ORLANDO FIGES

De Krimoorlog of de vernedering van Rusland

VERTAALD DOOR HENK MOERDIJK EN LIESKE SIMON

NIEUW AMSTERDAM UITGEVERS

Oorspronkelijke titel Crimea. The Last Crusade

Allen Lane, the Penguin Group, Penguin Books Ltd, Londen

© 2010 Orlando Figes

Nederlandse vertaling © 2010 Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Henk Moerdijk (hoofdstuk 6 t/m 19) en

Lieske Simon (hoofdstuk 1 t/m 5)

De geciteerde Russische poëzie is vertaald door Meindert Burger.

Tekstredactie Bart Drubbel

Register Ansfried Scheifes

Omslagontwerp Bureau Beck

De omslagfoto (bron: Son of the South) toont de Britse kolonel Brownrigg

en de twee Russische jongens Alma en Inkermann, zoals zij tussen 1855

en 1865 werden gefotografeerd door Roger Fenton (1819-1869).

Foto auteur Erik van der Boom

NUR 685

ISBN 978 90 468 1008 8

www.nieuwamsterdam.nl/orlandofiges

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2011: Met ISBN 978 90 468 08 948

Van dezelfde auteur:

Natasja’s dans

Een culturele geschiedenis van Rusland

Tragedie van een volk

De Russische Revolutie 1891-1924

Fluisteraars

Leven onder Stalin

Voor Seren

INHOUD

Lijst van afbeeldingen in beeldkaterns

Lijst van overige afbeeldingen

Noot van de auteur

Dankwoord

Inleiding

Kaarten

LIJST VAN AFBEELDINGEN IN BEELDKATERNS

1.   Pasen bij het Heilige Graf, Jeruzalem, ca. 1900. G. Eric and Edith Matson Photograph Collection, Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, DC.

2.   Russische barakken voor pelgrims, Jeruzalem, foto van B. W. Kilburn, ca. 1899. Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, DC.

3.   Geschut langs de kust van de Bosporus met op de achtergrond de moskee van Nusretiye, 1855, door James Robertson. National Army Museum, Londen. Foto: The Bridgeman Art Library.

4.   Nicolaas I, 1852, door Franz Kruger. Hermitage, Sint-Petersburg. Foto: The Bridgeman Art Library.

5.   Russen vuren op een standbeeld, 1854, door Gustave Doré, uit Histoire pittoresque, dramatique et caricaturale de la Sainte Russie).

6.   ‘Now For It! A Set to between Pam, the Downing Street Pet, and the Russian Spider’, uit Punch, februari 1855.

7.   ‘Saint Nicholas of Russia’ door John Tenniel, uit Punch, 18 maart 1854.

8.   Turkse troepen aan het Donaufront, door Carol Szathmari. The Royal Collection © 2010, Her Majesty Queen Elizabeth II.

9.   Een groep Coldstream-gardisten in Scutari, 1854, door James Robertson. Courtesy Keith Smith.

10. Caveleriekamp op de vlakte van Balaklava, 1855, door Roger Fenton. Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, DC.

11. Kozakkenbaai, Balaklava, 1855, door Roger Fenton. Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, DC.

12. Het Franse kamp bij de Baai van Kamjesj, 1855, door James Robertson. Courtesy King’s Own Royal Regiment Museum, Lancaster (Acc. No. KO0438/10).

13. Franse soldaten staan bij een groep zoeaven op de Krim, 1855, door Roger Fenton. Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, DC.

14. Tataren repareren een weg in Balaklava, 1855, door Roger Fenton. Library of Congress Prints and Photographs Division, Washington, DC.

15. ‘How Jack Makes the Turk Useful at Balaclava’, 1855, door John Leech, uit Punch, 1855.

16. Gezicht op de Malakoff vanaf de Mamelon, 1855, door James Robertson. Courtesy Manuscripts and Special Collections, The University of Nottingham (Ref. Ne C 10884/2/19).

17. In de Malakofftoren, Sebastopol, 1855, door James Robertson. Courtesy Manuscripts and Special Collections, The University of Nottingham (Ref. NeC 10884/2/16).

