Kapitalisme zonder remmen

MAARTEN VAN ROSSEM

Kapitalisme zonder remmen

Opkomst en ondergang van het marktfundamentalisme

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Copyright © 2011 Maarten van Rossem

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Pollmann

Typografie binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto’s Duco de Vries

ISBN 978 90 468 0945 7

NUR 680

www.nieuwamsterdam.nl/vanrossem

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, 2012, met
ISBN 978 90 468 0944 0

Inleiding

Het Grote Economische Compromis

De jaren zeventig, het sleuteldecennium

De economische grondslagen van het marktfundamentalisme

Derivaten, de massavernietigingswapens van de financiële markten

Reagan aan de macht

Het kapitalisme wint op alle fronten

Was een derde weg mogelijk?

De kredietcrisis

Wat nu?

Epiloog

Geraadpleegde literatuur

Register

Inleiding

Op 15 september 2008, kort na middernacht, werd het faillissement aangevraagd voor Lehman Brothers, de op drie na grootste zakenbank van de Verenigde Staten en een wereldspeler. De aandelen van de bank hadden in de loop van het jaar al een groot deel van hun waarde verloren. Er werd onderhandeld over een overname, maar dat liep op niets uit toen duidelijk werd dat de Amerikaanse overheid niet van zins was bij die eventuele overname financiële assistentie te verlenen. De Amerikaanse centrale bank (de Federal Reserve Bank, kortweg Fed) en het ministerie van Financiën waren door de volksvertegenwoordiging bekritiseerd vanwege eerdere overheidssteun bij een overname en aan twee grote hypotheekverstrekkers. Dat gaf geen pas in een kapitalistische economie. Vandaar dat werd besloten duidelijk te maken dat de overheid zeker niet voornemens was alle wankelende banken te hulp te schieten. Dat besluit sloot bovendien aan bij de traditie dat de banken problemen in onderling overleg probeerden op te lossen. Men was ook tot de conclusie gekomen dat een faillissement van Lehman niet ‘systeembedreigend’ zou zijn. Dat bleek vrijwel onmiddellijk een kapitale misrekening.

Het failliet van Lehman leidde tot een implosie van de kredietmarkten, niet alleen in de Verenigde Staten maar wereldwijd. Reeds een dag later zag de federale overheid zich gedwongen de kredietverzekeraar AIG met tientallen miljarden te hulp te schieten. Wekenlang balanceerde het hele financiële systeem op de rand van de afgrond. De koersen op Wall Street raakten in een vrije val. De Amerikaanse minister van Financiën, Henry Paulson, zag zich binnen een maand gedwongen 700 miljard dollar te reserveren voor hulp aan de banken teneinde de kredietverschaffing weer op gang te brengen (Troubled Asset Relief Program, TARP). Volgens alle deskundigen was het de ernstigste financiële crisis sedert de Grote Depressie. De belastingbetalers zouden nog jaren moeten betalen voor de speculatieve excessen van de banken, die de crisis hadden veroorzaakt.

Vanwaar dat faillissement en de systeembedreigende crisis? Dat kwam omdat in 2007 de economische zeepbel (bubble) in de Amerikaanse onroerendgoedsector was geknapt. De huizenprijzen waren gedurende bijna tien jaar sterk gestegen door speculatie. Die was weer het gevolg van de lage rentestand. Jarenlang kostte het lenen van geld de facto vrijwel niets. Dat fenomeen werd versterkt door de eigenaardige misstanden in de hypotheekmarkt. Aan tientallen miljoenen mensen werd een hypotheek verstrekt die ze alleen zouden kunnen betalen wanneer de huizenprijzen verder zouden stijgen. Die dubieuze hypotheken werden door de hypotheekbemiddelaars onmiddellijk doorverkocht aan banken en andere financiële instellingen, die ze bundelden in complexe, onoverzichtelijke investeringsinstrumenten (Mortgage Backed Securities en Collateralized Debt Obligations), die voorzien van een AAA-rating weer werden verkocht aan gretige beleggers.

