Jan Terlouw & Sanne Terlouw

Hellehonden

Reders & Reders VI

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Dit boek is voorzien van QR-codes. Hiermee beleeft u het religieuze erfgoed in Twente op uw mobiele telefoon. Op www.langsheiligehuisjes.nl staat meer informatie over het gebruik van QR-codes.

© Jan Terlouw en Sanne Terlouw 2011

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Foto omslag © de Plechelmusbasiliek in Oldenzaal

Foto auteurs © Jan Ploeg

ISBN 978 90 468 1044 6

NUR 305

www.nieuwamsterdam.nl/janterlouw

www.nieuwamsterdam.nl/sanneterlouw

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, maart 2011: Met ISBN 978 90 468 0967 9

1

De meeste gasten waren binnen. Emeritus predikant Harm Overdal* had hen allemaal met een hartelijk woord ontvangen, en hij had hen voorgesteld aan de directeur van De Zwanenhof, Rob Valkenier. Daarna had hij koffie met ze gedronken en later een glas wijn, en nu hadden de meeste deelnemers aan de conferentie zich teruggetrokken in hun kamer.

Drie gasten zaten nog met dominee Overdal en de directeur in de makkelijke stoelen in het als woonkamer ingerichte centrale vertrek van het conferentieoord, dat in de folders bezinningscentrum werd genoemd. Bezinningscentrum De Zwanenhof in Zenderen, Twente. De drie gasten waren de praatgrage pater Booij uit het vlakbij gelegen karmelietenklooster, de liberale rabbijn Rood uit Haaksbergen, van wie je niet direct zou vermoeden dat hij een rabbijn was – hij had beslist meer weg van een kwajongen – en dominee Annette van Alphen, die ook de middelbare leeftijd nog niet had bereikt. Ze was predikant van de Nederlands Hervormde Kerk in Ootmarsum. Eigenlijk heette dat nu de Protestantse Kerk in Nederland, maar net als in de politiek bij het CDA, waren de bloedgroepen nog wel herkenbaar.

Niet alle protestantse kerken hadden zich verenigd in die PKN. Al eerder op de avond was bijvoorbeeld dominee G.P. Tijdigheid uit Rijssen gearriveerd, gereformeerde gemeente, donker pak, donkere das. De man sprak op een wat zalvende toon, maar er was humor in zijn twinkelende ogen. Toen de schaal met kroketten was rondgegaan, had hij er per ongeluk een op zijn broek laten vallen. Hij reageerde plechtig maar ad rem: ‘Niet alle woorden die bij je opkomen, moeten worden uitgesproken,’ wat een lachsalvo had veroorzaakt en de spanning had gebroken. Dominee Tijdigheid had het gezelschap zojuist verlaten met de mededeling dat hij morgen goed uitgerust wilde zijn.

Pas tegen middernacht kwamen kort na elkaar de twee laatste gasten binnen. Eerst de vrijzinnig protestantse dominee Helen Windroos, en bijna gelijktijdig majoor Ati Geuk in het uniform van het Leger des Heils. Beiden verontschuldigden zich voor hun late komst. Helen Windroos was naar een uitvoering van het Concertgebouworkest geweest, de majoor had geestelijke bijstand verleend bij een uit de hand gelopen ruzie tussen een pooier en drie van zijn meisjes. Na een korte kennismaking gingen alle gasten naar bed. Ontbijt om acht uur, zo werd afgesproken.

Toen de stilte over De Zwanenhof was neergedaald, dronken dominee Overdal en directeur Valkenier samen nog een laatste glas wijn.

‘Wat denk je,’ vroeg de dominee, ‘wordt het wat? Gaat het tot iets leiden?’

‘Je bent een idealist. Idealen hebben vaak tijd nodig om tot verwezenlijking te komen.’

‘Ik, een idealist? Moet jij nodig zeggen. Wat deed je vroeger? Zeep maken of zoiets, is het niet? En dat heb je opgegeven om een bezinningscentrum op te richten. Over idealisme gesproken.’

‘Klopt,’ zei Rob Valkenier. ‘Ik werd moe van het jagen en graaien naar geld, door mezelf en door de mensen om me heen. We hebben bezinning nodig, rustpunten, momenten van reflectie. Dat is een breed gedragen gevoel. Je staat ervan te kijken hoeveel ondernemers hier neerstrijken om even tot zichzelf te komen. Jij zoekt het dus in het geloof.’

De oude, remonstrantse dominee knikte bedachtzaam.