18. Sevastopol, September 1855, door Léon-Eugène Méhédin. Foto: ©Musée de l’Armée, Paris / Dist. RMN / Christian Moutarde.

19. Gezicht op Sebastopol vanaf de Malakoff, 1855, door James Robertson. Courtesy Manuscripts and Special Collections, The University of Nottingham (Ref. Ne C 10884/2/7).

20. Gezicht op Sebastopol vanaf de Redan, 1855, door James Robertson. Courtesy Manuscripts and Special Collections, The University of Nottingham (Ref. Ne C 10884/2/7).

21. The Guards (Crimean War) Memorial, 1885, door John Bell. London Transport Museum, Londen.

22. Detail van The Guards (Crimean War) Memorial, met beelden van Florence Nightingale en Sidney Herbert, by John Bell. Photo: © The Courtauld Institute of Art, Londen.

23. Queen Victoria’s First Visit to Her Wounded Soldiers, 1856, door Jerry Barrett. Verkregen met hulp van de National Heritage Memorial Fund en The Art Fund, 1993. © National Portrait Gallery, Londen.

24. Calling the Roll after an Engagement, Crimea, 1874, door Elizabeth Thompson, Lady Butler. The Royal Collection © 2010, Her Majesty Queen Elizabeth II.

25. Three Crimean Invalids, 1855, door Joseph Cundall en Robert Howlett. The Royal Collection © 2010, Her Majesty Queen Elizabeth II.

26. Compagniessergeant Christy and sergeant McGifford, Royal Artillery, 1856, door Joseph Cundall en Robert Howlett. National Army Museum, Londen. Foto: The Bridgeman Art Library.

27. Pont de l’Alma, Parijs, tijdens de overstroming van 1910. Foto: Roger-Viollet/Topfoto.

28. De Malakofftoren van Alexandre Chauvelot, gebouwd in 1856, lithografie, 1860, door Lévis. Foto © Ville de Malakoff, Archives Municipales.

29. Fragment van het panorama De verdediging van Sebastopol, 1905, door Franz Alekseevich Roubaud, Gereconstrueerd in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Panorama Museum, Sebastopol. Foto: Jaxpix/Alamy.

30. De laatste nog levende Rus die bij Balaklava vocht, Moskou, 1903, door dr. James Young. National Army Museum, London. Foto: The Bridgeman Art Library.

LIJST VAN OVERIGE AFBEELDINGEN

Gedenkteken in Héricourt

Aya Sofia, beginjaren vijftig van de negentiende eeuw

Mozaïekpaneel boven de koninklijke deuren van de Aya Sofia

Lodewijk Napoleon, 1854

Palmerston

Lev Tolstoj, 1854

Lord Raglan

Hugh Annesley na zijn terugkeer van de Krim. De zwarte pleister bedekt zijn wond

Zomer op de Krim, winter op de Krim van Henry Hope Crealock

Een cantinière in het regimentsuniform van de zoeaven, 1855

Nikolaj Pirogov

Vallei van de schaduw des doods (1855)

Soldaten van het 68ste Regiment in winterkleding (1855)

Aleksander II

Generaal Pélissier

De Britse begraafplaats op de heuvel van Cathcart, 1855

François Rochebrune

‘Goed tegen Kwaad’ (Punch, 8 april 1854)

De dood van admiraal Nachimov van Vasili Timm (1856)

NOOT VAN DE AUTEUR

Van 1700 tot 1918 hield Rusland zich aan de juliaanse kalender, die dertien dagen achterliep op de gregoriaanse kalender die men in West-Europa gebruikte. Om verwarring te voorkomen zijn alle in dit boek genoemde data gebaseerd op de gregoriaanse kalender.

DANKWOORD

Vele jaren van onderzoek zijn aan dit boek voorafgegaan en ik ben een groot aantal mensen dank verschuldigd.

