Petra Stienen

Dromen van een Arabische lente

Een Nederlandse diplomate in het Midden-Oosten

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© 2008 Petra Stienen

Alle rechten voorbehouden

Redactie Rita Jager

Omslagontwerp Bureau Beck

Ontwerp binnenwerk Avant la lettre

Topografische kaarten Mediagraphix

Omslagfoto Anoek Steketee

Auteursfoto Tessa Posthuma de Boer

ISBN 978 90 468 1057 6

NUR 686

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de vijfde druk, februari 2011: Met ISBN 978 90 468 0320 2

Voor Mam en Soraya

Inhoud

Woord vooraf

Proloog Standplaats Caïro

De heren van de armoede

De stem van vrouwen

De diplomatieke waarnemer

Naar onveilig gebied

De ene moslim is de andere niet

Seks, baby’s en vrouwenzaken

Diplo-mamma

Aankomst in Damascus

Iedereen wil weg uit Syrië

De jeugdherberg van de hoop

De Damasceense Lente

Vasthouden aan wat ons bindt

Vrouwen die hun mannetje staan

Naar de gevangenis

Met wie praat je eigenlijk?

De stilte van de oorlog

Is Syrië nu aan de beurt?

Epiloog Wie een mensenleven redt…

Geraadpleegde literatuur

‘Er zijn veel helden in de klassieke Arabische literatuur, allemaal ruiters of ridders. Tegenwoordig zou een held voor mij iemand zijn die zich houdt aan bepaalde principes en daar achter blijft staan wanneer hij tegenstand ontmoet.’

Naguib Mahfouz, interview in Paris Review Interviews, 1992

‘Onze innerlijke vrijheid is sterker dan de gevangenis waarin we opgesloten zitten.’

Faraj Bayrakdar, uit: Ni vivant, ni mort, 1998

Woord vooraf

Dit boek is ontstaan uit liefde voor het vak van diplomaat. Een vak dat nog tot na de Tweede Wereldoorlog door adellijke heren onbezoldigd werd uitgevoerd voor koningin en vaderland. Meer dan vijftien jaar werk ik nu in de diplomatieke dienst en ik merk dat in de eenentwintigste eeuw een diplomaat meer is dan een afgezant met geloofsbrieven van Hare Majesteit en een bruggenbouwer tussen twee landen. Juist in deze tijd waarin gevoelens van angst echt contact met mensen uit andere landen en culturen in de weg staan, is het nodig dat we naar elkaar luisteren en proberen onszelf in de ander te ontdekken. Diplomaten hebben hier een bijzondere taak in te vervullen. Zij kunnen over de hele wereld laten zien waar we als Nederlanders voor staan: vrede, veiligheid, democratie en respect voor mensenrechten. Maar ook wie we als Nederlanders zijn, door de dialoog met andere landen, volken en religies op een beschaafde manier te blijven voeren.

Er zijn mensen die vinden dat het werk van een diplomaat zich per se achter de schermen moet afspelen, omdat het werk zou gaan over geheime onderhandelingen, gevoelige politieke kwesties en handelsbelangen. In 2008 is dit naar mijn idee een achterhaalde opvatting. In 2001 zond RTL de documentaireserie In dienst van Hare Majesteit uit, waarin het leven en werk van diplomaten op diverse ambassades centraal stond. Nederland kent een lange traditie van schrijvende diplomaten, zoals Carl Schneider (F. Springer), Rik Kuethe, Nikolaos van Dam, Marcel Kurpershoek, Joop Scheffers, Robert Serry, Roel van der Veen en Karel de Vey Mestdagh. De laatste jaren zet het ministerie veel informatie over de achtergronden van het buitenlands beleid op de website www.minbuza.nl. Diplomaten werken in dienst van de Nederlandse burgers en ik juich het toe dat het ministerie van Buitenlandse Zaken op allerlei manieren laat zien wat de hedendaagse Nederlandse diplomatie inhoudt. Diplomaten staan tegenwoordig veel meer midden in de samenleving door de nauwere contacten die zij hebben met bedrijven, wetenschappers, maatschappelijke organisaties en activisten, zowel in Nederland als in de landen waarmee we samenwerken. Met dit boek hoop ik aan die nieuwe visie op de diplomatie te kunnen bijdragen door te laten zien wat het voor een Nederlandse diplomate betekent om in de Arabische wereld te werken aan meer respect voor mensenrechten.

