Erik Nieuwenhuis

Een gat in de lucht

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Erik Nieuwenhuis 2010

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © Bloomimage/Corbis
Foto auteur © Kim Sauter
nur 301

isbn 978 90 468 0891 7

www.nieuwamsterdam.nl/eriknieuwenhuis

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010; Met ISBN 9789046809570

I t’s okay if you fall

You stumble, you get up. That’s all

– Steve Wynn

Op de tafel bij het raam staat een ontbijtbordje met een uitgedroogde appelflap erop. Denk aan Vermeer, het licht van links. De muren zijn wit. Dan kunnen de schoonmakers de besmette plekken makkelijker onderscheiden. Wie kamer H51 betreedt, kan de signalen niet missen. Grillige groene, blauwe, gele en rode lijnen voor hartslag, ademhaling, bloeddruk en zuurstof. Een zak vol pisgele vloeistof, een infuus, een glas met een sponsje op een lollystok. Buiten zou het nu moeten sneeuwen, maar het regent niet eens. Waaien doet het wel: de kruinen van de populieren in de ziekenhuistuin bewegen wild heen en weer. De verpleegster met het Slavische accent heeft anderhalf uur geleden voor het laatst haar hoofd om de deur gestoken. ‘Meneer slaapt,’ heeft ze in het dossier geschreven. Het ontbijt (twee bruine boterhammen, beker melk, plakje voorverpakte kaas, kuipje Becel, plakje ham en een minipotje abrikozenconfiture) staat nog op de kar. Ze werkt hier nog maar pas, maar ze heeft in haar geboorteland geleerd dat slaap in deze fase boven eten gaat. Uit de gang klinkt het opgewonden commentaar bij een sportwedstrijd. Skispringen.

Meneer is om 21.45 u. binnengebracht. Het personeel heeft zijn best gedaan. De nachtarts heeft vanochtend naar huis gebeld en laten weten dat de jaarwisseling rustig was. Zeven jongemannen komen niet onder aanvullende behandeling uit. Een zal zijn oog moeten missen, bij een ander is de duim preventief geamputeerd. De overige vijf zijn met pijnstillers en zalf naar huis gestuurd. Aan meneer heeft de spoedarts niet meer gedacht. Een vluchtige inspectie van de pupillen, een pijnprikkeltje, ademhaling. Allemaal helemaal niet zoals het wezen moest. Maar in de chaos van de nieuwjaarsnacht gaat het over prioriteiten. Er zijn jonge levens die om voorrang schreeuwen.

Fluisterend bezoek. Ze gaan zijn deur voorbij. Een knal gevolgd door het angstige blaffen van een grote hond. Aan zijn oren mankeert nog steeds niks. Maar de monitor bevestigt wat de verpleegster met het Slavische accent allang had gezien. De ademhaling is een kinderlijke schets van een berglandschap. Spitse pieken, afgewisseld met uitgestrekte, vredige dalen. Het zuurstofgehalte schommelt tussen weinig en veel te weinig. De lichaamstemperatuur is in de afgelopen tien uur gedaald van lichte verhoging naar 35.4. De luchtwegen borrelen als een defecte aquariumpomp. Hij heeft de kracht niet meer om de slijmprop in zijn keel weg te hoesten. Vanuit de gang klinkt de stem van een verpleegkundige die een boodschap inspreekt op een antwoordapparaat. Hij moet luid spreken om boven het joelende skispringpubliek uit te komen. Zijn spreeksnelheid verraadt routine, maar er is ook warmte in zijn stem. Als hij heeft opgehangen bedenkt hij dat hij beter ‘zo spoedig mogelijk’ had kunnen zeggen dan ‘z.s.m.’ Maar ze zullen het wel begrijpen.

‘Inmiddels wachten we allemaal gespannen op de 28-jarige Raikkonen wiens naam nog lang aan deze editie van het vierschansentoernooi verbonden zal blijven,’ zegt de commentator. ‘Een sprong van 83,5 meter in Oberstdorf overtuigde niet. Een schamele zevenendertigste plaats, voor het eerst niet bij de beste 25. Het houdt dit jaar niet over… En de vraag die ons allemaal bezighoudt: gaat hij het vandaag nog één keer laten zien? Yuri Raikkonen, de sympathieke leraar geschiedenis uit het Finse Tampere.’

Geruite sloffen en een vervilte pyjamabroek schuiven in gestrekte toestand door de deuropening naar binnen. Een donkerblauwe kamerjas volgt. Benige handen, zwart van de infuusprikken, duwen de rolstoel voort. Alles schudt aan man en wagen. De wangzakken hangen als de oren van een jachthond langs zijn kin. Hij draagt een bril die hem door de opticien aangeprezen zal zijn als ‘een eigentijds en tegelijk tijdloos montuur’. De man zou het goed doen in een documentaire over vergeten Nobelprijswinnaars. Alleen het ribfluwelen gleufhoedje zit in de weg. Dat is meer iets voor een gepensioneerde ijscoman.

‘Meneer? Meneer?’

Meneer slaat zijn ogen half op, maar slaagt er niet in ergens op te focussen. Tussen twee zuchten die van heel ver moeten komen, lijkt hij iets te zeggen. Oud? Hout? Koud? De man rolt zijn wagentje naar het bed.

‘Heeft u al een beslissing kunnen nemen?’ vraagt hij. Hij kreunt. ‘Nee, zegt u maar niets. Het zijn geen kleine uitgaven. Wij hoeven elkaar niets wijs te maken. De crisisjaren meegemaakt, de oorlog. Wij kennen de waarde van het geld. Zal ik u eens wat vertellen: ik gooi nog geen touwtje weg. Als je honger hebt gekend, echt gebrek hebt geleden, dan krijg je daar oog voor. Dan laat je je niks in je handen duwen. Is het niet zo? Ik zag het meteen. Zal ik zeggen waar ik het aan zag? De stugheid van het weefgoed. Kwaliteit, buurman! Mag ik vragen wat dat gekost heeft? Nee, laat me raden. Minstens achttien guldens, zeg eens dat het niet zo is? Het is mijn werk, buurman, ik zie die dingen. Ik wed dat u zweert bij kreukloos linnen en naar het werk de wollen overjas? Een duffel voor de eindeweekse wandeling? Is het niet zo? We krijgen mooie boorden binnen, meneer, gesteven en vetwerend. Mag ik u noteren voor een dozijn?’

Hij opent zijn ogen opnieuw en deze keer blijven ze open. Hij staart in een gele mist. Het kussen zit als een valhelm om zijn hoofd geklemd. Maar in het centrum van zijn blikveld hangt een wissellijst met ziekenhuiskunst. Overwegend groen, met accenten in gentiaanblauw, oudroze en plekken wit. Op een aan de muur bevestigd kaartje van dik karton staan titel en maker. Hij ziet het hele kaartje niet. Wat geeft het? Het zou ook in zijn beste dagen niet bij hem zijn opgekomen de tekst te lezen. Het schilderij heet Transit, de maker Halbert Wassink. Zijn ogen vallen langzaam dicht.

Patiëntendossier (Man. Geb.dat. onbekend)

31 dec. 21.30 u.

Verward, wel aanspreekbaar. Roker. Geen allerg. bekend.

1 jan. 0.30 u.

Toestand verslechterd. Bloedafname.

4.30 u.

Gezien door zaalarts. Longen zorgw. Hart zwak. Algehele malaise. CT? Bloeduitslag afwachten. Zoutoplossing.

6.30 u.

Meneer klaagt over pijn in de buikstreek > zetpil morfine 10 mg.)

8.30 u.

Reflexen (nagelriem, pupillen) aanwezig. Vraagt naar ‘Ansje’?

11 u.

Geen bijz.

11.30 u.

Geen lunch aangeboden.

12.30 u.

Gezien door zaalarts. Lichaamsfuncties nu hard achteruit. Vraagt naar ‘Bennie Koeman’? Merkbare pijnbeleving. > zetpil morfine 20 mg.

13.30 u.

Niet aanspreekbaar. Liederlijke taal, afgewisseld met morfineuze flarden. Vraagt naar Nico Haak?

‘U woont hier leuk, buurman. Smaak verloochent zich niet. In ons beroep ben je kind aan huis in de zogezegd hogere kringen. Maar een smáák, meneer. Och-och-och. Vergulde lijsten met broddellapjes, geverfde fruitkistjes en gatenplanten in een zinken emmer. En wel Lundiatafels van zeshonderd guldens en een kast van een kleurentelevisie. Wat een armoe! Niet alles is voor geld te koop, buurman. Vergis ik me, of zwaait hier de vrouw de scepter over de binnenboel? Dacht ik wel, dácht ik wel. De kunst van het weglaten, daar herken je de echte dame aan. Sober, smaakvol. Een fijn stukje kunst aan de muur en degelijkheid in de textiele sfeer. Ik heb ze vaak genoeg zien scharrelen hoor. Bij de Wibra. De Wibra! Ziet u eens hier, wie hoge gasten krijgt, serveert de zwezerik niet op kampeerbordjes. Waar of niet? Dat Wibragoed slijt de vrouw – schei toch uit – onder de handen weg. Dan zeg ik: heb de moed voor kwaliteit te kiezen. Maar wat weten de mensen d’r nog van? Plastic beslagkommen! Messenleggers? Ze lachen je uit, meneer.’

Hij beweegt zich langzaam naar het raam. ‘Een goede huisvrouw kent de noden van haar man. Die bereidt met evenveel liefde en gemak een eenvoudig gehaktballetje als een Indische rijsttafel. Rustig hier trouwens, als ik het zo zeggen mag. Overal dat boenkeboenkeboenk altijd, wat vinden ze d’r aan? De jeugd is de jeugd, meneer, en wij zijn ook jong geweest. Pennsylvania 6-5000. Wij hadden het niet breed in die tijd, mag u best weten, maar de nieuwste van de Millers, daar wist je toch aan te komen. U toch ook. Meneer? Maar ik heb het niet zo op die beat, ik zeg het zoals het is. Waarom moet een mens, zeg ik, luisteren naar die rampestampmuziek als hij er enkel opuit gaat voor een nieuwe pullover? De mensen zijn vergeten wat stilte is en de Hollandse zanger kent zijn eigen taal niet meer. En de vrouwtjes, wat zal ik u van de vrouwtjes zeggen? Een en al opzichtigheid in d’r uiterlijk, maar thuis de boel verslonzen. Je gunt ze d’r verzetje, toneelclub, de dinsdagavondbingo, een huis vol tupperware, maar als je thuiskomt wil je de boel aan kant, de kinders in pyjama en notemuskaat op de bloemkool. Ze doen maar. Maar na de koopavond ga ik tot de vrouw in, vrijdagavond als vanouds. Ik hou van een vrouw die rein is op zichzelf, schone nagels, proper voorkomen. En een royale boezem, nooit wat te klagen gehad, wat dat betreft. Dame aan tafel, nou ja de rest weet u… Staat u mij toe…’

De man met de gleufhoed zet zijn tanden in de appelflap. Zo gaat het in kamer H51, op 1 januari om 15.20 uur. Wie er oor voor heeft kan er een kleine symfonie in horen. De textielhandelaar smakt, de verpleger heeft de tv wat harder gezet, en ‘doodsreutel’ is een heel goed woord voor de ademhaling van meneer. Wie ze lezen kan, ziet in de dansende lijnen op de monitor in een oogopslag het noodlottige patroon van de stervende. Ante mortem, heeft de verpleegkundige die op de gang met gebalde vuisten naar het skispringen kijkt, geleerd. Wat zich in het hoofd van meneer afspeelt, daar laat zich weinig zinnigs over zeggen. Ziet hij alpenweiden in zijn ijldromen? Wandelt hij hand in hand met Ansje door de krakende sneeuw? En zo ja, wie ís Ansje? Voelt hij, zoals dat heet, zijn einde naderen?

Helmut Kreutzer is voor het oog van de wereld op het hek gaan zitten. Intuïtief schakelt de regisseur van het omgevingsbeeld, via de deinende menigte rond de landingsplek langs de schans, naar de stoïcijnse springer. We eindigen met een close-up. Knappe jongen, tenger gebouwd. Zijn halve gezicht gaat schuil achter een blauwglanzende zonnebril. Je kan niet zeggen dat hij een ontspannen indruk maakt, maar ongewoon nerveus, dat nou ook weer niet. Over een paar seconden glijdt hij met een vaart van rond de negentig kilometer per uur het zuigende gat van Garmisch in. Dat roept spanning op, zelfs bij de meest ervaren springer. De commentator is er niet bij met z’n gedachten. Hij denkt koortsachtig na over wat hij zo dadelijk moet zeggen over de afwezige Raikkonen. Wat kán hij zeggen? Raikkonen is getrouwd en monogaam. Van zijn lerarensalaris en sponsorgeld rijdt hij een Citroën C5. Een mooie auto met veel extra’s. De meeste van zijn collega’s kunnen zo’n auto niet betalen, al zouden ze willen. Op de wereldranglijst van skispringers neemt Raikkonen na een veelbelovende start een bescheiden plaats in. Maar daar merk je in de lerarenkamer weinig van. Directie en collega’s, conciërges en de medewerkers van de koffiekamer: allemaal dragen ze Yuri op handen. Het voltallige personeel van het Sibelius-college zit elk jaar weer voorovergebogen op de bank, de ogen strak op de buis. Bij hen kan Yuri eenmaal terug in Tampere zijn verhaal straks wel kwijt. ‘Meteen als je opwipt van de balk voel je: dit wordt hem, of dit wordt hem niet.’ Uit het groepje luisteraars dat om hem heen dromt zal een bevestigend hummen opstijgen. Ze hebben het gezien.

Cultuurmanager Meertien Lamar ziet het ook. Vanaf een ingewikkelde bank op een woonboot in Amsterdam-Centrum. Buiten miezert het. Hondsbrutale meeuwen schijten het drijvende terras vol. Een kleumend echtpaar glijdt voorbij in een bootje, te idioot voor woorden, en schreeuwerige klootzakjes smijten de ene na de andere kanonslag in de plomp. Het platte beeldscherm – veel te duur, veel te vroeg gekocht – hapert. Hij voelt de spanning. Een skispringer, twee seconden voor de afsprong. Een sprong waar meer van afhangt dan van de dagopbrengst van de Turkse avondwinkel om de hoek.

Hoewel Lamar een – in zijn beroepsgroep ongebruikelijk – gebrek aan belangstelling heeft voor jongemannen in strakke broekjes, kan hij zijn ogen niet van de jonge skispringer afhouden. De zorgvuldig geschoren kin. De gezonde rode wangen: geen spoor nog van rimpelvorming. De mond halfopen, maar niet op een onnozele manier, gretig eerder. De springer gaat efficiënt om met de zuurstofinname, zo ziet hij dat. Zo’n jongen zal zeker zijn beslommeringen hebben, maar op dit moment zijn zijn doelen helder. Springen. Zo lang mogelijk in de lucht blijven. Niet vallen en met goed resultaat het einde van de uitloopbaan bereiken. Lamar moet een opkomend gevoel van afgunst onderdrukken. Is hij zo’n oude man aan het worden die jongemannen haat, alleen omdat ze jong zijn? Hij hoopt van niet. Heel misschien kan hij dit moment gebruiken voor zijn nieuwjaarstoespraak. ‘Subsidie-wise is het een goed jaar geweest voor Kunstbaan. En met betrekking tot het jaar dat komt, roep ik bij jullie graag het beeld in herinnering van de skispringer in de seconden voor de afzet. Hij zet zijn masker recht, strijkt de plooien in zijn pak glad, haalt nog eens diep adem. Hij weet dat hij het verdient om daar te staan. Maar hij weet ook dat hij het vertrouwen van zijn sponsors met elke sprong opnieuw moet bevestigen.’ Geen onaardige metafoor. Als hij niet aan de bank gekluisterd was geweest door een kater van olympisch formaat, zou hij zeker op zoek zijn gegaan naar een stuk papier en een pen.

De vertraagde golfslag van het langsvarende nieuwjaarsschuitje doet het woonschip deinen. De kachel staat te hoog, het geluid van de tv suist om zijn oren en zijn oogleden fladderen. Lamar braakt in een viezige schoonmaakemmer die hij zwakjes omklemt. Hij kent zijn katers. Het feesteten van de avond ervoor is er al uit. Er komen nu alleen nog zure, gele draden gal. De pijn die de plotselinge samentrekking van middenrif en buikspieren teweegbrengt, verbaast hem elke keer weer. Nee, hij haat de jonge springer niet. Hij zou er veel voor overhebben om een blakende jongeman te zijn met overzichtelijke ambities. Een skispringer desnoods. Maar met het aanbreken van deze eerste januaridag is de gedachte ‘volgend jaar word ik vijftig’ een grauwe waarheid geworden die paniekgevoelens in hem wakker maakt. Onder andere omstandigheden blaast hij zulke gevoelens weg op zijn BMW R50(bouwjr. ’57, van eerste eigenaar, motor 100%, alle originele boekjes aanwezig). Vanwaar hij zit, kan hij de motor op de kade zien staan. Er hangen druppels aan het zadel. Voor zijn doen heeft hij hem altijd aardig onderhouden. Maar de spaken zijn dof en de verchroomde delen blinken niet naar behoren. Lamar was tweeënveertig toen hij hem kocht. Even verderop langs de gracht heeft hij vanaf het brede zadel van de BMW de naamvergeten studente in het zijspan voorgesteld aan zijn eerste vrouw, Marijke. Ze was drieëntwintig, dat weet hij nog wel.

De commentator is blij met de afwezigheid van Yuri. Het is de zestiende keer dat hij het nieuwjaarsspringen verslaat en het is elke keer weer een grotere opgave om de lange pauzes tussen twee sprongen vol te praten. Wielrenners hebben allemaal een verhaal. Golfers hebben een levensgeschiedenis, en zelfs over schaatsers en volleyballers staat altijd wel iets in het persdossier. Maar skispringers? Als je geluk hebt, tref je er eens een die gevallen is en na talrijke operaties en botbreuken weer is opgestaan om het springen te hervatten. En vroeger had je Eddy the Eagle natuurlijk, de clown en outsider die elke sportcommentator nodig heeft om de stemming erin te houden. Over skispringers valt weinig te vertellen. De ene keer springen ze wat verder dan de andere. Ze groeiden op in Oostenrijkse, Poolse of Tsjechische bergdorpjes en stonden op hun derde al op de ski’s. Het zijn bakkerszonen, slagerskinderen of nazaten van skispringers waar ook al geen ruk over te vertellen valt. Dopingaffaires, transfersommen, saunaschandalen, sekse-operaties: niets van dat al. Brave jongens die hun best doen en zich er maar al te zeer van bewust zijn dat hun leven als springer eindig is. Die daarom naast het springen hun studie niet verwaarlozen en fijne afspraken hebben gemaakt met hun werkgever. Verhalen die je één keer per wedstrijd kunt aanroeren. De rest van de tijd zit je vast aan de uitvoering van de sprong. Je kunt tussendoor voor de nieuwe kijkers een keer uitleggen wat een telemarklanding is. Je mompelt eens wat over de windrichting, de elegantie van de sprong, het kritisch punt dat tegenwoordig jurypunt heet. Maar verder moet je het hebben van je timing. Je moet stiltes laten vallen die zuivere sportieve belangstelling suggereren. De onverwachte afwezigheid van Raikkonen is een geschenk uit de hemel. Het brengt een element van spanning in de wedstrijd die het verder moet hebben van gekken die op ski’s van een belachelijk hoge schans glijden en na een paar seconden weer op de grond staan. Van tevoren had geen mens durven voorspellen dat de naam Raikkonen zo vaak zou vallen in het commentaar. Hij is allang geen favoriet meer en voor een glansrol als underdog is hij gewoon te goed. Het zijn de geboren winnaars en de geboren verliezers die het publiek aanspreken. Yuri hoort tot geen van beide categorieën. Misschien zijn er aanknopingspunten voor een korte uitweiding over Yuri’s persoonlijk leven. Maar daar weet de commentator niets van. En als hij er iets van zou weten, zou hij het verzwijgen. Niemand zit te wachten op intieme details uit het leven van een middenmoter. Hooguit de sponsor die zijn logo graag in een glimmend blad terugziet in combinatie met een gedeukte Porsche. Of in een programma over de losse zeden van bijna-beroemdheden.

Halbert Wassink moet altijd even nadenken als iemand hem vraagt wat voor werk hij doet. Hij heeft liever niet dat mensen ernaar vragen, want hij weet wat ze willen horen. Met de bezigheden waarover hij belasting, pensioen en premie volksverzekeringen betaalt, vult hij maar een klein deel van zijn dagelijks leven. Hij heeft er geeneens een hekel aan. Hij wil geen man zijn die zich verontschuldigt voor wat hij doet. De serveerster die eigenlijk actrice is, is op het moment dat ze jou je koffie voorzet gewoon de juffrouw van de koffie. Journalisten die eigenlijk liever een boek zouden schrijven zijn in Halberts ogen fantasieloze mensen. Je bent wat je doet. En als je in afwachting van de Grote Inspiratie voor het geld over pottenbakkers en buxuskwekers schrijft, dan schrijf je hoe dan ook het verhaal van je eigen leven. Hij, Halbert Wassink, kan niet leven van wat zijn doeken opbrengen. Maar hoor je hem daarover klagen? Hij kan ook niet rondkomen van zijn wandelingen door de Bloemendaalse duinen. Toch zou hij niet Halbert Wassink zijn als hij niet om de zondag drie uur met meneer Woltingh door duin en bos kuierde. Maar voor wie het per se wil weten: Halbert Wassink (1965) studeerde af aan de kunstacademie in Kampen, richting vrije schilderkunst, exposeert regelmatig in verpleeghuizen en instellingen, is lid van de Socialistische Partij en werkt (0,5 fte) als alfahulp in de thuiszorg. En in die hoedanigheid is hij in contact gekomen met mevrouw Zoltana, aan wie hij vandaag, ondanks de vlammende pijn in zijn botten, een bezoek brengt dat hij niet kan declareren.