In de beginfasen van het onderzoek heeft Helen Rappaport me geholpen bij het samenstellen van een literatuurlijst uit het schier oneindige aantal boeken, memoires, dagboeken en brieven van ooggetuigen dat naar aanleiding van de Krimoorlog geschreven is. Ze heeft me ook onschatbaar advies gegeven over de sociale geschiedenis van de oorlog door mij informatie te verschaffen uit het onderzoek dat zij deed voor haar boek No Place for Ladies: The Untold Story of Women in the Crimean War.

Ik ben dank verschuldigd aan Alastair Massie van het Nationaal Legermuseum te Londen, wiens boeken The National Army Museum Book of the Crimean War: The Untold Stories en A Most Desperate Undertaking: The British Army in the Crimea, 1854-56 een inspiratie vormden bij mijn eigen werk. Ik ben zeer erkentelijk voor de toestemming van Hare Majesteit Koningin Elizabeth II om het materiaal van het Koninklijk Archief te mogen gebruiken en ik wil Sophie Gordon danken voor haar advies bij de foto’s uit de Koninklijke Collectie te Windsor. Tijdens mijn onderzoek in bibliotheken en archieven heb ik hulp gekregen van Luisa Khabibulina in Sint-Petersburg, Melek Maksudoglu en Murat Siviloglu in Istanboel.

Meerdere mensen hebben commentaar geleverd op het manuscript of delen daarvan – Norman Stone, Sean Brady, Douglas Austin, Tony Margrave, Mike Hinton, Miles Taylor, Dominic Lieven en Mark Mazower – ik wil hen allen hiervoor danken. In het bijzonder hebben Douglas Austin en Tony Margrave mij een schat aan informatie over diverse militaire aangelegenheden gegeven. Dank is ook op zijn plaats aan Mara Kozelsky, die me het typoscript van haar eigen nog onvoltooide werk over de Krim liet lezen, aan Metin Kunt en Onur Önul voor hun hulp bij Turkse onderwerpen en aan Edmund Herzig bij Armeense onderwerpen, aan Lucy Riall voor advies over Italië, aan Joanna Bourke voor het delen met mij van haar gedachten over militaire psychologie, aan Antony Beevor voor het delen van zijn kennis over de huzaren, aan Ross Belson voor achtergrondinformatie over het aftreden van Sidney Herbert, aan Keith Smith, die zo gul was met zijn gift van de zeer bijzondere foto Het oude Scutari en het moderne Üsküdar door James Robertson en aan Hugh Small, wiens boek The Crimean War: Queen Victoria’s War with the Russian Tsars mijn mening over veel zaken heeft veranderd.

Zoals altijd sta ik bij mensen in het krijt: mijn vrouw Stephanie en onze dochters Lydia en Alice, die nooit helemaal konden geloven dat ik een boek over een oorlog aan het schrijven was, maar die me toch mijn gang lieten gaan; mijn agente, die me zoals altijd uitstekend heeft ondersteund, en haar uitmuntende team van Rogers, Coleridge en White, en dan met name Ruth McIntosh, die mijn btw-aangiften met me doorneemt; Melanie Jackson in New York; Cecilia Mackay voor haar doordachte illustraties; Elizabeth Stratford voor het persklaarmaken; en tot slot maar zeker niet het minst mijn twee geweldige uitgevers, Simon Winder bij Penguin en Sara Bershtel van Metropolitan.

INLEIDING

In de parochiekerk van Witchampton, in het Engelse graafschap Dorset, staat een gedenkteken ter nagedachtenis van vijf soldaten uit dit vredige dorpje die in de Krimoorlog zijn gesneuveld. Het opschrift luidt:

DIED IN THE SERVICE OF THEIR COUNTRY.
THEIR BODIES ARE IN THE CRIMEA.
MAY THEIR SOULS REST IN PEACE. MDCCCLIV

Op de gemeentelijke begraafplaats van Héricourt in Zuidoost-Frankrijk staat een grafsteen met de namen van de negen mannen uit de omgeving die op de Krim zijn omgekomen:

ILS SONT MORTS POUR LA PATRIE.
AMIS, NOUS NOUS REVERRONS UN JOUR

Aan de voet van het monument heeft iemand twee kanonskogels gelegd, de ene met de naam van het ‘Malakoff (Malachov)-bastion’, dat door de Fransen werd veroverd tijdens het beleg van Sebastopol, de Russische marinebasis op de Krim, de andere met het opschrift ‘Sebastopol’. Duizenden Franse en Britse soldaten liggen in anonieme en lang verwaarloosde graven op de Krim.