Ik heb gediend op de Nederlandse ambassades in Caïro en Damascus tussen 1995 en 2004. Elke keer als ik tussentijds even terug was in Nederland, merkte ik – zeker na 11 september 2001 – dat mijn betrokkenheid bij de Arabische wereld niet altijd begrepen werd door collega’s, vrienden en familie. Wanneer ik enthousiast over mijn vriendschappen met Egyptenaren en Syriërs sprak, kreeg ik meewarige blikken. Was ik niet een tikkeltje naïef? Zag ik niet wat er allemaal schortte aan die Arabieren en moslims? Sinds mijn definitieve terugkeer in 2004 valt het me nog bijna elke dag op hoeveel Nederlanders de Arabische wereld in verband brengen met oorlog, godsdienstfanatisme en onderdrukking van vrouwen. Uiteraard zie ik dat daar gegronde redenen voor zijn; de spiraal van geweld in deze regio stemt niet vrolijk en de voortdurende onderdrukking door autocratische machthebbers evenmin. Voor de moedige mensen in de Arabische landen is het bijzonder lastig daar verandering in te brengen. Ze lopen grote risico’s in een wereld waar politieke oppositie en mensenrechtenactivisme snel tot uitsluiting, marginalisering, gevangenisstraf of nog erger leidt.

Het beeld mag somber stemmen, het doet echter geen recht aan de enorme veerkracht van de mensen in de Arabische wereld. Velen vechten dapper voor vrijheid en een open samenleving. Ook al verschillen we soms van mening over geloof en politiek, toch zijn er grote overeenkomsten tussen mijn ambities en die van mijn Arabische vrienden. We dromen allemaal van liefde en respect. Niets meer en niets minder.

Dit boek gaat over mensenrechtenwerk op een ambassade en niet over bijvoorbeeld handelsbevordering, culturele uitwisseling of consulaire bijstand aan Nederlanders, waar veel andere diplomaten zich gepassioneerd mee bezighouden. Als ik daar ook aandacht aan had willen besteden, was dit een ander boek geworden.

Dit boek is gebaseerd op wat zich in de periode 1988-2003 in Egypte en Syrië heeft afgespeeld en wat ik daar heb meegemaakt, als diplomaat, maar natuurlijk ook als privépersoon. Ik heb gebruikgemaakt van dagboekaantekeningen, e-mails, Kamerbrieven, internetsites over de Arabische wereld en de islam, en de publicaties die in de literatuurlijst zijn vermeld. Uiteraard heb ik ook uit mijn herinneringen geput, die ongetwijfeld door de tijd zijn gekleurd. Sommige gebeurtenissen en personen heb ik verplaatst in de tijd, gefictionaliseerd of uit de context gehaald om herkenning te voorkomen. Dat geldt in de eerste plaats voor mijn collega’s op de ambassade. Ik voer hen op als de ambassadeur, de tweede man, de kanselier en de chauffeur. John in Egypte, en Todd en Katya in Syrië zijn de personificaties van mijn mannelijke en vrouwelijke diplomatieke collega’s van andere ambassades.

Uit respect voor de veiligheid van mijn contacten en vrienden heb ik ook zo veel mogelijk mensen buiten de diplomatieke wereld gefictionaliseerd, behalve waar het gaat om mensen die met hun werk of activiteiten zelf de openbaarheid hebben gezocht. Sommige personen, zoals mijn dochter, haar vader en een aantal mensenrechtenactivisten en politici, laten zich niet fictionaliseren.

Ik ben Henk ter Borg van uitgeverij Nieuw Amsterdam bijzonder dankbaar dat hij mijn droom om een boek te schrijven mogelijk heeft gemaakt. Rita Jager en Ton van Luin dank ik voor hun zorgvuldig geformuleerde en constructieve redactionele commentaar.

Zonder vriendschap was dit boek er niet geweest. Het geduld en de aanmoedigingen van vrienden en familieleden hielpen mij door te blijven schrijven: Tamara, Simone, Khaled, Soraya, Ibrahim, Ahmed, Ali, Marc, Dima, Véronique, Farah, Barbara, Ziad, Malene, Daniëlle, Bert, Joost, Jeroen, Ronald, Willem, Sarina, Saskia, Michelle, Maurits, Ankie, Soraya en mijn moeder. Ik ben vooral mijn meelezers bijzonder dankbaar: Naema, Alma, Lousewies, Hilde, Jeannette, Mark, Koen, Rana en Mauritius. Daarnaast bedank ik mijn collega’s van het ministerie van Buitenlandse Zaken, die mij bij de afronding van het manuscript adviezen hebben gegeven.