Mevrouw Zoltana spreekt geen Nederlands. ’s Zomers beweegt ze zich met haar looprek door de tuin en heeft ze een dagtaak aan het onderhouden van haar rozen. In de winter zit ze in een elektrisch bedienbare stoel die ze met een bijdrage van het ziekenfonds heeft gekocht. Ze kan erin liggen, ze kan rechtop zitten en als ze hem in de voorste stand zet, geeft de stoel haar net dat zetje dat ze nodig heeft om op te staan. Als de bel gaat, heeft ze een paar minuten nodig om bij de deur te komen. Het gebeurt maar zelden dat het bezoek alweer vertrokken is tegen de tijd dat ze de voordeur heeft opengedaan. En trouwens: zo vaak wordt er niet aangebeld.

Ze klapt blij in haar handen als ze hem in de deuropening ziet staan. Ze omhelzen elkaar voorzichtig. ‘Gelukkig nieuwjaar,’ zegt Halbert. ‘Ja ja,’ zegt mevrouw Zoltana. Ze duwt haar looprek terug naar de huiskamer waar de thermostaat – zomer en winter – op 23 graden staat. Halbert volgt haar, op weg naar de woonkamer behendig steunend op de radiator en de gangkast. In het open keukentje zet ze een ketel water op en ze gebaart dat hij moet gaan zitten. Hij maakt een poetsgebaar. ‘No no!’ zegt ze. Hij is de dag na Kerst nog geweest. Alles ligt nog op zijn plaats, en alleen op het altaar met de foto’s van haar man en zoon is een dun laagje stof te zien. De televisie, een breedbeeldbak, staat op z’n hardst. Mevrouw Zoltana heeft een voorkeur voor kwisprogramma’s en bollywoodfilms, maar vandaag kijkt ze tot zijn verrassing naar het nieuwjaarsspringen.

‘Handsome men! Strong!’ roept ze vrolijk als ze Halberts verbaasde blik ziet. Hij haalt de theepot en de glazen uit de keuken. Hij heeft oliebollen meegebracht. Ze ruikt en kijkt hem vragend aan. ‘No pork?’

Halbert schudt zijn hoofd en haalt zijn camera uit zijn tas. Mevrouw Zoltana duikt dieper weg in haar shawl, maar hij ziet haar ogen stralen. Ze gaat recht tegenover de tv zitten. Het sneeuwlandschap op de beeldbuis zet haar gezicht in scherp droomlicht. Niet flitsen, denkt Halbert. Hij zakt moeizaam door zijn knieën, aarzelt even, kreunt en zoekt dan een invalshoek die recht doet aan de tekening op haar gezicht. Net even buiten het centrum van het beeld ziet hij hoe een skispringer in een felroze pak zijn ski’s op de schouders hijst.

Ze vindt hem een lieve jongen. In haar geboorteland heeft ze ook zulke jongens gekend. Meestal getrouwd. Dansers, toneelspelers, soms de zoon van een kruidenier. Toen ze nog een meisje was, viel haar alleen het ontbreken van hun begerige blikken op. Later heeft ze van meneer Zoltana geleerd dat zulke jongens nooit naar meisjes kijken. Dat ze lager dan de honden zijn. Zulke overtuigingen koestert mevrouw Zoltana allang niet meer. Als je de nabijheid van zulke jongens niet kunt verdragen, is het in het nieuwe land moeilijk een ziek been te laten verbinden of een vlucht met de nationale luchtvaartmaatschappij te maken. Ze heeft hem op de foto gezien, in zwembroek aan de hand van zijn moeder. Het lot heeft haar en Halbert in dit stenen huis bij elkaar gebracht. Het heeft geen zin daartegen in opstand te komen. Dat weet ze ook allang.

De wandkleden met Arabische letters zuigen het licht uit de middag, maar het Zuid-Duitse zonlicht komt via de satelliet nauwelijks vertraagd binnen. Haar oude handen glimmen van de rozenglycerine. Op het lage bijzettafeltje liggen een rol San Franciscobiscuits en een pak stroopwafels op een Engelstalige krant. Uit een smal zwart vaasje steekt een nylon tulp. Het geschilderde portret van de man met de gepunte snor stelt haar overleden echtgenoot voor. Of een parlementslid uit haar geboorteland, in hoopvoller tijden. Misschien wel allebei. Halbert weet weinig van de geschiedenis van mevrouw Zoltana. Maar hij weet wel dat er in Nederland chirurgen in de spoelkeuken van McDonald’s werken. De met perkament overtrokken lamp, van de Xenos, heeft hij zelf ook. Maar de stoelen rond de tafel moeten origineel zijn. Lange, kaarsrechte rugleuningen. Geborduurd gouddraad in sleets pluche. Eén stoel, haar stoel, de stoel waaraan ze ’s middags haar curry eet, is wat versletener dan de andere. Het tafelkleed lijkt op een van de honderd omslagdoeken die ze in de kast heeft hangen: bloemen, kwastjes, gouden glitter. Ze laat zich frivool onderuitzakken. Haar knieën zijn opgezwollen en haar spataderen zien er nog beroerder uit dan tijdens zijn vorige bezoek.

Als je het de schoonmoeder van Raikkonen vraagt, is er in heel Tampere geen hulpvaardiger jongeman dan Yuri. Ze heeft geen rijbewijs. Daarom heeft hij haar en haar zwangere dochter Virpi de volle tweeduizend kilometer naar Zuid-Duitsland gereden. ‘Hij hoort dan misschien niet bij de wereldtop,’ zegt ze weleens, ‘maar als het om een helpende hand gaat, laat hij de hele sportwereld achter zich.’

Onderweg in de Citroën heeft ze zich verdiept in de werking van haar kerstcadeau, een digitale camera (20x optische zoom). Dat het sporticoontje op de programmaknop een afdalende skiër voorstelt, zal wel toeval zijn. Ze is vastbesloten ten minste één goede foto te maken, die ze later aan haar kleindochter kan laten zien. ‘Jij zat nog in mama’s buik,’ zal ze zeggen, ‘maar je wás erbij en alle mensen in heel Europa keken op dat moment naar jouw papa.’

Bertus Hollewege (Nagele, 29 augustus 1964) werkt als filiaalmanager bij de Kwikfit in Emmeloord en heeft zichzelf in zijn vrije uren viool leren spelen. Zijn collega’s zeggen dat hij een mooie stem heeft en op de bruiloft van zijn zus heeft hij met orkestband de Bolero gespeeld. Op zijn iPod staat tachtig gigabyte aan Nederlandstalige muziek die hij via een zelfingebouwd docking station over de luidsprekers in zijn auto kan afspelen. Waar hij naar luistert, hangt helemaal van zijn humeur af. Sommige nummers van Hazes vindt hij muzikaal erg goed, maar bij Hazes’ teksten voelt hij weinig. ‘Ik was jaren vrijgezel, zat dan alleen in een hotel’ is in zijn ogen vergezocht gerijmel. Als je het Bertus vraagt, komt een vrijgezel juist betrekkelijk weinig in hotels. ‘Schoon wijveken’ en ‘Jef’ van Yvan Heylen vindt hij prachtig, vanwege de rauwe toon en de onverbloemde passie. ‘Ik wil jou’ van Polle Eduard, ‘Het dorp’ van Wim Sonneveld en ‘Het is stil in Amsterdam’ van Ramses Shaffy doen hem veel meer.

Over Marie-José, de internetdate met wie hij de afgelopen twee nachten heeft doorgebracht, moet hij nog eens goed nadenken. Aan de ene kant vindt hij het jammer dat hij zijn vader heeft beloofd de hond op 1 januari op te komen halen. Het heeft lang geduurd voor hij na zijn scheiding weer het zelfvertrouwen kon opbrengen om zo intiem te worden als hij de afgelopen nacht met Marie-José is geweest. Zijn lichaam tintelt nog na van haar aanrakingen, en als hij het had kunnen regelen was hij graag nog wat blijven plakken. Aan de andere kant zijn er wel wat dingetjes aan haar waar hij in alle rust nog eens over na wil denken. En als Bertus Hollewege na wil denken, stapt hij in zijn Toyota. Geen plaats op de wereld waar hij zo weinig wordt afgeleid door impulsen van buitenaf. Sturen en gas geven.

Dat ze in Zeeland woont, vond hij meteen een plus. Het deed hem denken aan het margarinemeisje van Jaap Fischer: ‘En ze knipoogde al naar me/ honingzacht en suikerzoet.’ Hij houdt van autorijden, vooral in de winter als het vroeg donker is en de lampjes in verre kerstbomen langs de snelweg schijnen. En hij houdt ervan om onderweg te zijn naar iemand om wie hij geeft. Hij voelt zich graag een man op wie gewacht wordt. Rijden over uitgestorven vierbaanswegen, tanken op waterkoude tankstations, een hamburger en een kop koffie in het schrale binnenlicht van de Corolla, de ANWB-borden die aangeven hoeveel kilometer nog tot Vlissingen, het zijn allemaal krachtige symbolen van hoop die bij aankomst meestal in tien minuten verdampt.

Dat ze van Bløf zou houden, had hij wel verwacht. Dat de foto’s die ze hem stuurde allemaal minstens vier jaar oud zijn ook. Het treft dat hij niet van strandmeisjes houdt, maar van bleke vrouwen in donkere kleren. Dat ze naar margarine rook, zal inbeelding zijn geweest. Maar de fles Chanel no. 5 op het tablet in de badkamer heeft hij met eigen ogen gezien. Een luchtje voor oude wijven, weet hij. De zelfgebakken appelcake en de aardappelsalade waren meer dan dik in orde. Ze hebben een spel gespeeld dat ‘Set!’ heet. Hij had er nooit van gehoord, maar hij heeft gewonnen, meteen het eerste potje al.

Er zijn wat kleine dingen waar hij aan zal moeten wennen. Ze eet geen vlees, maar ze draagt wel leren laarzen waar een kwart van het huidoppervlak van een buffel in verwerkt is. Ze zegt ‘mama’ en ‘papa’ als ze ‘mijn vader’ en ‘mijn moeder’ bedoelt. Bovendien heeft ze nooit van het Cocktail Trio gehoord. Zijn therapeute zegt dat een relatie tussen gelijkgestemden niet alleen een utopie is, maar sterker nog: een onmogelijkheid. ‘Utopie’ moest hij opzoeken. Maar ook zonder hulp van het woordenboek had hij wel begrepen wat ze bedoelde. Hij draait met zijn duim over de kiesschijf van zijn iPod. De Poema’s.

Ze kwam niet op het juiste moment
En dat kan me ook niet schelen
Want meer nog dan ik eigenlijk toegeven wil
Zij maakt het verschil

Hij zou nu graag aan Marie-José denken, maar zijn gedachten zijn bij zijn ex-vrouw Dieudonnée. Het zijn niet de kleine dingen die hij aan haar mist. Dat ze weet dat hij wel kaas lust, maar geen komijn, dat hij de cd-speler wat harder zet als ‘Danielle’ van Raymond van het Groenewoud op staat, dat ze weet dat hij bij bloeiende kastanjebomen altijd aan de dood denkt. Dat zijn dingen die je op een briefje kunt schrijven en uit je hoofd kunt leren. Het pijnlijkste gemis is puur lichamelijk. Het kost jaren voor je weet waar je in bed je benen moet laten, in welke kromming of holte je je handen kunt verbergen. Hoe aan te geven wanneer het tijd is om te slapen en wanneer het bedlampje nog even aan mag blijven. Soms verlangt hij ernaar gewoon wat te dobberen.

Misschien klinkt het wat simpel
Maar alles wat ik horen wil
Zij maakt het verschil

Hij zet de muziek uit. Hij is geen kerkganger, nooit geweest. Het verzoek of hij met haar ouders de avonddienst wilde bezoeken heeft hij afgewimpeld. Ze heeft lieve ogen, ja sorry, lieve ogen, andere woorden heeft hij er niet voor. ‘Een man,’ zegt zijn therapeute, ‘zoekt in zijn partner wat hij bij zijn moeder heeft gemist.’

In de winter is er in Tampere weinig te doen. Yuri probeert zo vaak hij kan naar Lahti te rijden om zijn sprongtechniek op peil te houden, maar buiten de weekends krijgt hij het alleen dinsdags voor elkaar bij licht heen en terug te rijden. De andere dagen schaakt hij om geld in een Lappentent aan de rand van de stad. Hij heeft er geleerd dat het de Lappen hier de pis niet lauw maakt of je ze Lappen of Samen noemt. En dat sommigen van hen aan de schaaktafel een tegenwoordigheid van geest tonen die hij bij zijn gestudeerde collega’s maar zelden ziet. Er wordt stevig gerookt en gedronken, soms ook door hemzelf, maar de thuisbrouwsels laat hij altijd aan zich voorbijgaan. De Lappen lachen om zijn sobere levensstijl, maar het feit dat hij nooit heeft hoeven lenen en nooit zijn horloge of auto heeft moeten achterlaten om zijn schuld af te lossen, dwong ook respect af.

Tot hij in november ineens tegenover de IJslander zat. De meeste Lappen gaan de confrontatie met Eiriksson liever niet aan. Ze doen laatdunkend over zijn gebrekkige kennis van de schaaktheorie, schelden op zijn lompe manier van zetten, zijn gebrek aan manieren en zijn domme uiterlijk. Maar intussen is iedereen wel iets aan hem kwijtgeraakt: een sneeuwscooter, een partij bevroren garnalen, geld, veel geld soms, en een nacht met het meegekomen vriendinnetje. Die nacht wordt nooit geconsumeerd, maar de diepe vernedering houdt de getroffen Lap voor altijd uit de buurt van de machtige IJslander. Yuri zelf is geen slechte schaker, maar hij heeft nooit het vertrouwen gehad dat er ooit meer dan een eenmalige remise tegen de IJslander in zou zitten. Dat hij de uitdaging toch aan is gegaan, is niets dan volledige roekeloosheid. Hij ziet het ook bij andere springers. Op een gegeven moment is het gevoel van gevaar geweken en liggen de sportieve grenzen vast. Je springt één keer 128 meter, maar de twintig sprongen erna kom je nooit verder dan 105. Hij kent twee springers die voor dezelfde sponsor uitkomen, die beiden ’s zomers in een Hummer door de bossen jagen. En er is een Oostenrijker die met een sportvliegtuigje onder hoogspanningskabels door vliegt. Hij heeft één ding met ze gemeen: hij kan niet leven zonder de voortdurende prikkel van uitdaging. Door te flirten met alles wat zijn val kan betekenen, bevestigt hij dat hij nog overeind staat. Hoe groter het gevaar, hoe rechter zijn rug, hoe vaster zijn overtuiging dat hij waarachtig leeft. Misschien is dat wel wat hem ooit tot het springen heeft bewogen. En al is elke sprong anders en kan iedere verkeerde windvlaag hem zijn nek kosten: hij is nog nooit gevallen. De gevaren van het springen zijn te nietig voor de bevestiging van zijn bestaan.

Hij zet hoog in tegen Eiriksson en tot zijn genoegen gaat dat een paar avonden goed. Maar op de derde avond overspeelt hij zijn hand. De IJslander zet een doorzichtig valletje op om zijn toren te verschalken en in zijn haast te bewijzen dat hij Eiriksson doorheeft, ziet hij een dwingend mat in twee zetten over het hoofd. Hij weet zeker dat Eiriksson het ook niet heeft gezien, maar het halve maandsalaris is hij kwijt. In zijn haast het bedrag terug te winnen, voelt hij de opwinding van vroeger, het jongehonderige gevoel dat alles mogelijk is. Het verzacht de pijn van de ontdekking dat 128 meter voor altijd het aan zijn naam verbonden hoogtepunt zal blijven. Hij geniet op een vreemde manier van de treurigheid van het schaakcafé, het ontbreken van alle glamour of ambitie om de tent wat sfeervols te geven. De lampenkappen van rendierhuid, de houten tafels met sporen van uitgedrukte peuken en de met plastic overtrokken behangtafel die voor bar moet doorgaan – het brengt de ruimte terug tot haar naakte essentie: hier wordt gedronken en gespeeld in een ruimte die beschermt tegen de winterkou. Niks meer, niks minder. Als hij van de schans komt, houden de mensen verwachtingsvol hun adem in. Hier, in de verstikkende walm van veertig rokende Lappen, ademt iedereen gewoon door. Hier kan hij op zijn gemak langs de afgrond scheren, zonder dat de wereld meekijkt. Het valt hem alleen tegen dat de val hier zo snel op de afsprong volgt en dat er maar geen einde aan lijkt te komen. Eind november offert hij twee kostbare trainingsdagen op aan het bestuderen van het damegambiet waar de IJslander hem telkens in wist te dwingen. Ongelukkig genoeg wint hij daardoor een partij en dat maakt hem overmoedig. De eerste dinsdag van december landt hij ook nog eens ongelukkig op zijn enkel, en hoewel de verenigingsarts hem bezweert dat hij er het vierschansentoernooi wel mee zal halen als hij zich braaf aan het revalidatieprogramma houdt, besteedt hij de vrijgekomen tijd aan het voorbereiden van de partijen tegen Eiriksson. Steeds meer mensen verzamelen zich rond de tafel. Er wordt om steeds grotere sommen gespeeld en steeds meer gedronken. Die donderdag kookt de testosteronketel over. Het is al ver na de officiële sluitingstijd, de rolluiken zijn neergelaten en om de politie niet te alarmeren heeft de kroegbaas kaarsen aangestoken. Er wordt gespeeld om duizend euro, voor geen van beide spelers een bedrag om van in paniek te raken. Maar als hij voor de tweede keer remise aanbiedt – het is een bloedeloze partij, het is al laat en Virpi wacht – zegt Eiriksson dat hij het aanbod niet kan aannemen.

‘Kijk, Yuri,’ zegt hij vriendelijk terwijl hij gebaart dat er iets te eten en te drinken moet komen voor hen beiden, ‘je bent gebonden. Er is een vrouw die op je wacht, een zwangere vrouw nog wel, als ik me goed heb laten informeren.’ Er worden twee bordjes met brood en worst en twee limonadeglazen met wodka op tafel gezet. Ze heffen het glas. De Lappen applaudisseren: het zijn mannen die elkaar begrijpen.

‘Een zwangere vrouw gaat eisen stellen,’ zegt Eiriksson, ‘die wil dat je op tijd thuis bent. De vliezen kunnen breken. En trouwens: als het kind er straks is, dan ben jij zo onmisbaar dat echtscheiding dagelijks op de loer ligt. Je kunt alleen maar falen, leer dat van iemand die het heeft meegemaakt. En als je thuis niet durft te falen, dan krijg je buiten niks voor elkaar. Dat maakt je ongeschikt als gokker en koffiehuisschaker. De mensen ruiken aan je of je wat te verliezen hebt.’

Hij neemt een slok wodka, knijpt even met zijn ogen en vloekt in het IJslands. ‘Ik ruik het aan je. Je hebt talent maar geen karakter. Je durft niet te winnen en je durft niet ten onder te gaan. En dat zeg ik allemaal als fan, als inwoner van Tampere, geboorteplaats van de grote Raikkonen die acht jaar geleden 100 meter sprong op de schans van Oberstdorf.’

‘128.’

‘100, 128… laten we niet moeilijk doen over details. Een eenmalige grootse prestatie, gevolgd door een sportcarrière van tegenvallers en middelmatigheid, dat is de hoofdlijn. Het talent is er een beetje, maar de wil om te triomferen ontbreekt. Eet je broodje eens op, wil je d’r geen zuurkool bij? Dat haalt de smaak van de worst enorm op. De wil om te triomferen, zei ik, die is er niet. En waarom niet? Omdat je bang bent om ten onder te gaan en daarom te veel moet investeren in het behoud van je zekerheden…’

‘Allemaal waar, maar als je mijn remise afwijst, dan ben jij nu toch echt aan zet.’

Zonder nadenken, zonder ook maar naar het bord te kijken, schuift Eiriksson zijn c-pion naar c4. ‘Zie es,’ gaat hij verder, ‘het is de vraag aan wie je je wilt spiegelen. In het gekkenhuis wemelt het van de napoleons en jezussen. Je bent een intelligente jongen, dus ik hoef jou niet uit te leggen hoe dat komt.’

‘Doe toch maar.’

‘Allemaal sukkelaars, tweede, derde garnituur, die er ooit van droomden iets te betekenen. Ze fantaseren voor zichzelf het allerhoogste, terwijl hun ware roeping op de papierafdeling van het warenhuis ligt. Mooi verantwoordelijk werk, zou ik zeggen. Sommige mensen hebben papier nodig om op te schrijven of te tekenen. En jij kunt ervoor zorgen dat die mensen dat kunnen doen. Heerlijke voldoening, zou je zeggen. Maar in deze wereld moet jij degene zijn die het potlood vasthoudt, anders maak je je talenten niet waar. De druk om iemand te zijn is zo groot dat velen eronder bezwijken. Wie niet de moed heeft aan lagerwal te raken, verkoopt zijn leven lang blocnotes die hij zelf ooit gedroomd had vol te schrijven. Als ik doordraaf, moet je het zeggen hoor…’

‘Nee, helemaal niet, ik hang aan je lippen. Maar je bent wel aan zet, ik heb je paard geslagen.’

‘Ach ja. Goed, dan sla ik dat van jou ook maar. Waar was ik? Nou ja… een lange inleiding en veel gelul, met maar één boodschap: jij hebt er de ballen niet voor om naar de verdoemenis te gaan, ik zeg het in alle vriendschap, je moet je tijd hier niet verkloten. Alles wat je verliest, zuiver je weer aan met een leninkje van oma, een erfenisje, de dertiende maand. En dan ga je door met je leven, de papierafdeling…’

‘Voor een IJslander praat je best veel,’ zegt Yuri, ‘maar voor iemand die zijn geld met schaken verdient, zie je toch wel veel over het hoofd. Je staat volledig verloren.’