In Sebastopol zelf zijn honderden gedenktekens, waarvan vele op de militaire begraafplaats (bratskoje kladbisjtsje) – een van de drie enorme begraafplaatsen die de Russen tijdens het beleg aanlegden – waar 127.583 mannen begraven liggen die werden gedood bij de verdediging van hun stad, een ontzagwekkend aantal. De officieren hebben ieder een eigen graf met hun naam en regiment, maar de gewone soldaten liggen met vijftig of honderd man in massagraven. Tussen de Russen liggen soldaten uit Servië, Bulgarije en Griekenland, die gehoor hadden gegeven aan de oproep van de tsaar om hun geloofsgenoten te helpen bij de verdediging van het orthodoxe geloof.

Gedenkteken in Héricourt

Een kleine gedenkplaat die nauwelijks zichtbaar is in het lange gras en waaronder vijftien soldaten rusten, herdenkt hun ‘heldhaftige opoffering tijdens de verdediging van Sebastopol in 1854-1855’:

ZIJ STIERVEN VOOR HET VADERLAND,
VOOR DE TSAAR EN VOOR GOD

Op andere plaatsen in Sebastopol zijn er ‘eeuwige vlammen’ en monumenten voor de talloze onbekende soldaten die omkwamen bij de strijd om hun stad. Naar schatting liggen een kwart miljoen Russische soldaten, matrozen en burgers begraven in de massagraven op de drie oorlogsbegraafplaatsen van Sebastopol.¹

Twee wereldoorlogen hebben de enorme omvang en het hoge slachtofferaantal van de Krimoorlog overschaduwd. Tegenwoordig is de oorlog in onze ogen betrekkelijk onbelangrijk en is hij bijna vergeten, net zoals de gedenk- en grafstenen op deze begraafplaatsen. Zelfs in de landen die eraan deelnamen (Rusland, Groot-Brittannië, Frankrijk, het Ottomaanse Rijk, Piëmont-Sardinië in Italië en de gebieden die later Roemenië en Bulgarije zouden vormen), zijn er niet veel mensen die kunnen uitleggen waar het in de Krimoorlog om ging. Maar onze voorouders van voor de Eerste Wereldoorlog beschouwden de Krimoorlog als het grootste conflict van de negentiende eeuw, de belangrijkste oorlog van hun tijd, net zoals de twee wereldoorlogen van de twintigste eeuw het leven van de navolgende generaties overheersten.

De verliezen waren aanzienlijk – ten minste driekwart miljoen soldaten, van wie tweederde Russen, werden gedood tijdens gevechten of geveld door ziekte en epidemieën. De Fransen verloren ongeveer 100.000 man en de Britten een kleiner aantal, ongeveer 20.000, omdat ze minder troepen hadden gestuurd (Groot-Brittannië stuurde 98.000 soldaten en matrozen naar de Krim en Frankrijk maar liefst 310.000 manschappen). Maar voor een kleine boerengemeenschap zoals Witchampton was het verlies van vijf sterke, gezonde mannen een zware slag. Bijna eenderde van de mannelijke bevolking van de dorpen van Whitegate, Aghada en Farsid – in het Ierse graafschap Cork –, waar het Britse leger intensief ronselde, is tijdens de Krimoorlog omgekomen.²

Niemand heeft ooit de burgers geteld die werden gedood door bombardementen, in de belegerde steden verhongerden en geveld werden door ziektes verspreid door het leger. Hele gemeenschappen werden weggevaagd tijdens de slachtpartijen en doelbewuste etnische zuiveringen die hand in hand gingen met de gevechten in de Kaukasus, op de Balkan en op de Krim. Dit was de eerste ‘totaaloorlog’, een negentiende-eeuwse versie van oorlogen van onze tijd, met burgerslachtoffers en humanitaire rampen.