Uiteraard ben ik zelf verantwoordelijk voor de inhoud van deze publicatie. De in dit boek verwoorde opvattingen zijn van strikt persoonlijke aard en vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs de opinie van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Dit boek draag ik op aan mijn moeder en mijn dochter. Als kind van een mijnwerker heeft mijn moeder er alleen maar van kunnen dromen dat haar dochter zou kiezen voor het beroep van diplomaat. Ze heeft me haar hele leven gestimuleerd mijn eigen pad te volgen en economisch onafhankelijk te zijn. Haar generatie had die mogelijkheid niet. Mijn dochter is geboren in Egypte en is de eerste vijf jaar van haar leven opgegroeid in de Arabische wereld. Als Soraya dit boek over enige tijd leest, hoop ik dat ze begrijpt waarom haar moeder zo veel passie heeft voor het beroep van diplomaat. Ik wil haar laten zien dat in de eenentwintigste eeuw vrouwen hun hart mogen volgen, in hun beroep, leven en liefde.

Proloog
Standplaats Caïro

In een smalle steeg in het hart van islamitisch Caïro opent café El-Fishawi elke dag al voor zonsopgang zijn deuren. Hier vond de schrijver Naguib Mahfouz zijn inspiratie voor de tientallen verhalen waarin hij Caïro op onnavolgbare wijze tot leven wist te wekken. Elke keer als ik El-Fishawi binnenga, is het alsof ik een decor betreed, alsof het café de entourage is voor de verfilming van een van de boeken van Mahfouz. De druk gebarende obers lopen lichtvoetig tussen de gasten door. Boven hun hoofd laten ze de dienbladen op één hand balanceren. Zwierig zetten ze theepotjes vol verse muntthee, koperen kannetjes met verkwikkende koffie en flesjes mineraalwater voor de toeristen op de ranke gietijzeren tafels.

El-Fishawi is al meer dan tweehonderd jaar een ontmoetingsplek voor zowel buurtbewoners als voor mensen van elders, uit Egypte en daarbuiten. Het liefst zou ik hier dagenlang zitten om de bezoekers van het café te bekijken. De oproep voor het gebed vanuit de dichtbijgelegen Hoesseinmoskee geeft vijf keer per etmaal aan welk moment van de dag het ongeveer is. Voor de gasten in dit café is ‘ongeveer’ op tijd genoeg, niemand heeft hier haast.

In El-Fishawi kunnen mannen en vrouwen elkaar via de grote, verweerde spiegels ongemerkt bespieden. Omdat de tafeltjes zo dicht op elkaar staan, is het onvermijdelijk dat de gesprekken zich met elkaar vermengen. In dit café hoor ik de verhalen van tientallen Egyptenaren, van verschillende rangen en standen, en begrijp ik steeds beter waarom Mahfouz hier zo vaak heeft zitten schrijven.

Tijdens mijn studie Arabisch in Leiden in de jaren tachtig was ik verplicht een aantal boeken van Mahfouz te lezen, maar in die tijd drong de diepere betekenis van zijn boodschap nauwelijks tot me door. Daar was mijn Arabisch nog veel te gebrekkig voor. Bijna elk tweede woord moest ik opzoeken. Een hels karwei. Het leren van Arabisch vergt veel geduld en kost meer tijd dan het volgen van een taalcursus van een paar weken. Zelfs na een paar jaar universitaire studie kon ik nog nauwelijks een brood kopen in het Arabisch, laat staan literatuur lezen.

In 1988, het jaar waarin Naguib Mahfouz, tot grote vreugde van de gehele Arabische wereld, winnaar werd van de Nobelprijs voor literatuur, studeerde ik met een beurs van de Egyptische regering aan de universiteit van Caïro. De Nobelprijs voor Mahfouz gaf internationale erkenning aan het belang van deze Egyptische schrijver voor de wereldliteratuur. Inmiddels had ik de smaak te pakken en las ik steeds meer Arabische boeken. Voor mijn Egyptische studiegenoten was Mahfouz een groot voorbeeld: hij was een van hen, van eenvoudige komaf, iemand die zijn hele leven ambtenaar was gebleven, maar die zich via zijn schrijftalent had opgewerkt tot de ‘Charles Dickens van de Arabische wereld’. Als schrijver heeft hij zich durven verzetten tegen de kolonisatie door de Britten, maar is hij ook heel kritisch gebleven over de absolute macht van de presidenten van na de revolutie van 1952. In zijn boeken laat hij telkens zien dat de mens de vrijheid moet hebben zich los te maken van de dwang van maatschappij en familie, en de moed moet hebben te dromen van een betere toekomst. Volgens Mahfouz heeft iedereen het recht zijn eigen weg te zoeken. Ook zijn visie op religie sprak veel van mijn medestudenten aan: het is belangrijk gelovig te zijn, maar religieuze regels mogen nooit boven respect voor mensen gaan.

