader van Gabriël zijn leven lang achtervolgd. De oven mocht niet uitgaan, het hart van de fabriek moest blijven pompen, nooit mocht het vuur doven. Dat was zijn taak, de gedachte die hem dag en nacht in de greep hield. De flits die hem midden in de nacht uit bed deed springen om zich naar de oven te begeven, om te zien hoe het met het vuur was gesteld, of de dienstdoende stoker alles wel goed in de gaten hield.

‘De wereld is hard op weg een wereld te worden waarin ik niet zou willen leven.’ Het waren de woorden van zijn moeder, ze sprak ze uit zonder blikken of blozen.

‘Hoe bedoel je dat?’ vroeg Gabriël.

‘Hoeveel authenticiteit moet de wereld kwijtraken om een toekomst mogelijk te maken? Begrijp je wat ik bedoel?’

‘Nee.’

‘Er moet een mensensoort ontstaan die zich veel, zo niet alles, laat gezeggen. Er is al veel verloren en nog meer zal er te gronde gaan. Al die nuances die zullen gaan verdwijnen. Ik denk niet dat ik dat kan aanzien.’

‘Gelukkig maar dat de vrije wil niet bestaat,’ zei Gabriël, ‘dat het een leugen is geweest, die vrije wil. Daar komen de wetenschappers nu mee aanzetten. Met dat soort onderzoeken. De vrije wil bestaat niet! Alle besluiten waarvan wij denken dat ze in alle vrijheid genomen zijn, zijn voordat wij denken dat we iets besluiten allang besloten in onze hersenen. Kun je het nog volgen?’

‘Dus wij hebben geen vrije wil?’ Zijn moeder sprak de woorden bedachtzaam uit. Zoals zij articuleerde, haar gedachten ver weg, voor zich uit kijkend. Zoekend naar de geest van de gemeenschap waarin zij was opgegroeid. Zoekend naar woorden die de emotionele lading vertolkte van de tijd waarin zij had geleefd. De tijd van de wederopbouw, de tijd van de familie. Die tijd was reeds lang weg en was stilaan overgegaan in de nieuwe gemeenschap van de steeds groter wordende groep van alleenstaanden, de enorme toename van de gebroken gezinnen, de nadruk op het individu. Het vocabulaire dat daarmee gepaard ging! Als iets de nieuwe gemeenschap verbond dan was dat het woord respect. Als één woord de verschuiving van de geest van een gemeenschap in beeld bracht, dan het woord respect! In het tijdvak waarin zijn moeder was opgegroeid verdiende iemand respect als hij iets gepresteerd had. Iemand die de handen niet uit de mouwen stak en niets presteerde hoefde niet op respect te rekenen. Zo zat de wereld in elkaar, de wereld van zijn vader en moeder. Nu had iedereen het over respect als iets waar je vanzelf recht op had. Zelfs de minister-president nam het woord op die manier in de mond. Je moest respect tonen, waar kwam dat vandaan? Wat was er van de wereld geworden? Was respect een soort mededogen geworden? Aan dat ene woord leek een heel nieuw waardestelsel te zijn opgehangen. Maar hoe zou het over vijftien jaar gesteld zijn met datzelfde woord respect. Wat voor respect zou er dan zijn. Wat voor respect zou de jeugd opbrengen voor de ouderen? Waarom zou de jeugd respect opbrengen voor een generatie mensen die alleen maar bezig is geweest zichzelf te verrijken, linksom of rechtsom, over de rug van de wereld heen, wat voor respect dwingt dat af?

Wat deugt en wat deugt niet, maar vooral wie deugt en wie deugt niet. Vooral dit laatste had vanaf het allereerste moment de mens en de mensheid beziggehouden. Dat was ook waar alle ouders hun kinderen op wezen. Het was de menselijke natuur die naar evenwicht zocht. Dat betekende dat ouders en leraren voorop, jou vertelden wat deugde en wat niet deugde. En als het daar nou maar bij bleef, maar ze konden het niet laten, de mens ging altijd nog een stapje verder. Het was niet fatsoenlijk om op de man te spelen, om te zeggen wie deugde en wie niet deugde, maar er moesten voorbeelden gesteld worden, het hoorde bij de mensheid, bij wat de mens van het leven verlangde.

Achter de tuin van de ouders van Gabriël stond een leerlooierij. Daarin woonden de achterburen.

‘Die mensen deugen niet,’ zei de gemeenschap waarin Gabriël opgroeide. Het werd nooit hardop gezegd. Maar het was zo duidelijk als wat. Iedereen die zijn kind die leerlooierij binnen liet gaan, iedereen die zijn kind daar geruime tijd liet doorbrengen maakte een fout. Dat ging helemaal mislopen, daar kon niets goeds uit voortkomen.