Het is ook de eerste oorlog die we echt modern mogen noemen, uitgevochten met nieuwe industriële technologieën, moderne geweren, stoomschepen en spoorwegen; nieuwe vormen van logistiek en communicatie zoals de telegraaf; belangrijke innovaties op het gebied van de militaire geneeskunst; en oorlogscorrespondenten en -fotografen ter plaatse. Maar tegelijkertijd was het ook de laatste oorlog die volgens de ridderlijke gedragscodes werd gevoerd, met beraadslagingen en wapenstilstanden om de doden en gewonden van de slagvelden weg te voeren. De eerste veldslagen op de Krim, op de rivier de Alma en bij Balaklava, waar de beroemde ‘Charge van de Lichte Brigade’ plaatsvond, verschilden niet veel van de oorlogshandelingen tijdens de napoleontische oorlogen. Maar het beleg van Sebastopol, de langste en beslissende fase van de Krimoorlog, was een voorloper van de geïndustrialiseerde loopgravenoorlog van 1914-1918. Tijdens het elfenhalve maand durende beleg groeven de Russen, de Britten en de Fransen 120 kilometer aan loopgraven en er vlogen over en weer 150 miljoen kogels en 5 miljoen bommen en granaten van verschillend kaliber.³

De naam ‘Krimoorlog’ doet geen recht aan de mondiale omvang en de enorme betekenis ervan voor Europa, Rusland en dat deel van de wereld – zich uitstrekkend van de Balkan tot aan Jeruzalem, van Constantinopel tot aan de Kaukasus – dat werd overheerst door de ‘Oosterse Kwestie’, het omvangrijke internationale vraagstuk veroorzaakt door het uiteenvallen van het Ottomaanse Rijk. Misschien is het beter de Russische benaming voor de Krimoorlog te gebruiken, de ‘Oosterse Oorlog’ (Vostotsjnaja voina), die tenminste een verband legt met de Oosterse Kwestie, of misschien zelfs de ‘Turks-Russische oorlog’, zoals hij in veel Turkse bronnen wordt genoemd, wat het conflict in een breder historisch verband van eeuwenlange oorlogsvoering tussen de Russen en de Ottomanen plaatst, hoewel deze benaming geen recht doet aan de cruciale rol van de westerse interventie in de oorlog.

De oorlog begon in 1853 tussen Ottomaanse en Russische troepen in de Donauvorstendommen Moldavië en Walachije, het huidige Roemenië, verspreidde zich naar de Kaukasus, waar moslimtroepen steun kregen bij hun strijd tegen Rusland van de Turken en de Britten, en trok vanaf daar naar andere delen van de Zwarte Zee. Tegen 1854 trok de tsaar zijn troepen terug uit de Donauvorstendommen na Britse en Franse interventie ten gunste van Turkije en de dreiging van Oostenrijk deel te nemen aan deze anti-Russische alliantie. De gevechten verplaatsten zich toen naar de Krim. Maar van 1854-1855 waren er nog meer oorlogsgebieden: de Oostzee, waar de Britse Royal Navy een aanval beraamde op Sint-Petersburg, de Russische hoofdstad; de Witte Zee, waar de marine het Solovetski-klooster in juli 1854 onder vuur nam; en zelfs de kust van Siberië aan de Stille Oceaan.

De mondiale omvang van de strijd werd gekenmerkt door zijn diversiteit aan deelnemers. De lezer treft een gevarieerd schouwspel aan dat niet zozeer, zoals hij hoopte (of vreesde), door militaire figuren wordt bepaald, maar eerder door koningen, koninginnen, prinsen, hovelingen, diplomaten, religieuze leiders, Poolse en Hongaarse revolutionairen, artsen, verpleegsters, journalisten, kunstenaars en fotografen, pamflettisten en zelfs schrijvers, van wie de belangrijkste, tenminste voor het Russische perspectief, Lev Tolstoj was, die als officier aan drie verschillende fronten van de Krimoorlog meevocht (de Kaukasus, de Donau en de Krim). De lezer zal hier vooral het verhaal te horen krijgen van de betrokken officieren en gewone soldaten, van de Britse ‘tommy’ tot de Frans-Algerijnse zoeaven en de Russische lijfeigen soldaten, zoals zij dat in hun eigen woorden in dagboeken en brieven hebben opgetekend.