Naguib Mahfouz hield bijeenkomsten op een boot op de Nijl. Elke week, na het vrijdaggebed, ontmoette hij daar een groep Egyptische denkers, journalisten en schrijvers. Ik wist niet zeker of er voor nieuwsgierige westerse studenten wel plek was aan de tafel van deze grote schrijver, maar ik overwon mijn schroom en ging er op een vrijdagmiddag heen.

‘Ahlan wa sahlan, voel je welkom,’ riepen de mannen rond de tafel toen ik aarzelend binnenkwam. Een van hen stond zelfs op om me een plekje dicht bij Mahfouz aan te bieden. Ik voelde me er direct op m’n gemak en vanaf die dag ging ik er bijna elke vrijdag naartoe. De bijeenkomsten betekenden voor mij meer dan alleen maar in de buurt van de Nobelprijswinnaar zijn. Hier hoorde ik over een Egypte waarvoor in de Leidse collegezaal geen aandacht was geweest. Soms nam ik mijn Nederlandse studievrienden mee. Af en toe zaten er buitenlandse journalisten aan de tafel; de groep verwelkomde alle nieuwkomers met open armen. Het was fascinerend te horen dat er in de Arabische wereld nog linkse intellectuelen bestonden die ruzie konden maken over de vraag of iemand wel of geen aanhanger van Trotski of Lenin zou moeten zijn.

Mahfouz zat meestal zwijgend in een hoek en luisterde naar de gasten die elkaar met woorden aftroefden om indruk op de grote meester te maken. Soms bewoog hij zich minutenlang niet en leek het of hij in slaap was gevallen. Maar dat was maar schijn, want ineens kon hij een scherpe opmerking maken waaruit iedereen kon afleiden dat hij de hele tijd had opgelet. Altijd weer betrok hij de discussie op het alledaagse. Hij had het niet over de macht van arbeiders of van de massa, maar kwam met concrete voorbeelden over de ambtenaar, de winkelbediende of zelfs de jonge, afgestudeerde ingenieur, die allemaal zo’n honderd dollar per maand verdienden en met allerlei bijbaantjes rond probeerden te komen.

Waarom denken sommige westerlingen dat Arabieren niet om zichzelf kunnen lachen? Vooral Egyptenaren hebben zelfspot tot een kunstvorm verheven. Op de bijeenkomsten met Mahfouz hoorde ik een Egyptisch mopje waar ik steeds aan moet denken als ik verhalen over democratisering in de Arabische wereld hoor. ‘Moebarak heeft de bevolking beloofd dat hij maar voor één of twee termijnen president zal zijn. Maar omdat hij elke keer met een overweldigende meerderheid van 99 procent van de stemmen de verkiezingen wint, blijft hij aan. Dit trekt de aandacht van George Bush. Als hij zich eind jaren tachtig beschikbaar stelt als presidentskandidaat, huurt hij de adviseurs van Moebarak in omdat hij zeker van de overwinning wil zijn. Na de verkiezingen belt Bush Moebarak op: “Gefeliciteerd vriend, ik weet niet hoe je het hebt gedaan, maar je hebt ook de Amerikaanse verkiezingen gewonnen.”’ Mahfouz moest altijd breed grijnzen om dit soort politieke grapjes.

De grappen waren goed voor mijn Arabisch en ik leerde begrijpen dat de Egyptische autoriteiten slim genoeg zijn om dit soort humor toe te staan. Bijna elke taxichauffeur heeft wel een paar moppen over Moebarak en zijn zonen op z’n repertoire. Het is een manier om de lucht te klaren. Een van de tafelgenoten van Mahfouz was er zelfs van overtuigd dat de geheime dienst via het verspreiden van moppen uittestte hoeveel weerstand er tegen de president was. ‘Als mensen gemakkelijker moppen vertellen, voelen ze minder de druk van het regime en hoeven de geheime diensten zich geen zorgen te maken over mogelijke revoluties,’ zo zei hij.

Mahfouz noemde zichzelf een zoon van twee culturen: van de faraonische en de islamitische beschaving. Hij was het toonbeeld van de Egyptische liberale denker, opgeleid aan religieuze scholen, gewapend met een grondige kennis van de islam en altijd nieuwsgierig naar andere manieren van denken. Voor hem was het bijvoorbeeld volstrekt vanzelfsprekend dat vrouwen hun eigen keuzes mogen maken. Hij moedigde vaders en broers aan hun dochters en zusters te steunen om een rol van betekenis in de samenleving te spelen.