2

Gabriël probeerde zich het ritme te herinneren, de melodie waarmee hij was opgegroeid, de taal, de zinnen, de klankkleur. Hij probeerde terug te gaan naar de trainingsbaan. De eerste jaren thuis, tot zijn elfde. Wat daar voor teksten werden gesproken. Het soort woorden. Werden er veel lidwoorden gebruikt, veel substantieven of juist veel werkwoorden, de gebiedende wijs, de vraag? Hoe concreet werd er gesproken, was er sprake van een oppervlaktestructuur of werd er gecommuniceerd in een dieptestructuur? Hoe zat de grammatica in elkaar? Werden er enkelvoudige zinnen gesproken of werd er gebruikgemaakt van hoofd- en bijzinnen. Was de klankkleur van de woorden hard of zacht? Welk woord werd bij hem thuis het meest gebruikt? Hij probeerde het zich te herinneren. Fabriek, het woord fabriek.

Het tweede woord dat bij hem thuis vaak werd uitgesproken en om welke klank zich vanzelf een soort zekerheid weefde, was het woord ‘doel’. Je moest een doel hebben in het leven. Altijd en overal. Daarom was het leren formuleren van een doel zo belangrijk. Hoe zelfverzekerder en nauwkeuriger iemand zijn doel kon omschrijven hoe beter hij zijn leven wist in te richten en hoe groter zijn mogelijkheid op het ervaren van geluk. In het formuleren van het doel lag de kern van de gelukservaring opgesloten. Daarom diende iedereen zich te trainen in het formuleren van zijn eigen doel. Daar kon je niet vroeg genoeg mee beginnen. Een nobele en hoogstaande geest viel af te lezen aan de manier waarop hij zijn doel wist te formuleren.

Je moet een doel hebben in je leven.

Het was een mooie eenvoudige zin, zuiver en puur. Een tekst waar je munitie op af kon vuren. Het was een tekst van zijn moeder. Zij had deze tekst een aantal keer uitgesproken toen Gabriël jong was en nu, na al die jaren, sprak ze hem nog steeds uit. Van het waarheidsgehalte was volgens haar geen grammetje afgegaan. Mensen zonder doel konden niet gelukkig worden. Wie voor zichzelf nooit een doel formuleerde deed maar wat, hij leefde als een god. Zijn doen en laten werd nooit gestuurd.

‘Een doelloos mens kan het geluk nooit kennen,’ zei ze. ‘Daarom moet je een doel hebben.’ Iedereen die voor zichzelf een doel kon formuleren creëerde daarmee de kans gelukkig te worden. Het feit dat iemand een doel kon formuleren was niet afhankelijk van de staat of de situatie waarin hij zich bevond. Iedereen moet op elk moment van zijn leven, in welke omstandigheid dan ook in staat worden geacht een doel te formuleren. Alles hing af van het formuleren van een doel.

Daarmee was niet gezegd dat het leven een doel had, het mensenleven had geen doel. Maar je moest het zin geven. Een doel formuleren was de uitkomst van een geniale paradoxale gedachte.

‘Wat is jouw doel in het leven geweest, ma? Hoe heb jij het geformuleerd?’

De mens kon niet zonder toekomst. Hij creëerde in elke fase van zijn leven, in elke situatie een nieuwe toekomst en vulde zijn positie daarbij in. Soms ging dat gemakkelijk, soms ging dat moeilijk. Maar zonder toekomst ging het niet. Het was de kapstok waaraan het leven hing. Mensen die met weinig toekomst konden leven, zouden nooit extreem gelukkig zijn. Ze stonden misschien gemakkelijker in het leven. Maar een uitbarsting van geluk had te maken met het vooraf stellen van een doel. Denkt u maar aan de flierefluiter. De achterbuurman leek daar wel een beetje op, op een flierefluiter. Hij leefde maar zo’n beetje als het hem uitkwam. Daar had de vader van Gabriël helemaal niks mee, met flierefluiters, laat staan dat hij er zelf een was. Helemaal gek zou zijn vader ervan worden, bij de gedachte aan vakantie alleen al straalde zijn gezicht iets buitengewoon sombers uit: hoe moest hij in godsnaam die tijd doorkomen.

Gabriël daarentegen bewonderde die achterbuurman. Gabriël was vastbesloten, hij wilde zelf ook een flierefluiter worden.

‘Ik heb niets geformuleerd,’ zei de moeder van Gabriël, ‘daar heb ik de kans nooit toe gehad. Er viel niets te formuleren. Ik moest aan het werk, ik heb de lagere school niet eens mogen afmaken.’

In het achterste gedeelte van de tuin lag verontreinigde grond. Dat had te maken met de leerlooierij. De putten die gegraven waren om huiden in te looien. Het goedje dat ze daarbij gebruikten was heel smerig spul. Op de een of andere manier was die vuiligheid doorgesijpeld naar hun tuin. Een proces van tientallen jaren. Op de achterste vierkante meters van de tuin wilde niets groeien. Zijn vader had het weleens geprobeerd, maar de moestuin moest ten slotte toch een flink eind naar voren worden geplaatst. De slechte grond was bedekt met gras. Dat gras zag er niet helemaal lekker uit. In het gras stonden twee fruitbomen. De appelboom, goudrenetten, een beetje een zure appel, eigenlijk alleen goed om appelmoes van te maken, kon er nog mee door. Maar de perenboom was een gedrocht. Alsof die boom te veel gedronken had, alsof hij zich met zijn takken had willen verplaatsen, naar een andere locatie. De verschillende stammen die uit de grond kwamen hadden hun eigen weg gezocht. Alsof ze schreeuwden: weg van hier. Die boom leek de grond te willen ontvluchten, alsof de grond in brand stond. Wie goed keek zag dat de boom om hulp riep.