Er zijn al veel boeken over de Krimoorlog geschreven. Maar dit is het eerste dat uitgebreid put uit Russische, Franse, Ottomaanse en Britse bronnen om de geopolitieke, culturele en religieuze factoren te belichten die elke grootmacht deden besluiten deel te nemen aan het conflict. Door deze focus op de historische context van de oorlog zullen lezers die popelen naar het begin van de gevechten in de eerste hoofdstukken geduld moeten betrachten (of deze maar overslaan). Ik hoop dat er door dit boek eindelijk erkenning zal komen voor de betekenis van de oorlog als beslissend keerpunt in de geschiedenis van Europa, Rusland en het Midden-Oosten, waarvan de gevolgen nog steeds merkbaar zijn. De lezer zal hier geen steun vinden voor het algemene Britse standpunt dat de oorlog ‘nutteloos’ en ‘onnodig’ was – een idee dat nadelige gevolgen heeft gehad voor de geschiedschrijving en gebaseerd is op de publieke teleurstelling over de slecht geleide militaire veldtochten en de destijds beperkte successen. Aangezien wetenschappers de Krimoorlog lange tijd hebben verwaarloosd en vaak niet als serieus onderwerp zagen, is de geschiedschrijving ervan voornamelijk in handen van Britse militaire historici gebleven, onder wie veel enthousiaste amateurs. Zij hebben voortdurend dezelfde verhalen verteld (de Charge van de Lichte Brigade, het gestuntel van de Engelse bevelhebbers, Florence Nightingale) zonder serieuze aandacht te besteden aan de invloed van de Europese russofobie of aan de religieuze oorsprong van de oorlog, de ingewikkelde politiek van de Oosterse Kwestie en verhoudingen tussen christenen en moslims in het Zwarte Zeegebied. Factoren die allemaal belangrijk zijn om de werkelijke betekenis van het conflict te begrijpen.

De Krimoorlog was een keerpunt in de geschiedenis. Hij doorbrak de oude conservatieve alliantie tussen Rusland en Oostenrijk, die de status-quo op het Europese continent in stand had gehouden, en maakte de weg vrij voor de opkomst van nieuwe natiestaten zoals Italië, Roemenië en Duitsland. De Russen hielden aan de oorlog een diepe afkeer van het Westen over en het gevoel verraden te zijn door de andere christelijke naties die de kant van de Turken hadden gekozen. Ze zagen hun ambities op de Balkan erdoor gedwarsboomd, wat de relatie tussen de mogendheden tussen 1870 en 1880 verder zou verslechteren. En tot slot belandde Rusland als gevolg ervan in de crises die uitliepen op de Eerste Wereldoorlog.

Het was het eerste belangrijke Europese conflict waar de Turken bij betrokken waren, afgezien van hun korte deelname aan de Franse revolutionaire en napoleontische oorlogen. Het stelde de moslimwereld van het Ottomaanse Rijk open voor westerse legers en technologieën, wat de integratie van het gebied in de kapitalistische wereldeconomie versnelde en het begin betekende van de islamitische aversie tegen het Westen, die tot op heden bestaat.