Die kunstig verpakte hypotheken werden voorzien van kredietverzekeringen, die ook al winstgevend konden worden verhandeld. Zolang de prijzen stegen, was dit een wonderbare carrousel waar iedereen aan verdiende. Wat kon het immers de hypotheekbemiddelaar schelen dat hij vermoedde dat zijn cliënt nauwelijks of niet in staat was die hypotheek te betalen? Hij streek zijn provisie op en de hypotheek werd doorverkocht. Tegen deze gang van zaken is wel degelijk gewaarschuwd door deze en gene, maar je zou wel gek zijn om uit te stappen terwijl de mallemolen nog winstgevend draaide. Lehman en andere grootverpakkers van dubieuze hypotheken kwamen in de problemen omdat zij veel van deze beleggingsinstrumenten in portefeuille hadden gehouden. Toen de zeepbel barstte, was hun solvabiliteit daarom twijfelachtig.

Dat het zo gruwelijk uit de hand kon lopen, was voor een belangrijk deel het gevolg van de systematische deregulering van de Amerikaanse financiële sector sinds de vroege jaren tachtig. Vanwege de wereldwijde honger naar solide investeringsinstrumenten met een behoorlijk rendement vonden de dubieuze Amerikaanse waardepapieren met hun AAA-rating gretig aftrek. Door de deregulering was sinds de late jaren negentig het onderscheid opgeheven dat sinds de jaren dertig had bestaan tussen normale banken en vaak speculatief werkende zakenbanken. Deze banken waren in veel mindere mate aan regels gebonden en waren deel van wat wel het ‘schaduwbanksysteem’ is genoemd. Andere kredietverstrekkers in dat systeem waren helemaal niet gereguleerd. Voor zover er regelgeving bleefbestaan, werd die niet of nauwelijks geëffectueerd. Zo kon bijvoorbeeld de mega-oplichter Bernard Madoff ondanks waarschuwingen jarenlang zijn gang gaan, omdat de toezichthouder – de Securities and Exchange Commission – in comateuze toestand verkeerde.

De systematische deregulering was het gevolg van een dwingende en schijnbaar overtuigende ideologie: het marktfundamentalisme. De markt, zo postuleerde de ideologie, was onder alle denkbare omstandigheden het beste allocatiemechanisme (toedelingsmechanisme). Regulering was uit den boze, omdat dat zou neerkomen op marktverstoring. De hyperefficiënte markt reguleerde zichzelf!

Bijna twintig jaar lang, van 1987 tot 2006, was Alan Greenspan (1926) als voorzitter van de Fed de godgelijke hogepriester van dit marktfundamentalisme. Greenspan was evident een briljante man met een enorme greep op de cijfertjes, maar hij was ook een gelovige. In zijn jonge jaren was hij een discipel van Ayn Rand (1905-1982), die een heel filosofisch systeem had gebouwd (het objectivisme) op een ethica van extreem egocentrisme. Aangezien het kapitalisme is gebaseerd op het idee dat alles in de best mogelijke orde zal komen als iedereen handelt vanuit welbegrepen economisch eigenbelang, was Rand ook een fanatiek pleitbezorger van een kapitalisme bevrijd van regelgeving.

Greenspan was altijd een voorstander van deregulering geweest en had zich sterk verzet tegen voorstellen om de nieuwe investeringsinstrumenten (derivaten), waarvan hierboven sprake was, te reguleren. De spectaculaire implosie van het najaar van 2008 viel te beschouwen als fundamenteel marktfalen. Hoe was dat mogelijk vanuit het perspectief van het marktfundamentalisme? Waarom had de zelfregulering gefaald? Dat moest de oude tovenaar op 23 oktober 2008 komen uitleggen aan het Committee of Government Oversight and Reform van het Huis van Afgevaardigden.