Eiriksson kijkt verbaasd naar het bord. ‘Je hebt gelijk, dat ziet er beroerd uit. Weet je wat, ik zet nog 2500 euro bij.’

‘Zo veel verdien ik niet op de papierafdeling,’ zegt Yuri voorzichtig.

‘Dat bedoel ik,’ zegt Eiriksson triomfantelijk. ‘Weet je wat we doen? Ik maak er 5000 van en jij houdt het bij je zuinige 1000. Maar als ik win, mag ik tongzoenen met je vrouw. Niet lang, een minuut of zo.’

De Lappen ontsteken in verontwaardigd gefluister.

‘Je bent een trieste klootzak,’ zegt Yuri, ‘en er komt niks van in. Als je je kansarme lulpraat binnenboord weet te houden, ga ik met je mee. 5000 euro, en als ik win mag je je op mijn kosten door tante Ervi laten pijpen.’

Eiriksson wint. Deze partij en de volgende partij weer. Als uitbater Biegga hem na de laatste partij de envelop met Yuri’s geld geeft, staat hij er even mee in handen, maar loopt dan naar Yuri.

‘In alle eerlijkheid, Yuri, het was me er alleen om te doen te bewijzen dat ik je kon beschadigen. Dat is nu gelukt. Ik zie dat je me haat en ik ben zo vrij dat op te vatten als een soort van respect. Ik wil je bedanken dat je me de kans hebt gegeven te bewijzen dat zelfs een ideale schoonzoon als jij aan lagerwal kan raken. Het bewijs is – dacht ik – overtuigend geleverd. Ik heb er geen belang bij je verder uit te kleden. En het geld heb ik ook niet nodig, ik hecht niet aan geld. Hier, koop er maar iets verstandigs voor.’

Yuri kijkt de IJslander aan. ‘Hou je geld maar. Ik ga hier weg met een rechte rug.’

Dat klonk manhaftig. Dat zijn creditcard het liet afweten toen Virpi bij de kassa van IKEA een Hensvik-babybed probeerde af te rekenen, schoof hij op zijn nieuwe latten. De waarheid is dat hij zich geen nieuw paar ski’s kan veroorloven omdat hij voor het eerst in zijn leven geld heeft moeten lenen, van een Nigeriaan die de conciërge hem tijdens een onderonsje bij het kopieerapparaat heeft aangeraden. De Nigeriaan heeft hij nooit gezien, maar als hij ’s avonds de gordijnen sluit, ziet hij regelmatig een Mercedes met ontstoken dimlichten op de parkeerplaats voor zijn huis staan. Sindsdien neemt hij zo nu en dan een slok uit aardappelschillen gestookte wodka. In zijn dromen springt hij keer op keer van onbekende schansen, waarna hij eindeloos door het duister valt. Van de landing kan hij zich de dag erna niets herinneren.

Iedereen moet zelf weten hoe hij zijn huis inricht, maar als je het Lamar gisteren zou hebben gevraagd, zou hij graag een kort inleidend college hebben gehouden over Ettore Sottsass (1917), de ontwerper van de Agra-sofa die het middelpunt vormt van zijn eigenzinnige interieur. Terugkerend moment in zijn uiteenzettingen is de tot schouderhoogte opgestoken hand die betekent: wacht even, ik ben nog niet klaar. Meestal op het moment dat de toehoorder geërgerd heeft geroepen: ‘Alles mooi en wel, maar ik vind die bank gewoon lelijk. Spuuglelijk, en trouwens, hij zit niet eens lekker.’ ‘Natuurlijk,’ zegt hij dan, ‘natuurlijk. Ik vind hem ook niet mooi en er lekker op neuken gaat ook niet. Daar is-ie ook niet voor bedoeld. Deze bank stelt dingen aan de orde, smaak en goed design, als je het precies wilt weten. In godsnaam zeg, als je lekker wilt zitten, koop je zo’n zitzak van IKEA.’

In de loop van de ochtend op deze eerste januari zijn zijn opvattingen over design in een duikvlucht geraakt waar voorlopig geen einde aan lijkt te komen. Dat de bank niet lekker zit, stoort hem nog het minst. Dat voelt als een straf die hij heeft verdiend. Maar dat hij de trollige theepot van Matteo Thun waaruit hij zijn sterrenmixje drinkt, heeft durven verdedigen als het einde van de designgeschiedenis – die schaamte zal hij wel nooit te boven komen.

Kreutzer zet af. Lamar steekt zijn hoofd diep in de emmer en geeft nogmaals gepassioneerd over.

Een jaar of zes geleden heeft hij zijn therapeute verteld dat hij in zijn hoofd altijd zeventien zal blijven. Dat heeft hij van Harry Mulisch, die hij meer bewondert als mens dan als schrijver. De psychologe legde hem uit dat de afwezigheid van zijn moeder hem emotioneel blokkeerde. Daarna heeft hij drie sessies lang geprobeerd uit te leggen dat zijn moeder er altijd voor hem is geweest, nog steeds ís, maar de therapeute zei dat dat in feite weinig uitmaakt. Lamar heeft een grap die het al twaalf jaar heel goed doet bij vrienden en op kantoor. Als ze vragen naar de leeftijd van zijn nieuwe vriendin, zegt hij: ‘Vijf- of zesentwintig, een beetje mijn leeftijd.’ In de gestage toestroom van stagiaires bij Kunstbaan is er elk jaar wel een die valt voor zijn jongensachtige voorkomen. Daar komt bij dat hij de organisatie ondanks zijn losse stijl van leidinggeven in tien jaar tijd van een rebellenclubje in een gesmeerde culturele onderneming heeft veranderd. In de cultuurbazenlijstjes staat zijn naam nooit in de toptien, maar de tragiek van de tweede kolom (vijftig of hoger) is hem tot nog toe bespaard gebleven. De subsidiebazen prijzen hem om zijn vermogen ook de lastig bereikbare doelgroepen aan te spreken. Als kind wilde hij straaljagerpiloot worden, maar tijdens de scholierenstakingen op de havo liet hij zien dat hij kon bemiddelen en organiseren. In hetzelfde jaar won hij voor een verbaasd publiek de talentenjacht met een griezelig perfecte imitatie van Olivia Newton John. Dat hij vervolgens rechten ging doen, kan ook hij alleen achteraf verklaren. Op het feestje van Daphne waar hij gisteravond om half elf met een kistje Roemeense wijn en een slof Marlboro binnenviel, waren behalve de gastvrouw, haar dochter Rebekka en twee actrices – van wie hij zich onmogelijk de naam kon herinneren – geen bekenden.

Daphne is voor zijn doen een oude vriendin. Met onvoorspelbare tussenpozen delen ze soms wekenlang het bed. Dat begint ergens, spontaan, en houdt ook spontaan weer een keer op. Om die reden hebben ze ooit sleutels uitgewisseld en als het zo uitkomt, slaapt ze soms ook een tijd in zijn bed als hij in Berlijn of New York verblijft. Bij Kunstbaan is ze zijn onmisbare sidekick. Ze vullen elkaar aan, zoals ze dat in verkennende gesprekken met derden noemen. Daarbij verzwijgen ze vanzelfsprekend wat ze zelf hun ‘seksuele symbiose’ noemen. Na een lange zit met de boekhouder blijven ze regelmatig samen na. Subsidiegevoelige gesprekken eindigen steevast op de bureautafel van Lamar, een ontwerp van een bevriende designer. Een knipoog naar de Memphis-stijl, maar ontworpen met het oog op het gemak van de gebruiker. Ze laten elkaar helemaal vrij. Als Lamar Daphne met een veelbetekenende blik laat weten dat hij met een pr-stagiaire nog even in de stukken wil duiken, wenst ze hem een prettig weekend. Geen ironie.

Hij haat verkleedfeesten, maar het is geen moment bij hem opgekomen om Daphne teleur te stellen. De tanden heeft hij bij de fopwinkel gehaald. Ze hadden twee verschillende soorten. Hij mocht ze niet proberen, daarom heeft hij ze allebei gekocht. Zijn gezicht hoefde hij niet te bleken. Uit zijn mondhoeken lopen twee dunne straaltjes bloed, waterverf van de jongerenredactie van Kunstbaan. Graaf Dracula. De zwarte cape is de oversizede goocheljas van zijn zoontje dat nooit zeventien is geworden. Zijn therapeute denkt dat daar ook ooit nog weleens een ‘emotionele blokkade’ achter vandaan zal komen. Dat gevoel heeft hij zelf ook. Als het hem gegund was geweest Bens achttiende verjaardag te vieren, had hij ongetwijfeld meer motivatie gehad om volwassen te worden. De lakschoenen met de absurde punten had hij al. Dat ze hem, dertig jaar nadat hij ze bij HUF in Zutphen kocht, nog steeds passen, vat hij op als een teken.

De regie schakelt over naar de reclame. Een vrolijke cartoonskiër laat zich bergop slepen naar de top waarop een knullig getekend huisje staat met een rentepercentage van 6,9% erop gekalkt.

Op 30 december, na twaalven, na het vierde potje ‘Set!’ kussen Bertus en Marie-José elkaar voor het eerst. Hij probeert zijn gretigheid voor haar te verbergen. Hij wil graag overkomen als een man die het voor het kiezen heeft. Ze moet niet denken dat hij zijn volledige kapitaal nu al op haar heeft ingezet. Zo ziet hij het de grote minnaars op televisie doen: gereserveerd, gepassioneerd en daarna weer gereserveerd. Ik bel je nog wel. ‘Kom,’ zegt hij na de eerste kus, ‘we gaan naar bed.’ Zijn zelfverzekerdheid heeft niet het beoogde effect, want ze kust hem nog eens en fluistert: ‘Ga jij maar vast naar boven. Ik ruim hier nog even wat op.’

De ruiten kraken. De donderende wind wordt, eenmaal over de dijk, door niets meer gehinderd. Behalve dan door het rijtje jarendertigwoningen waar ook Marie-Josés huis tussen staat. Ze heeft iets artistieks. In haar woorden. In de keuze van haar kleding, maar vooral in de inrichting van haar slaapkamer. Er hangt een gele klamboe om het brocante bed. In december! De muur ertegenover is behangen met fotobehang van een foto waarin hij pas na heel lang kijken het hoofd van Boeddha herkent. Voor de ramen hangen gedrapeerde gordijnen in hoerig rood met vaandelkwastjes eraan. Alsof de wereld buiten een theater is dat Marie-José naar eigen inzicht kan openen en sluiten. Hij schrikt ervan. Het contrast met de woonkamer en keuken is te groot. Het zegt iets over het belang dat ze aan de slaapruimte hecht. Links- of rechtsom: hij vindt dat slecht nieuws. Hij wil geen vrouw die hem overtreft in seksueel verlangen. Een vrouw die haar slaapkamer ziet als een comfortabele kasteeltoren waarin ze zich terug kan trekken voor de gevaren van het grote leven, vindt hij sympathieker. Maar ook dat is niet zijn ideaal. Hij heeft geleerd dat vrouwen die in het leven teleurgesteld zijn ook sneller teleurgesteld raken in de liefde. Bovendien wil hij eropuit. De zon zien opkomen, staande op de rand van de Gunung Bromo, zoals zijn collega Jeffrey. Of desnoods naar de kerstmarkt in Osnabrück. Hij wil met haar gezien worden en hij wil met haar naar anderen kijken. Aan een vrouw die de wereld vanuit haar slaapkamer bekijkt kleeft te veel heimelijks. Het bed is iets te klein, maar hij verheugt zich op een nacht tussen de elegante, romantisch wit geverfde spijlen, onder de gequilte dekbedovertrek. Het op hout geplakte, spiegelend affiche met de tekst

OOIT EEN NORMAAL MENS ONTMOET? EN BEVIEL HET?

bevalt hem minder. Hij houdt niet van de suggestie dat we allemaal een beetje gek zijn. Hij durft best in die spiegel te kijken. Hij kan een vrijgezellenkamer met tweepersoonsbed na een jaar internetdaten inmiddels feilloos onderscheiden van diens huwelijkse tegenhanger. In een vrijgezellenkamer trekt alles naar één kant, de symmetrie ontbreekt. Marie-José heeft twee nachtkastjes aan weerszijden van het bed neergezet, maar alleen rechts staat een lampje. Alleen rechts ligt een stapeltje boeken, waaronder een boek dat Astrologie, karma en transformatie heet. Een alleenstaande heeft in de eenzame uren van de nacht nou eenmaal meer tijd om zichzelf te doorgronden. Hij weet er alles van, al zou hij het zelf niet snel zoeken in een boek waarvan hij de titel al niet eens begrijpt. Hij ziet dat het paarsrode tapijt aan haar kant wat dof is geworden en trekt zijn schoenen uit. Het bed ruikt naar lavendel. Preciezer: het bed ruikt naar de afdeling huishoudzeepjes in een Franse supermarkt. Ze heeft schoongemaakt en opgeruimd. Dat kun je zien, want op plaatsen waar het vuil hardnekkig vastzat, in de tapijtribbels en de hoeken, zijn de strepen van het boenen nog altijd zichtbaar. Terwijl het opgehoopte vuil grotendeels is blijven zitten.

Ze komt binnen met een rinkelend dienblad met daarop een fles prosecco met twee glazen en een karaf met Bailey’s of Piña Colada.

Hij heeft zijn tanden gepoetst, mondspray gespoten, zijn voorhuid en ballen een snelle wasbeurt gegeven. Uit schaamte over zijn lubberige vlees heeft hij de dekens opgetrokken tot net onder de schouderlijn. Hij kijkt hoe ze zich uitkleedt. Zonder haast. Alsof ze niet weet dat ze bekeken wordt, alsof het haar niet kan schelen. Alsof ze gewend is zich in gezelschap uit te kleden. Onder haar jurk – wijdvallend zwart voor geklede gelegenheden – draagt ze een zwart-wit streepjeshemd. Matrozerig, maar afgezet met zwarte kant. Het onderbroekje is een vliesdun rood netje dat de contouren van haar schaamlippen netjes volgt. Een constructie die op het internet en in de Kwikfitkantine een ‘camel toe’ heet. Geil wel, vindt Bertus. Het hemdje blijft nog even aan, maar aan de lome, bijna plechtige schommeling eronder ziet hij dat dit de borsten zijn waar hij in zijn padvinderstijd dagelijks aan dacht. Borsten waar hij over gedroomd heeft, ook in slaap naast andere vrouwen. Borsten die hij op kladpapier heeft getekend in tussenuren op warme dagen. Als hij nog even wacht, mag hij ze aanraken.

‘Waar kijk je naar?’ vraagt ze opzettelijk hees. Gelukkig hoort Bertus de zenuwen die aan haar stembanden trekken. Zij vindt het ook spannend. Zijn zwellichamen stromen vol. Het hemdje blijft aan. Het bedlampje gaat op half. Hij beweegt zijn hand onder het dekbed naar haar buik en houdt nog even afstand, om haar beter te kunnen bekijken. Ze heeft geen gezicht voor het omslag van een glimmend damesblad. Meer het koppie van de helft van een Lingo-koppel: donker, zachtglanzend haar dat bij de schouders iets naar buiten krult. Iets bozigs rond de mond, wat vooral komt door haar onderkaak die iets te ver uitsteekt en haar onderlip naar voren duwt. Maar in haar ogen is iets donkers en fonkelends, speelzin. Hij ziet nu heel duidelijk dat ze niet mooi is, nooit geweest ook. Haar gezicht heeft iets bonkigs en haar neus is gewoon te groot. Een meissie van alledag, tikje grof en met geraffineerd verborgen flaporen. Littekens op haar buik en sleutelbeen. Het kon allemaal niet fijner. Volmaaktheid is iets dat in zijn leven niet past. Misschien dat hij daarom een beetje schrikt als het hemdje in stripteasende slowmotion toch nog uit gaat. Hij moet een gevoel onderdrukken dat hij zelf nooit als ‘nietigheid’ zou omschrijven. Maar hij voelt dat het verband houdt met de beklemming die hij ervaart aan zee of in de bergen. Het is zo groot en hij kan er zo weinig tegenover stellen. Ze is achtendertig. De zwaartekracht is haar genadig geweest, maar nu ze ligt vloeien haar borsten zachtjes uit over haar bovenlichaam. Hij vouwt zijn hand tot een kom en houdt de borst die hij al strelend tegenkomt een ogenblik wegend in zijn hand. Dit is het moment waarvoor vorsten hun koninkrijken opgeven. Hij kruipt dichter tegen haar aan en beweegt zijn duim behoedzaam over haar zachte tepel die zich opricht. Onder zijn boxershort bereikt ook zijn lul zijn maximale spanwijdte. Hij loopt leeg in de woorden die hortend over zijn tong gaan. Ik… wil… met… je… neuken… Dat heeft hij nog nooit gezegd. Niet zo.

‘Kom,’ zegt ze.

Het is drukker dan hij had verwacht op de Moerdijkbrug, de brug die hem met Marie-José verbindt. Je verwijderen van je geliefde is iets wezenlijk anders dan een reis die aanrakingen in het vooruitzicht stelt. Maar er is ook nog zoiets als verlangen. Een prille liefde zonder gemis is niks. Een weerzien na lang wachten geeft verliefdheden glans. Mensen die elkaar tegemoet rennen over een leeg perron, daar krijgt hij altijd tranen van in zijn ogen. Hij probeert zich voor te stellen hoe hij nog tientallen keren over deze brug zal rijden, voordat ze zich uiteindelijk zullen settelen in Vlissingen, Swifterbant of ergens ertussenin. Hij zet de radio aan en hoort de Eurovisie-tune, gevolgd door een stem die zegt dat het radiostation overschakelt naar Garmisch-Partenkirchen voor het tweede deel van het verslag van het nieuwjaarsspringen. De muziek, de warme radiostem en de gedachte aan een besneeuwd landschap vol stampende mensen met vrolijke gezichten montert hem op. Hij belt zijn vader om te zeggen hoe laat hij in Swifterbant denkt aan te komen, maar hij krijgt geen gehoor.

Yuri is niet echt bang voor de Nigerianen. Hij heeft alle vertrouwen in het Finse rechtssysteem. Wie zullen ze geloven? De nummer 103 op de wereldranglijst of een morsig stel windbuilen? Als ze komen, gaan ze voor de knieschijven, heeft een van de Lappen hem verteld. ‘Maar,’ voegde hij er wijs aan toe, ‘daar heeft niemand wat aan. Ze hebben veel liever dat je betaalt. Zolang je ze af en toe iets toewerpt, blijft het bij dreigen.’

Het is zorgwekkend dat hij het tegenwoordig moet hebben van de vriendelijke woorden van een dronken Lap. In de schaakonderwereld van Tampere leiden emotionele banden tot een onherroepelijk failliet. Als topsporter heeft hij het louter op karakter een eind gebracht. Gevoelens zijn een hinderlijke modderpoel voor een jonge man met ambities. Virpi’s talent om zich op de juiste momenten onzichtbaar te maken is een van de belangrijke pijlers onder hun huwelijk. Acht jaar kennen ze elkaar nu. De Scandinavische winters zijn van hem, het voorjaar en de zomer delen ze. De Citroën staat op zijn naam. Zijn lichaam is verzekerd voor een bedrag van twee miljoen Amerikaanse dollars. Voordat de IJslander in zijn leven verscheen, had hij drie scenario’s voor het leven na zijn dertigste. Bij het inspringen in Lahti, de meest ontspannen momenten in zijn leven, ziet hij zichzelf bij ondergaande zon op een vissteiger zitten. Zijn dochter zit naast hem en hij legt haar op zachte toon uit hoe hij denkt dat ze leven moet. Het water is vlak, er zijn eenden en op het bospad achter hen huppelt een kind. 25.000 euro is geen onoverkomelijk bedrag. Ze kunnen de hypotheek verhogen, of hun aandeel in de vakantiewoning op Gotland verkopen. En hij weet zeker dat Virpi haar vadersdeel aan zal spreken als hij haar alles vertelt. Maar hij houdt de omstandigheden liever in eigen hand. Daar is hij skispringer voor.

Het tweede scenario zouden de meeste mensen een droom noemen. Hij speelt daarin de rol van Raikkonen, het zondagskind uit Tampere. Altijd een plaats bij de eerste tien, eenmaal de held van het vierschansentournooi. Nationale roem in Finland, het respect van de internationale skispringwereld. Tot zijn veertigste een graag geziene gast in Finse talkshows, daarna trainer of sportcommentator en zo nu en dan een reclamespotje voor winterbanden. Zijn kinderen gaan naar school met de kinderen van dichters, captains of industry en de burgemeester van Tampere. Hij brengt ze het springen zelf bij. Een van hen toont talent, maar twijfelt te lang tussen een studie medicijnen en de springsport. Een ander doet het beter in het vijftigmeterbad. Zijn kleinkinderen komen nog net op tijd. Hij trekt ze op een houten slee door de Finse winter. Hij sterft in zijn eigen bed. De kinderen en kleinkinderen staan er verslagen bij. Maar het is goed geweest. De rouwadvertentie is sober: zijn naam met de toevoeging ‘skispringer’, de namen van degenen die achterblijven eronder.

In het derde scenario gebeurt er halverwege zijn leven iets noodlottigs. Een val, een verkeersongeluk, kanker. Zijn trainer, Hämäläinen, heeft hem geleerd zulke gedachten om te buigen met behulp van iets dat ‘cognitieve therapie’ heet. Als hij merkt dat zijn gedachten hem in de richting van het noodlot duwen, verzint hij een ander noodlot, liefst zo bizar dat hij het een dag later niet meer in detail kan terughalen. Een schuld bij een onzichtbare bende Nigerianen. Zoiets.