Uit zijn levensverhaal blijkt dat er al decennialang krachten in de Egyptische samenleving bestaan die zijn open, tolerante houding tegenover de islam en zijn roep om meer vrijheid voor het individu verafschuwen. Al aan het begin van de jaren zestig liet de Egyptische overheid zich gelden toen een van zijn boeken, De kinderen van Gebelawi, werd verboden. Mahfouz werd van godslastering beschuldigd omdat hij in het boek religieuze figuren als Adam, Jezus en Mohammed als mensen van vlees en bloed portretteert. Extremistische moslims blijven tot op de dag van vandaag moeite houden met zijn interpretatie en weergave van het goddelijke. Hoewel het boek nog steeds officieel op de zwarte lijst staat, kost het weinig moeite een exemplaar in de boekhandels te pakken te krijgen. Een praatje met de boekverkoper als niemand anders in de winkel is, en hup, het verschijnt van onder de toonbank.

Ondanks alle gevoelens van trots in Egypte en in de rest van de Arabische wereld was de Nobelprijs voor Mahfouz niet onomstreden. Hij steunde de Camp David-akkoorden van 1979 tussen Egypte en Israël – Egypte werd na de ondertekening uit de Arabische Liga gezet. Mahfouz’ boeken bleven lange tijd verboden in een aantal Arabische landen.

Gedurende het studiejaar aan de universiteit van Caïro waarin ik de boeken van Mahfouz herontdekte, viel ik voor de magie van El-Fishawi. Om mijn studie in Egypte te kunnen betalen, had ik een aantal bijbaantjes, waaronder het begeleiden van Nederlandse toeristen. Op een van de eerste avonden van hun verblijf nam ik hen altijd mee naar El-Fishawi om ze met gewone Egyptenaren kennis te laten maken. Hierdoor zouden ze zien dat Egypte uit meer bestaat dan piramides en hiërogliefen. Het duurde meestal niet lang voordat de toeristen onder de indruk raakten van de humor en de charme van de Egyptenaren in het café.

Bij bijna elk bezoek zat een oude vrouw op dezelfde plek, op een van de houten banken langs de wanden van het café. In haar zwarte gewaad, lurkend aan de waterpijp of trekkend aan een sigaret in een sigarettenpijpje, viel ze me elke keer weer op. Eerst vond ik haar een beetje eng, want haar donkere, kohl-omrande ogen keken me zo priemend aan. Na een aantal bezoeken knikte de vrouw steeds even naar me, alsof we elkaar kenden. Of ik haar nu aankeek of met m’n rug naar haar toe zat, ik kon haar blik niet ontwijken. In alle spiegels van het café zag ik haar reflectie. Haar ogen volgden mijn bewegingen. Soms kreeg ik het idee dat ze precies wist wie ik was en wat ik dacht. Niemand kon me vertellen waar zij vandaan kwam en wat ze in dit café deed. De eigenaar van El-Fishawi had als enig antwoord: ‘Ze was hier altijd al, volgens mij zelfs voordat ik geboren werd.’

Op een avond ging ik er een kop thee drinken met Zeinab Rustum, een Egyptische vriendin die ik op de campus van de universiteit had ontmoet. Zeinab was een overtuigde atheïst en wilde graag de politiek in. Haar vader, een diepgelovige fabrieksarbeider, vond dit niets voor een goed moslimmeisje. Hij wilde dat ze zo snel mogelijk ging trouwen. Een opleiding aan de universiteit was weggegooid geld en verspilde tijd. Zeinab deed er alles aan om haar milieu te ontstijgen. In tegenstelling tot studenten met dezelfde achtergrond viel zij niet voor de veel goedkopere islamitische dracht – een hoofddoek en bijpassende lange jurk mogen elke dag dezelfde zijn – maar kleedde Zeinab zich modern. Ondanks haar beperkte budget wilde ze elke dag iets anders aan. Ze had zich toegang verschaft tot de wereld van journalisten en politici. Af en toe schreef ze artikelen voor de krant van de linkse Tagammupartij, een van de toegestane oppositiepartijen. Ze had altijd de laatste roddels over de lokale politiek en de kunstwereld. Nadat we ons door de mensenmassa op het Hoesseinplein en door de steegjes hadden gewurmd, waarbij ik een paar keer handen op mijn billen had gevoeld, waren we erg teleurgesteld toen El-Fishawi overvol bleek te zijn. We hadden het kunnen weten. Het was ramadan, vlak na de iftar, het breken van het vasten. De sfeer was feestelijk. Voor veel Caïrenen is het een uitje om tijdens de ramadan naar dit gedeelte van de stad te komen. Er was voor ons nog maar één plekje vrij, op de bank naast de oude vrouw.