Hij sprak dramatisch over een ‘krediettsunami’ die zich slechts één keer per eeuw voordeed en gaf vervolgens een heldere uitleg van wat er mis was gegaan. De hypotheekbundelaars hadden de risico’s volstrekt verkeerd ingeschat. In feite had het hele risicomanagement van de banken in de derivatenmarkt volledig gefaald. De veronderstelde zelfregulering had helemaal niet gewerkt. Mondiaal economisch beleid dat veertig jaar lang heel effectief was geweest, had een ramp veroorzaakt. Greenspan zei nog te verkeren in een toestand van ‘geschokt ongeloof’. Op de vraag van de voorzitter van de commissie of hij dan ongelijk had gehad met zijn onbegrensde vertrouwen in de markt, zei hij dat hij op zijn minst gedeeltelijk ongelijk had gehad. Wat er precies mis was gegaan, was hem nog niet volledig duidelijk, maar hij zou zijn opvattingen veranderen. In hoeverre hij dat intussen heeft gedaan, is onbekend.

Veel gelovigen in het marktfundamentalisme zijn na een korte crisis weer teruggekeerd naar dat geloof. Geloof en werkelijkheid hebben immers over het algemeen weinig met elkaar te maken. Intussen blijft de kredietcrisis van 2007-2009 wel een overtuigend bewijs voor de noodzaak van behoorlijke regelgeving en controle van de financiële markten.

Dat de markt de kern van het kapitalistische bedrijf is, is een idee dat zo oud is als het moderne economische denken zelf. De semi-sacrale rol van de markt als probate oplossing voor alle maatschappelijke problemen en de markt als metafoor voor alle vormen van intermenselijk contact, dateert echter ten dele pas van de opkomst van het neoliberalisme in de late jaren zeventig en vroege jaren tachtig. Dat neoliberalisme valt te beschouwen als de onverwachte revival van traditionele, liberale economische opvattingen. We noemen het neoliberalisme, omdat het zich aandiende na een decennia durende dominantie van een ander economisch paradigma, namelijk de Keynesiaanse Consensus of het Grote Economische Compromis.

In de loop van de jaren zeventig ging het mis met de Keynesiaanse Consensus. De groei liep sterk terug, de werkloosheid werd snel groter en tegelijkertijd werd een flinke inflatie de permanente begeleider van dit economische malheur. De onzekerheid en verwarring van de jaren zeventig boden klassieke liberaal-economische inzichten, die in de naoorlogse decennia een amechtig bestaan in de marge hadden geleid, de plotselinge kans op een comeback. De interventionistische overheid, aldus deze klassiek liberale inzichten, was niet alleen een bedreiging voor de vrijheid van het individu, maar ook een permanente rem op de economische dynamiek. De overheid diende terug te treden en de markt moest in ere worden hersteld. Zo ontstond een nieuw beleidsparadigma.

In dit boek staan de Verenigde Staten centraal omdat het marktfundamentalisme daar de meest dramatische gevolgen heeft gehad. Ten behoeve van een accentuerende vergelijking verwijs ik hier en daar naar de gang van zaken in Zweden en Nederland.

Het Grote Economische Compromis

De geboorte van de verzorgingsstaat in de jaren dertig

Het kapitalisme had gefaald, zo veel was wel duidelijk na enkele jaren van uitzichtloze depressie in de jaren dertig. In de westerse democratieën moesten de politici zodoende op zoek naar een beleidsmatige oplossing. Die oplossing kwam in alle westerse democratieën ongeveer op hetzelfde neer, al waren er natuurlijk aanzienlijke variaties in chronologie en institutionele structuur. Dat is te zien bij een vergelijking tussen de historische gang van zaken in Zweden, het land dat tenslotte de meest complete verzorgingsstaat construeerde, en de Verenigde Staten, die het lieten bij een betrekkelijk rudimentair stelsel van sociale verzekeringen. Nieuw beleid was vanzelfsprekend afhankelijk van het antwoord op de vraag wat eigenlijk de oorzaak was van de langdurige depressie.