Op de intensive care gooit de man met het ribfluwelen hoedje het over een andere boeg. ‘Ik begrijp wel,’ zegt hij, ‘dat het u verbaast dat ze mij hebben gestuurd. Het is altijd een stuk prettiger om bezoek te krijgen van een fijne jonge meid met d’r haren los. Vroeger probeerden we daar rekening mee te houden, maar daar is geen beginnen meer aan. December is voor ons de drukste maand. Alle verloven ingetrokken. In de beginjaren konden we makkelijk met z’n zessen toe. Maar het is volle bak, tegenwoordig. Wilt u geloven dat er dagen zijn dat ik alle provinciën aandoe? Je komt rare dingen tegen. De ene dag hijs je op en top een heer in een pak van fijne snit, de andere dag voorzie je de sportsman van een gekleed tenue voor de officiëlere gelegenheid. Het damesgoed ligt niet binnen het bereik van mijn expertise. Want wat wil de dame? Flodderjurkjes en van dat wufte. Meewaaien met alle winden. De ernst in de kledijkeus is ver te zoeken. Het halfblote gaapt je van alle kanten aan, en onder ons, meneer, mij doe je er geen plezier mee. Ik hou niet van het uitgesprokene, ik hou graag wat te raden over. Maar breek me de smoel, pardon dat ik het zeg, ook niet open over de hedentendaagse heer, meneer. De geklede schoen moet het afleggen en het hawaïhemd viert hoogtij. Hinderlijk, dat getoeter van zo’n televisieapparaat, vindt u ook niet? Het schijnt niet meer anders te kunnen. Altijd feest, overal feest. Dat was in onze tijd niet, nee toch meneer? Voor ons was er een tijd van bidden, een tijd van werken en een tijd van fuiven. Ik zeg niet dat het beter is, hoort u mij niet beweren. Misschien is het leven wel een feest, wie zal het zeggen? Lachen zie je ze genoeg, maar ik zie zo weinig echt plezier, meneer. Ik kan u overigens wel aan hemden van Hollandia helpen, kleine weeffoutjes, flinke korting. Maar het ziet ernaar uit dat we langzaamaan maar eens moeten gaan afronden. Ik heb nog meer te doen vandaag.’

Daphne heeft al wat bubbels op als ze Lamar in de keuken ziet staan. ‘Meertien!’ roept ze en ze wringt zich door een groepje rokende gasten naar het kookeiland. Ze draagt een verpleegsterspakje. Hij mist de signalen niet, maar hij kan niet om de valse gedachte heen dat ze dat misschien toch beter niet had kunnen doen. ‘Heb je Rebekka gezien?’ vraagt ze. ‘Ze heeft een beurs gekregen voor een half jaar Berlijn. Spiegeltje, spiegeltje aan de wand, hoor!’

Lamar is ruim een kop groter dan zij. Om hem te kussen moet ze op haar tenen staan. Ze laat zich tegen hem aan vallen en zet vast de toon door hem kort en achteloos – niemand ziet het – onder zijn ballen vast te pakken. Haar tong glipt even naar binnen. Een kikker die een vlieg grijpt, denkt Lamar. Veel langer duurt het niet.

‘Laten we afspreken,’ fluistert ze, ‘dat we om twaalf uur eerst elkaar zoenen. Wie we in de tussentijd ook tegenkomen.’ Ze neemt een van de pakjes Marlboro en steekt een sigaret op. Een rokende vrouw binnenshuis, dat heeft hij lang niet meer gezien. Roken is iets voor arme, lelijke en oude mensen geworden. Maar Daphne is niet arm, ze gaat vanaf morgen zelfs nog meer verdienen, weet hij. En ze is ook niet lelijk. Hij kijkt graag naar haar, vooral als ze onvast op haar veel te hoge hakken heen en weer schommelt tussen de verlegenheid van een stagiaire en het raffinement van een diplomatenvrouw. Onschuld. Raffinement.

Vanuit een hoek van de ruime keuken klinkt een verontwaardigd sissende vrouwenstem. ‘Ik zeg het je toch, die man is een sociopaat!’ In het groepje waar de verontwaardiging uit opstijgt, staat een van de actrices wier naam hij altijd vergeet. Hij heeft haar een keer in een film op haar knieën in een smoezelig bed door een acteur genomen zien worden. Die acteur zou hij niet eens van gezicht herkennen. En misschien was het ook wel een andere actrice. En misschien ook wel een andere film. Ze kijkt hem even aan, gewoon om hem aan te kijken. Ze is eraan gewend bekeken te worden. Toch kijkt zij als eerste weg. Wat wij noemen een uitdaging, denkt Lamar.

Even voor middernacht verruilt hij zijn plaats tegen het keukenblok voor een plaats bij de dranktafel. Een kettingroker van zijn leeftijd in een pilotenpak heeft drie kwartier lang tegen hem aan staan praten over de poëzie van vliegtuigtechniek. ‘Zo’n Fokker is de neerslag van alles wat de moderne mens vermag en vreest. Het laat zien wat we kunnen en begrijpen, maar vooral ook waar we bang voor zijn en waarvoor we nog geen oplossingen hebben. Wist je dat we inmiddels in staat zijn een levende fruitvlieg volledig aan te passen aan onze eigen voorkeuren? Een fruitvlieg die geen fruit lust… ogen op de plek waar nu de poten zitten, geen probleem. Als je de top van de wetenschap bij elkaar zet, sleutelen ze binnen een jaar uit dode materie een vliegende mus in elkaar. Maar waarom zouden we? Mussen genoeg. Hetzelfde geldt voor ons mensen. Met een ijzeren long en een kast vol elektronica kan iedereen honderdtwintig worden. Tenminste, dat denk ik. Maar met het antwoord op de vraag waarom we dat zouden willen, zijn we sinds we uit Afrika vertrokken niet veel verder gekomen. Het klinkt banaal, maar dat is hoe het is. Filosofie? Aan mij niet besteed. Ik eet op zondagochtend pannenkoeken in het Amsterdamse Bos. Een keer per jaar mag ik van mezelf naar Ibiza. Ik ben bang voor vliegen. Wist je dat Freud angst voor onweer als hoogmoedswaanzin beschouwde? Ik vlieg het liefst met een chartermaatschappij. Propvolle kisten en altijd haast. Ik verkeer drie uur lang in opperste paniek. Eten gaat niet. Twee keer per vlucht zoek ik de stilte van de wc. Een keer om te poepen en een keer om over te geven. De rest van de tijd kijk ik naar beneden. Naar het blinkeren van de autootjes in de diepte. De graanveldjes, de dijken en de zendmasten. Vlak voor de kist de grond raakt, vouw ik mijn handen en vraag God of hij mijn leven wil sparen. Ik kan het hem niet kwalijk nemen als hij zich doof houdt, want de rest van het jaar hoort hij weinig van me. Aan het eind van de landingsbaan klap ik met de anderen mee. Even zwakzinnig blij als zij dat ik het heb overleefd. Heb jij weleens wat van Lucebert gelezen?’

Het eerste half uur luistert Lamar met aandacht. Hij weet dat het begin van elk feest een schemergebied is, bedoeld om de ogen te laten wennen aan het duister. Soms duurt het uren voor je door hebt waar je kansen liggen. De vliegtuigman is een gelukstreffer. Hoeveel uren zuivere feesttijd zijn er niet heengegaan met gesprekken over mondhygiëne en tuinieren. Maar de oorspronkelijkheid van de vliegtuigman begint hem tegen te staan als hij merkt hoezeer die met zijn eigen originaliteit is ingenomen. De frisheid die Lamar zoekt, heeft geen weet van zichzelf. Na de kazen van het keukenblok en een schaal vol compromis-tapas is hij toe aan een drankje dat zijn feestdrang aan moet jagen. De dure whisky’s laat hij staan uit angst te worden aangesproken door een kenner. Zonder een woord met iemand te wisselen neemt hij in twintig minuten vier glazen calvados in. In het midden van de kamer wordt inmiddels door leeftijdgenoten gedanst op hits uit de jaren tachtig. Nummers waar een jong mens met kunstzinnige ambities in die jaren niet naar luisterde. Hij begrijpt nog steeds wel waarom. Er gaat gejuich op als ‘Could you be loved’ uit de luidsprekers schiet. Als hij op zijn horloge kijkt, blijkt het nieuwe jaar al te zijn begonnen. Klaarblijkelijk is er niemand die dat wat kan schelen. Hij gaat op zoek naar Daphne en vindt haar in het halletje met haar armen om de nek van een kerel in een zebrabroek. Ze zien hem niet. Hun gezichten gaan schuil in de rij halflange jassen aan de kapstok waar de zebraman haar in wegdrukt. Lamar neemt zijn verlies.

In de drankkamer heeft iemand ontdekt dat het nieuwe jaar al is begonnen. Een jongen met een goatee heeft de klok van de muur gehaald en de aanwezigen tellen vanaf zestig terug. Lamar doet niet mee. Zo gaat dat niet, denkt hij. Het hoofd muziek zet ‘Manchild’ van Neneh Cherry op. Hij neemt een glas champagne aan en wijst een eenzame homo af die met hem wil dansen. Wel kust hij wat vage bekenden en een kunstenaresje dat al een paar keer vergeefs een project bij hem heeft ingediend. Hij schenkt een champagneglas vol met Islay malt en kijkt uit het raam naar een Amsterdamse binnentuin. Twee vuurballen zetten de gevels minutenlang in felrood licht. Aan de overkant leunt een bejaarde vrouw over haar balkon in een poging contact te maken met haar buren. De twee mannen tot wie ze zich richt, dragen beiden een rokkostuum en roken sigaren. Ze kijken zwijgend voor zich uit.

De kou slaat hem hard in het gezicht. De lege kratten bier op het balkon wijzen op falend inkoopbeleid. Hij zet zijn handen aan zijn mond en roept zo hard hij kan ‘gelukkig nieuwjaar’ naar de vrouw aan de overkant. Ze zwaait schichtig, draait zich om en verdwijnt uit het zicht. Een van de mannen in rok roept: ‘Lul!’ Lamar zwaait naar ze en wil weer naar binnen gaan, maar Daphnes dochter Rebekka duwt hem terug het balkon op.

‘Uw kinderen zijn omgevallen,’ zegt Halbert met een hoofdknik in de richting van het plankje boven de bank. Hij sleept zich ernaartoe en zet het fotolijstje rechtop.

Mevrouw Zoltana houdt haar ogen strak op de beeldbuis gericht. Ze hoort hem niet, of doet of ze hem niet hoort. ‘Very handsome man,’ zegt ze, terwijl de rode vlag van de schanscommissaris beeldbreed over het scherm zwaait. De vlag op het scherm vervaagt en gaat over in een beeld van twee supporters in een paars koeienpak die broederlijk de fles delen.

Ze zijn op klaarlichte dag gekomen. Mannen op gymschoenen met baarden en kalasjnikovs. Afgaand op hun klederdracht zou ze gezegd hebben: mannen uit de bergen. Maar ze spraken de taal van de benedenloop. ‘God is groot,’ riepen ze, terwijl ze het vlees van de balken rukten. ‘God is groot,’ terwijl ze zakken vol kikkererwten over de vloer strooiden en ‘God is groot’ toen ze haar dwongen erop te dansen. Ze zat gehurkt bij het vuur, het platte brood moet al aan één kant gaar zijn geweest. Ze had tegen de winter opgezien, maar de houtvoorraad was bijtijds op peil, er was meel en gedroogd vlees, ingemaakte abrikozen, blikken olie en een rek vol kruiden. De ruimte was rokerig, dat had je in de winter. Er zou genoeg te eten zijn voor de allerkoudste maanden. Ze hadden het goed. Ze hadden het beter dan de anderen in het dorp. De jongste wou ingenieur worden, net als zijn vader. De oudste leerde voor advocaat.

Ze sloegen haar met gladde stokken op haar bovenbenen, zonder wat te vragen. Wat ze wilden weten, wisten ze al. Ze danste als een bezetene, de mannen sloegen de maat in hun handen en op haar benen. Al die tijd hield ze haar sluier om. Zo nu en dan keek ze naar buiten, maar buiten was niets dan sneeuw en het nerveuze gemekker van de geiten. Toen ze klaar waren bakte ze het brood af. De mannen hebben ervan gegeten en ervoor betaald. Daarna hebben ze hun gebeden gezegd, televisie gekeken, geslapen en tegen de ochtend zijn ze weggegaan.

Mevrouw Zoltana is twee keer teruggeweest. Pas de tweede keer was er iemand die haar kon vertellen wat er met haar man en hun zoons is gebeurd. In een loods vol botten kreeg ze een geitenharen muts, de bril van haar oudste zoon en een gedenkbord overhandigd. Een tolk heeft de woorden van de zachtaardige vrouw van het Rode Kruis voor haar vertaald. Ze had, zo zei ze, graag zo veel meer voor haar gedaan. Voor de helft van haar weduwenpensioen heeft een motorrijder haar naar de grens gebracht. Ze kon weinig meenemen, een leren buideltje met wat dollars en juwelen, een kartonnen mapje met foto’s. Ze was geen twintig meer, maar ze heeft de overkant gehaald. Een internationale organisatie wees haar een plek in Nederland toe. In het KLM-toestel heeft ze voor het eerst alcohol gedronken, uit een grijs porseleinen kruikje. Van de vlucht herinnert ze zich alleen het heldere blauw, de zedeloze knieën van de stewardessen en de godvergeten angst dat het toestel uit de lucht zou donderen.

De oliebol smaakt naar goedkope olie, maar de krenten zijn fijn knapperig en de elasticiteit van het gerezen deeg geeft een fijn mondgevoel. ‘Olliboel,’ zegt ze. ‘O-lie-bol,’ verbetert Halbert haar goedmoedig en lachend zetten ze zich aan de thee. Kreutzer zet zijn ski’s in het spoor, gaat zitten, richt zich op, gaat nog eens zitten en laat zich in een elegante beweging vooroverzakken. ‘Beautiful!’ roept mevrouw Zoltana.

Natte ondergrond, denkt Bertus. Bij Gorcum komt het verkeer al wat op gang. Net als op de heenweg golft de snelweg onder zijn banden. Vanaf de balkons van betonnen flats uit een andere eeuw straalt diffuus licht door de mistige januarimiddag. Een paneel voor filesignalering wenst hem voor de vierde keer vandaag een gelukkig nieuwjaar en voor de vierde keer dit jaar wordt hij daar een klein beetje gelukkig van. Het nieuwsstation herhaalt een impressie van de nieuwjaarsduik, ‘allemensen wat een kou, wat een heldenmoed van al die dappere mensen die vandaag de kou trotseren en wát een gezelligheid, luisteraars’. Tussendoor sms’t Marie-José, dat ze hem ‘nu al mst en dt ze bnnkrt wr hl wt’ te bepraten hebben en de presentator belooft dat ze na het nieuws terugkomen bij het skispringen. Rustige nieuwjaarsnacht in de grote steden, burgemeesters roepen op tot meer verdraagzaamheid, Nieuwjaar op Union Square uitbundig gevierd, voor de vierde dag op rij hevige gevechten in het grensgebied tussen Congo en Oeganda, herdenkingen in Volendam. Dit zou een moment kunnen zijn om aan Smit te denken, de Smit die met zijn Dieudonnée is gaan lopen. In plaats daarvan ervaart hij een moment van vroom medeleven met de nabestaanden dat onmiddellijk plaatsmaakt voor een gevoel van raspende weemoed naar het jaar 1976, naar de geuren en geluiden van de tribunes in Innsbruck waar hij dat jaar met zijn vader, stampend tegen de kou, in de rij stond om tickets voor het skispringen te bemachtigen. Kaartjes die uiteindelijk te duur bleken. Weer klinkt de Eurovisietune, waarna een dronken man met een zwaar Beiers accent iets over ‘bier’ scandeert. Om hem heen wordt geschreeuwd, geapplaudisseerd en ‘Stimmung!’ geroepen. Hij stuurt met zijn linkerhand. Met zijn rechterhand tast hij zijn pieleman af. In de haren onder zijn ballen kleven korrelige brokjes. Stimmung.

De dagen van algehele narcose, het wandelen in de kille schijnwerkelijkheid van maatschappelijk succes liggen achter haar. Marie-José heeft de sprong gewaagd die ze moest wagen om weer in contact te komen met haar emoties. Ze heeft er grenzen voor moeten overwinnen, grenzen waarvan ze het bestaan niet kende. Het ongeluk is haar grote geluk geweest. Door de klap kan ze nu onderscheid maken tussen de dingen die licht geven en de dingen die dat niet doen. En in de eerste verdoofde momenten heeft ze gevoeld hoe haar ziel op kracht kwam in die van Martje. Lieve Martje, die geestelijk even gelouterd als zij uit het wrak is gekomen, maar die een onderbeen moet missen en op het andere been niet meer kan staan. Hoe vaak hebben ze het er niet over gehad? Wat zou er gebeurd zijn als Marie-José op de passagiersstoel had gezeten? ‘Ik weet niet,’ zegt ze tegen iedereen die het ongeluk ter sprake brengt, ‘of ik de energie had gehad om Martje bij mij te laten schuilen.’ Maar zo is het niet gegaan. Martje heeft de klap opgevangen. Mentaal en fysiek. ‘Je bent me niets verschuldigd,’ zegt ze, ‘het is pure destiny.’

Dat denkt Marie-José ook, maar ze voelt het niet. Wat ze voelt is schuld, het enkelvoudige schuldgevoel van iemand die iets heeft geleend en nooit in de gelegenheid is geweest het terug te geven.

‘Ach kijk, Dolfje Weerwolfje,’ zegt Rebekka. ‘Hoe toepasselijk! Weet je al wie je gaat bijten?’

‘Ik hoor dat je naar Berlijn gaat,’ zegt Lamar in een poging een van zijn zeldzame momenten van verlegenheid te onderdrukken. Rebekka draagt een dirndljurkje, waarschijnlijk bedoeld als een grappige vooruitwijzing naar haar stage in Duitsland. Ze draagt een fluwelen halsbandje waar een zilveren edelweiss aan bungelt. Het rode jurkje houdt net boven de knie op en uit de pofmouwtjes steken gebeeldhouwde armen die samenkomen in de handen van een sterpianiste. Ze houdt ze, volkomen op haar gemak, gevouwen voor het witte schortje dat haar taille omgeeft. Het gevlochten haar zit in onberispelijke spiralen over haar oren. Haar borsten – hij herinnert zich niet dat ze borsten had, hij heeft het zich nooit toegestaan ernaar te kijken – puilen door het van voren ingesnoerde lijfje van de dirndl boven de roesjes van haar blouse uit.

‘Hochwertiges Dirndl, in der aktuellen Farbe der Saison,’ zegt Rebekka, en ze draait een trots rondje om hem geen detail van haar uitrusting te laten missen. Hij heeft het gevoel dat hij misschien even moet gaan zitten. ‘Heb je wat te roken?’ vraagt ze.

Hij haalt een pakje Marlboro uit zijn borstzak. ‘Je moet niet roken,’ zegt hij, ‘roken is voor ouwe, arme en lelijke mensen.’

Ze steekt de sigaret op, inhaleert diep en blaast de rook met een overdreven zucht van genot weer uit. ‘Zó lekker,’ zegt ze.

Achter het dak aan de overkant trekt een vuurpijl een gekleurde streep in de lucht. Ze wachten samen op de onvermijdelijke knal. Als die is uitgeëchood vraagt ze op zakelijke toon: ‘Ga je nog met mijn moeder neuken?’ Een tweede en een derde vuurpijl schieten boven het dak uit.

‘Hoe is het met je studie?’ vraagt hij.

‘Jezus!’ zegt ze.

Het balkon is niet groot, maar Daphne heeft er alles aan gedaan om de sfeer van een mediterrane daktuin te suggereren. De klassieke gipsen beelden zijn bemost, maar dat is opzet. De vurenhouten vlonderplanken worden regelmatig geschrobd. In de enorme bloempotten staan olijfboompjes waar in oktober nog leven in zat. De tuinfakkels in bamboehulzen vallen wat uit de toon, maar ze verspreiden een warm licht dat ’s zomers prima samengaat met witte wijn en gevulde paprikaatjes. Hij wil Rebekka vragen hoe oud ze nu is, maar bedenkt zich net op tijd. Hij kijkt alleen maar. Hij weet dat er heel veel terreinen zijn waarop hij tekortschiet in het leven. Hij is geen klusser. Hij maakt al twintig jaar couscous als er mensen komen eten en hij weet dat niemand dat echt lekker vindt. Als iemand zijn hulp vraagt bij het verwisselen van een band, weet hij nooit de krik te vinden. Maar kijken kan hij heel goed. En voor vrouwen is dat een van zijn aantrekkelijke eigenschappen, weet hij. Hier in het zachte licht van de tuinfakkels kijkt hij zonder effectbejag. Zijn ogen dwalen over het gezicht van Rebekka, haar hals, haar borsten, haar heupen, de iets te puntige knieën en de laksandalen. Ze kan niet zien dat hij bloost, daarvoor is het veel te donker. Ze ziet wel dat hij trilt en dat zijn bovenlichaam met kleine schokken heen en weer zwaait. Het is de drank, denkt ze. Hier zijn gedichten over geschreven, denkt hij. ‘Geheel zijt gij schoon, mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u.’

