Ha-Joon Chang

23

DINGEN DIE ZE JE NIET VERTELLEN OVER HET KAPITALISME

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2010 Ha-Joon Chang

Oorsponkelijke titel 23 Things They Don’t Tell You About Capitalism

© 2010 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Ed Lof

Tekstredactie Annette Lavreijsen

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Laurent Westdorp

Omslagfoto Hollandse Hoogte/Benjamin Norman/Redux

ISBN 978 90 468 0963 1

NUR 686

www.nieuwamsterdam.nl/chang

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2010: Met ISBN 978 90 468 0247 2

INHOUD

7 MANIEREN om 23 dingen die ze je niet vertellen over het kapitalisme te lezen

DANKWOORD

INLEIDING

DING 1 De vrije markt bestaat helemaal niet

DING 2 Het beleid van ondernemingen dient níét op de belangen van hun eigenaren gericht te zijn

DING 3 De meeste mensen in rijke landen worden te hoog betaald

DING 4 De wasmachine heeft de wereld meer veranderd dan internet

DING 5 Ga uit van het slechtste in de mens en je krijgt het slechtste

DING 6 Meer macro-economische stabiliteit heeft de wereldeconomie níét stabieler gemaakt

DING 7 Vrijemarktbeleid maakt zelden arme landen rijk

DING 8 Kapitaal heeft een nationaliteit

DING 9 We leven niet in een postindustrieel tijdperk

DING 10 De Verenigde Staten hebben niet de hoogste levensstandaard ter wereld

DING 11 Afrika is niet gedoemd tot onderontwikkeling

DING 12 Overheden kunnen winnaars zijn

DING 13 Rijke mensen rijker maken maakt de rest niet rijker

DING 14 Amerikaanse managers zijn te duur

DING 15 Mensen in arme landen zijn ondernemender dan mensen in rijke landen

DING 16 We zijn niet slim genoeg om dingen aan de markt over te laten

DING 17 Meer onderwijs alleen maakt een land niet rijker

DING 18 Wat goed is voor General Motors is niet per se goed voor de Verenigde Staten

DING 19 Ondanks de val van het communisme leven we nog altijd in geplande economieën

DING 20 Gelijke kansen zijn misschien niet eerlijk

DING 21 Een grote overheid maakt mensen ontvankelijker voor verandering

DING 22 Financiële markten moeten niet meer, maar minder efficiënt worden

DING 23 Voor goed economisch beleid heb je geen goede economen nodig

CONCLUSIE

NOTEN

REGISTER

7 MANIEREN OM 23 DINGEN DIE ZE JE NIET VERTELLEN OVER HET KAPITALISME TE LEZEN

MANIER 1 Als je niet eens zeker weet wat kapitalisme is,
lees: DINGEN 1, 2, 5, 8, 13, 16, 19, 20 EN 22.

MANIER 2 Als je denkt dat politiek tijdverspilling is,
lees: DINGEN 1, 5, 7, 12, 16, 18, 19, 21 EN 23.

MANIER 3 Als je je afvraagt waarom je leven er niet beter op wordt ondanks almaar stijgende inkomens en almaar geavanceerder technologie,
lees: DINGEN 2, 4, 6, 8, 9, 10, 17, 18 EN 22.

MANIER 4 Als je denkt dat sommige mensen rijker zijn dan anderen omdat ze meer in hun mars hebben, doorgeleerd hebben en ondernemender zijn,
lees: DINGEN 3, 10, 13, 14, 15, 16, 17, 20 EN 21.

MANIER 5 Als je wilt weten waarom arme landen arm zijn en hoe ze rijker kunnen worden,
lees: DINGEN 3, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 15, 17 EN 23.

MANIER 6 Als je denkt dat de wereld niet eerlijk is maar dat je daar weinig aan kunt veranderen,
lees: DINGEN 1, 2, 3, 4, 5, 11, 13, 14, 15, 20 EN 21.

MANIER 7 Lees de hele zaak in deze volgorde.

DANKWOORD

Bij het schrijven van dit boek hebben veel mensen iets voor me betekend. Ivan Mulcahy, mijn literair agent die zo’n doorslaggevende rol heeft gespeeld bij de totstandkoming van mijn vorige boek, Bad Samaritans, over de ontwikkelingslanden, moedigde me voortdurend aan nog een boek te schrijven, voor een breder publiek. Peter Ginna, mijn redacteur bij Bloomsbury USA, kwam niet alleen met zinnige redactionele suggesties maar leverde ook een cruciale bijdrage aan de toonzetting van het boek. Terwijl ik bezig was met de opzet van het boek, stelde hij als titel voor: 23 dingen die ze je niet vertellen over het kapitalisme. William Goodlad, mijn redacteur bij Allen Lane, nam het redactionele werk ter hand en leverde een geweldige prestatie door alles precies goed te krijgen. Veel mensen lazen hoofdstukken van het boek en leverden nuttig commentaar. Duncan Green las alle hoofdstukken en gaf me heel zinnige adviezen, zowel inhoudelijke als redactionele. Geoff Harcourt en Deepak Nayyar lazen veel van de hoofdstukken en kwamen met scherpzinnige raad. Dirk Nezemer, Chris Cramer, Shailaja Fennell, Patrick Imam, Deborah Johnston, Amy Klatzkin, Barry Lynn, Kenia Parsons en Bob Rowthorn lazen verschillende hoofdstukken en gaven waardevol commentaar.