‘Het heeft er bij mij nooit in gewild dat christelijke groeperingen gescheiden zouden moeten optrekken. We hebben dezelfde bron van inspiratie. En ook met de beide andere monotheïstische godsdiensten, het jodendom en de islam, is er in wezen heel wat gemeenschappelijks. Daarom heb ik dit congres georganiseerd en ik ben blij verrast dat bijna iedereen meedoet. Feitelijk hebben alleen de Jehovah’s Getuigen afgezien van deelname.’

‘Had je die ook uitgenodigd?’

‘Natuurlijk. Het is onduidelijk of ze verhinderd waren of niet wilden.’

De mannen geeuwden bijna gelijktijdig.

‘Tijd voor het bed.’

Ze voegden de daad bij het woord. Ze hadden geen idee dat de oecumenische conferentie de volgende dag wreed zou worden verstoord door boosaardigheid die mensen, ongeacht hun geloof, nu eenmaal eigen is.

Leonie Reders, psychologe, had haar zoontje Teun, drie jaar oud, in bad gedaan, geknuffeld, te eten gegeven en naar de crèche gebracht. Haar man Lars was al vroeg naar Enschede vertrokken, naar de universiteit, waar hij een onderzoeksopdracht had. Om half tien kwam Leonie aan bij De Zwanenhof. Ze gaf daar geregeld cursussen voor de vermoeide ondernemers van Rob Valkenier. Zo ook vandaag. Het was deze keer een klein groepje van zes mannen, weer geen enkele vrouw. Waren er zo weinig ondernemende vrouwen of waren ze minder gauw vermoeid? Of hadden ze geen tijd om vermoeid te zijn? Het grootste deel van De Zwanenhof werd vandaag gebruikt voor een oecumenische conferentie, las ze op een mededelingenbord. Door de openstaande deur van de grote zaal zag ze een kring mensen van diverse pluimage, die werden toegesproken door een heer op leeftijd met een vriendelijke, ietwat softe uitstraling.

Ze ging naar haar eigen zaaltje. Haar cursisten zouden pas tegen de lunch arriveren. Het zou vanmiddag gaan om het kunnen onderscheiden van hoofd- en bijzaken. Nu eens niet benaderd vanuit de bestuurskunde maar vanuit een psychologische invalshoek. Wat kun je aan een ander overlaten? Hoe breng je jezelf daartoe? Hoe kun je afstand nemen, een stapje naar de zijlijn doen, verantwoordelijkheid spreiden?

Meestal liep deze cursus gesmeerd en deden alle deelnemers intensief mee. Leonie dacht wat ze al zo vaak had gedacht: het hielp onmiskenbaar dat zij een jonge en best aantrekkelijke vrouw was, een vrouw op wie mannen alert en dynamisch wilden overkomen. Zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar. Waarom daar niet gebruik van maken? Ze had zich dan ook, zoals altijd als ze naar haar werk ging, met zorg gekleed. Niet te uitdagend, maar wel sexy. Ze legde haar papieren in het zaaltje, keek of er voldoende stoelen stonden en ging toen koffie drinken met directeur Rob Valkenier, in de tuinzaal, vanwaar je uitzicht had op het prachtige park achter en opzij van het gebouw.

Valkenier vertelde dat de paters redemptoristen al in 1927 het Sint-Jozef Retraitehuis hadden geopend, voorloper van De Zwanenhof, eigenlijk niet op initiatief van de paters, maar van het katholieke volksdeel van Twente.

‘Wat zijn redemptoristen eigenlijk?’ vroeg Leonie.

‘Als je het plechtig wilt horen, redemptoristen zijn leden van de Congregatie van de Allerheiligste Verlosser. Minder plechtig: ze verlenen bijzondere pastorale zorg aan bevolkingsgroepen die in de gewone zielzorg verwaarloosd zijn.’

Leonie knikte. ‘En de groep die daar in het park een frisse neus haalt, zijn dat oecumenische redemptoristen?’

‘Enkele ervan,’ zei de directeur. ‘Ze zijn bijeen… Hé, wat is daar aan de hand?’

Er was grote commotie in de groep ontstaan. Een paar jongere deelnemers holden dieper het park in, de ouderen gesticuleerden en versnelden ook hun pas.

Leonie en Rob Valkenier waren in een oogwenk buiten en renden naar de uit elkaar getrokken groep.

‘Is er iets gebeurd?’

‘Er ligt iemand op de rand van de vijver. Met zijn hoofd in het water.’