Bertus moest nog twaalf worden en Toni Innauer was de grootste, samen met Franz Klammer, maar hij heeft ze geen van beiden van dichtbij gezien. Op zijn jopper droeg hij een Russische speld met een rode ster erop. De hardrijders overnachtten in hetzelfde hotel. Hij kende hun namen niet, maar het waren Russen en ze hadden overdonderende olympische schouders. Hij heeft weinig betrouwbare herinneringen aan die week. De smaak van Hackbraten, de geur van braadvet, een lange rit in een tram met houten banken en het schrijnen van zijn schilferende lippen. De kamer die hij met zijn vader deelde, bood uitzicht op de Patscherkofel. Er hing een vreemde geur van warme lucht en bestorven sigarenrook. De wedstrijden bekeken ze vanuit de verte, vanaf een besneeuwde heuvel zag hij Piet Kleine goud rijden, maar hij wist niet dat het Piet Kleine was. Onder de kabelgondel schoot de Oost-Duitse viermansbob naar een glanzende zege. Vanuit de stoeltjeslift zag hij de mannen vliegen, voor het eerst in zijn leven.

Het verscheurende gejank van een alleen gelaten hond klinkt door de auto. Op het schermpje van de carkit – zelf ingebouwd – verschijnt de boodschap ‘onbekend nummer’. Hij is even in de verleiding op te nemen. Maar hij laat de hond uitjanken. Het is Floris, een felle schapendoes die hij voor een paar dagen bij zijn vader heeft ondergebracht. Het is geen prettig geluid. Als de beller heeft opgehangen en hij bedenkt dat het misschien zijn Zeeuws meisje is dat vanuit het huis van haar ouders belt, voelt hij geen spijt dat hij niet heeft opgenomen. Hij moet nadenken.

Zijn opvattingen over de liefde zijn een eenvoudige optelsom van filmromantiek en good practice. Uit Notting Hill en Four weddings and a funeral weet hij dat voor waarachtige liefde eerst iets moet worden overwonnen. Hij hoeft zich niet aan haar over te leveren. En het vlaggetje in het midden van het touw waar ze allebei aan trekken zal soms wat meer boven haar speelhelft hangen. Maar hij gelooft in evenwicht. Voor de good practice – een begrip dat hij kent van de training voor franchisenemers – kijkt hij naar zijn ouders, die het touw nooit hebben losgelaten. Sommige mensen zouden zeggen dat die hun leven lang in strijd hebben geleefd. Bertus ziet dat anders. Hij ziet het verwoede trekken van zijn ouders meer als een poging de ander voor omvallen te behoeden. Ze hebben er de tijd voor genomen. Het zijn geen afdankers. Hij ziet het aan de manier waarop zijn vader met zijn gereedschap omgaat. De zaag gaat geolied in de hoes, op het eind van de dag hangen de steeksleutels weer in het rek. De tuin was het domein van zijn moeder. Alles opgekweekt uit voorouderlijke stekken. Na haar dood heeft hij veel tijd in haar tuin doorgebracht en zich verbaasd over het leven dat er nog seizoenen lang volgens plan bleef doorwoekeren. Hij ziet de ontreddering van zijn vader. Hij ziet het als de dure prijs die een mens betaalt voor onvoorwaardelijke liefde. Het kan zijn dat hij ook dat uit een film heeft.

Hij zet de radio wat harder. Op 100% NL zingen Speelman en Speelman ‘Waar is huis?’ Hij stuurt de auto instinctief naar de vluchtstrook. Het is nog altijd rustig op de weg. Een kwartier lang raast de ene na de andere auto langs zijn portier. De auto schudt, Bertus huilt en nog eens klinkt het verscheurende gejank van de schapendoes. Hij kan niet opnemen. Niet nu.

Een ideale schoonzoon als Yuri verdient een ideale schoonmoeder. Eemili heeft die sterrol huppelend op zich genomen. Haar huwelijkse zintuigen hebben op de Autobahn spanningen geregistreerd. Ze is vier keer zwanger geweest en op haar vierenzestigste al viervoudig grootmoeder. Zo weet ze dat niet elke verbintenis tussen man en vrouw bestand is tegen de combinatie van kostwinnersdruk en hormoonspektakel. Hämäläinen is ertegen, ze weet het, maar die heeft de komende achttien jaar geen verplichtingen jegens haar dochter. ‘Weet je wat?’ heeft ze Virpi rebels en samenzweerderig toegefluisterd, ‘hij kan de pot op, die coach. Jullie zijn in de laatste maanden van je jeugd. Ik heb voor jullie gereserveerd bij Steakhaus zur Waffenschmiede, nee, geen protest, daar gaan jullie eerst eens lekker eten met z’n tweeën. Ze hebben het nummer van mijn creditcard. Het is misschien niet erg glamourous, maar je komt er tenminste geen bekenden tegen. Zorg ervoor dat jullie niet te veel drinken, want ik heb een paar kilometer buiten het dorp een Zimmer met Frühstück voor jullie geboekt. Laat jullie telefoons maar bij mij, ik stel Hämäläinen wel gerust.’ In spagaat tussen sportieve trouw (aan Yuri) en dankbaarheid (voor het feit dat ze zo’n moeder heeft) heeft Virpi gezegd dat ze het er met Yuri over zou hebben. Het gemak waarmee hij akkoord ging, zet haar ongerustheid op volle scherpte.

Steakhaus zur Waffenschmiede is een nachtmerrie van Beiers Volksempfinden. Aan het plafond hangt een antieke houten wc-bril, de muren zijn versierd met authentiek ogende Roy Rogers-wagenwielen, de bekleding van de stoelen en de capitonnering van de banken zet het etablissement het hele jaar door in kerstsfeer. Een driemansorkest speelt zachte ländler, te zacht voor wie ervan houdt, te luid voor gasten met een jodelallergie. Die zijn overigens in de minderheid. De helft van de dames draagt een dirndl. Op de wc ziet Virpi een pronte negentienjarige geroutineerd haar decolleté schikken. En hoewel de prille aanwas van Virpi’s moederborsten volledig verloren gaat in het Beierse tietenvertoon, hoopt ze toch dat het in de nieuwjaarsnacht gunstig zal uitwerken op Yuri’s slapende libido.

En het eten is goed. De bestelde halfdoorbakken steak is halfdoorbakken, de salades zijn vers en knapperig en het grand dessert van Beierse woudvruchten, strudel en huisgemaakt chocoladeijs is een hoogtepunt zoals ze er lang geen meer heeft beleefd. Bij de thee – koffie drinkt ze niet meer – rommelt ze in de handtas waarin ze een clandestien pakje Marlboro bewaart voor bijzondere gelegenheden. Dit ís een bijzondere gelegenheid, maar ze ziet op tegen Yuri’s sportieve moralisme. Ze waagt het er toch maar op.

‘Lief,’ zegt ze, ‘ik wil zo heel graag een sigaret roken, eentje, voor de feestelijkheid.’

Eerst lijkt het of hij niet hoort wat ze zegt, dan verschijnt er verbaasde verontwaardiging in zijn ogen. Hij denkt lang na.

‘Ach, laat ook maar,’ zegt Virpi zo luchtig mogelijk.

Hij schudt zijn hoofd. ‘Nee,’ zegt hij. ‘Ik wil dat je doet waar je zin in hebt. Een sigaret. Hoeveel kwaad zou dat nou kunnen? Je hebt je altijd zo voor me ingehouden, ook als het helemaal niet nodig was. Al die gemiste vrijdagmiddagborrels, al die zondagen dat je er was, op de schans. Ik kan me zo goed voorstellen dat je er meer van had verwacht. Meisjes moeten dansen en roken en drinken en raven en flirten met oudere collega’s tijdens het kerstdiner. Ik had je moeten laten vliegen, maar ik heb je tussen mijn handen fijngeknepen. Je moeder had zó gelijk, deze avond was zó’n goed idee. Laten we champagne bestellen, liefste. Ik wil deze avond, deze week, het hele volgende jaar met je leven of er geen morgen is.’

Virpi schrikt en stopt de sigaretten die al halverwege het tafelblad waren terug en haalt ze in dezelfde schrik weer boven tafel. Hij ziet niet dat haar handen beven bij het opsteken. Hij vermoedt niet dat ze bij het inhaleren denkt aan de gezondheid van haar kind en een leven zonder de verwekker. Hij is zo in de ban van zijn oplaaiende levenslust, dat al zijn aandacht uitgaat naar de voortdurend schaterende serveerster die hij probeert te wenken voor de champagne. Virpi’s hoofd duizelt een moment van de nicotine, maar nog voor de serveerster de fles met een beschaafde plop heeft ontkurkt, is het gevoel terug dat alles mogelijk is, deze avond. Ze klinken en toosten op een gelukkig leven, een verre sprong, de Finse staatsloterij en vooral op het leven van het ongeboren kind. Als de fles leeg is, gaat de barman op een stoel staan en moedigt de gasten in vijf talen aan meer champagne te bestellen. De eerste magnum is van de zaak, maar, zo roept hij, niemand wil met een droge keel het nieuwe jaar in. Yuri steekt zijn hand op en voor ze het weten staat een nieuwe fles op tafel. Met de complimenten van meneer Yakubi, zegt de serveerster. Virpi kijkt zoekend om zich heen.

‘Ken jij die?’ vraagt ze.

‘Een fan,’ zegt Yuri. ‘Laten we gaan voor ze beginnen af te tellen. Dan hebben we de nacht voor onszelf.’

De overgang van de Beierse broeierigheid van Zur Waffenschmiede naar de koude nacht komt hard aan. Zelfs Yuri, die de winter altijd ‘zijn tweede grote liefde’ noemt, wankelt een moment op de gladde stoep. Boven de bergen licht een premature lichtkogel op. Uit de cafés en restaurants in de straat klinkt opgewonden rumoer. Op de parkeerplaats bij het restaurant duwt een bejaarde vrouw haar dronken echtgenoot in de richting van een grijze BMW. Yuri verheugt zich op de stoelverwarming van de C5, maar de gedachte aan een kreukvrij dekbed en de warme kont van Virpi komt hem nog aanlokkelijker voor. Het prille gezin, een bastion van veiligheid onder een laag ganzenveren. Een schuilkelder van dons. Naast de C5 kotst Virpi het grand dessert in een lange straal in de grauwe sneeuw. ‘Kom,’ zegt ze.

De uitnodiging van zijn thuiszorgcollega heeft Halbert zo vriendelijk mogelijk afgewezen. Als Christian hem begin december had gebeld, had hij zich kunnen voorbereiden, ideeën kunnen vormen over het verloop van de avond. Maar sinds hij Christian vanaf de kant op een gayparadeboot met zijn zwarte engelenvleugels heeft zien wapperen, vermijdt hij gelegenheden die de schijn van intieme belangstelling kunnen wekken. Hij houdt het bij afspraken voor een kop koffie in een café, of een lunchwandeling in het park. Winkelen mag wel. Na de teamvergaderingen op donderdag geven ze zich soms samen over aan de bevrijdende verlokkingen van nutteloos bezit. De sfeer van de altijd door hetzelfde zweterige wijf voorgezeten bijeenkomsten bepaalt waarnaar ze op zoek gaan. Simpele werkbesprekingen leiden als vanzelf naar de afdeling kantoorartikelen van de Hema, of de kaarsen en waxinelichtjes bij de Blokker. Als er geëmmerd wordt over hun inzet, of bij organisatiebreed gedonder, nemen ze de tram naar de Dam en eindigen met een design-tosti-ijzer of een doosje zakdoeken achter een stuk boltaart bij La Ruche. Soms komt er een manager van het hoofdkantoor fulmineren over kwaliteitsbewaking en targets. Dat is voor Halbert en Christian het teken om na afloop in de Negen Straatjes op zoek te gaan naar dure kleinigheden waar ze al vóór aanschaf spijt van hebben. Halbert heeft al zeven Disney-tandenborstels. En op de laatste werkdag van het oude jaar hebben ze allebei een vintage broodtrommel gekocht. ‘Zo’n groene, die hadden wij thuis ook,’ riep Christian. ‘Handig ook voor de kerststol,’ vond Halbert. Daarna zijn ze met de onhandig grote platte blikken bij De Pels voor het raam gaan zitten kijken naar het gehannes van jonge ouders met hun belachelijke bakfietsen. Christian wilde chocolademelk drinken en daarna chocolademelk met rum. Het was koud buiten en het zou fijn zijn geweest als er sneeuw in de lucht had gehangen. Maar het vroeg invallende donker en de gemeenschappelijke spijt over de aangeschafte broodtrommels maakten veel goed. Als het in zijn leven anders was gelopen had Halbert hier met vrouw en kinderen willen zitten. Thuis heeft hij een boek met technicolorplaten van gelukkige gezinnen die ’s winters rond boom en haard samenhokken. Hij is groot geworden in Bremmelo. ‘Erg benauwend,’ vertelt hij iedereen. Dat hij, ondanks die benauwenis, zijn jeugd lang elke laatste week van het jaar met zijn ouders en broers volkomen gelukkig is geweest in zo´n decor van technicolorplaten, zegt hij er nooit bij. De eerstelijnspsychologe vindt dat hij zich van dat beeld moet bevrijden. Dat hij zich nergens schuldig over hoeft te voelen. Na vier glazen chocomel met rum voelde hij Christians hand op zijn knie. Misschien hadden ze het er toen eens over moeten hebben. In plaats daarvan liet hij de hand liggen, alsof het een kat was die tijdens een visite op zijn schoot was gekropen terwijl hij helemaal niet van katten hield. ‘Weet je wat het met jou is?’ zei Christian, die zich bij het afscheid op de brug over de Keizersgracht vast moest houden aan de reling. ‘Iemand moet jou de waarheid over jezelf eens flink in je kont pompen. En verder zie je maar of je zin hebt om mee te gaan naar Philips feest, woensdag.’

En nog steeds heeft het personeel weinig nadere bijzonderheden over die meneer die helemaal in zijn eentje dood ligt te gaan in dat kille ziekenhuis. Ze weten hoe hij heet. Dat is een begin. De meeste mensen die worden binnengebracht nemen een naaste mee. De aanwezigheid van een naaste zegt veel over het leven van de patiënt op de intensive care. Een ervaren hoofdverpleger kent de rituelen. Die leest het leven van de stervende in de gebaren van de nabestaanden. Strijken die nog even over het voorhoofd? Pakken ze de koude handen nog even beet? Spreken ze de onbereikbare stervende toe? Ze zeggen dat je dit werk niet kunt doen als je niet in staat bent professionele afstand te bewaren. Dat is maar de helft van het verhaal. Je kunt dit werk ook niet doen als je niet begrijpt dat elk sterfgeval een tragedie van de allerhoogste orde is. Je hoeft niet alles te weten. Een paar details volstaan om je het gevoel te geven dat de dood van de patiënt ook jou aangaat. Zonder die motivatie zou ic-verpleger een leeg en kaal beroep zijn.

Maar over meneer weet het personeel niks. Heeft hij van iemand gehouden of is er op z’n minst iemand die van hem houdt? Hij is op leeftijd. Dat staat vast en dat maakt het geval alvast een stuk luchtiger. Het is de natuur. Oude mensen sterven, jonge mensen nemen hun plaats in. Toch wil de hoofdverpleger meer weten. Het zou – gelet op zijn leeftijd – zomaar kunnen dat hij zich als achttienjarige in 1947 onder Nederlandse vlag in Indonesië heeft misdragen. Of zonder vlag, gewoon thuis bij zijn vrouw. Stel je dat eens voor! Zo’n man die zich op vrijdag na het werk lam zuipt en thuisgekomen uit woede over het koud geworden eten de pannen door de keuken smijt. En daarna uit pure frustratie zijn vrouw als een hond door het huis schopt. Zulke dingen komen voor. Het maakt de dood van de fielt meteen een stuk minder tragisch. Zeg eens eerlijk: verdient zo’n man het niet gewoon om als een oude hond te creperen? Zo’n ziekenhuisbed is eigenlijk nog te goed voor hem. En dat die arme vrouw geen zin heeft om hem bij te staan in zijn stervensuur, dat begrijpt iedereen. Maar misschien heeft hij later spijt gekregen. Heeft hij bij de Anonieme Alcoholisten geleerd vertrouwen te stellen in een macht groter dan hijzelf. En heeft hij waar mogelijk en zonder de ander te kwetsen geprobeerd de schade die hij had aangericht te herstellen. Is het dan nog wel terecht dat ze hem hier zo laten liggen? En wat als het allemaal niet zo is? Dat kan ook. De goedheid zelve, een van die zeldzame mensen die altijd klaarstaan voor anderen. De mannen die op zaterdagochtend hun zonen en de vrienden van hun zonen in een gehuurde bus naar pretparken rijden. De hockeyvaders, collectanten van de nierstichting, organisatoren van buurtfeesten. Je geeft ze een doos sigaren als bedankje en altijd weer tonen ze zich even verrast. Dat hadden we niet hoeven doen en ook nog hun merk, veel te gek zeg. En zo veel stelt het allemaal niet voor – hoe is het, nu we hier toch staan, eigenlijk met Marie? Die knapt alweer op? Gelukkig zeg. Zelf zucht hij heel zijn leven al onder de gevolgen van een open tbc die hij in een jongerenkamp opliep. Nooit meer helemaal de oude geworden, maar je hoort hem er nooit over. Ook niet over dat meisje en haar hond die hij in 1962 uit het kroos heeft gered. U zou hetzelfde hebben gedaan, niet dan?

De hoofdverpleger weet het niet. En de artsen staan ook voor een raadsel. Geen medisch raadsel, want over zijn conditie bestaat geen twijfel. ‘Die haalt de nieuwe dag niet,’ heeft de zaalarts al op fluistertoon tegen de hoofdverpleger gezegd. Om tot die conclusie te komen hoef je geen arts te zijn. Maar het blijft hoe dan ook moeilijk er je schouders over op te halen. Vijf, misschien wel zes miljard mensen op deze planeet. En heus niet allemaal lekkerdjes. En toch grijpt het sterven van één individu de hoofdverpleger altijd weer aan. Plechtig kijken, totdat het tegendeel is bewezen. Misschien heeft meneer zijn kinderen anders opgevoed en stemde hij op een partij die de wereld in onze ogen het liefst zo snel mogelijk naar de sodemieter helpt. Wie weet wat ze straks als ze zijn huis opruimen in de linnenkast vinden? Dit en dat, zus en zo. Vooralsnog ligt hier een uitgeteerde man in zijn laatste levensuren. Dat laat niemand onbewogen.

Het is stervenskoud op het balkon, maar Rebekka lijkt nergens last van te hebben.

‘Heb je veel gedronken?’ vraagt ze.

‘Gewoon,’ zegt Lamar.

‘Dat vind ik altijd zo’n teleurstelling met mannen van jouw leeftijd,’ zucht ze, ‘al die drank die er eerst in moet, voordat ze je durven beet te pakken. Als ze dat al durven. Die eindeloze interessantdoenerij, boeken die ze hebben gelezen, films die ze hebben gezien. Maar wel nog elke week drie keer naar de sportschool hoor. En toen ik zo oud was als jij, lazen we allemaal Hesse. In het Duits natuurlijk, veel dingen wáren nog niet eens vertaald. En al dat zelfbewuste geëikel over hun midlifecrisis en hun scheidingen, ja, jij ook Lamar. Ik heb een motor gekocht, haha en vorig weekend heb ik een kipje van zesentwintig uit de Roxy meegesleurd. Gefeliciteerd, jongens! Maar waarom vertel je dat pas na acht glazen whisky? Goeie whisky, hoor. Altijd single barrel, bralbral. En goed, een meisje wil weleens wat en je wilt die ventjes van je eigen leeftijd niet te veel verwennen. Dus je springt achter op die motor, levensgevaarlijk ook nog eens. En dan denk je: nou komt het. Levenservaring. Nou gaan we het zien. Maar dan is het na kort foezelen in de gang van zo’n veel te groot appartement één twee hopsakee voorbij, en het hele feest eindigt in een zielig kwakje met huilpartij na.’

‘Ik ben verliefd op je,’ zegt Lamar.

‘Laat me uitpraten,’ zegt Rebekka. ‘Huilen ja. Want sinds de scheiding zien ze de kinderen nooit meer en toen ze nog met Hedy waren of met Babs of Tilly, of weet ik hoe die wijven heten, toen wisten ze waar het naartoe moest en hoe hadden ze zo stom kunnen zijn. En zich binden, sorry meisje, jij kan er ook allemaal niks aan doen, ik moet je dit helemaal niet vertellen, zich binden, dat kunnen ze ineens niet meer. Vanwege Tilly en Babs. Alsof ik daar zin in zou hebben.’

‘Ik ben nooit getrouwd geweest.’

‘Nee, dat weet ik. Jij bent van de ergste soort. De mannen die het geluk nog niet achter zich hebben gelaten. Die denken dat er ergens nog een heleboel toekomst op ze ligt te wachten. Die je het gevoel proberen te geven dat jij die toekomst bent, maar vanavond misschien nog even niet, sorry liefje, ik heb wat gedronken. Uiteindelijk zie je elkaar drie of vier keer en elke keer eindig je weer met een snurkende, dronken vent op je. Dus, in het belang van de gezelligheid van deze avond: als je spelen wil, doe het dan met meisjes van je eigen leeftijd. Met Daphne. Met mijn moeder. Dan doe je eens wat goeds. Ik bedoel: hoe oud ben jij eigenlijk? Wat zou je ervan vinden om in de laatste twintig jaar eens iemand gelukkig te maken, in plaats van ongelukkig.’