Zonder de hulp van mijn vaardige onderzoeksassistenten had ik niet alle gedetailleerde informatie waarop het boek stoelt, bij elkaar kunnen krijgen. Ik dank, in alfabetische volgorde, Bhargav Adhvaryu, Hassan Akram, Antonio Andreoni, Yurendra Basnett, Muhammad Irfan, Veerayooth Kanchoochat en Francesca Reinhardt voor hun hulp.

Ik wil ook graag Seung-il Jeong en Buhm Lee bedanken, die gegevens aanleverden waar niet makkelijk aan te komen is.

Ten slotte dank ik mijn gezinsleden, want zonder hun steun en liefde zou dit boek nooit afgekomen zijn. Hee-Jeong, mijn vrouw, gaf me niet alleen sterke emotionele ondersteuning tijdens het schrijven van het boek, maar las ook alle hoofdstukken en hielp me mijn argumenten coherenter en lezersvriendelijker te formuleren. Ik was buitengewoon verheugd toen ik een paar van mijn ideeën ventileerde tegenover mijn dochter Yuna en zij, als veertienjarige, met verrassende intellectuele volwassenheid reageerde. Mijn zoon Jin-Gyu kwam met enkele heel interessante ideeën, naast een hoop morele ondersteuning voor het boek. Ik draag het boek aan hen drieën op.

INLEIDING

De wereldeconomie ligt in duigen. Weliswaar kon door fiscale en monetaire stimulansen van ongekende omvang worden voorkomen dat de financiële meltdown van 2008 uitliep op een totale ineenstorting van de wereldeconomie, de wereldcrisis van 2008 is nog altijd de op een na grootste economische crisis in de geschiedenis, na de Grote Depressie. Op het moment dat ik dit schrijf, maart 2010, wordt hier en daar al het einde van de recessie afgekondigd, maar is een degelijk herstel nog verre van zeker. Door het uitblijven van financiële hervormingen heeft het ruime monetaire en fiscale beleid tot nieuwe financiële zeepbellen geleid terwijl de reële economie verstoken blijft van kapitaal. Als die zeepbellen uiteenbarsten, kan de wereldeconomie in een nieuwe recessie (double dip) terechtkomen. Zelfs als het herstel doorzet, zal de nasleep van de crisis nog jarenlang voelbaar zijn.

Het kan jaren duren voordat bedrijven en huishoudens hun balansen weer op orde hebben. De enorme begrotingstekorten die de crisis heeft doen ontstaan, zullen regeringen dwingen de publieke investeringen en sociale uitkeringen aanzienlijk te verlagen, met alle negatieve gevolgen van dien voor de economische groei, de armoede en de maatschappelijke stabiliteit, misschien wel decennialang. Sommigen van de mensen die tijdens de crisis hun baan en woning kwijtraakten, zullen misschien nooit meer hun oude welvaartsniveau bereiken. Dat zijn beangstigende vooruitzichten.

Uiteindelijk is deze catastrofe veroorzaakt door de vrijemarktideologie die de wereld sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw heeft beheerst. Ons werd verteld dat markten, als ze maar de vrije hand werd gelaten, voor de meest efficiënte en rechtvaardige uitkomsten zouden zorgen. Efficiënt, omdat individuen het beste weten hoe ze moeten omgaan met de ter beschikking staande middelen, en rechtvaardig, omdat de concurrerende markt ervoor zorgt dat individuen beloond worden naar hun productiviteit. Ons werd verteld dat bedrijven maximale speelruimte moesten krijgen. Ondernemingen, die het dichtst bij de markt staan, weten wat het beste is voor hun bedrijfsvoering. Wanneer we ze maar hun gang laten gaan, zal er een maximale hoeveelheid welvaart geschapen worden, waar ook de rest van de samenleving van profiteert. Ons werd verteld dat overheidsinmenging in de markt alleen maar tot minder efficiëntie zou leiden. Overheidsbemoeienis is vaak juist gericht op beperking van de ruimte voor het scheppen van welvaart, uit misplaatste overwegingen van gelijkheid. En zelfs als dat niet het geval is kunnen overheden nooit betere resultaten bereiken dan de markt omdat ze noch over de vereiste informatie beschikken, noch de juiste prikkels krijgen om goede zakelijke beslissingen te nemen. Kortom, ons werd verteld dat we ons vertrouwen geheel en al in de markt moesten stellen en die alle ruimte moesten geven.

De meeste landen volgden dit advies op en voerden in de afgelopen drie decennia een vrijemarktbeleid, met privatisering van industriële en financiële staatsbedrijven, deregulering van de financiële sector en de industrie, liberalisering van de internationale handel en het internationale kapitaalverkeer, en verlaging van de inkomstenbelasting en de sociale uitkeringen. De pleitbezorgers ervan gaven toe dat dit beleid tot wat tijdelijke problemen zou kunnen leiden, zoals toenemende ongelijkheid, maar uiteindelijk zou iedereen beter af zijn doordat het tot een dynamischer en welvarender samenleving zou leiden. Het opkomend tij tilt alle boten op, was de metafoor.