In de Verenigde Staten werkten de constructeurs van Roosevelts New Deal aanvankelijk met het idee dat de krimp van de economie het gevolg was van de aanhoudend dalende prijzen. Prijsstabiliteit door kartelachtige afspraken tussen de producenten en productiebeperking in de landbouw zouden daarom soelaas moeten bieden. Dat experiment had echter, behalve voor de landbouw, niet de gewenste resultaten. Vervolgens werd vanaf 1935 besloten om de economie te stimuleren door middel van werkloosheidsuitkeringen en omvangrijke overheidsprojecten. In 1935 kwam ook de Social Security Act tot stand, een raamwet waarin een aantal sociale verzekeringen, zoals een beperkt ouderdomspensioen en uitkeringen voor invaliden en moeders met afhankelijke kinderen, werd ondergebracht.

In de Verenigde Staten ontbrak een moderne, goed georganiseerde vakbeweging die deze hervormingen mede zou kunnen dragen. Eveneens in 1935 werd daarom de National Labor Relations Act aangenomen, waardoor de federale overheid eigenlijk het initiatief nam tot de organisatie van een waardevolle politieke bondgenoot.

Zo besloten de New Dealers tot een actief economisch management door de overheid. Onderdeel van dat management was ook de strakke regulering van de financiële sector, die zo opzichtig had gefaald in het dramatische voorspel van de Grote Depressie. De Glass-Steagall Act van 1933 had de bedoeling speculatie te bestrijden. Ze bracht daartoe een scheiding aan tussen speculatief opererende zakenbanken en normale depositobanken. Ook kreeg de federale overheid de bevoegdheid om de hoogte van de rente op spaartegoeden te reguleren. Al deze nuttige maatregelen zijn tussen 1980 en 2000 ten offer gevallen aan de deregulering van de financiële sector. Na de oorlog was ook in de Verenigde Staten, net als in West-Europa, sprake van een compromis tussen kapitaal en arbeid, tussen gematigde Republikeinen – de zogenoemde ‘Eisenhower Republicans’ – en New Deal-Democraten. Wel was het Amerikaanse compromis conservatiever dan het West-Europese.

In Zweden concludeerden de sociaal-democraten al direct dat de economie leed aan een structureel onvoldoende vraag. Reeds in 1932 kwam het land daarom met een pakket aan maatregelen waarin de moderne verzorgingsstaat en zijn interventionistische overheid compleet aanwezig waren. De overheid moest niet alleen zorgen voor contracyclisch vraagmanagement, maar nam ook de taak op zich om een sociaal evenwichtige samenleving te creëren. Dat betekende volledige werkgelegenheid door economische groei indien mogelijk en behoorlijke werkloosheidsuitkeringen indien noodzakelijk, verplichte deelname in een nationale gezondheidszorg, sociale verzekeringen, een fatsoenlijke inkomensverdeling en behoorlijke pensioenen.

Teneinde dit alles te realiseren werd een alliantie gesloten met de agrarische partijen. In 1938 kwam een akkoord tot stand met vertegenwoordigers van de werkgevers. Zo was al voor de oorlog – waaraan Zweden overigens niet deelnam – het Grote Economische Compromis tussen overheid, werknemers en werkgevers, links en rechts, kapitaal en arbeid volledig in de steigers gezet. Omdat de vrees bestond dat de economische stagnatie na het einde van de oorlog zou terugkeren, waren er plannen ontwikkeld voor een vergaande planning van de economie. Die bleken niet nodig, omdat van stagnatie geen sprake was.