In deze boom had Gabriël jarenlang Tarzan gespeeld. Heel geschikt was die boom. Met touwen kon je er de vreemdste capriolen in uithalen. Dat was het enige leuke aan die boom. Hij was vreemd en anders dan alle andere bomen. Maar als fruitboom was het een ramp. Altijd was er iets met die peren. Altijd zat er wel een vlekje aan of waren de exemplaren niet volgroeid. Die boom deugde niet. Later begreep Gabriël dat het aan de grond lag. Die was vervuild met de meest vreselijke vloeistof die dierlijk vlees zich voor kan stellen. Een vocht dat was gebruikt om vlees van huiden af te branden. Er zaten daar heel vreemde kleuren in de grond. Gitzwart hoorde die grond te zijn, zoals overal elders in de tuin. Maar hier zaten paarse, donkerblauwe en groene tinten doorheen. Bovendien was het op die plaats altijd nat. Ook al was het hartje zomer en 35 graden, dan nog had de structuur van de grond het aanzicht alsof er die nacht iemand urenlang had staan pissen.

De boom werd omgehakt. Hij droeg geen vrucht meer. De binnenkant zag bruin met zwarte gaten. Alsof er een vuurtje in het binnenste van de stam had gesmeuld.

Pa, optimist als hij was, liet een nieuw boompje neerzetten. Een ras dat volgens zijn zeggen overal tegen kon, het betrof het hardste exemplaar van de allerhardste soort stoofperen. Gabriël had dat boompje altijd met meer dan gewone belangstelling gevolgd. In al die jaren is het niet meer dan een halve meter gegroeid. Nooit is dat boompje volwassen geworden. Het bleef steken in zijn jeugd en nooit heeft dat boompje volgroeide vruchten gedragen. Elk jaar opnieuw zag je dat het niets werd. Tegen de herfst, wanneer alle peren in het hele land werden geoogst, groeiden er stenen aan zijn takken. En wanneer je die stenen er niet zelf van afhaalde bleven ze daar de hele winter hangen, tot volgend voorjaar, tot de zomer, en misschien wel voor altijd.

Dat boompje was de laatste poging van zijn pa om nog iets met die grond te doen. Daar liet hij het bij. Jarenlang heeft het in de tuin gestaan. Misvormd, vol knoesten en knobbels. Ze hebben het nooit omgehakt, die moeite hebben ze niet eens meer genomen. Ze hebben het laten staan, als een teken dat daar iets goed fout zat. Op die plaats groeide niets. Ja, een struik, een vreemde struik met lange tentakels waaraan pikzwarte bessen rijpten. Je mocht er niet aankomen, het waren giftige bessen. Alleen bepaalde vogels pikten ze. Vogels die hun jongen probeerden te vergiftigen. Lang niet alle vogels wilden dat. Alleen die vogels van wie de jongen gevangen zaten kwamen op deze struik af, pikten de zwarte bessen en gaven ze aan hun jongen in gevangenschap. Door de tralies van de kooi heen voerden zij hun jongen deze giftige bessen. De dag daarop vond je de jonge vogel in de kooi, dood.

Aan de kant van de appelboom, bijna tegen de leerlooierij, stond een houten hok van twee bij twee meter, één meter en zeventig centimeter hoog met een aflopend dakje. Wanneer je de deur opende kwam je in een ruimte waar hout lag, waar tuinierspullen lagen, waar in een bepaalde tijd van het jaar appels te drogen lagen. Het hok zat vol met kieren en gaten. Het hok diende voor de opslag van hout dat gestookt werd in de winter. In het voorjaar en de zomer was het hok meestal zo leeg dat je er gemakkelijk in kon schuilen als het regende. Het was een geweldige plaats om je te verstoppen. Het was een uitkijkpost waar gedurende de lente en de zomer niemand kwam, niemand had er iets te zoeken behalve hij. Van hieruit kon je bepaalde gedeelten van de tuin van de leerlooierij goed in de gaten houden zonder dat je gezien werd.

Nu, vijfentwintig jaar later, was de nieuwsgierigheid van zijn moeder nog steeds niet geblust. Zij had nog steeds vragen bij dat stel daar in die leerlooierij. Dat was haar na al die jaren nog steeds aan te zien.

‘Wat deed jij daar?’ vroeg ze.

De vraag overviel Gabriël.

‘Ik weet het niet allemaal precies meer, moeder,’ zei hij. ‘Waarschijnlijk was ik er alleen maar gelukkig. En als je gelukkig bent weet je niet precies meer wat je allemaal doet.’