Het resultaat van dit beleid stond lijnrecht tegenover de belofte ervan. Vergeet even de financiële meltdown, waarvan de gevolgen zich nog tientallen jaren zullen doen voelen. Wat de meeste mensen niet weten, is dat het vrijemarktbeleid al daarvoor in de meeste landen tot lagere groei, toenemende ongelijkheid en groeiende instabiliteit had geleid. In veel rijke landen werden deze problemen gemaskeerd door een enorme groei van de kredietverlening. Zo werd het feit dat sinds de jaren zeventig de Amerikaanse lonen stagneerden terwijl het aantal arbeidsuren toenam, verdoezeld door een met geleend geld gefinancierde hausse in consumentenbestedingen.

Waren de problemen al erg genoeg in de rijke landen, in de ontwikkelingslanden waren ze nog veel ernstiger. De levensstandaard in Afrika bezuiden de Sahara stagneerde al drie decennia, terwijl de groei van het inkomen per hoofd in Latijns-Amerika gedurende deze periode met tweederde afnam. Enkele ontwikkelingslanden groeiden in deze periode snel (zij het met snel toenemende ongelijkheid), zoals China en India, maar dat zijn juist de landen die hoewel ze gedeeltelijke liberaliseringen doorvoerden, weigerden helemaal over te stappen op het vrijemarktbeleid.

Dus wat ons verteld werd door de vrijemarktadepten – of zoals ze vaak worden genoemd, neoliberale economen – was op z’n best maar gedeeltelijk waar en op z’n slechtst gewoon fout. Zoals ik in dit boek steeds zal laten zien, zijn de ‘waarheden’ die de vrijemarktadepten aan de man brachten, gebaseerd op gemakzuchtige aannames en vertroebelde visies, als ze al niet uit puur eigenbelang voortkomen. Dit boek wil je een aantal essentiële waarheden over het kapitalisme vertellen die je van de vrijemarktadepten niet zult horen.

Dit boek is geen antikapitalistisch manifest. Kritiek hebben op de vrijemarktideologie is niet hetzelfde als tegen het kapitalisme zijn. Ondanks alle problemen en beperkingen ervan geloof ik dat het kapitalisme nog steeds het beste economische stelsel is dat de mens heeft uitgevonden. Mijn kritiek betreft een specifieke versie van het kapitalisme die de wereld de afgelopen drie decennia beheerst heeft, namelijk vrijemarktkapitalisme. Dat is niet de enige manier om kapitalisme toe te passen, en zeker niet de beste, zoals uit de resultaten van de afgelopen decennia blijkt. Dit boek laat zien dat het kapitalisme beter moet en beter kan worden gemaakt.

Hoewel de crisis van 2008 ertoe heeft geleid dat we vraagtekens zijn gaan zetten bij de manier waarop onze economieën worden bestuurd, gaan de meesten van ons niet dieper op dergelijke kwesties in omdat we denken dat dit iets voor de deskundigen is. Dat is ook zo, op een zeker niveau. De precieze antwoorden vereisen kennis van allerlei technische zaken, die vaak zo ingewikkeld zijn dat de deskundigen zelf het er niet over eens zijn. Het is dan ook natuurlijk dat de meesten van ons gewoon niet de tijd of de vereiste opleiding hebben om alle technische details te kennen om een oordeel te kunnen uitspreken over de effectiviteit van TARP (Troubled Asset Relief Plan, het Amerikaanse reddingsplan voor de banken), de noodzaak van de G20, de wijsheid van nationalisering van banken of het geëigende niveau voor directiesalarissen. En als het om zaken gaat als armoede in Afrika, het functioneren van de Wereldhandelsorganisatie of de regels van de Bank for International Settlements voor de kapitalisatie van banken, hebben de meesten van ons gewoon geen flauwe notie.

Het is echter niet noodzakelijk om alle technische details te doorgronden om te kunnen begrijpen wat er in de wereld gaande is en om wat ik noem een ‘actief economisch burgerschap’ uit te oefenen, met het doel de juiste handelwijze te eisen van hen die zich in een positie bevinden om beslissingen te nemen. Tenslotte vormen we ons een oordeel over alle mogelijke andere zaken, ondanks ons gebrek aan technische expertise. We hoeven geen deskundigen op het gebied van epidemiologie te zijn om te weten dat er hygiënische eisen gesteld moeten worden aan de voedingsmiddelenindustrie, slagerijen en restaurants. Met het vormen van een oordeel over de economie is het niet anders: als je eenmaal de belangrijkste principes en elementaire feiten kent, kun je een aantal degelijke oordelen vormen zonder de technische details te kennen. De enige voorwaarde is dat je bereid bent de gekleurde bril af te zetten die neoliberalen als jij graag elke dag dragen. Door die bril ziet de wereld er eenvoudig en aantrekkelijk uit. Maar zet hem af en je kijkt recht in het schelle licht van de realiteit.

Als je eenmaal weet dat de vrije markt helemaal niet echt bestaat, zul je je niet laten misleiden door mensen die zich tegen enige regelgeving keren op grond van het feit dat die de markt ‘onvrij’ maakt (zie Ding 1). Wanneer je geleerd hebt dat een grote en actieve overheid de economische dynamiek kan bevorderen in plaats van smoren, zie je dat het wijdverbreide wantrouwen jegens de overheid ongegrond is (zie Dingen 12 en 21). Het inzicht dat we níét in een postindustriële kenniseconomie leven, maakt dat je je gaat afvragen of het wel zo verstandig is om het industriële verval van een land te negeren, of zelfs impliciet te verwelkomen, zoals sommige regeringen hebben gedaan (zie Dingen 9 en 17). Als je eenmaal beseft dat de economie van trickle-down niet werkt, zie je wat de buitensporige belastingverlagingen voor de rijken echt zijn – gewoon een herverdeling van inkomen naar boven, in plaats van, zoals ons werd verteld, een manier om ons allemaal rijker te maken (zie Dingen 13 en 20).