Inderdaad, er lag een persoon in een donkere regenjas op zijn buik op de vijverrand. Zijn schouders raakten het water, zijn hoofd was niet te zien. De twee mannen die hem het eerst bereikten, probeerden hem aan zijn benen achteruit te trekken. Dat lukte. Maar een hoofd kwam niet tevoorschijn. Boven de schouders zat slechts een stompje hals, met bloederige slierten en blauwige klonten weefsel.

Het gezelschap was in shock. Iemand stond te kokhalzen. De eerste minuut werd er niets gezegd, er werd gestaard, met afgrijzen.

Leonie nam het heft in handen. Ze had al heel wat moorden meegemaakt.

‘Rob, bel onmiddellijk de politie,’ zei ze. ‘Dames en heren, gaat u alstublieft terug naar het gebouw. Loop vooral dezelfde weg die u bent gekomen; mochten er nog sporen zijn, dan moeten we die niet uitwissen. En verlaat alstublieft geen van allen het terrein voordat de politie met u heeft gesproken. Het is duidelijk dat we voor het slachtoffer niets kunnen doen, dus ik stel voor dat we hem laten liggen tot de politie er is.’

De conferentiegangers deden gehoorzaam wat Leonie had gezegd.

‘Wie bent u?’ vroeg dominee Overdal terwijl ze terugliepen naar het gebouw.

‘Neem me niet kwalijk, ik zal me voorstellen. Leonie Reders. Ik leid gespreksgroepen in De Zwanenhof, als psychologe.’

‘Overdal,’ zei de dominee, en schudde Leonie de hand. En hij vervolgde nadenkend: ‘De naam Reders, die heb ik eerder gehoord.’

‘Mijn vader en ik hebben in de afgelopen jaren af en toe een misdaad opgelost. Dat is in de media niet onopgemerkt gebleven.’

‘Ach ja, ik herinner het me. Reders en Reders.’

Diep ademhalen. Koffiedrinken. Sommigen van het gezelschap rookten een sigaret op het terras. Mensen herstellen snel van een schok. De zes ondernemers werden telefonisch ingelicht – nog wel in overspannen, schrille bewoordingen – en afgezegd.

‘Tijdens de Franse Revolutie, toen de guillotine zijn werk deed, zagen de inwoners van Parijs dagelijks tientallen afgehakte hoofden,’ zei dominee Tijdigheid. ‘Arglistig is het menselijk hart. De mens is van nature geneigd God en zijn naaste te haten.’

‘Maar soms bloeit de paradijsbloem nog op aarde,’ probeerde dominee Overdal.

‘Vanochtend heb ik hem in het park niet kunnen ontdekken.’

De grijze cellen – even verdoofd door het beeld dat schokkender was dan de meesten ooit hadden gezien – begonnen weer te werken. De gesprekken kwamen weer op gang. Het leven is van de levenden.

De politie arriveerde, in de personen van inspecteur Flint en rechercheur Van Doornspijk. Leonie en directeur Valkenier stonden hen in de hal op te wachten. Ze stelden zich voor en vertelden in het kort wat er aan de hand was. Het park werd afgezet. Telefoons speelden hun wijsjes. De brandweer verscheen om de vijver leeg te pompen, in de verwachting dat het hoofd daarin gevonden zou worden. Maar voordat de zware brandweerwagen in de buurt van de vijver mocht komen, werden talloze foto’s genomen van mogelijke sporen, van voetstappen, er werd gezocht naar peukjes en stukjes papier, afval waar misschien iets uit kon worden afgeleid, kortom: het terrein werd uitgekamd.

Er kwam een politiearts die vaststelde dat de patiënt was overleden, waar niemand van opkeek, en dat het hoofd met een scherpsnijdend voorwerp van de romp moest zijn gescheiden. In de kleding van de man werd geen enkele aanwijzing gevonden waarmee hij kon worden geïdentificeerd. Al zijn zakken waren leeg. Geen ketting, geen ringen. Op het eerste gezicht ook geen littekens, maar dat moest bij de sectie nauwkeuriger worden nagegaan.

‘Hoe oud was de man ongeveer?’ vroeg de inspecteur.

De politiearts kon het niet zeggen nu er geen hoofd was. Ook daarover zou de sectie hopelijk uitsluitsel geven.

Het lijk werd afgevoerd, de brandweer kon zijn gang gaan met het leegpompen van de vijver. De inspecteur en de rechercheur gingen terug naar het retraiteoord om met de aanwezigen te spreken.