Lamar hervindt zichzelf. ‘Je moeder ligt nu te neuken met een vent in een zebrabroek. Ik zal haar maandag vragen of ze bij me intrekt, maar ik wil haar nou liever niet storen. En wat de mannen betreft van wie ik er klaarblijkelijk een ben: het spijt me dat ze het leven van het kleine prinsesje zo compliceren. Het is voor ons ook niet leuk om altijd maar met onze motorlaarzen door de onschuld te baggeren. En wees maar niet bang, ik ga je niet uitleggen dat wij onze seksuele vrijheid hebben moeten bevechten. Ik niet in elk geval. Maar het is schokkend om te horen hoe jij, op jouw leeftijd, over mannen… over het leven praat. Kijk, meisje, ik weet niet wat jouw moeder allemaal over mij vertelt. Maar ik ben uiteindelijk gewoon een jongen die het in de liefde niet altijd heeft meegezeten. Denk je dat ik er nooit van gedroomd heb om op een avond als deze met een zak vuurwerk de straat op te gaan? Wat denk je dat er door mij heen gaat als ik zo’n vader met twee van die breekbare jongetjes bij een romeinse kaars zie hurken? Ik zal je vertellen wat ik vanavond heb gezien. Een gezin. Een echt gezin onder een lamp rond de tafel. Zoontje, dochtertje, vader, moeder. Ze zaten te kaarten. Ik durfde niet te opvallend te kijken. Maar ik heb zeker tien minuten met die rare cape om, de flessen onder mijn arm, bij de tramhalte gestaan. Alleen maar kijken. En weet je wat ik zag? Ik zag het beeld dat ik als kind zelf voor ogen had. Zo dacht ik als jongetje van tien dat mijn toekomst eruit zou zien. The circle of life.’

Hij kijkt op om te zien of ze al huilt. Hij ziet geen tranen, maar ze haalt luidruchtig haar neus op en haar schouders schokken. ‘Meisje toch,’ zegt hij, en hij slaat een arm om haar heen. ‘Meisje toch.’ Hij voelt zelf ook tranen, al weet hij niet goed waar ze vandaan komen. Hij knoopt de zakdoek rond zijn nek los en bet haar gezicht. ‘Ik mag zeker niet vragen of je een glaasje water wil?’ vraagt Lamar. Ze lacht alweer. ‘Kom,’ zegt hij vaderlijk, ‘we gaan naar binnen. Je vat nog kou.’

Het is half drie. Het is alsof ze op een ander feest terecht zijn gekomen. Hoewel er meer mensen zijn, lang niet allemaal verkleed, lijkt de vaart er een beetje uit. Op de dansvloer hangt een blonde man in rokkostuum (hij zou een uitstekende stand-in voor Willem-Alexander kunnen zijn) schaamteloos geil over een vrouw in een witte jurk heen. Er zijn sowieso ineens overal jurken. Een vrouw in het rood (Lamar herkent haar van een festival voor kinderpoëzie) is in plechtig gesprek met een als gereformeerde dominee uitgedoste dichter. De muziek staat een stuk zachter. De jongen van de muziek is hem gesmeerd met de andere jongeren en zijn doos dance classics. Iemand, misschien de gastvrouw, heeft een fado-cd opgezet. Lamar is er niet dol op, muziek als smaakversterker. Hij is zonder bedoelingen naar het feest gekomen, maar het lijkt erop dat de omstandigheden hem een pad op dwingen dat hij nog lang niet van plan was te gaan. Er kleeft iets catastrofaals aan deze nacht. Hij weet dat de overige gasten een andere avond hebben. Hij zegt het tegen zichzelf. ‘Jij bent de enige die het zo ervaart.’ Hij ademt haast onmerkbaar door zijn neus in en door zijn mond weer uit. ‘Jij hebt de controle, alleen jij, zegt hij.’

‘Wat zeg je?’ vraagt Rebekka.

‘Dat je mooie ogen hebt, net als je moeder.’

Ze kijkt hem aan, een beetje vermoeid. ‘Kom,’ zegt ze, ‘we gaan mijn moeder zoeken.’

Iemand klopt op het raam. De ANWB. Werktuiglijk drukt Bertus op de knop van het autoraampje, maar de Corolla staat niet op contact. Hij draait de sleutel een slag en veegt haastig met zijn linkermouw de tranen van zijn wangen. Dan draait hij zijn gezicht naar de wegenwachter. Die zegt iets, maar achter hem rijden net twee vrachtauto’s langs. Als het weer stil is, herhaalt de ANWB-man zijn vraag, iets minder opgewekt. ‘Problemen?’

Bertus knikt.

‘Kom kom,’ zegt de wegenwachter, ‘zo erg kan het niet zijn. Start hem eens.’

Bertus schraapt zijn keel. Hij wil wat zeggen, maar hij weet dat zijn stem zal haperen. Hij wil niet huilen waar de ANWB bij is. In plaats daarvan start hij de auto, zoals hem is gevraagd.

‘Klep?’ zegt de wegenwachter. Bertus tast onder het stuur en haalt de hendel over. De wegenwachter verdwijnt onder de klep. ‘Gas!’ schreeuwt hij. Bertus drukt het pedaal lichtjes in. ‘Los.’ Bertus haalt zijn voet van het gaspedaal. De wegenwachter laat de klep vallen en loopt een rondje om de auto. ‘Nog es gas,’ roept hij. Bertus laat de motor zachtjes loeien. De wegenwachter meldt zich weer aan zijn raampje. ‘Ik kan niks ontdekken,’ zegt hij, ‘zet hem eens in z’n één en probeer eens weg te rijden.’

Bertus doet weer wat hem wordt gevraagd. In zijn spiegel ziet hij de knipperlichten van de ANWB-wagen. En de wegenwachter die langzaam kleiner wordt. Hij trapt de rem in en zet de Corolla in z’n achteruit. Voor hij weer bij de wegenwachter terug is, neemt hij een slok water en schraapt hard zijn keel.

‘Mag ik uw pasje nog even zien?’ vraagt de man van de ANWB.

‘Ik ben geen lid,’ zegt Bertus.

‘O,’ zegt de wegenwachter, ‘ik dacht…’

‘Neenee,’ zegt Bertus.

‘De beste wensen dan maar,’ zegt de man.

‘Hetzelfde,’ zegt Bertus en hij rijdt vlot schakelend weer de snelweg op. Bij IJsselstein voegt hij uit om te tanken. Vlak voor het eind van de uitrit wordt hij ingehaald door de wegenwachter die zijn duim opsteekt. Bij het benzinestation stopt hij voor koffie, een fruitdrankje en een pakje Camel. Dat zijn Zeeuwse meisje niet zou roken had hij goed gegokt. Maar hij heeft nog zeker een week voor hij haar weer ziet. Als hij haar weer ziet.

In de winkel hangt een doordringende lucht van oude koffie en doorgelegen kroketten. Het meisje achter de kassa staat er alleen voor. Ze kijkt hem verwachtingsvol aan vanachter een laag gepantserd glas. Op haar koperen naamplaatje staat ‘Annelies’. Naast haar staat een draagbaar teeveetje. Het geluid staat net iets te hard, maar hij kan toch moeilijk verstaan wat de opgewonden man in het glimmende grijze pak zegt. Hij haalt zijn pasje door het pinapparaat.

‘Gelukkig nieuwjaar, Annelies,’ zegt hij.

‘Zelfde,’ zegt Annelies.

Hij roert door zijn koffie. ‘Rustig zeker?’ zegt hij.

‘Nogal,’ zegt Annelies.

‘Waar kijk je naar?’

‘O niks. Er is niks.’

‘En het skispringen?’

‘Bewaar me.’

Ze zeggen niks meer. Samen kijken ze een minuut of wat naar het teeveetje. De zwetende man dept zijn hoofd met een fijngeknepen zakdoek. Hij knippert nauwelijks met zijn ogen, die hij na elke zin die hij uitspreekt nog wat wijder openspert. Hij gebaart druk bij alles wat hij zegt, maar soms vertraagt hij opzettelijk en vouwt zijn handen in een gebaar dat dankbaarheid uitdrukt. Het zakdoekje blijft zichtbaar. Bertus neemt een laatste teug. Hij leest de ondertitels. Hij ziet wat er staat, maar de woorden dringen niet tot hem door. ‘En weet,’ zegt de man, ‘dat die grote dag komt. Vandaag, morgen, volgende week. Die dag komt, als een dief in de nacht. Ben je er klaar voor? Weet je zeker dat je er klaar voor bent? Weet je het zeker? Weet je het écht zeker?’

Annelies gelooft het wel. Ze schakelt over naar het sportkanaal. Er loopt een gebogen gestalte door de sneeuw met een paar zwabberende ski’s over zijn rechterschouder.

‘Leuk je ontmoet te hebben,’ zegt Bertus.

‘Ja, houdoe,’ zegt Annelies.

Marie-José heeft geleerd dat de vrijheid van haar ziel het resultaat is van tegengestelde krachten. Soms wil ze schreeuwen, een behoefte die ze als puber al voelde. Maar het heeft nog lang geduurd voordat ze haar er bij emotioneel lichaamswerk van hebben weten te overtuigen dat dat gewoon mag. Dat dat moet zelfs, om de balans tussen hoofd en hart weer te herstellen.

‘Ik ben blij dat ik je dit heb kunnen geven,’ zei Martje, zonder een spoor van wrok.

‘Hoe hou je het vol?’ heeft Marie-José haar gevraagd.

‘Ik heb hulp,’ zei ze, ‘mijn energie stroomt. Ik sta in mijn waarheid.’

Voor het ongeluk kon je eigenlijk niet van een vriendschap spreken. Carpool-kennissen, dat waren ze. Als Marie-José naar Middelburg reed, kwam ze toch door Biggekerke. Kleine moeite om Martje daar even op te pikken. Na het ongeluk vielen hun levens als brugdelen tegen elkaar. En hoewel Martje in Biggekerke zeker iets van een reputatie had op het gebied van de mannen, werd er in het dorp flink over gepraat. Niemand had ze ooit in het openbaar zien kussen, niemand had ooit met eigen ogen Marie-Josés Clio ’s nachts op Martjes oprit zien staan. Maar een vriendschap die met zo veel aanrakingen gepaard ging, en daarbij de volledige afwezigheid van manvolk, gaf in Biggekerke wel te denken. Over de schutting hadden ze een barbecueënde buurman hun geaardheid weleens horen verklaren uit gebrek aan mannelijke belangstelling voor de kreupele Mart. In werkelijkheid was ze al meer dan eens begluurd, aangestaard en betast door mannen die zich juist tot haar gebrek aangetrokken voelden. Maar – lichaamswerk of geen lichaamswerk – ze voelde zich te zeer beschadigd om ze te laten begaan. Marie-José had iets vergelijkbaars. Ze kreeg het niet meer voor elkaar de mannen die haar in de reiki-nazit of na tango op woensdag benaderden, met een open glimlach in haar buitenste ring toe te laten. Degenen die haar van vroeger kennen, zeggen dat het ongeluk haar geslotener heeft gemaakt. Zo is het niet. Rond haar vierendertigste heeft ze de emotionele blokkades uit haar jeugd door haar reiki-meester laten ontsluiten. Ze durft het niet tegen Martje te zeggen, maar ze is bang dat haar kanalen dichtslibben. Dat de schuldgevoelens uit haar gereformeerde jeugd op een noodlottige manier in haar leven zijn teruggekeerd. Dat ze zichzelf de ruimte van het volledig leven ontzegt om Martje niet te kwetsen. Dat elk begin van ontvlammende passie voelt als diefstal, alsof ze zich het geluk toe-eigent dat eigenlijk voor Martje bedoeld was. Ze heeft zichzelf aangeleerd om bij elk glas dat haar wordt aangeboden een tweede glas te vragen, voor haar gehandicapte vriendin. Er is nooit een man die haar dat durft te weigeren. Maar de man die geen beletsel ziet in het tweede lichaam dat ze altijd met zich meesleept, moet ze nog tegenkomen. En zo neemt Martje onbedoeld de ruimte in die vroeger van de Kerk was, en van haar ouders. Met Martje heeft ze er niet over durven praten, maar haar reiki-meester voelt de terugslag haarfijn aan. ‘Zonde,’ vindt hij.

Ze is nu achtendertig. Ze heeft langgeleden al besloten zich niet meer door zondegevoelens te laten overheersen. De eerste inschrijving kostte haar 280 euro. In het begin voelde ze zich op internet een lap rauwe biefstuk in een zwembad vol piranha’s. Niet eens onprettig. Ze heeft in Rotterdam, Den Bosch en Tilburg gegeten. Ze is in Utrecht naar de bioscoop geweest met een vent van tweeënvijftig. In Goes heeft ze op een parkeerplaats gezoend met een man die bij nader inzien getrouwd bleek. Met Bertus heeft ze het voorzichtiger aangepakt. Ze hebben eindeloos gemaild. Hij heeft haar jeugdfoto’s gestuurd waarop hij in een rood zwembroekje met zijn vader aan een zwemplas staat. Hij is een man zonder gebruiksaanwijzing, zonder verborgen agenda. Ongecompliceerd. Op geen van de foto’s die hij haar heeft gestuurd, zie je hem lachen. De grappen die hij bij het chatten maakt, hebben altijd een vrolijk dubbelzinnige ondertoon. Als het serieuzer wordt, maakt hij er geen geheim van dat seks een van de pijlers onder zijn bestaan is. Net als eten en muziek. Ze weet niet of hij een blijvertje wordt, maar ze voelt dat een man als Bertus haar terug kan zetten op de ingeslagen weg.

Het sneeuwt nu zo hard dat de wissers van Yuri’s C5 de grootste moeite hebben om de ruit schoon te houden. ‘Ik geloof dat we hier rechts moeten,’ zegt Virpi. Ze is blij dat ze heeft overgegeven. Er is nog nooit gerookt in deze auto, maar ze denkt niet dat Yuri nu bezwaar zal maken. Ze zet de radio aan, maar de Beierse gezelligheid in de laatste tien minuten van het oude jaar wordt haar snel te veel. Ze zoekt in het handschoenenkastje en vindt een hitverzamelaar uit het jaar dat ze elkaar hebben leren kennen. Ze zet ‘It’s a beautiful day’ van U2 op. Op bijna volle geluidsterkte. Het is belangrijk dat ze niet praten. De rook vult de auto met een geur van heel vroeger. Vriendinnen op weg naar een goedkoop hotel aan de kust. Ze ziet de foto voor zich, waarop ze voor het eerst met haar hoofd op Yuri’s schouder naar de camera lacht. Die avond heeft hij haar meteen verteld dat hij topsporter is, dat hij zich niet in relaties kan storten die meer kosten dan ze opleveren. Precies zo heeft hij het gezegd. Maar hij zei er ook bij dat ze zegeltjes bij hem kon sparen voor later. Airmiles, zei hij. Er zou een tijd komen dat het sporten zijn leven niet meer zou overheersen. En dan zou hij haar teruggeven wat hij haar afgenomen had. Ze stemde in, al had ze geen enkel idee waarmee. Hij was een knappe jongen. Hij is nog steeds een knappe jongen. En hij dronk niet, wat voor een Fins plattelandsmeisje een zegen is in de liefde. Ze vragen haar weleens hoe ze het heeft volgehouden. Een vraag waar ze geen antwoord op heeft. Ze heeft het eigenlijk nooit een opgave gevonden. En zelfs nu, de eerste misselijkheid voorbij, voelt ze zich nog steeds veilig naast hem. Een alfamannetje dat goed voor zijn nageslacht zal zorgen. Al ziet ze ook dat de dreiging van het leven buiten de schijnwerpers, de veroordeling tot levenslang leraarschap hem soms te machtig wordt. Hij blijft een man. En ze heeft wel een vermoeden waarom hij na de trainingen en het bezoek aan zijn zogenaamde schaakclub niet rechtstreeks naar huis komt. Haar moeder heeft het haar uitgelegd. Iets met nesten en pissen tegen paaltjes. Maar ze kent Yuri. Altijd op zoek naar de grenzen, maar nooit roekeloos.

‘A beautiful day’ is afgelopen en in de lucht spatten vuurpijlen uiteen. Yuri stuurt de auto schuin tegen een berg opgevroren bermsneeuw. Ze valt tegen hem aan. Hij slaat zijn arm om haar heen en fluistert in haar oor dat ze niets te vrezen hebben. Dat het een heel goed jaar gaat worden. Ze legt haar hoofd op zijn schouder en glijdt met haar hand over de binnenkant van zijn dij. Hij heeft stevige dijen. Skispringersdijen.

‘Hier weer rechts,’ leest ze van haar moeders routebeschrijving op, ‘en aan het eind van het pad bij een Jezusbeeld op een eik, op de splitsing links aanhouden.’ De aanwijzingen zijn vlekkeloos. Yuri parkeert onder het afdak van de B&B. Ze grijpt hem nog even vast, voor ze uitstappen en drukt haar mond op de zijne. Door de bittere smaak van de sigaret heen proeft ze knoflook en het begin van slechte adem. Ze heeft het gevoel dat ze weinig tijd te verliezen hebben.

Frau Bircher, de uitbaatster, is al aardig boven haar theewater. Ze valt Yuri stevig om de hals. ‘Um Gotteswillen, da bin ich total verehrt Sie hier begrüssen zu dürfen!’

Aan de gastentafel zit een lodderig gezelschap met accordeonbegeleiding heimatliederen te zingen. De muziek stopt abrupt als de aanwezigen zien wie de nieuwe gast in hun midden is. Virpi is gewend haar teleurstellingen te verbergen en kijkt toe hoe de gasten de schansheld een voor een omhelzen. De klederdracht, de accordeon, de taal die klinkt alsof grote vissen in een kale bak naar adem happen. Toch heerst er een huiselijkheid waar ze zich moeilijk uit los kan maken. Door de halfopen deur van de tegelkachel ziet ze een laaiend houtvuur. In de kamer die ooit stal moet zijn geweest, zijn nog veel details die verwijzen naar het boerenleven. Er hangt een roestige hooiruif aan de muur en in een hoek liggen juten zakken voor veevoer. Ook het stro op de vloer ontbreekt niet. De gastvrouw helpt haar uit haar jas en duwt haar goedmoedig in de richting van de gelagtafel. Virpi laat haar vinger over het ruwe hout gaan.

‘Holz! Sehr alt! War Tür,’ zegt Frau Bircher, ‘sprechen Sie Deutsch?’ Virpi knikt. Ze krijgt een glas sekt in handen gedrukt.

‘Ein prosit der Gemütlichkeit!’ roept een van de mannen. En met een plechtigheid die hoort bij volksliederen zingt het gezelschap een meeslepend drinklied. Yuri blijkt het ook te kennen en valt luidkeels in. Nu ze zit, kan ze om de hoek van de L-vormige ruimte kijken. Op een uit één stuk gehouwen stoel zit een jonge man met kwastjes aan zijn sokken aan een waterpijp te lurken.

Frau Bircher ziet haar kijken. ‘Wir sind doch alle jung g’wesen,’ zegt ze verontschuldigend. En ze laat erop volgen dat het hier normalerweise hard werken is. En dat ze zich soms een kleine uitspatting veroorloven. Het verbaast Virpi dat Frau Bircher zegt dat ‘de boog niet altijd gespannen kan zijn’. Precies dezelfde uitdrukking die ze zelf in het Fins zou hebben gebruikt. Ze moet uitkijken dat ze zich niet te veel thuis gaat voelen. Als de man met de kwastjessokken doorheeft dat heimelijkheid onnodig is, staat hij op en biedt de aanwezigen een hijs uit de pijp aan. Yuri neemt een beleefd trekje, Virpi zuigt het leven uit de fles. Ze is nu in haar vierde maand. Het schoppen kan met een paar weken beginnen, weet ze van haar moeder. De kleuren in de kamer lopen langzaam in elkaar over. De leren lampenkap verspreidt een aangenaam zacht licht dat meer aan een vroege avond op de savanne doet denken dan aan een winternacht in Beieren. De accordeon ligt uitgevouwen op tafel. Herr Bircher, ze denkt dat hij het is, ligt er op één oor naast. Hij praat zachtjes voor zich uit. Iemand zet muziek op. Vreemde muziek. ‘Holger Czukay,’ zegt de jongeman die de houten stoel in haar richting heeft geschoven en haar lang en indringend aankijkt. Een meisje in een decente dirndl, ze lijkt wel wat op de serveerster uit Zur Waffenschmiede, maar een stuk minder hoerig, pakt een boek van het schap en vraagt om stilte. Herr Bircher mompelt nog even door, dan wordt het stil.

O erster Ruf wagrecht ins Jahr hinein –,
die Vogel-Stimmen stehn.
Du aber treibst schon in die Zeit dein Schrein,
o Kukuk, ins Vergehn –

Da: wie du rufst und rufst und rufst,
wie einer setzt ins Spiel,
und gar nicht baust, mein Freund, und gar nicht stufst
zum Lied, das uns gefiel.

Wir warten erst und hoffen… Seltsam quer
durchstreift uns dieser Schrei;
als wär in diesem Schon ein Nimmermehr,
ein frühestes Vorbei –

Ze leest het mooi voor met veel nadruk op de herhalende klinkers en sisklanken. Er dringt weinig door van wat ze zegt, maar de fanfare van droeve klanken grijpt Virpi aan. Ze staat op en pakt Frau Bircher bij de hand. ‘Jetzt bitte Zimmer schauen,’ zegt ze.

Frau Bircher gaat haar voor op de trap. In de gangen hangt een huiselijke geur van vers hout, verf en een vleug houtrook. Langs de trap hangen in zilverpapier gewikkelde geweien. Een hemel van kleine kerstlampjes verlicht het plafond op de bovenverdieping. De traditionele schilderijen en foto’s met berglandschappen uit de oude doos ontbreken. Tegenover kamer 16 hangt wel een neon-installatie van letters die een zacht schijnsel voortbrengen. ‘Dunkel, Finster, Düster,’ leest ze. De installatie is uitgevoerd in helder rood, blauw en geel neonlicht. In de kamer zelf komen de kleuren subtiel terug. Er zijn grappige verwijzingen naar het alpenlandschap, aan het plafond hangt een paar voorhistorische ski’s en de witte beddensprei golft als een sneeuwlandschap tot aan de vloer. Een Zwitserse stationsklok ter grootte van een karrenwiel verbindt de alpiene wereld op een geestige manier met de gonzende wereld van een spoorwegstation. Er staat ook een echt karrenwiel. De badkamer is rondom betimmerd met blankgeschuurd steigerhout en in de vloer zijn duizenden ronde steentjes gemetseld. Een tableau van ingemetselde als-je-schudt-dan-sneeuwt-het-eieren onttrekt de douchecabine aan het oog.