Wat er gebeurd is met de wereldeconomie was geen ongeluk en evenmin het resultaat van onvermijdelijke historische krachten. Het is niet door een of andere ijzeren wetmatigheid dat de lonen van de meeste Amerikanen stagneerden en tegelijk het aantal arbeidsuren steeg, terwijl topmanagers en bankiers hun inkomens enorm opschroefden (zie Dingen 10 en 14). Het is niet domweg te wijten aan onomkeerbaar voortschrijdende communicatie- en transporttechnologie dat we worden blootgesteld aan de toenemende druk van internationale concurrentie en ons zorgen moeten maken over onze baanzekerheid (zie Dingen 4 en 6). Het was niet onvermijdelijk dat de financiële sector in de afgelopen decennia steeds verder verwijderd raakte van de reële economie, wat uiteindelijk de economische catastrofe ontketende waar we nu mee zitten (zie Dingen 18 en 22). Het is niet vooral het gevolg van een aantal onveranderlijke structurele factoren – tropisch klimaat, ongunstige ligging of verkeerde cultuur – dat arme landen arm zijn (zie Dingen 7 en 11).

Het zijn menselijke beslissingen, vooral beslissingen van degenen die in een positie zijn om de regels te bepalen, die ertoe leiden dat dingen gebeuren zoals ze gebeuren, zoals ik zal uitleggen. Alhoewel geen enkele beslisser er zeker van kan zijn dat zijn daden altijd tot het gewenste resultaat zullen leiden, zijn de beslissingen die gemaakt worden in zekere zin niet onvermijdelijk. We leven niet in de beste van alle mogelijke werelden. Als er andere beslissingen waren genomen, had de wereld er anders uitgezien. Om die reden moeten we de vraag stellen of de beslissingen die de rijken en machtigen nemen, op een degelijke analyse en harde feiten berusten. Alleen wanneer we dat doen, kunnen we eisen dat grote ondernemingen, regeringen en internationale organisaties de juiste acties ondernemen. Zonder ons actieve economische burgerschap zullen we ons altijd laten beetnemen door mensen die beter in staat zijn beslissingen te nemen, die ons vertellen dat dingen gebeuren omdat het zo moet en dat er daarom niets is wat we eraan kunnen veranderen, hoe onprettig en onrechtvaardig ze ook mogen lijken.

Dit boek is bedoeld om de lezer begrip bij te brengen van hoe kapitalisme echt werkt en hoe we het beter kunnen laten werken. Het is echter geen ‘economie voor dummies’. Het probeert zowel veel minder als veel meer te doen.

Het is minder dan een ‘economie voor dummies’ omdat ik aan veel van de technische details die zelfs in een elementaire introductie tot de economie uitgelegd zouden moeten worden, voorbijga. Maar dat ik de technische details oversla is niet omdat ik denk dat ze te moeilijk zijn voor mijn lezers. Economie is voor 95 procent gezond verstand dat ingewikkeld is gemaakt, en zelfs voor de resterende 5 procent geldt dat de essentie van de redenering, zo niet alle technische details, in eenvoudige termen kan worden uitgelegd. Het is gewoon omdat ik geloof dat de beste manier om economische principes te leren is ze gebruiken om problemen uit te leggen die de lezer het meest interesseren. Daarom breng ik alleen technische details ter sprake wanneer die relevant worden, in plaats van op de systematische wijze van een leerboek.

Maar hoewel dit boek volledig toegankelijk is voor niet-gespecialiseerde lezers, is het veel meer dan ‘economie voor dummies’. Het gaat zelfs veel dieper dan veel economieboeken voor gevorderden, in die zin dat het vraagtekens zet bij veel algemeen geaccepteerde economische theorieën en bij empirische feiten die dergelijke boeken als vanzelfsprekend aannemen. Het klinkt misschien ontmoedigend om van niet-gespecialiseerde lezers te vragen theorieën in twijfel te trekken die worden onderschreven door de ‘experts’ en wantrouwend te zijn jegens empirische feiten die door de meeste professionals op dit terrein worden ondersteund, maar je zult ontdekken dat dit in feite een stuk makkelijker is dan het klinkt wanneer je eenmaal het uitgangspunt loslaat dat wat de meeste deskundigen menen wel waar moet zijn.

Voor de meeste van de vraagstukken die ik in dit boek bespreek, zijn er geen eenvoudige antwoorden. In veel gevallen is mijn punt zelfs dat er geen eenvoudig antwoord is, anders dan de vrijemarkteconomen je zouden willen doen geloven. Echter, zolang we deze vraagstukken niet onder ogen zien, zullen we niet begrijpen hoe de wereld echt werkt. En zolang we dat niet begrijpen, zijn we niet in staat om onze eigen belangen te verdedigen, laat staan om als actieve economische burgers het hogere goed na te streven.