Blijkbaar zag ze mijn terughoudendheid, want ze klopte met haar hand op de bank om aan te geven dat ik gewoon naast haar moest komen zitten. Nadat ik mijn kopje mazbut, een zoete koffie, had leeggedronken, pakte de vrouw zonder het te vragen het kopje en legde het schoteltje erbovenop. Ze draaide het in één soepele beweging om en liet de koffiedrab uit het kopje weg lopen. Een tijdje liet ze het geheel zo staan, zei helemaal niets en aaide even over mijn hand, alsof ze me wilde geruststellen. Na vijf minuten pakte ze het kopje op, keek naar de patronen in het restje koffie dat aan de wand geplakt zat en zei met een ietwat krasserige stem: ‘Ik zie je hier altijd, iedereen kletst tegen je aan omdat ze denken dat je een buitenstaander, een vrouw uit het Westen bent. Iemand die weer weggaat en waar ze dus geen geheimen voor hoeven te hebben. Maar dat is niet zo, je hoort hier thuis. En wat je ook probeert om aan dit land te ontsnappen, je zult hier altijd weer terugkomen. Het is je lot. Je hebt hier belangrijke zaken te doen.’

In eerste instantie reageerde ik wantrouwend, de geheimzinnige vrouw had me immers vaak met de toeristengroepen gezien. ‘Welke zaken? Moet ik hier mijn geld verdienen?’ vroeg ik haar. Deze vraag was eigenlijk een test. Ik wist dat Egyptenaren dolgraag over geld en materiële zaken praten, en dat ze altijd willen weten hoeveel je verdient en hoeveel iets heeft gekost. Maar de oude vrouw schudde haar hoofd: ‘Habibti, liefje, laat die gedachten achterwege, jij hebt andere zaken te doen. Jij kunt mensen met elkaar in contact brengen. Dat is een talent, koester het. Je bent meer dan een toerist, of een buitenstaander. Je kunt uitstekend observeren. Zorg dat je goed Arabisch leert, zodat je kunt begrijpen wat er in Egypte gebeurt en vertel daarover in je eigen land. Laat je stem horen, zodat ook onze stemmen in jouw land doorklinken.’

Haar woorden bleven na die avond nog lang in mijn hoofd nagalmen. In Nederland begrepen mijn vrienden niet altijd wat ik in dat vieze, chaotische Caïro te zoeken had, maar ik voelde dat de oude vrouw van El-Fishawi gelijk had. Er was geen ontsnappen aan. Ik zou hier de rest van mijn leven altijd weer terugkeren. Als een minnares naar haar geliefde, als een mot naar de vlam.

De oude vrouw had het woord al-gharbieh gebruikt, de vrouw uit het Westen. Ik voelde me indertijd verbonden met een andere westerse vrouw, Gertrude Bell, een Britse vrouw uit een gegoede familie en een van de eerste vrouwelijke diplomaten in de Arabische wereld aan het begin van de twintigste eeuw. Haar leven leest als een avonturenroman en ik herkende veel in haar nieuwsgierigheid naar de mysterieuze Oriënt. Gertrude Bell sprak Arabisch en verdiepte zich in de lokale bevolking. Uit haar dagboeken spreekt een grenzeloze ambitie om haar kennis in te zetten voor de belangen van het Britse Rijk, maar ook om bij te dragen aan de vooruitgang in de Arabische wereld. Aan het begin van de twintigste eeuw werkte ze als spionne voor het zogenoemde Arab Bureau in Caïro, een groep Britse inlichtingenofficieren. Daarnaast werkte ze als archeologe in de woestijn van Irak, dat toen werd gevormd door drie provincies van het Ottomaanse Rijk, Mosul, Bagdad en Basra. Door haar werk leerde zij de stammen in dat gebied goed kennen. Na de Eerste Wereldoorlog viel het Ottomaanse Rijk langzaam uiteen en probeerden de Britten nieuwe staten te vormen uit de erfenis van dat rijk. Samen met T.E. Lawrence – beter bekend als Lawrence of Arabia – werkte Gertrude Bell in opdracht van Winston Churchill aan de vorming van Irak en Jordanië. Door haar veldwerk in de woestijn had zij nauw contact gekregen met de toenmalige Arabische leiders van de diverse stammen. Zo was ze goed bevriend met koning Faisal, die door de Britten in 1920 op de troon in Bagdad was gezet. Zelf was ze echter niet gelukkig met haar rol als maker of kings. Uit haar dagboekaantekeningen blijkt dat ze meteen al wist dat het van buitenaf opleggen van een westers staatsmodel aan het nieuwe Irak gedoemd was te mislukken. Zeker als de koning geen enkele band met Irak had, zoals Faisal, zoon van de sharif van Mekka. Zeinab vertelde me sinds onze eerste ontmoeting elke keer weer dat veel van de onvrede in de Arabische wereld het gevolg is van de halve en valse beloftes die het Westen in de eerste helft van de vorige eeuw heeft gedaan. De dagboekaantekeningen van Gertrude Bell zijn in die zin nog steeds instructief: de aannames van haar superieuren in Londen hadden vaak weinig te maken met de realiteit in Irak.