Virpi is moe, maar ze ziet dat Frau Bircher verwacht dat ze onder de indruk is. ‘Mooi,’ zegt ze, ‘heel mooi. Heeft u dat allemaal zelf zo aangelegd?’

Frau Bircher pakt haar even bij de arm. ‘Sehens,’ zucht ze, ‘mein Mann arbaitet goar nit, ist a Kinstler.’ Ze kijkt Virpi lang aan, alsof ze iets weet en aarzelt het haar te vertellen. Dan neemt de gastvrouw in haar het weer over. ‘Ik neem aan dat u vroeg wilt ontbijten. We hebben roomservice op ieder gewenst moment. Geniet u van uw korte verblijf hier. Um Gotteswillen, sie sind noch so jung.’

Als mevrouw Bircher vertrokken is, hoort Virpi van beneden vaag schateren. De accordeon klinkt weer op en even meent ze de tonen van het Finse volkslied te horen. Ze sluit de deur, opent een kast en kijkt in een spiegel. Ze slaat zichzelf met twee handen tegelijk in het gezicht om de kleur op haar wangen wat op te peppen. Er klinkt een prettig suizen in haar hoofd. Het is alsof er een wind om haar oren blaast en als ze haar ogen dichtdoet, ziet ze de bomen aan weerszijden van een lange straatweg langs zich heen flitsen. Een motorrit op onacceptabel hoge snelheid. Ze denkt ‘schans’ en de bomen veranderen in mensen die van ver weg joelen terwijl Virpi glijdt en glijdt. Zo stoned is ze in geen tijden geweest en ze beseft nog net dat ze daar niet aan mag toegeven. Ze had plannen voor deze nacht. Er komt een zin in haar boven die niet bij haar benevelde toestand past, die überhaupt niet bij haar past. ‘Dit is je laatste kans om roekeloos te zijn.’ Naast de map met streekuitjes en nuttige telefoonnummers vindt ze een pen en een kladblokje. Ze schrijft de zin op, maar de magische betekenis vervaagt onder haar ogen. Het getik van de stationsklok zwelt tot paukenslagen aan. Ze loopt naar het raam en drukt haar voorhoofd tegen het glas. Ze voelt hoe de warmte uit haar lichaam naar de ruit trekt en langzaam keert het overzicht terug. Ze kijkt naar buiten. Zwak licht uit een benedenkamer valt in een lange streep over de sneeuw. In het schijnsel ziet ze iemand staan. Een neger.

Mevrouw Zoltana is vroeg opgestaan. Ze heeft ontbeten met rijst en een geitenkaasje. Ze heeft gedoucht en haar jurk voor gelegenheden aangetrokken. Na enig aarzelen heeft ze de ketting van topaas omgedaan. Hij is van haar overgrootmoeder geweest en het voelt op een vreemde manier zondig om een familiestuk te dragen uit een familie die niet meer bestaat. Maar het jaar dat vandaag aanbreekt is het twintigste jaar na de dood van haar man en zonen en ze heeft besloten de gordijnen weer open te gooien. Aan rouwen, vindt ze, moet een keer een eind komen. Wie zich afkeert van het licht, beledigt degenen die zich er niet meer naartoe kunnen keren.

Ze begint de dag opgewekt en uitgeslapen. Haar doofheid is een uitkomst. Voor haar huis hebben jongens de hele nacht Belgisch vuurwerk afgestoken. Het is zo goed als aan haar voorbijgegaan. De ravage is enorm, er liggen kapotgeslagen champagneflessen en de stoep is een poel van papperig rood vuurwerkpapier. In de klimroos aan de voorgevel hangen lange slierten en ze ziet dat sommige takken flink verschroeid zijn. Ook het dekzeil van haar scootmobiel heeft brandschade. Rond een ingebrande peuk ligt een fijn tapijt van brandgaatjes, maar de vlammen van de afgefikte kerstboom op de stoep hebben haar wagentje niet bereikt. Aan de overkant in de Jan Hanzenstraat laat een meisje haar hond uit. De hond hurkt en poept op de stoep, het meisje bukt geroutineerd en schept de hondendrol in een plastic zakje dat ze als een netje vol knikkers voor zich uit draagt.

De straat is nog nat, maar het regent niet meer. De wolken boven de Ten Katemarkt jagen snel door de lucht. Ze legt een droog en warm kussen op de neplederen zitting van de scootmobiel, wurmt zich achter het stuur en rijdt voorzichtig laverend tussen het glas en de brandresten door de straat op. Ze gaat stroopwafels kopen. Halbert komt. Sinds hij zes jaar geleden voor het eerst haar benen is komen inzwachtelen, heeft hij geen enkele nieuwjaarsdag verstek laten gaan.

Ze wil rechtsaf de Ten Katestraat in, maar er ligt zo veel glas op straat dat ze besluit rechtdoor te rijden. Ze passeert het pierenbad op het Bellamyplein waar ze ’s zomers met landgenoten onder de kromme linde zonnebloempitten pelt. Op de kop van het borstbeeld van P.W. Janssen zit een vogel van een soort die ze niet eerder heeft gezien. Wie P.W. Janssen was, weet ze ook niet. Een voornaam iemand, denkt ze, een rechtsgeleerde of een staatsman. Op de Bilderdijkstraat slaat ze rechts af en moet wachten voor een taxi die het fietspad verspert. Er stappen twee jongedames uit. De een mankt op een pump met een gebroken stilettohak naar de voordeur. De ander rekent af met de taxichauffeur, terwijl ze een absurd grote rode hoed in haar hand geklemd houdt. Vanwaar ze zit, ziet mevrouw Zoltana de borsten van de vrouw haast uit haar decolleté rollen. De jurk van de vrouw – een meisje nog, denkt mevrouw Zoltana – loopt in een split omhoog langs haar dij. Bovenaan is hij een paar centimeter ingescheurd. Dat krijg je, denkt mevrouw Zoltana. Ze wil verder, ze begint het koud te krijgen. De vrouw in de jurk slaat het portier dicht. De taxichauffeur toetert. De vrouw kijkt even vluchtig verontschuldigend naar de wachtende dame in de scootmobiel. ‘A very happy new year!’ roept ze de jongedames toe.

Dan rijdt ze door, het kruispunt over en links de Bosboom Toussaintstraat in. Daar loopt een in het zwart geklede vrouw met twee jongetjes aan de hand. Tien jaar geleden zou ze nog hebben weggekeken, maar vandaag rijdt ze bij een verkeersdrempel de stoep op en haalt het drietal voorzichtig in. ‘A very happy new year,’ roept ze weer vrolijk. De jongetjes kijken angstig naar de grond. De een is een jaar of vier, de ander zes misschien.

‘Nou,’ zegt de moeder, ‘die mevrouw zegt gelukkig nieuwjaar. Wat zeggen jullie dan?’

De jongetjes zeggen niets.

‘Ze zijn verlegen,’ zegt de moeder.

Mevrouw Zoltana knikt. Ze weet niet wat ‘verlegen’ betekent. Uit het handschoenenkastje van het wagentje haalt ze een doosje met Turkish delight.

De moeder schudt haar hoofd. ‘Het is even mooi geweest,’ zegt ze. Ze doet duidelijk haar best langzaam te spreken. De jongens mogen geen snoepje, begrijpt mevrouw Zoltana. Over zulke dingen verbaast ze zich allang niet meer.

Met moeite trekt de elektromotor de kar over de Koekjesbrug. Achter het glas van het bejaardentehuis staan twee vrouwen geleund op hun rollators te wachten. Mevrouw Zoltana zwaait naar ze, maar ze zien haar niet, of doen of ze haar niet zien. Ze wachten op hun kinderen, denkt ze. Dat ziet ze ook in haar eigen straat. Op zondag rijdt een auto voor, oude mannen en vrouwen worden voorin gezet en ’s avonds keert het gezelschap terug. Ze denkt aan haar oudste zoon. Die zou nu in een Toyota Landcruiser hebben gereden, ze weet het zeker. Het stuk met de cafés op de Marnixstraat is onbegaanbaar met een voertuig op luchtbanden. Dezelfde papierpap als voor haar deur, een zee van kapotgesmeten glazen en beroete kartonnen hulzen.

Ze manoeuvreert haar scootmobiel de tramrails op en rijdt via de Passeerdersgracht in de richting van de Prinsengracht. Boven het hypnotiserende gezoem van het motortje uit hoort ze het geluid van stromend water. Aan de overkant staat een man in een lange leren jas in de gracht te plassen. Hij heeft een sigaret tussen zijn lippen en klatert vol overgave tussen twee motorbootjes in het water. Hij merkt dat ze naar hem kijkt. ‘Gelukkig nieuwjaar!’ roept hij, zonder de sigaret uit zijn mond te nemen. Ze kijkt voor zich en hobbelt door over de glimmende keien.

Op de Prinsengracht slaat ze rechts af. De eerste meters rijdt ze met een fijn gangetje in de richting van de Leidsestraat, maar een grote witte Landrover blokkeert de weg. Ze kan de bestuurder niet zien, maar gelukkig ziet ze de lampen voor zich net op tijd wit oplichten. ‘Manier! Manier!’ roept ze, maar het gefluit van de achteruitversnelling overstemt haar schreeuw. Tussen de amsterdammertjes voor het gerechtsgebouw schiet ze nog net op tijd het trottoir op. Pas dan ziet de bestuurder dat hij bijna een bejaarde vrouw heeft doodgereden. Hij draait het raampje open en roept luid: ‘God, mevrouw, sorry hoor!’ Mevrouw Zoltana zwaait en ze vervolgen elk in tegengestelde richting hun weg.

De avondwinkel in de Leidsestraat is dicht. Ze weet er nog een, in de buurt van het Waterlooplein. Maar ze is bang dat de batterijen van de scootmobiel het niet halen. Ze keert om en rijdt in de richting van het Leidseplein. De tijdschriftenwinkel is wel open. Ze moet de scootmobiel buiten laten staan. Met haar stok komt ze moeilijk vooruit.

Twee potige Engelse jongens die naar pis en bier ruiken, tillen haar one-two-three over de drempel. ‘Could you spare some change, ma-am?’ vraagt de een.

‘Happy new year! Thank you, thank you,’ zegt mevrouw Zoltana.

Ze loopt langzaam langs een muur van honderden blanke vrouwen. Sommigen lijken op het meisje in de gescheurde jurk, anderen op de buurvrouwen in Oud-West. Donker haar, rood haar, sproetjes, blond haar, krulletjes, kaalkopjes, steil haar, haar dat wappert in de wind, oorbellen, juwelen, neuspiercings, muts of geen muts, stijlvolle baretjes, pruillipjes, lippen als opblaasbadjes, schaterlachend, mysterieus blikkend, binnenpret, coltruien, ravijndiepe decolletés, ruitjes, streepjes, bolletjes, bontkragen, sjaals, magere latten, volslanke gezelligerds. En dan ineens een vrouw uit haar geboorteland met een hoofddoek. Het gezicht helemaal bedekt, maar daaronder mooie, jonge, verleidelijke ogen en de bovenste twintig centimeter van een geweerloop. Op de achtergrond ziet ze een gehavend huis, waar in haar eigen taal met een spuitbus OVERWINNING op een muur gespoten staat. Ze draait zich om en loopt, met haar volle gewicht op de stok, naar de kassa.

‘Stroepwaffer,’ zegt ze, ‘geloekig new year.’

De jongen achter de kassa haalt een blik met Delfts blauwe opdruk onder de toonbank vandaan. ‘Ik heb alleen deze,’ zegt hij, ‘zeven euro vijfennegentig.’

Mevrouw Zoltana pakt haar portemonnee. Ze telt het geld voor de jongen uit, maar komt maar tot zeven euro dertig.

‘Sgoet,’ zegt de jongen ongeduldig.

De Engelse jongens hangen nog steeds voor de deur. ‘Could you spare some change?’ vraagt de langste van de twee nog eens.

‘No money,’ glimlacht mevrouw Zoltana. Maar als ze weer op haar mobiel zit, opent ze het blik en wenkt de jongens.

Als Lamar gevraagd wordt naar de hoogtepunten van het afgelopen jaar, komen hem altijd de genylonkousde benen van zijn therapeute voor ogen. Ze is nog niet zo heel lang afgestudeerd. Dat merkt hij aan de voorbeelden die ze geeft om psychologische wetmatigheden uit te leggen. De eerste sessies heeft hij geprobeerd iets meer over haar aan de weet te komen, maar ze schermt haar privéleven professioneel af. Haar benen, de manier waarop ze het haar uit haar gezicht veegt en de aanmoedigende knikjes, haar jeugd. Hij vindt alles aan haar even begeerlijk, maar hij is bang dat hij te openhartig over zijn seksleven heeft gesproken om nog een serieuze kans bij haar te maken.

Als hij toch een keer vraagt of ze een sessie bij hem thuis kunnen doen, ‘omdat hij die week heel moeilijk zit qua tijd’, zegt ze nuchter: ‘Als je geen tijd kunt vrijmaken om je leven te veranderen, dan verandert er sowieso niks.’ Later voegt ze eraan toe dat hij zich geen illusies moet maken over een date. ‘Dat mag niet, daar zijn wetten voor.’ Op zulke momenten voelt hij zich des te heftiger tot haar aangetrokken.

‘Ik eet uit haar hand,’ zegt hij tegen zijn vrienden, ‘ik doe alles wat ze vraagt.’

In oktober vroeg ze hem een portret van zichzelf als vroege adolescent te schrijven. ‘Waarom?’ wilde hij weten.

‘Omdat ik wil weten wat je verwachtingen waren,’ zegt ze. ‘Misschien dat we er zo achter komen waar je teleurstelling zit.’

Hij heeft zijn best gedaan.

Ik weet nog toen ik achttien was

Toen ik veertien was, wilde ik zeeman worden. Ik had een boek gelezen waarin het leven van de bemanning van een schip op de wilde vaart afhing van de marconist. Op het eind van het boek krijgt de jonge hoofdpersoon een opleiding tot stuurman aangeboden, maar hij kiest voor een leven als mensenredder achter de seinsleutel.

Dat wilde ik ook. Ik informeerde bij de schooldecaan naar de toelatingsvoorwaarden voor de zeevaartschool. Ik was dramatisch slecht in natuur- en wiskunde. ‘Dan weet je dat dat het niet wordt voor jou,’ zei de decaan.

Ik wil geen te makkelijke conclusies trekken, maar ik denk dat dat het moment is geweest waarop ik me realiseerde dat het leven mij de baas was en niet andersom. Als ik nadenk over mijn puberjaren, doemt altijd het beeld op van een jongetje dat heel veel wou (fotograferen, volleyballen, zoenen achter de meisjestent op schoolkamp), maar alles uit de weg ging uit angst om opnieuw te worden teleurgesteld. Ik herinner me de verbazing over de klasgenoten die Japans gingen studeren, omdat zo’n afwijkende taal je ‘extra gewild maakte als vertaler’. Mijn beste vriend koos voor de heao, omdat je dan ‘heel breed werd opgeleid’.

Ik wist in alle eerlijkheid niet wat ik wou. Ik wou vooral dat alles zo bleef als het was. Mijn baantje voor de zaterdag, daarna dansen en drinken en de dag erna met de auto van mijn vader vol vrienden naar het duinmeer. Als ik nadacht over hoe het leven later zou zijn, waren het variaties op deze beelden. Ik heb nooit voorbij mijn dertigste gedacht. Een zee van mogelijkheden. Groter dan het duinmeer, zoals alles meer en groter zou worden. Ik verwachtte een grotere auto te zullen rijden dan mijn eigen vader, daar zou ik dan ook langer en harder voor moeten werken in een betere functie. Ik zag mezelf in een witte tennistrui door de tuin van een Frans vakantiehuis wandelen, of in een tuxedo op een galabal. Altijd in gezelschap van mooie vrouwen in laaguitgesneden jurken. Dat ik voor rechten koos, kan ik niet verklaren. Hooguit vanuit de verwachting dat me dat uiteindelijk in een positie zou brengen die bij de levensstijl paste waar ik op af dacht te koersen.

Als ik tegenwoordig zulke jongens als stagiair krijg, wil ik ze met hun kop tegen de muur slaan. Ogen open, klootzakjes! Jullie missen de schoonheid, de essentie, de diepgang. Maar ik besef dat dat niet eerlijk is. Het is een pad dat ik zelf eerst ook heb moeten vinden. En daarbij: ik had de middelen en de mogelijkheden. Talenten en leidinggevende kwaliteiten. Ik was een zondagsjongen die de maan- en dinsdagen pas laat op waarde leerde schatten. Mijn eerste jaar was een vrolijke mislukking. Ik had het meest opgezien tegen de praktische overgang van volledige verzorging naar zelfstandigheid. Dat viel alleszins mee. Mijn voorgevoelens over een groter en beter leven leken in Amsterdam allemaal uit te gaan komen. Meer drank, mooier aangeklede meisjes, vriendschappen met kerels van beteren huize. Sneue mannetjes, denk ik nu. Maar destijds waande ik me in het centrum van de toekomstige macht. Een alfadog.

Dat ik een zwaai heb gemaakt naar een dieper en betekenisvoller leven heeft met twee dingen te maken. Het eerste is dat ik, in het Stedelijk, werk van Barnett Newman zag, en het tweede degene die me ermee naartoe sleepte. Als het aan iemand te danken is geweest dat ik ben gaan lezen en dat ik me in architectuur en schilderkunst ben gaan verdiepen, dan was het Marijke. Zij heeft me geleerd ook de onder- en achterkant van de dingen te bekijken. Door haar ben ik uit de reclamespot voor Martini Bianco gestapt en gaan zien waar het werkelijke leven zich afspeelde. Vóór Marijke heb ik – zoals Duchamp dat zo mooi zei – de klok altijd van de zijkant bekeken. ‘Als je een klok van opzij bekijkt, geeft hij niet langer de tijd aan.’

Als hij het stuk bij de volgende sessie aan haar overhandigt, leest ze het in één ruk door, legt het op het tafeltje tussen hen in en zucht. ‘Een volstrekt nietszeggend stuk,’ zegt ze, ‘hier hebben we niks aan. Vertel maar eens hoe je je de afgelopen week hebt gevoeld.’

‘Kut,’ zegt hij naar waarheid.

Het gaat erom hoe je het leest, denkt Halbert. Leviticus 20:13: ‘Wanneer ook een man bij een manspersoon zal gelegen hebben, met vrouwelijke bijligging, zij hebben beiden een gruwel gedaan; zij zullen zekerlijk gedood worden; hun bloed is op hen!’

Hij heeft nooit begrepen wat Leviticus nu verbiedt: dat de man er als een vrouw bijligt, of dat je samen met een andere man het bed met een vrouw deelt. Hij had liever een eenduidig gebod gehad: gij zult het niet met mannen doen. Maar dat staat er niet. En hij is niet de enige christen die worstelt met de uitleg van Leviticus.

‘Uiteindelijk zijn we allemaal zondaars,’ legde een dominee geworden lotgenoot hem uit. ‘Een echte schipper gaat ook door de rode zee, ken je die uitdrukking? De man die zijn vrouw willens en wetens tijdens haar menstruatie bezoekt, begaat ook een zonde die in Leviticus niet als kleinigheid wordt afgedaan. Of neem Korintiërs waarin homoseksualiteit gelijkstaat aan gierigheid en dronkenschap. Ik hou me tijdens mijn preken liever een beetje gedeisd. Maar het zou toch aardig zijn om er bij de collecte voor ons dorp in Oeganda af en toe eens op te wijzen wat er in Korintiërs over gierigaards staat. Het leven is een voortdurend gevecht met de wereld, de duivel en je eigen vlees. Een mens is te nietig om die strijd in zijn eentje aan te gaan. Dat is het geschenk van het evangelie, dat Jezus je bijstaat. Een geschenk, zeg ik, geen lening die je terug moet betalen.’

Van zulke gesprekken klaart Halbert korte tijd op. Maar de woorden van een enkeling geven weinig licht in het duister waar hij al sinds de brugklas in wandelt. Hij kijkt naar jongens, hij begeert ze. In de tram vallen ze tegen hem aan. In restaurants, op stations, bij de bakker voelt hij dat ze ook naar hem kijken. In de rij bij de giromaat staat hij soms zo dicht achter ze dat hij het licht door hun oren ziet schijnen. En dan wil hij bijten, zachtjes bijten in die oren, de persoon in kwestie van achter omklemmen, tegen zich aan drukken, de warmte van een ander lichaam voelen. Hij ervaart wat anderen omschrijven als verliefdheid. De eerste keer dat Christian naar hem keek voelde als het moment waarop het karretje van de achtbaan in een vrije val naar beneden suist. Hij heeft erecties op ongelukkige momenten. Masturberen doet hij wel, maar in een staat van geforceerde gedachteloosheid. Hij weet dat ook dat niet mag.

Het is de middag voor de laatste avond van het jaar en hij staat in zijn atelier – een gewichtig woord voor een uitgeruimde slaapkamer van twaalf vierkante meter met een schildersezel en een kast vol potjes, tubes en penselen. Er is de hele dag geen zon te zien geweest, maar nu valt een brede streep paarsrood licht door het bovenraam op een kale muur. Het soort licht waar hij het van moet hebben. Hij heeft een kleine, zeer kleine kring van bewonderaars en kopers. Soms vraagt iemand wat zijn schilderijen betekenen. Dan haalt hij zijn schouders op. ‘Dat weet ik niet,’ zegt hij in zo’n geval en daar hoeft hij niet voor te liegen.