DING 1 DE VRIJE MARKT BESTAAT HELEMAAL NIET

WAT ZE JE VERTELLEN

Markten moeten vrij zijn. Wanneer de overheid ingrijpt en gaat voorschrijven wat marktpartijen wel of niet kunnen doen, is het niet mogelijk hulpbronnen daar in te zetten waar ze het meest efficiënt worden gebruikt. Wanneer mensen niet datgene kunnen doen wat voor hen het meest profijtelijk is, verliezen ze de prikkel om te investeren en te innoveren. Dus als de overheid een plafond vaststelt voor huren, verliezen verhuurders de prikkel om hun woningen te onderhouden of nieuwe te bouwen. Of als de overheid beperkingen oplegt aan wat voor financiële producten er verkocht mogen worden, worden twee contractpartijen die allebei hadden kunnen profiteren van innovatieve transacties die in hun heel specifieke behoeften voorzien, ervan weerhouden de potentiële baten van een vrij contract te realiseren. Mensen moeten vrij zijn om te kiezen, zoals de titel zegt van het beroemde boek Free to Choose van de visionair van de vrije markt, Milton Friedman.

WAT ZE JE NIET VERTELLEN

De vrije markt bestaat niet. Elke markt kent wel regels en grenzen die de keuzevrijheid beperken. Een markt lijkt alleen vrij doordat we de beperkingen die eraan ten grondslag liggen zo onvoorwaardelijk accepteren dat we ze niet eens meer zien. Hoe ‘vrij’ een markt is, kan niet objectief worden gedefinieerd. Het is een politieke definitie. De gebruikelijke bewering van vrijemarkteconomen dat ze de markt proberen te verdedigen tegen politiek gemotiveerde interventie door de overheid is vals. De overheid is altijd bij de markt betrokken en deze vrijemarktadepten zijn net zo politiek gemotiveerd als wie dan ook. Het afrekenen met de mythe dat er zoiets bestaat als een objectief gedefinieerde ‘vrije markt’ is de eerste stap om het kapitalisme te begrijpen.

ARBEID MOET VRIJ ZIJN

In 1819 nam het Britse parlement een nieuwe wet in behandeling om kinderarbeid aan banden te leggen, de Cotton Factories Regulation Act. De voorgestelde regulering was naar hedendaagse maatstaven ongelooflijk soepel. De wet verbood het in dienst nemen van jonge kinderen – dat wil zeggen, jonger dan negen jaar. Oudere kinderen – tussen de tien en zestien – mochten nog wel werken, maar het aantal uren dat ze mochten werken werd beperkt tot twaalf per dag – ja, ze legden die kinderen wel erg in de watten. De nieuwe regels waren alleen van toepassing op katoenfabrieken, die bekendstonden als buitengewoon schadelijk voor de gezondheid van de arbeiders.

Het voorstel leidde tot enorme commotie. Tegenstanders zagen het als een ondermijning van het heilige recht op contractvrijheid, waardoor de wet het fundament zelve van de vrije markt zou vernietigen. Bij het debat over deze wetgeving tekenden sommige leden van het Hogerhuis bezwaar aan op grond van het principe ‘arbeid dient vrij te zijn’. Hun argument luidde: de kinderen willen (en moeten) werken en de fabriekseigenaren willen ze in dienst nemen; wat is het probleem?

Tegenwoordig zouden zelfs de meest fervente voorstanders van de vrije markt in Groot-Brittannië of andere rijke landen er niet over piekeren om in het kader van het door hen zo begeerde pakket van marktliberalisering weer kinderarbeid in te voeren. Maar tot het eind van de negentiende of het begin van de twintigste eeuw, toen in Europa en Noord-Amerika de eerste serieuze regelgeving met betrekking tot kinderarbeid werd geïntroduceerd, waren veel respectabele lieden van oordeel dat regulering van kinderarbeid in strijd was met de principes van de vrije markt.

Zo gezien is de ‘vrijheid’ van de markt, net als schoonheid, een kwestie van hoe je er tegenaan kijkt. Als je gelooft dat het recht van kinderen om niet te hoeven werken belangrijker is dan het recht van fabriekseigenaren om diegene aan te nemen waar ze het meest aan kunnen verdienen, zul je een verbod op kinderarbeid niet zien als een inbreuk op de vrijheid van de arbeidsmarkt. Als je het omgekeerde gelooft, zul je een ‘onvrije’ markt zien die geketend is door misleide overheidsregulering.

We hoeven geen twee eeuwen terug te gaan om regelingen te vinden die we als vanzelfsprekend zien (en als de ‘achtergrondruis’ van de vrije markt beschouwen), maar die toen ze voor het eerst werden geïntroduceerd, door velen fel werden aangevochten als ondermijning van de vrije markt. Toen een paar decennia geleden milieuregels (zoals emissie-eisen voor auto’s en fabrieken) werden opgesteld, verzetten velen zich daartegen als ernstige inbreuken op onze keuzevrijheid. De tegenstanders vroegen: als mensen in vervuilende auto’s willen rijden of bedrijven vinden meer vervuilende productiemethoden winstgevender, waarom zou de overheid ze er dan van weerhouden die keuzes te maken? Tegenwoordig vinden de meeste mensen dergelijke regels volstrekt natuurlijk. Ze geloven dat activiteiten die anderen schaden, zoals vervuiling, hoe onbedoeld ook, beperkt moeten worden. Ze begrijpen ook dat het verstandig is om zorgvuldig om te gaan met onze energievoorraden, daar veel daarvan niet-hernieuwbaar zijn. Ze geloven misschien dat het ook verstandig is de menselijke bijdrage aan de klimaatverandering terug te dringen.