Zowel in Zweden als in de Verenigde Staten was de crisisbestrijding vooral een zaak van pragmatisch doormodderen. De invloed van Keynes’ fameuze General Theory of Employment, Interest and Money (1936), die een theoretische basis verschafte voor de genoemde maatregelen, was gering. Keynes’ economische denkbeelden moeten beschouwd worden als een welkome rechtvaardiging van wat in de jaren dertig met vallen en opstaan was bedacht en uitgevoerd.

Een nieuw internationaal financieel systeem

Al in de jaren dertig hadden de kleine West-Europese naties daarnaast het initiatief genomen voor gesprekken over het wegnemen van de ingrijpende handelsbelemmeringen die het gevolg en vervolgens ook weer mede een oorzaak van de Grote Depressie waren. Ook de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Cordell Hull, was daar zeer in geïnteresseerd. Direct na het begin van de oorlog namen de Engelsen en Amerikanen het initiatief voor de ontwikkeling van een nieuw naoorlogs economisch regime, dat vrijhandel en internationale investeringen mogelijk zou moeten maken bij stabiele monetaire verhoudingen. Bij deze plannen was Keynes weliswaar direct betrokken, maar hij kon niet voorkomen dat de Amerikanen een stevig stempel op deze onderneming drukten.

In juli 1944 kwamen bijna duizend gedelegeerden uit meer dan veertig landen bijeen in Bretton Woods, New Hampshire, teneinde de laatste hand te leggen aan wat om voor de hand liggende redenen het Bretton Woods-systeem zou gaan heten. De Amerikaanse dollar werd de spil van een nieuw valutasysteem. Alle andere valuta’s werden tegen een bepaalde waarde aan de dollar gekoppeld; die waarde kon in principe veranderd worden. De dollar zelf werd aan goud gekoppeld tegen een waarde van 35 dollar per ounce. We zouden dus kunnen spreken van een semi-gouden standaard. Landen die in valutaire problemen kwamen, konden tijdelijk lenen bij het Internationaal Monetair Fonds. Alle betrokken landen waren verplicht naar draagkracht geld en goud bij te dragen aan dat fonds. Daarnaast kwam er ook een International Bank for Reconstruction and Development, later opgegaan in de World Bank. In 1947 werd in Genève de General Agreement on Tariffs and Trade gesloten, die in een reeks van onderhandelingsronden de handelsbelemmeringen aanzienlijk heeft gereduceerd.

Van het internationale karakter van het nieuwe monetaire systeem moeten we ons niet te veel voorstellen. Door de beginnende Koude Oorlog en de enorme economische dominantie van de Verenigde Staten was het eigenlijk een Amerikaans systeem, waarin anderen graag participeerden. De charme van het Bretton Woods-systeem was dat het voorzag in een stabiel internationaal monetair bestel, terwijl de individuele landen een eigen monetair beleid konden voeren en indien nodig de waarde van hun nationale munt ten opzichte van de dollar konden aanpassen. Daarbij moeten we wel bedenken dat het kapitaalverkeer niet vrij en daardoor zeer beperkt was. Financiële markten die de stabiliteit van het hele bouwwerk dagelijks konden aantasten, waren er aanvankelijk niet. Het duurde overigens tot in de late jaren vijftig voordat echt kon worden gesproken van een functionerend systeem, omdat de meeste Europese valuta’s pas toen onbeperkt verhandelbaar werden.

De resultaten van de naoorlogse arrangementen – de combinatie dus van het Grote Compromis tussen overheid, kapitaal en arbeid enerzijds, en het systeem van Bretton Woods anderzijds – waren buitengewoon, zeker wanneer we ze vergelijken met de structurele ellende na de Eerste Wereldoorlog. De wereldhandel verdubbelde na 1950 elke tien jaar en de productie van de rijke landen verdrievoudigde tussen 1948 en 1973. In dat laatste jaar waren er in West-Europa tienmaal zo veel auto’s als in 1950.