‘Dames en heren,’ zei inspecteur Flint. ‘We hebben veel te doen, maar het is nodig dat we met u allen een kort gesprek voeren. Ik moet u daarom vragen allemaal tot nader order hier in huis te blijven. U zult geduld moeten hebben. Twee collega’s zijn onderweg hiernaartoe om de heer Van Doornspijk en mij bij te staan.’

‘We zouden ons symposium kunnen hervatten,’ vond dominee Overdal, die zijn met moeite georganiseerde bijeenkomst in het water zag vallen.

Dat voorstel vond weinig bijval.

‘Mijn hoofd staat meer naar een overpeinzing over de eindigheid van het bestaan,’ mompelde de vertegenwoordiger van de Grieksorthodoxe kerk.

‘Het is weerzinwekkend,’ zei de enige imam van het gezelschap.

‘Is het niet vreemd dat we niet samen bidden?’ vond majoor Geuk van het Leger des Heils. ‘Wie wil er voorgaan in gebed?’ Haar woorden verzonken in de zacht golvende conversatie.

‘Er dreint een zinnetje door mijn hoofd,’ zei dominee Annette van Alphen. “Dag, graaf zonder hoofd.” Was dat niet wat Willem van Oranje zei tegen graaf Egmond toen die hem een prins zonder land noemde?’

Nee, met de oecumenische conferentie zou het niks meer worden, besefte Harm Overdal. Er rustte geen zegen op.

Intussen ondervroeg inspecteur Flint als eerste Leonie. Ze legde in een paar woorden uit waarom ze in De Zwanenhof was, vertelde wat ze wist van de staf van het bezinningscentrum, wat ze die ochtend had waargenomen en dat zij en haar vader eerder met de politie hadden samengewerkt.

‘Morgen ga ik met hem naar de begrafenis van commissaris Rijksen in Amersfoort,’ zei ze. ‘U hebt vast wel van hem gehoord. Mijn vader was met hem bevriend. En ik eigenlijk ook.’

De inspecteur knikte. Hij had gehoord van de commissaris en diens plotselinge dood. ‘Hartstilstand, meen ik?’ vroeg hij.

‘Dat heb ik ook begrepen,’ zei Leonie. ‘Ik moet de details nog horen. Mijn vader zal het precies weten.’

‘Bedankt,’ zei Flint. ‘We spreken elkaar nog wel. Mag ik uw adres en telefoonnummer?’

Leonie gaf hem haar kaartje.

‘Dank u. Ik stort me nu in het oecumenische congres.’

Leonie zocht een rustig hoekje en belde haar vader. Hij was bij McManner, het farmaceutische bedrijf waar hij adviseur was.

‘Heb je even tijd, pap?’

‘Voor jou altijd.’

‘Ik ben op een lijk gestuit. Een lijk zonder hoofd.’ Ze vertelde in het kort wat er was gebeurd.

‘Ik neem aan dat het zwart ziet van de politiemensen?’ vroeg Job.

‘Wat je zegt.’

‘Je komt morgen naar de begrafenis van Hendrik Rijksen, is het niet?’

‘Ja, natuurlijk.’

‘Kom je eerst naar huis?’ Job vond nog altijd dat thuis voor Leonie hun huis in Amersfoort was, al had ze al enkele jaren haar eigen gezin. Ze hadden daar lang samen gewoond. Voor Job was dat de mooiste tijd van zijn leven geweest.

‘Natuurlijk gaan we samen.’

‘Agnes heeft me gevraagd te spreken in de aula. Daar zie ik tegenop.’

‘Dat begrijp ik.’

‘Er zullen zeer veel politiemensen zijn.’

‘Ja, dat denk ik ook,’ zei Leonie.

‘We zijn uitgenodigd om naar het sterfhuis te komen en mee te rijden in een volgauto. Jij ook,’ zei Job. ‘Agnes zei dat Hendrik dol op je was.’

‘Ik ook op hem.’

‘Tot morgen. Het is misschien verstandig als je de namen en adressen noteert van alle mensen die op het ogenblik in De Zwanenhof zijn. Je kunt nooit weten.’

‘Dat doe ik.’

‘Morgen thuis? Om tien uur?’

‘Prima.’