Het verwonderde me elke keer weer dat de geheime verdeling van het Midden-Oosten tussen Groot-Brittannië en Frankrijk via de Sykes-Picotovereenkomst van 1916, de Balfourverklaring van 1917 en het VN-verdelingsplan voor Palestina van 1947 nog steeds tot heftige discussies kon leiden in El-Fishawi. Na de gebruikelijke beleefdheden, de vraag uit welk land ik afkomstig was en hoe ik Arabisch had leren spreken, werd ik vervolgens om de oren geslagen met alle fouten die het Westen de afgelopen eeuw in de Arabische wereld had gemaakt. Waarna het al snel ging over de dubbele standaarden van het hypocriete Westen in de huidige tijd. Waarom spreken westerse politici wel over de mensenrechten in Egypte, maar zwijgen ze over het schenden van de mensenrechten van de Palestijnen door Israël? Waarom moet Egypte democratischer worden, terwijl de rijke sjeiks in de Golf precies kunnen doen waar ze zin in hebben, zolang ze maar olie blijven leveren? In deze gesprekken kwam altijd veel wantrouwen naar boven over de ware bedoelingen van het Westen in de Arabische wereld.

Zeinab deed graag mee aan deze discussies. Met andere Egyptenaren erbij kon ze soms extra hard uit de hoek komen. Ze spaarde me daarbij niet. Zeker als ik me kritisch uitliet over de wijze waarop Arabische regeringen hun eigen bevolking onderdrukten en hoe de leiders zichzelf verrijkten terwijl het volk arm bleef, reageerde ze soms fel en noemde me in het bijzijn van mijn gesprekspartners in het café een oriëntalist. Ze vond dat ik veel te romantische verwachtingen had van het Oosten. En dan vertelde ze me dat ik me niet zo superieur moest opstellen of moest denken dat het Westen hier heil kon komen brengen met ontwikkelingshulp, democratiseringsprojecten en mensenrechtenresoluties.

Na mijn studiejaar aan de universiteit in Caïro en mijn afstuderen in Leiden was ik nog niet aan een baan toe. Ik vertrok in 1990 met een beurs van de Britse regering naar Londen om daar Midden-Oostenstudies te gaan volgen aan de School of Oriental and African Studies. Ik wilde me verder verdiepen in de politiek van het Midden-Oosten en de Arabische taal, en nadenken over mijn toekomstige carrière.

Juist in Engeland, dat een lange traditie kent van arabisten die de diplomatieke dienst zijn in gegaan, werd mij steeds vaker gevraagd of ik diplomaat wilde worden. Maar in mijn beleving was voor iemand uit een links arbeidersgezin een baan als diplomaat niet weggelegd. Bovendien wist ik van mezelf dat ik soms onverwacht vurig uit de hoek kon komen, iets wat vast niet zou passen in een diplomatieke omgeving. Daarom leek me een diplomatieke loopbaan meer iets voor jonge mannen uit adellijke families die het stijve keurslijf gewend zijn. Maar ik kwam op mijn reizen vaak jonge, enthousiaste diplomaten tegen, die zich op hun gemak voelden in de Arabische wereld, die gepassioneerd spraken over onderwerpen waar ik ook interesse voor had, zoals mensenrechten en armoedebestrijding. Daardoor begon ik te twijfelen aan het beeld dat ik van ‘de’ diplomaat had en ook aan mijn idee dat het niets voor mij zou zijn. Als ik doorvroeg over de beperkingen van de diplomatie, dan werden mijn ideeën daarover niet bevestigd, maar bezwoeren de jonge diplomaten mij dat zij heel veel vrijheid in hun werk hadden.

Mijn pad naar de diplomatie liep min of meer via het internationale secretariaat van Amnesty International in Londen. Daar werkte ik naast mijn studie als vrijwilligster. Dit werk sprak me erg aan, omdat de mensen bij Amnesty allemaal zo activistisch waren ingesteld en genoten van hun rol als luis in de pels. Bovendien geloofde en geloof ik nog steeds dat het werk van Amnesty echt bijdraagt aan de aandacht van het Westen voor het onrecht en de mensenrechtenschendingen in de Arabische wereld. Maar al snel merkte ik dat deze organisatie behoorlijk bureaucratisch was en veel ongeschreven regels kende. Iedereen werkte heel hard, allemaal voor de goede zaak, maar ik had behoefte in het ‘veld’ te werken en er niet uitsluitend van achter een bureau in een Londens kantoorgebouw mee bezig te zijn. Ook zag ik dat degenen die werkelijk voor veranderingen konden zorgen – de regeringen van die landen – heel vaak weigerden om met Amnesty te spreken over arrestaties van politieke gevangenen, martelingen en andere mensenrechtenschendingen, maar dat zij dat wel deden met vertegenwoordigers van de Europese Unie en met ambassadeurs van individuele landen.