De facto wisten West-Europa en Japan hun enorme economische achterstand op de Verenigde Staten in een kwart eeuw ongedaan te maken. In Japan vond een productiewonder plaats: Japanse autofabrieken waren in 1973 even efficiënt als Amerikaanse! De snelste handelsgroei deed zich voor binnen de in 1958 opgerichte Europese Economische Gemeenschap. In alle geïndustrialiseerde landen groeide de publieke sector, gemiddeld van 27 naar 43 procent. Het dynamische kapitalisme werd zo gecompenseerd door een antikapitalisme van sociale wetgeving, dat zekerheid bood in het voortijlende veranderingsproces. Zelfs in Oost-Europa en de Sovjetunie ging het in de Gouden Jaren wonderwel. Hier was de groei zelfs sterker dan in West-Europa, maar dat kwam voornamelijk door hun veel slechtere startpositie.

Moeten we dit weergaloze economische succes nu op het conto van de keynesiaanse inzichten schrijven? Hier geldt grosso modo hetzelfde als voor de beleidsveranderingen van de jaren dertig: wellicht hebben die inzichten een soort overkoepelende zekerheid geboden, maar het waren veeleer de uitzonderlijk gunstige omstandigheden die de groeispurt van de Gouden Jaren mogelijk maakten. Tussen 1929 en 1945 was er van economische groei geen sprake geweest. Welbeschouwd was er tussen het begin van de Eerste en het eind van de Tweede Wereldoorlog eigenlijk alleen prettige, consumptieve groei geweest tussen 1924 en 1929. Tegelijkertijd bevond West-Europa zich na 1950 kennelijk precies op het economische kantelpunt waar een op massaconsumptie gebaseerde economische groei mogelijk was.

De arrangementen van Bretton Woods, de verzorgingsstaat en de strategische zekerheden van de Koude Oorlog creëerden een raamwerk waarin de economische explosie zich kon voordoen. Het zou een illusie zijn te denken dat we de Gouden Jaren nog eens zouden kunnen overdoen. Die kwart eeuw representeert een heel specifieke fase van de economische ontwikkeling. Veel Europese landen schakelden in die kwart eeuw over van een grotendeels agrarische naar een industriële en dienstverlenende economie. In Italië werkte in 1950 de helft van de bevolking in de landbouw, in 1973 was dat nog maar 17 procent. Zelfs in een aanzienlijk modernere economie als de Nederlandse werkte in 1945 nog ongeveer een vijfde van de beroepsbevolking in de landbouw of visserij.

De jaren zeventig, het sleuteldecennium

Het einde van het Bretton Woods-systeem

In de jaren zeventig kwam er een eind aan het grote compromis en ontstond een nieuwe, neoliberale beleidsconsensus. Voor zover het naoorlogse tijdperk werd gekarakteriseerd door Bretton Woods en de overweldigende Amerikaanse financieel-economische dominantie, eindigde het al in de vroege jaren zeventig. Wat er daarna zou komen, was aanvankelij k niet duidelijk. Vandaar dat de jaren zeventig werden geplaagd door verwarring en onzekerheid. De economische groei halveerde en de werkloosheid werd twee en vervolgens zelfs drie keer zo groot. Hoewel de groei dus sterk verminderde, was die toch nog steeds aanzienlijk. De economische groei was in de moeizame jaren zeventig de facto groter dan in de jaren tachtig.

Het meest hardnekkige economische probleem van de jaren zeventig was de inflatie. Over het hele decennium was de gemiddelde inflatie in de rijke landen 10 procent. Dat die inflatie gepaard ging met een toenemende economische stagnatie, de gevreesde stagflatie, was binnen het keynesiaanse paradigma een lastig te verklaren verschijnsel. De inflatie werd als het ware ‘ingebouwd’ in het economische systeem doordat de lonen gekoppeld werden aan de steeds stijgende prijzen. Hoewel de inflatie werd gezien als een onaangenaam en uiteindelijk ook destabiliserend verschijnsel, waren de diverse overheden vanwege de angst om de toch al bloedeloze groei verder te vertragen weinig geneigd om de inflatie straf aan te pakken. De voortwoekerende inflatie zou een wezenlijke bijdrage leveren aan de opkomst en uiteindelijke triomf van het neoliberalisme, juist omdat de keynesiaanse consensus er zo machteloos tegenover stond.