Elke mogendheid had zijn eigen beweegredenen om deel te nemen aan de Krimoorlog. Nationalisme en spanning tussen de grootmachten waren verweven met religieuze belangen. De Turken vochten voor het behoud van hun afbrokkelend rijk in Europa, wilden hun soevereiniteit verdedigen tegen de aanspraak van Rusland dat het de orthodoxe christenen van het Ottomaanse Rijk vertegenwoordigde, en moesten een dreigende islamitische en nationalistische revolutie in hun hoofdstad zien af te wenden. De Britten beweerden dat ze ten oorlog trokken om de Turken tegen het getreiter van Rusland te verdedigen, maar in werkelijkheid zagen ze eerder een mogelijkheid het Russische rijk, voor hen een geduchte rivaal in Azië, een slag toe te brengen en bovendien konden ze de oorlog goed gebruiken om hun vrijhandel en religieuze belangen in het Ottomaanse Rijk te bevorderen. De Franse keizer, Napoleon III, kreeg door de oorlog een kans Frankrijk weer respect en invloed in het buitenland te geven en het tijdperk van zijn oom Napoleon Bonaparte in ere te herstellen. Daarnaast hoopte hij de kaart van Europa te herschikken met een cluster van liberale nationale staten volgens de lijnen die Napoleon I voor ogen had gehad, hoewel hij door de katholieke inmenging in zijn zwak regime ook om religieuze redenen de oorlog tegen de Russen werd ingezogen. De oorlog werd door de Britten en de Fransen gezien als een kruistocht ter verdediging van de vrijheid en de Europese beschaving, die bedreigd werden door het barbaarse en despotische Rusland, een land dat door zijn agressieve expansionisme niet alleen voor het Westen een serieus gevaar vormde, maar voor de gehele christenheid. Wat tsaar Nicolaas I betreft, de man die meer dan wie ook verantwoordelijk was voor de Krimoorlog, hij werd deels gedreven door overmoed en arrogantie, voortvloeiend uit het feit dat hij al 27 jaar tsaar was; deels door zijn visie op de houding die wenselijk was voor een grootmacht ten opzichte van zijn zwakkere buren; en tot slot doordat hij verkeerd inschatte hoe de andere grootmachten op zijn acties zouden reageren. Bovenal geloofde hij dat hij een religieuze strijd voerde, een kruistocht ter vervulling van Ruslands taak de christenen in het Ottomaanse Rijk te verdedigen. De tsaar zwoer al het mogelijke te zullen doen om zijn orthodoxe rijk uit te breiden tot Constantinopel en Jeruzalem, wat hij zag als zijn heilige missie.

Historici hebben in het verleden de neiging gehad het religieuze motief van de oorlog af te wijzen. Slechts enkele geschiedschrijvers wijden meer dan één of twee alinea’s aan de geschillen in het Heilige Land – de strijd tussen de katholieken (gesteund door Frankrijk) en de Grieken (gesteund door Rusland) om de zeggenschap over de Heilig Grafkerk in Jeruzalem en de Geboortekerk in Betlehem – zelfs al was dit het beginpunt van de Krimoorlog (en voor de tsaar een geldig motief). Vóór de religieuze spanningen van onze tijd leek het onaannemelijk dat een onbeduidende ruzie over de sleutels van de kerkbeheerder de grote mogendheden zou meeslepen in een grootscheepse oorlog. In sommige geschiedenisboeken wordt de onenigheid in het Heilige Land gebruikt om het absurde karakter van deze ‘belachelijke’ en ‘nodeloze’ oorlog te illustreren. In andere werken wordt dit geschil opgevoerd als slechts de aanleiding voor de werkelijke oorzaak van de oorlog, namelijk de strijd tussen de Europese mogendheden om invloed in het Ottomaanse Rijk. Volgens historici worden oorlogen veroorzaakt door tegenstrijdige nationale belangen, door de strijd om markten, of door nationalistische geluiden aan het thuisfront. Dit mag allemaal kloppen, maar de belangrijke rol die godsdienst speelde in de negentiende eeuw wordt hiermee onderschat (als er íéts is wat we van de Balkanoorlog in de jaren negentig van de vorige eeuw en de opkomst van de militante islam hebben geleerd, dan is het wel dat religie een cruciale rol speelt in het aanwakkeren van oorlogen). Alle grootmachten gebruikten religie als een stuwende kracht bij de Oosterse Kwestie. Politiek en geloof waren nauw verweven in deze strijd tussen grootmachten, en elk volk – niet alleen het Russische volk – trok ten strijde in de overtuiging dat God aan zijn kant stond.

Conflictzone Oosterse Kwestie

Conflictzone bij de Donau

Geallieerde opmars naar Sebastopo

Slag aan de Alma

De Kaukasus

Slag van Balaklava

Slag bij Inkerman

Belegering van Sebastopol