Wat hij doet, wat hij al twintig jaar doet, is verf mengen tot het de kleur heeft van de dag op het uur dat hij schildert. Het meeste werk zit in de voorbereiding. Het daadwerkelijke schilderen neemt net iets meer dan vijf seconden in beslag. Het zou hem niet verbazen als andere schilders hetzelfde kunstje uithalen. Dat deert hem niet. Er is maar één schilder in de wereld die de schoonheid en majesteit van Gods schepping door de ogen van Halbert Wassink ziet. De mensen zijn vrij om zijn werk mooi of lelijk te vinden, ze mogen het kopen of laten staan. Desnoods maken ze zich er boos over. Dit is wat hij doet.

Dat hij zijn schilderijen moeilijk kwijtraakt, ziet hij hooguit als een praktisch en financieel probleem. Gelukkig is hij via de thuiszorg verbonden met een netwerk van inkopers voor verpleegtehuizen en ziekenhuizen. Soms krijgt hij een opdracht voor een gebrandschilderd raam in een stiltecentrum of een abstracte muurschildering in een gerenoveerd kerkgebouw. Twee van die schilderingen zijn alweer onder de sloopkogel gesneuveld. De foto’s van de sloop bewaart hij in een doos met wat brokken puin. Zijn beste werk, vindt hij zelf.

Hij werkt snel. De zon raast om het huis en hij weet dat het binnen een kwartier te donker is om zonder tl-licht te schilderen. Hij trekt een paarsrode diagonaal over het geprepareerde doek. En dan nog een, een fractie donkerder van kleur. Op straat is het stil, afgezien van wat kwetterende jongensstemmen en het geknetter van kindervuurwerk. Een vliegtuig komt laag over en doet de kwasten in hun potten rammelen. Hij denkt aan de mensen in het vliegtuig, op weg naar hun geliefden. Over een half uur spoeden ze zich in de aankomsthal naar degenen die op ze staan te wachten. De klaarstaande auto’s, de gesprekken in de trein, de meegebrachte cadeaus, de opgemaakte bedden. Zo is het, denkt hij. Als je verwacht wordt, maken ze een bed voor je op. Schone lakens die naar wasmiddel ruiken. Ze vragen of je moe bent. Of je niet nog even een paar uurtjes wilt gaan liggen. De peertjes in de bedlampjes zijn vervangen. Er ligt een rulle handdoek op het bed. Op het nachtkastje staat vers water in een mooie fles, misschien ligt er een verrassing onder het kussen. ‘De liefde,’ zucht hij, en met een paar woedende streken verandert hij de paarsrode lijnen in een knots van een lul. Moeten ze nog eens zeggen dat hij niet figuratief schilderen kan.

Hij wast zijn handen en ontkurkt een fles Chileense wijn uit een kistje dat bij zijn kerstpakket hoort. Hij drinkt vier glazen. Daarna belt hij zijn moeder – denkt hij. Zijn vader neemt op.

‘Wassink hier.’

‘Dag vader, met Halbert.’

‘Ach, het verloren schaap. Dag jongen, wil je je moeder?’

‘Ik wil u ook nog even een zalig uiteinde wensen, vader.’

‘Dat is goed, jongen, dat is goed. Ik geef je haar.’

De oude Wassink roept zijn vrouw. Verder heerst er stilte in het ouderlijk huis. Hij hoort de voetstappen van zijn moeder op de plavuizen. ‘Halbert,’ fluistert zijn vader en voor hij de hoorn aan zijn vrouw geeft, richt hij zich nog een keer tot zijn zoon: ‘Ik geef je 1 Korinthiërs 16:13 ter overweging voor het nieuwe jaar, jongen. Weest mannelijk, kerel, zijt sterk. Hier is moeder.’

‘Dag Halbert, jongen, wat bel je laat. Je bent toch niet verhinderd? Er is voor je gedekt! Je bent altijd welkom, jongen, dat weet je.’

‘Dag moeder. Ik wilde alleen even weten of alles goed is en jullie een gezegend nieuwjaar wensen.’

…

‘Moeder?’

‘Spreek toch zulke woorden niet zo lichtvaardig, je weet hoe dat va en moe verdriet. De zegen en de zaligheid zijn niet in onze handen, Halbert. Eet je wel goed? Denk je eraan dat je schoon ondergoed aantrekt, elke dag, jongen. Je weet nooit wat er gebeurt. We hadden je zo graag hier bij ons gehad. Er is friet, ik heb gehaktballen gemaakt en vader en Tjeerd drinken later op de avond nog een klare. “De Heere is mijn herder, mij zal niets ontbreken.” Je speelde van allemaal het best op het harmonium en dominee zei dat je een stem had als een nachtegaal. Weet je het nog? Kom je naar huis?’

Halbert haalt adem.

‘Halbert?’

‘Ja, moeder?’

‘Je bent toch niet… Je hebt toch geen… Je gaat toch niet… In die grote stad… We weten ervan hoor… we lezen erover en we bidden. We bidden voor je, Halbert… we zullen altijd blijven bidden…’

‘Dank u, moeder,’ zegt Halbert afgemeten, ‘maakt u zich over mij geen zorgen. Ik kom eerstdaags eens, moeder, als het voorjaar aanbreekt. Ik wil u niet zien in het voorbijgaan, maar ik hoop enige tijd bij u te blijven, indien het de Heere zal toelaten.’ Hij weet het nog.

‘Amen.’

‘Amen, moeder.’

Hij verbreekt de verbinding en toetst het nummer van de pizzakoerier in. Als die een goed uur later met de bestelde quattro stagioni op de stoep staat, heeft Halbert de eerste fles wijn al leeg. De pizzajongen rijdt in een groen-wit-rood gespoten Renaultje waaruit diepe basdreunen opklinken.

Halbert betaalt met een biljet van vijftig euro. De jongen klooit doorzichtig met het wisselgeld. Halbert kijkt onbewogen toe tot de jongen het bedrag tot de laatste eurostuiver uit zijn broekzak heeft gewrongen. Als hij het geld in zijn hand heeft, geeft hij de jongen een fooi van twintig cent.

‘Hier,’ zegt hij, ‘en alvast een prettige jaarwisseling.’ De jongen kijkt hem strak in de ogen, spuugt voor Halberts voeten op het trottoir en draait zich om. ‘Amen,’ zegt Halbert nog eens.

De zaalarts is langs geweest. Hij heeft de hoofdverpleger opgedragen de morfinedosis te verhogen. Het hele beeld – bloeddruk, hartslag, ademhaling – alles wijst erop dat het niet lang meer zal duren. Bij een laatste poging een tweede telefoonnummer te achterhalen, heeft de hoofdverpleger in het borstzakje van meneers jasje een balpen gevonden met het telefoonnummer van een acupuncturist in Zierikzee. Die nam onmiddellijk op. Een paar telefoontjes later weten ze dat meneer weduwnaar is en vader van twee zoons van wie er een in het buitenland verblijft. Er is ook nog een dochter. Die is al onderweg. Op het antwoordapparaat van de tweede zoon heeft de hoofdverpleger een boodschap ingesproken. Het moet wel raar lopen wil het vandaag niet lukken die te pakken te krijgen.

Ze is een beetje doorgeslagen, dat vindt Rebekka zelf ook. Haar woede was oprecht, maar het spijt haar dat ze die op Lamar heeft botgevierd. Een man van bijna vijftig. Ze heeft niets tegen mannen van bijna vijftig. Wat zou ze tegen mannen van bijna vijftig moeten hebben? Dat ze naar haar kijken en haar schunnige voorstellen doen? Dat is geen specialiteit van mannen van bijna vijftig. Dat doen mannen van bijna dertig en jongens van bijna twintig ook.

Alleen voor de echte galanteriken, de jongens en mannen die aanhouden en het huis versieren als ze komt, alleen voor Romeo’s die haar meeslepen naar een tent aan zee waar je lekker vis kunt eten, mannen die iets voor haar kopen waar ze echt blij van wordt, een paar gebreide handschoenen met vingers in verschillende kleuren, een dagboek van handgeschept karton met een slotje erop, een jaarkaart voor Artis, alleen voor mannen die hun best doen erachter te komen wat haar beweegt, tilt ze uiteindelijk haar rokken op. Dat ze zelf voor de wet volwassen is geworden zonder ook maar het vaagste idee waar het heen moet met haar leven, vindt ze geen bezwaar. Laat ze maar raden. Misschien zien ze iets wat zij niet ziet.

Lamar valt ver buiten de competitie. De grootste emotie die ze in de jaren dat hij zijn wrange lusten op haar moeder kwam uitleven voor Lamar heeft gevoeld, schommelt tussen medelijden en onverschilligheid. Hij is een klootzak, maar niet van het soort waarvan haar vriendinnen zeggen dat alle vrouwen er een willen. Het is lastig boos te zijn op iemand met zo’n treurniswekkend gebrek aan doel in het leven. De meeste mensen die ze kent, maken tenminste werk van hun passies. Een belachelijk woord, dat weet ze zelf ook wel. Maar met lapzwansen die niet eens pretenderen dat ze ergens door gefascineerd zijn, wil ze eigenlijk niks te maken hebben. Dat is hol cynisme, vindt ze. Life’s a bitch and then you die – filosofen verknoeien niet alleen hun eigen tijd. Rebekka weet het ook allemaal niet, maar ze vindt zichzelf te jong om de gedachte aan een zinvolle levensvervulling op te geven. Zo simpel is dat. Het spijt haar ook dat ze er uit zichzelf niet op zou komen naar Costa Rica te gaan om schildpadjes te redden. Of om zich als vrijwilliger op te geven voor een gaarkeuken, desnoods naar India te gaan om haar eigen welvaart te leren waarderen. In plaats daarvan heeft ze zich ingeschreven voor een half jaar Berlijn. De Europese Unie betaalt. Op basis van een gedicht dat ze mooi vond toen ze zestien was, maar waarvan ze nu vreest dat ze het ook nog eens verkeerd heeft begrepen. Of liever gezegd: dat ze het nooit zal begrijpen. En daar, zo denkt ze, terwijl ze zich door Lamar een ontkurkte fles laat aanreiken, daar kon weleens de oorsprong liggen van haar woedeuitval tegen Lamar, tegen haar moeder, haar jeugd die voorbij is, het leven in het algemeen en dit hele kutfeest in het bijzonder.

Virpi schrikt. Maar de schrik verdwijnt als ze ziet dat de neger haar ook ziet, een elegante buiging maakt en naar haar wuift als een staatshoofd vanaf een bordes. Ze zwaait terug en giechelt. Hij maakt een uitnodigend gebaar. Ze giechelt weer en haalt gespeeld verlegen haar schouders op. Daarna draait ze zich om en gaat de trap af om te zien of er aan Yuri nog iets te redden valt.

In de gang is het donkerder dan ze had verwacht. Frau Bircher heeft de twinkelende lichtjeshemel uitgezet en ze vindt zo snel geen hotelschakelaar. Op de tast gaat ze de trap af. De roes hangt als een wolk om haar heen. Haar handen en voeten tintelen en ze heeft het gevoel dat iets haar op zal vangen, mocht ze vallen. Het huis haalt rustig adem. Een gevoel van geborgenheid komt over haar. Alsof ze zelf de vrucht is in haar eigen buik. Ze bevoelt haar navel. Dorst. Vanuit het duister achter de glazen voordeur ziet ze de schittering van ogen die haar fixeren en tanden die haar bereidwillig toelachen. Hij klopt aan, wat haar verbaast. Hij kan toch aanbellen? Ze loopt naar de deur en opent hem, wat op haar hoede.

‘Good evening,’ zegt de man.

Ze zwaait de deur open om de man binnen te laten, maar hij blijft staan.

‘It’s late,’ zegt hij. Wel buigt hij zich hoffelijk voorover om haar hand te kussen. ‘So nice to meet you,’ zegt hij, ‘finally.’

Dan bukt hij zich om een pakket van de grond te pakken. ‘My name is Yakubi,’ zegt hij, ‘I’ve been following your husbands work with great interest. Here’s a little something to enjoy, for the both of you.’

Het huis houdt even de adem in. Een dun laagje fiezelsneeuw cirkelt over de parkeerplaats. Zo koud ineens! Virpi werpt een snelle blik naar achteren en focust meteen daarna weer op Yakubi. Die lacht nog breder en vertrouwenwekkender dan net.

‘Enjoy!’ roept hij en hij gooit er een klaterende Afrikaanse mannenlach achteraan. Weer pakt hij haar hand en drukt er nogmaals een ingetogen kus op. Dan draait hij zich om en verdwijnt naar de parkeerplaats waar ze even later een motor hoort starten. Een zwarte BMW 750i rijdt traag de oprijlaan af. Dat maakt haar nog nieuwsgieriger naar de inhoud van het pakket. Ze hoopt dat er iets zoets in zit. Bonbons! Ze zet het pak op de trap.

In de keuken is de accordeonspeler vredig op zijn instrument in slaap gevallen. Het meisje dat zo mooi kan voordragen zit ruggelings tegen de tegelkachel. Meneer Bircher heeft zijn hoofd in haar schoot gelegd. Zijn vrouw kijkt met de waterpijp op schoot naar Yuri, die met de handen op zijn rug diep door zijn knieën op tafel staat.

‘5,2 seconden,’ zegt hij, in het Duits. ‘Langer niet. Vraag het ze een voor een, ze zullen het je allemaal bevestigen: afstand is niks. Het gaat om de elegantie. Om het gevoel dat de tijd en de ruimte zich naar jou toe buigen. Het is een religieuze ervaring, zonder meer. Ergens tussen jou en de aarde zit een gat in de lucht en als je dat eenmaal hebt gevonden gaat de rest vanzelf. Het is net als met het paard van Da Vinci: het zit al in het marmer, je hoeft het er alleen nog even uit te hakken.’

‘En seks?’ vraagt mevrouw Bircher.

‘Nee, seks is iets heel anders,’ zegt Yuri. ‘Seks kun je onderverdelen in fases. Voorspel, gemeenschap, orgasme, naspel. Je kunt ermee ophouden wanneer je wilt, onderdelen overslaan. Op de schans heb je die luxe niet. Zodra je de beslissing hebt genomen om te gaan, zijn er geen belangrijke of onbelangrijke momenten meer. Het moet allemaal volmaakt zijn, zo volmaakt als jij het kunt brengen.’

‘Ach so,’ zegt mevrouw Bircher, ‘maar ik bedoelde eigenlijk: voor de wedstrijd.’

‘Nooit!’ zegt Yuri stellig. Dan ziet hij Virpi staan.

‘Je moet morgen springen,’ zegt ze in het Fins.

‘11.45 uur uiterlijk aanwezig,’ zegt Yuri, alsof zijn vrouw een sergeant is aan wie hij verantwoording moet afleggen.

‘Heb je gedronken?’

‘En gerookt! Hasj! Ik wil alles uit deze nacht zuigen. Geen uitgebalanceerde sportdrankjes, geen slaaphygiëne, geen onthouding. Ik wil me vrij voelen. Nu, vannacht en morgen op de schans. Ik wil nooit meer landen. Schijt aan de zwaartekracht!’

Mevrouw Bircher kondigt diplomatiek aan dat ze maar eens een pot zwarte koffie gaat zetten. Virpi steekt haar hand uit, ten teken dat Yuri wat haar betreft van de tafel mag komen. Met een elegant sprongetje landt hij naast haar en drukt haar stevig tegen zich aan. Ze fluistert in zijn oor dat hij met haar mee naar boven moet, als hij vliegen wil.

‘Niks liever!’ zegt Yuri, maar ze hoort aan zijn stem dat hij de belofte van erotiek heeft gemist. Ze omcirkelt zijn oor met haar tong. Dat heeft meer effect.

‘Ik wil alles,’ zegt hij nog eens, ‘alles vannacht.’ Dan kijkt hij over de rand van de tafel en zegt: ‘Wist je dat ik hoogtevrees heb? Op keukentrapjes, op het balkon, vroeger op de schouders van mijn vader. Alleen op de schans voel ik het niet. Gek hè?’

Virpi knikt. Dat wist ze natuurlijk allang.

Bij Utrecht staat een billboard waarop een dame de weggebruikers met een dampende mok koffie toe proost. ‘Altijd weer een gezellig moment, met de lekkerste koffie die je kent,’ zingt Bertus, con spirito. Het billboard is een voorbode van de huiselijkheid straks in de polder. Minder dan een uur rijden nog. Spijtig, vindt hij. Hij zou liever nog een paar uur doorrijden. De auto is de enige ruimte waarin hij lang achtereen alleen kan zijn. De snelweg de enige plek waar hij de eenzaamheid vindt die hij nodig heeft om tot grote besluiten te komen.

Hij denkt aan een zin uit een filmbespreking op de radio die hij in zijn schriftje heeft opgeschreven: ‘Het paradijs is niet iets waarheen je op weg bent, het is de weg zelf.’ Op een bepaalde manier begrijpt hij die zin helemaal. Maar er kleeft ook iets raadselachtigs aan, iets wat hij nooit zal doorgronden. Hij is maar een gewone jongen. En als deze weg, een kille goot tussen metalen wanden, het paradijs is dan weet hij niet meer wat ‘paradijs’ betekent.

Wat hij onder paradijs verstaat, is helemaal niet zo ingewikkeld: een thuis met een vrouw die je kraagje even rechttrekt voor je naar je werk gaat, die onderbroeken voor je koopt en die op zondagochtend oude afleveringen van Friends met je kijkt. Die zich niet schaamt om lieverd of lekkerdje of schatje of poepie of puppie of pappie, stinkerd of beertje tegen je te zeggen, ook niet met haar gestudeerde broer erbij. Bij wie je een scheet onder de lakens kunt laten, zonder dat het op scheiden uitdraait. Die overbodige citroendrankjes en kaneelbeschuiten aandraagt als je griep hebt en die bezorgd kijkt als je ergens een bultje voelt dat er eerst niet was. Die van jou hetzelfde verwacht. Die je niet uitlacht als je haar ten huwelijk vraagt, welnee, maar integendeel zonder voorbehoud bij je op schoot springt en in de aanloop naar het huwelijk de dagen tot de grote dag telt. Een dag die ze haar leven lang ‘bijna de mooiste dag van haar leven’ zal blijven noemen. Een vrouw die op een avond op ernstige toon zegt dat er iets is waar jullie het nog niet over hebben gehad. Wederzijdse uitvaartwensen. En – ze zegt het maar even eerlijk zoals het is – zij zou het liefst gewoon begraven worden, gewoon samen onder dezelfde steen… Die vrouw is hij – en hij is nu halverwege de veertig – niet tegengekomen.

Het opwindende gevoel dat hij als twintiger had, dat alles nieuw zou worden en dat hij meebouwde aan een nieuwe wereld, heeft hem allang verlaten. Hij heeft een handvol verkeringen gehad die hij in een van de bladen van de leeskring weleens als ‘seriële monogamie’ omschreven heeft gezien. Elf vrouwen, van wie hij er vier aan zijn ouders heeft voorgesteld. Met drie samengewoond. Van één oprecht gehouden. Hij heeft zich niet na wat gesnuffel in een park hoeven binden aan een vrouw voor het leven. Hij heeft de vrijheid gehad om zijn voorkeuren te bepalen. En wat heeft het Bertus Hollewege opgeleverd? De keuze tussen een vrouw die de naam van een Volendammer op de gedeelde grafsteen heeft gepist en een vrouw die in de eerste liefdesnacht een grens over is gegaan waarvan hij het bestaan niet eens vermoedde.

Wat heb ik nou aan algebra
Nu ik voor de keuze sta

Als hij zijn handen vrij zou hebben, zou hij op zijn iPod Loekie Knols enige hit snel hebben gevonden. Maar het wordt drukker op de weg. Even voor Hilversum ligt een onherkenbaar geworden dood beest op het asfalt. Hij is te laat om er helemaal omheen te sturen. Zijn reactievermogen wordt minder. De nacht begint zich te wreken. Hij remt af naar negentig kilometer, richt de blazers van de auto voluit op zijn gezicht en zet de radio aan.

‘Jij hebt hem ontmoet, geloof ik,’ zegt een sportcommentator. De jonge sporter die gretig antwoord geeft, doet zijn best deskundig over te komen. ‘Raikkonen? Yuri Raikkonen? Zeker. Een gedreven springer. Een man die voor het springen leeft, het hele jaar door. Tijdens de zomertraining in Noorwegen hebben we een paar keer samen gesprongen. En gegeten. Veel steak, Yuri is gek op steak.’

‘Is dat ook zijn geheim?’

‘Och, geheim… ik geloof niet dat hij zo veel geheimen heeft. Hij was jong en hij had een paar mooie stevige benen. En een goed gevoel voor timing. Toen ik begon was hij zeker een van de grote talenten. Maar dat zie je niet meer terug, vind ik.’

‘Je denkt niet dat hij vandaag nog iets gaat neerzetten?’

‘Nou. Dan zal-ie om te beginnen toch moeten komen opdagen. En dan is het nog de vraag of hij wordt toegelaten. Hij moet wel een verdommes goed excuus hebben. En zelfs dan. Het is allemaal timing en concentratie. Die bereik je alleen door rust en discipline. Als hij nog wil springen dan zal-ie zich moeten haasten. En haast is een slecht ding voor springers. Los daarvan… als hij zich op tijd zou hebben gemeld, dan had ik er nog niet veel voor gegeven. Hij heeft twee keer gepiekt, één keer geholpen door een rare dalwind en één keer op een dag dat alle omstandigheden helemaal in zijn voordeel waren. Maar voor de rest zie je over de hele linie toch hetzelfde beeld: degelijke middelmaat. Keurig in zijn techniek, maar geen kunstenaar, geen hoogvlieger.’

‘Dank je. Ik hoor inmiddels in mijn oortje dat we vanwege zijwind even wachten op de sprong van Uwe Lattfauer. En op Yuri Raikkonen uit Tampere natuurlijk, vier jaar geleden nog goed voor eenmalig zilver in Innsbruck. Tot zover Garmisch. Terug naar Hilversum.’