Het eerste slachtoffer van de veranderende omstandigheden was het Bretton Woods-systeem. De dood van Bretton Woods had een hele reeks oorzaken. Hoofdoorzaak was de kortsluiting tussen het binnenlandse economische beleid van de Verenigde Staten en het internationale dollarsysteem. Omdat president Lyndon Johnson bang was dat zijn sociaal ambitieuze Great Society-programma zou sneuvelen als de werkelijke kosten van de interventie in Vietnam duidelijk werden, werd die oorlog inflatoir gefinancierd. De wereld werd overspoeld met dollars, die in de loop van de jaren zestig duidelijk minder waard werden dan hun officiële koers. Vandaar dat het zeer aantrekkelijk was om dollars te ruilen tegen goud. Met name de Fransen deden dat op grote schaal. De Amerikanen zagen hun aanvankelijk immense goudvoorraden zodoende in hoog tempo slinken.

In de loop van de jaren vijftig en zestig waren bovendien de West-Europese naties en Japan economische spelers van betekenis geworden, waardoor aan de vergaande afhankelijkheid van de Verenigde Staten en de dollar een einde was gekomen. De Amerikanen kregen zelfs te maken met tekorten op hun handelsbalans. Nieuwe verhoudingen dienden gedefinieerd te worden. In de jaren zestig waren ook de internationale financiële markten weer tot leven gekomen en dat betekende dat er in de omvangrijke officieuze dollarmarkt die was ontstaan, gespeculeerd kon worden tegen de Amerikaanse munt.

Zo stond president Richard Nixon in 1971 voor de keuze of hij de dollar verder zou verdedigen of zou devalueren. Verdediging betekende onvermijdelijk een hogere rente en beperking van de overheidsuitgaven. Die maatregelen zouden leiden tot een economische recessie en in 1972 waren er presidentsverkiezingen. Nixon herinnerde zich maar al te goed wat in 1960 de gevolgen waren geweest van een recessie, die ook was veroorzaakt door een renteverhoging ten behoeve van de positie van de dollar. Toen verloor hij nipt van John F. Kennedy vanwege de ‘Eisenhower-recessie’.

Nixons keuze lag voor de hand; zijn eigen positie en de binnenlandse prioriteiten van de Verenigde Staten prevaleerden boven de internationale monetaire verantwoordelijkheid. Op 15 augustus 1971 maakte de president een eind aan de directe convertibiliteit van de dollar in goud. De facto devalueerde de dollar met een procent of tien, al beweerden de Amerikanen dat niet zij hadden gedevalueerd, maar dat juist alle anderen in het dollarsysteem hadden gerevalueerd! Nixon combineerde dit verstrekkende besluit met een tijdelijke bevriezing van lonen en prijzen en een importbelasting. Nadat die maatregelen tijdig ongedaan waren gemaakt, deed de Amerikaanse economie het even prima en de president werd in 1972 triomfantelijk herkozen.

Na complexe internationale onderhandelingen werd besloten dat Bretton Woods inderdaad dood was en vanaf maart 1973 functioneerde een systeem van zwevende wisselkoersen, dat tot een verdere koersdaling van de dollar leidde. Niet alleen de rijke westerse industrielanden raakten in de jaren zeventig in de problemen. Na het herstel en de forse economische groei van de jaren vijftig en zestig kregen de Sovjetunie en haar Oost-Europese cliënten in de jaren zeventig last van een economische stagnatie die ten slotte dodelijk zou blijken te zijn. De planeconomie was in staat simpele groei te genereren, maar structurele economische veranderingen en technologische innovatie bleken niet mogelijk.