Wanneer dezelfde markt in de ogen van verschillende mensen meerdere gradaties van vrijheid kent, is er echt geen objectieve manier om te definiëren hoe vrij die markt is. Met andere woorden, de vrije markt is een illusie. Als sommige markten vrij líjken, is dat alleen maar omdat we de regels waar ze op steunen zo volstrekt accepteren dat ze onzichtbaar zijn geworden.

PIANODRAAD EN KUNGFUHELDEN

Net als zovelen werd ik als kind gefascineerd door alle helden die de zwaartekracht trotseerden in kungfufilms uit Hongkong. Zoals veel kinderen, vrees ik, was ik bitter teleurgesteld toen ik erachter kwam dat die helden in feite aan pianodraad hingen. Met de vrije markt is het ook een beetje zo. We accepteren de legitimiteit van zekere regels zo volledig dat we ze niet zien. Als je er beter naar kijkt, blijken markten geschraagd te worden door regels, veel regels.

Om te beginnen is er een enorme reeks beperkingen op wat wel of niet verhandeld kan worden; niet alleen het verbod op ‘evidente’ zaken als drugs en menselijke organen. Stemmen van kiezers, overheidsbanen en gerechtelijke uitspraken zijn in moderne economieën niet te koop, althans niet openlijk, hoewel ze dat in de meeste landen vroeger wel waren. Plaatsen op de universiteit kunnen gewoonlijk niet verkocht worden, hoewel ze in sommige landen tegen betaling te krijgen zijn, hetzij (illegaal) door leden van de selectiecommissie om te kopen, hetzij (legaal) door geld te schenken aan de universiteit. In veel landen is de handel in vuurwapens of alcohol verboden. Medicijnen moeten gewoonlijk nadrukkelijk zijn goedgekeurd door de overheid, nadat hun veiligheid is bewezen, voordat ze op de markt kunnen worden gebracht. Al deze regelingen zijn potentieel omstreden, zoals het verbod op de handel in mensen (de slavenhandel) anderhalve eeuw geleden omstreden was.

Er zijn ook beperkingen op wie aan markten kan deelnemen. Wetgeving over kinderarbeid verbiedt nu dat kinderen de arbeidsmarkt betreden. Voor beroepen die ingrijpende effecten hebben op mensenlevens, zoals artsen en advocaten, zijn vergunningen vereist (die soms worden afgegeven door beroepsorganisaties in plaats van door de overheid). In veel landen is het alleen voor bedrijven met meer dan een vastgesteld bedrag aan kapitaal mogelijk een bank op te zetten. Zelfs de effectenmarkt – het gebrek aan regulering van deze markt was een van de oorzaken van de mondiale recessie van 2008 – kent regels over wie er mag handelen. Je kunt niet zomaar de New York Stock Exchange op Wall Street binnenlopen met een zak aandelen en die verkopen. Bedrijven moeten aan bepaalde eisen voldoen en zich over een reeks van jaren aan strenge accountantsregels houden voordat ze hun aandelen op de beurs kunnen verkopen. Alleen officieel geregistreerde makelaars en handelaars mogen aandelen verhandelen.

Ook handelsvoorwaarden liggen vast. Een van de dingen die me verbaasden toen ik me midden jaren tachtig in Groot-Brittannië vestigde, was dat je kon eisen dat je je geld terugkreeg als een product je niet beviel. Indertijd was dat ondenkbaar in Korea, behalve bij de meest exclusieve warenhuizen. In Groot-Brittannië werd het recht van de consument om haar mening te herzien als belangrijker beschouwd dan het recht van de verkoper om de kosten van het terugsturen van ongewenste (maar functionerende) producten naar de fabrikant uit te sparen.

Er zijn vele andere regels die allerlei aspecten van het ruilproces regelen: productaansprakelijkheid, niet-levering, wanbetaling enzovoort. In veel landen zijn ook vergunningen vereist voor de vestiging van verkooppunten, met beperkingen op straatverkoop en bestemmingsplannen die commerciële activiteiten in woonwijken verbieden.

En dan zijn er de prijsreguleringen. Dan heb ik het niet alleen over de zeer zichtbare verschijnselen als huurbeleid of het minimumloon waar vrijemarkteconomen zich zo graag over opwinden. De lonen in de rijke landen worden meer bepaald door immigratiebeperking dan door wat dan ook, inclusief een wettelijk minimumloon. Hoe wordt het plafond voor de immigratie bepaald? Niet door de ‘vrije’ arbeidsmarkt die, als deze aan zichzelf zou worden overgelaten, uiteindelijk 80 tot 90 procent van de autochtone werknemers zou vervangen door goedkopere, en vaak productievere immigranten. Immigratie wordt vooral politiek bepaald. Dus als je nog enige twijfels koesterde over de gewichtige rol die de overheid speelt in de vrije markten van de economie, sta er dan even bij stil dat alle lonen in wezen politiek bepaald zijn (zie Ding 3).

Na de financiële crisis van 2008 zijn de prijzen van leningen (als je er een kunt krijgen of als je er al een hebt tegen variabele rente) in veel landen fors gedaald dankzij de voortdurende verlaging van de rentevoeten. Was dat omdat mensen plotseling geen leningen meer wilden en de banken hun prijzen moesten verlagen om ze aan de man te brengen? Nee, het was het resultaat van de politieke beslissing om de vraag te stimuleren door de rente te verlagen. Zelfs onder normale omstandigheden worden de rentevoeten in de meeste landen vastgesteld door de centrale bank, wat betekent dat politieke overwegingen er een rol bij spelen. Met andere woorden, ook de rentevoeten worden door de politiek bepaald.