Voordat Leonie naar huis ging, wilde ze nog een kijkje nemen bij de vijver. Het gebied rond de plaats van de misdaad was afgezet met roodwit lint. Maar het is verbazend hoe weinig afzettingen helpen als iemand met een vastberaden stap en een zelfverzekerd gezicht over zo’n lint heen stapt. Dat moet een autoriteit zijn, denkt de bedremmelde bewaker – en als hij beseft dat hij zich heeft vergist, is het te laat.

Inspecteur Flint had het ondervragen van de conferentiedeelnemers even overgelaten aan zijn medewerkers. Hij keek met grote belangstelling hoe de laatste kubieke meters water uit de vijver werden gepompt. Diep was de vijver niet, iets in de orde van tachtig centimeter op het diepste punt. De slang op de bodem maakte slurpende geluiden, er werd lucht meegezogen. Een hoofd was er niet.

‘Hoe groot is de doorsnede van de slang?’ vroeg Flint hoopvol aan de brandweercommandant.

‘Daar kan geen hoofd door, zelfs geen kinderhoofd.’

‘Hebben jullie iets anders aangetroffen dat aandacht verdient?’

‘Dat zou ik denken,’ zei de commandant. Hij liep naar de cabine van de auto, trok handschoenen aan, en toonde een houwwapen met een kort handvat en een blank lemmet dat naar voren toe breder uitliep. Het scherp was gebogen.

‘Volgens mij is dit een Japans kromzwaard,’ zei de inspecteur. ‘Waar lag het?’

‘Een meter uit de kant, iets links van het slachtoffer.’

‘Niet aangeraakt zonder handschoen?’

‘Wat dacht je,’ zei de brandweercommandant beledigd. ‘Als een voorwerp niet te lang in het water heeft gelegen, zijn er soms nog vingerafdrukken op te vinden. Ik zag geen bloedsporen op het lemmet, maar in het forensisch laboratorium kunnen ze veel.’

‘Dank je,’ zei Flint. ‘Ik neem het zwaard mee. Het ziet ernaar uit dat dit het moordwapen is.’

Leonie kwam dichterbij. De inspecteur was niet verrast door haar aanwezigheid.

‘Vindt u het niet vreemd dat het hoofd weg is maar het moordwapen er nog ligt, inspecteur? Is er veel bloed bij het lijk gevonden?’

‘Genoeg om te denken dat het hoofd hier ter plekke van de romp is geslagen. Kijk hier, op enkele meters van de vijver zou het gebeurd kunnen zijn. Deze donkere vlek, dat is vast bloed. We hebben al een schep van deze vochtige aarde naar het laboratorium gestuurd. Er is dus waarschijnlijk nauwelijks gesleept met het lijk.’

‘Dus daarna heeft de moordenaar het kromzwaard in de vijver gegooid, maar het hoofd heeft hij meegenomen,’ constateerde Leonie.

‘Dat zou je zeggen.’

‘Vreemd, vindt u niet? De moord zal waarschijnlijk vannacht zijn gepleegd, in ieder geval in het donker. Iemand neemt zijn slachtoffer mee naar de tuin van een bezinningscentrum, plus een fiks zwaard, slaat hem het hoofd af, versleept het lijk een meter tot de rand van de vijver, gooit het wapen in het water en wandelt met het hoofd de tuin uit. Zo heel klein is een hoofd niet, je stopt het niet in je binnenzak. Uit het lichaam moet toch bloed hebben gespoten, de laatste samentrekkingen van het hart. Het hoofd, althans het stuk hals dat er nog aan moet hebben gezeten, zal beslist ook nog bloederig zijn geweest. Maar als je zo’n hoofd in een plastic tas stopt, moet het te vervoeren zijn zonder op te vallen.’

‘Ik ben het helemaal met u eens, mevrouw Reders. We gaan proberen deze zaak tot klaarheid te brengen.’

Nog net voor ze vertrekt, schiet het Leonie te binnen dat ze de gegevens van de conferentiegangers zou verzamelen. Ze gaat terug naar het retraitegebouw en krijgt van de administratie een lijst met de namen en adressen van de deelnemers. Geen enkel probleem. Ze kennen haar. Daarna gaat ze naar de crèche om Teun op te halen. Hem weer zien, al is het maar na een paar uur, veroorzaakt altijd een golf van blijdschap. Het leven ziet er weer anders uit als ze haar kind in haar armen houdt. De jongen is een en al leven, het is of de zon van achter de wolken tevoorschijn komt, of alle vogels hun stemmen oefenen, of het gras harder groeit, of er geen kwaad in de wereld bestaat.

* Zie ‘Lijst van personages’, pagina 252-253

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0967 9