Een nieuwe radicaal-progressieve beleidsagenda

Onrust en spanningen in de binnenlandse politiek van vrijwel alle westerse landen leidden in de jaren zeventig tot de gestage corrosie van de keynesiaanse consensus, die ruim een kwart eeuw sterke economische groei had gebracht. Tussen 1968 en 1973 was er sprake van aanhoudende politieke onrust, niet alleen door opstandige studenten maar ook door de radicalisering van de vakbonden, die van mening waren dat de lonen waren achtergebleven bij de sterke economische groei, maar ook dat de arbeiders meer invloed zouden moeten hebben op de investeringsbeslissingen van het bedrijfsleven, die per slot van rekening ook voor hen van essentiële betekenis waren. Die ‘vermaatschappelijking van de investeringsbeslissingen’ kon geëffectueerd worden door de bezitsverhoudingen in het bedrijfsleven wezenlijk te veranderen. Het ging daarbij om de realisering van een deel van de radicale ideeën die in de tweede helft van de jaren zestig door ‘links’ waren ontwikkeld. In diverse landen, zoals Zweden en Nederland, werden plannen gemaakt om de arbeiders bij verdere groei te belonen met een aandeel in het bedrijf waar zij werkten. De werkgevers moesten daar vanzelfsprekend niets van hebben.

Op 1 oktober 1974 verklaarde de Nederlandse minister-president Joop den Uyl in een rede voor de christelijke werkgevers in Nijmegen lichtelijk provocatief dat de werknemers medezeggenschap zouden moeten krijgen over de investeringsbeslissingen. Zowel in Zweden als in Nederland zagen de werkgevers dergelijke voornemens als een aantasting van het Grote Compromis tussen kapitaal en arbeid. Ze konden zich vinden in de verzorgingsstaat en in een centrale rol van de vakbeweging in het maatschappelijk overleg, maar ze waren in het geheel niet van plan om hun meest essentiële beslissingsmacht uit handen te geven. Ze reageerden dan ook scherp en defensief.

Nog geen twee jaar later schreven negen captains of industry een open brief aan het kabinet waarin zij bezwaar maakten tegen de voorgenomen vermogensaanwasdeling, een regeling die de bedoeling had eventuele ‘overwinsten’ van de onderneming onder collectief beheer te brengen. Het leek de ondernemers helemaal geen tijd voor zulke experimenten. Het wetsontwerp werd nog wel ingediend, maar voor de val van het kabinet-Den Uyl niet meer in behandeling genomen. Het was een teken aan de wand dat Ruud Lubbers, de minister van Economische Zaken, die Nederland in de jaren tachtig op een ander, veel meer neoliberaal economisch spoor zou zetten, het wetsontwerp niet had medeondertekend. Dat de werkgevers zich vanuit hun perspectief benard voelden in deze jaren, valt wel te begrijpen. Terwijl de macro-economische perspectieven in decennia niet zo ongunstig waren geweest, werden zij geconfronteerd met regeringen die hun duidelijk niet gunstig gezind waren en die bovendien in rap tempo het overheidsbeslag op het bruto binnenlands product vergrootten door de bovenmatige groei van de verzorgingsstaat. Die groei van de collectieve sector deed zich eigenlijk in alle rijke democratische landen voor. Zowel in Zweden als in Nederland nam dat beslag toe tot meer dan 60 procent.

Hoewel men dat eigenlijk niet zou verwachten, deden zich ook in de Verenigde Staten vergelijkbare ontwikkelingen voor. Daar ging het dan wel niet over de ‘vermaatschappelijking van de investeringsbeslissingen’, maar wel over een omvangrijk nieuw regelsysteem. Ook dat was een product van de dominante linkse ideeën van de tweede helft van de jaren zestig. In de Verenigde Staten zou de backlash van de werkgevers uiteindelijk een politieke aardverschuiving veroorzaken.