Als lonen en rentevoeten (in significante mate) politiek bepaald worden, dan worden ook alle andere prijzen politiek bepaald, daar lonen en rente alle andere prijzen beïnvloeden.

IS VRIJHANDEL EERLIJK?

We zien regels alleen als we het niet eens zijn met de morele waarden die eraan ten grondslag liggen. De hoge tarieven waarmee de Verenigde Staten in de negentiende eeuw de vrijhandel beperkten, wekten de woede op van slavenhouders, die tegelijkertijd meenden dat er niets verkeerds was aan het verhandelen van mensen op een vrije markt. Voor wie gelooft dat mensen iemands bezit kunnen zijn, was het verbod op slavenhandel even laakbaar als het beperken van de handel in fabricaten. Koreaanse winkeliers uit de jaren tachtig zouden de eis dat klanten hun aankoop onvoorwaardelijk konden retourneren waarschijnlijk hebben beschouwd als een onredelijke en belastende overheidsregel die de vrijheid van de markt inperkte.

Dit waardenconflict ligt ook ten grondslag aan het hedendaagse debat over vrijhandel tegenover eerlijke handel (‘fair trade’). Veel Amerikanen geloven dat China internationale handel drijft die weliswaar vrij maar in hun ogen niet eerlijk is, doordat Chinese werknemers onaanvaardbaar lage lonen verdienen en onder onmenselijke omstandigheden moeten werken. China maakt zich schuldig aan oneerlijke concurrentie. De Chinezen kunnen daar tegenover stellen dat het onaanvaardbaar is dat rijke landen, die altijd pleiten voor vrijhandel, kunstmatige barrières opwerpen voor Chinese exporten door de invoer van producten uit sweatshops aan banden te leggen. Ze vinden het onrechtvaardig dat ze ervan worden weerhouden de enige hulpbron waarover ze overvloedig beschikken, goedkope arbeidskrachten, te exploiteren.

Het probleem is hier natuurlijk dat er geen objectieve manier is om ‘onaanvaardbaar lage lonen’ of ‘onmenselijke arbeidsomstandigheden’ te definiëren. Gezien de enorme internationale discrepantie in het niveau van economische ontwikkeling en levensstandaard, is het logisch dat wat in de VS een hongerloon is, in China (waar het gemiddelde op 10 procent van het Amerikaanse ligt) als een behoorlijk loon geldt en in India (waar het gemiddelde op 2 procent van het Amerikaanse ligt) een vermogen. De meeste Amerikanen die voor eerlijke handel zijn, zouden zelfs de dingen die hun eigen grootvaders maakten niet eens gekocht hebben, daar die ook extreem lange uren maakten onder onmenselijke omstandigheden. Tot aan het begin van de twintigste eeuw was de gemiddelde werkweek in de VS ongeveer zestig uur. Indertijd (in 1905, om precies te zijn) was de VS een land waar het Hooggerechtshof een wet van de staat New York die de werkdag van bakkers tot tien uur beperkte, in strijd met de grondwet verklaarde omdat deze ‘de bakkers de vrijheid ontnam zo lang te werken als ze wilden’.

Zo gezien gaat het debat over vrijhandel in wezen over morele waarden en politieke besluiten, niet over economie in de gebruikelijke zin. Hoewel het over een economisch vraagstuk gaat, zijn economen met hun instrumentarium niet bijzonder goed uitgerust om er het laatste woord over te kunnen zeggen.

Dit alles betekent níét dat we het probleem moeten relativeren en niemand mogen bekritiseren omdat alles is toegestaan. We kunnen een mening hebben, en hebben die ook, over de aanvaardbaarheid van de geldende arbeidswetgeving in China (of welk land dan ook) en kunnen proberen daar iets aan te veranderen, zonder te geloven dat degenen die daar anders over denken op een of andere absolute manier fout zijn. Zelfs al kan China zich geen Amerikaanse lonen of Zweedse arbeidsomstandigheden veroorloven, het kan de lonen en arbeidsomstandigheden van werknemers stellig verbeteren. Veel Chinezen nemen ook geen genoegen met de bestaande situatie en eisen striktere regels. Maar de economische theorie (in elk geval de vrijemarkteconomie) kan ons niet vertellen wat de ‘juiste’ lonen en arbeidsomstandigheden in China zouden zijn.

IK GELOOF NIET DAT WE NOG IN FRANKRIJK ZIJN

In juli 2008, terwijl het financiële stelsel van het land bezig was in te storten, pompte de Amerikaanse regering 200 miljard dollar in de hypotheekverstrekkers Fannie Mae en Freddie Mac en nationaliseerde ze. De Republikeinse senator Jim Bunning van Kentucky keurde deze ingreep af met de beroemde uitspraak dat zoiets alleen kon gebeuren in een ‘socialistisch’ land als Frankrijk.

Frankrijk was al erg genoeg, maar op 19 september 2008 werd het geliefde land van senator Bunning door de leider van zijn eigen partij veranderd in het Rijk van het Kwaad zelve. Volgens het die dag aangekondigde plan van president George W. Bush jr. voor de overname van dubieuze activa, dat later de naam TARP kreeg, zou de overheid minstens 700 miljard dollar aan geld van de belastingbetaler gebruiken om de ‘giftige activa’ op te kopen waarin het financiële stelsel dreigde te stikken.

President Bush keek daar echter wat anders tegenaan. Hij betoogde dat het plan allerminst ‘socialistisch’ was, maar gewoon een voortzetting van het Amerikaanse stelsel van vrij ondernemerschap, dat ‘berust op de overtuiging dat de federale overheid slechts dan in de markt dient in te grijpen wanneer dit noodzakelijk is’. Alleen, in zijn optiek was het nationaliseren van een fors deel van de financiële sector een van die noodzakelijkheden.

De uitspraak van Bush is natuurlijk het ultieme voorbeeld van met twee tongen sprekende politici – een van de grootste staatsinterventies in de geschiedenis die wordt opgediend als het alledaagse marktproces. Maar met deze woorden maakte Bush de wiebelige grondslagen zichtbaar waarop de mythe van de vrije markt berust. Zoals de uitspraak duidelijk laat zien, is de vraag welke noodzakelijke overheidsinterventie consistent is met vrijemarktkapitalisme, in feite een kwestie van opinie. Er is geen wetenschappelijk criterium voor waar de vrije markt ophoudt.

Als er niets heilig is aan de specifieke begrenzing van de vrije markt zoals die toevallig bestaat, is een poging die begrenzing te veranderen even legitiem als een poging hem te verdedigen. De geschiedenis van het kapitalisme is dan ook een constante strijd geweest over de grenzen van de markt.

Bij een hoop zaken die nu buiten de markt staan, is dat de uitkomst van een politieke beslissing en niet van het marktproces zelf – mensen, overheidsbanen, stemmen, wettelijke besluiten, posities aan universiteiten of niet-goedgekeurde medicijnen. Er worden nog altijd pogingen gedaan om in elk geval sommige van die zaken te kopen, illegaal (door omkoping van overheidsfunctionarissen, rechters of kiezers) of legaal (door dure advocaten in te huren om een rechtszaak te winnen, donaties aan politieke partijen enzovoort), maar hoewel er in beide richtingen beweging in zit, gaat de trend in de richting van minder marktwerking.

Voor goederen die nog verhandeld worden zijn er in de loop van de tijd steeds meer regels doorgevoerd. Vergeleken met zelfs maar een paar decennia geleden hebben we nu veel stringenter regelgeving over wie wat mag produceren (bijvoorbeeld certificaten voor organische of fair-tradeproducten), hoe iets geproduceerd mag worden (bijvoorbeeld plafonds voor vervuiling of uitstoot van kooldioxide) en hoe ze verkocht mogen worden (bijvoorbeeld regels over etikettering en restitutie).

Het politieke karakter van het proces van het verleggen van de grenzen van de markt weerspiegelt zich ook in het feit dat dit soms gepaard ging met gewelddadige conflicten. De Amerikanen vochten een burgeroorlog uit over vrijhandel in slaven (hoewel vrijhandel in goederen, of de kwestie van invoerrechten, daarbij ook een belangrijke rol speelde).¹ De Britse regering voerde de Opiumoorlog tegen China om vrijhandel in opium tot stand te brengen. De regulering van de vrije markt in kinderarbeid kwam alleen tot stand dankzij de strijd van sociale hervormers, zoals eerder ter sprake kwam. Het onwettig maken van de vrije markt in overheidsbanen of stemmen stuitte op felle weerstand van politieke partijen die stemmen kochten en overheidsbaantjes uitdeelden om loyale aanhangers te belonen. Aan deze praktijken kon slechts een eind worden gemaakt door een combinatie van politieke actie, hervorming van het kiesstelsel en andere regels voor het aannemen van overheidspersoneel.

Als we erkennen dat de grenzen van de markt dubbelzinnig zijn en niet objectief kunnen worden bepaald, beseffen we ook dat economie niet een wetenschap is zoals natuurkunde of scheikunde, maar een kwestie van politiek bedrijven. Vrijemarkteconomen willen je graag doen geloven dat de juiste grenzen van de markt wetenschappelijk bepaald kunnen worden, maar dat is niet juist. Als de grenzen van wat je bestudeert niet wetenschappelijk bepaald kunnen worden, is waar je mee bezig bent geen wetenschap.

Als je het zo bekijkt, komt verzet tegen nieuwe regelgeving neer op het standpunt dat de status-quo niet veranderd mag worden, hoe onrechtvaardig die vanuit het gezichtspunt van sommige mensen ook is. Zeggen dat bestaande regulering moet worden afgeschaft is zeggen dat het domein van de markt moet worden uitgebreid, wat betekent dat wie geld heeft daar meer macht moet krijgen, want de markt werkt volgens het principe van één-dollar-één-stem.

Dus als vrijemarkteconomen zeggen dat bepaalde regelgeving niet moet worden ingevoerd omdat deze de ‘vrijheid’ van een bepaalde markt beperkt, geven ze alleen maar uitdrukking aan de politieke opvatting dat ze de rechten die de voorgestelde wetgeving verdedigt, verwerpen. Hun ideologische dekmantel is de pretentie dat hun beleid niet echt politiek is, maar op een objectieve economische waarheid berust, terwijl het beleid van anderen wél politiek is. Ze zijn echter even politiek gemotiveerd als hun tegenstanders.

Het loslaten van de illusie van de objectiviteit van de markt is de eerste stap naar een goed begrip van het kapitalisme.

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0247 2