Uiteindelijk bepaalde een vriendschap mijn keuze voor een carrière als diplomaat. In Londen raakte ik bevriend met een Australisch-Palestijnse studiegenote, Katya Masri. Via haar tante Amal kwam ik in contact met een Joods-Palestijnse dialooggroep. Enkele Palestijnse zakenvrouwen die al sinds 1948 in Londen woonden, een aantal Brits-Joodse journalisten en academici, en twee Israëlische vrouwen kwamen elke maand bij elkaar in het statige huis van Katya’s tante in Kensington. Hun verhalen gaven mij inzicht in wat de stichting van de staat Israël op persoonlijk niveau had betekend voor de oorspronkelijke inwoners van dat land. Tante Amal was het enige familielid van Katya dat na de oprichting van de staat Israël in 1948 niet naar Australië was geëmigreerd maar naar Londen was vertrokken. Ze had niets mee kunnen nemen, behalve een paar aktes en foto’s van landerijen op de Westelijke Jordaanoever. Die vergeelde foto’s hingen nu ingelijst aan de muur, naast enkele verroeste sleutels van huizen waarin ze gewoond had. De foto’s en de sleutels waren de stille getuigen van een diepe heimwee en een voortdurende hoop op terugkeer. Tante Amal was nu in Londen actief bezig met het mobiliseren van aandacht voor het lot van Palestijnse kinderen in vluchtelingenkampen, door middel van liefdadigheidsconcerten en tentoonstellingen over Palestijnse kunst. De Israëlische vrouwen waren enkele jaren eerder uit Tel Aviv naar Londen vertrokken. Zij konden het niet langer verdragen om in Israël te wonen zolang zij ‘andermans land bezet hielden’. En de Brits-Joodse vrouwen hadden het gevoel dat er een ander, kritischer geluid moest klinken richting Israël dan de onvoorwaardelijke steun die het grootste deel van de Joodse gemeenschap in het Verenigd Koninkrijk gaf.

De vrouwen in de dialooggroep leken wel zussen of nichten van elkaar. In het begin kon ik niet zien wie Palestijns, en wie Joods of Israëlisch was. Iedereen probeerde oprecht naar de ander te luisteren. Soms mondde een sessie uit in beleefd gekissebis. ‘Jij zit hier alleen maar om je schuldgevoel weg te praten,’ riep bijvoorbeeld de Palestijnse Hanan een keer tegen de Israëlische Naomi. Maar op zo’n moment was er wel weer iemand die opmerkte dat ze er toch samen uit moesten zien te komen. Als enige niet-Joodse en niet-Palestijnse in de groep nam ik een bijzondere positie in, die me eigenlijk heel goed beviel: een betrokken buitenstaander die de verbindende factor vormt, die wil luisteren en meedenken. Precies zoals de oude vrouw in El-Fishawi dat had geformuleerd. Alleen had zij er niet bij gezegd dat ik dat als diplomate zou kunnen gaan doen.

Dat mijn bestemming in de diplomatieke dienst lag wist ik echt zeker toen ik in de zomer van 1991 samen met mijn vriend Maurits, ook een student Arabisch, twee maanden in Jeruzalem verbleef voor mijn afstudeerproject over de positie van vrouwen in de Palestijnse onafhankelijkheidsstrijd.

Tijdens mijn verblijf daar hoopte ik uit te vinden hoe Palestijnse vrouwen aankeken tegen de toenemende invloed van de politieke islam in de Bezette Gebieden. De streng islamitische organisatie Hamas haalde steeds vaker de pers omdat zij in de Gazastrook vrouwen dwong hoofddoeken te dragen en zo veel mogelijk binnenshuis te blijven. Op deze wijze probeerden zij – via de vrouwen – de Palestijnse samenleving te ‘zuiveren’ van ‘verderfelijke westerse invloeden’ en om te vormen tot een islamitische samenleving. Ik vroeg me af of de zogenaamd seculiere Fatahbeweging van Yasser Arafat begreep dat het om veel meer ging dan een lapje stof dat de Palestijnse vrouwen moesten dragen. Hun reactie bleef namelijk uit, ook als vrouwen gestenigd werden omdat ze geen hoofddoek droegen. In mijn gesprekken kwam ik er al snel achter dat het een misvatting was te denken dat Fatah daadwerkelijk veel progressiever was dan Hamas. De Palestijnse samenleving was en is heel conservatief en biedt vrouwen nauwelijks de ruimte om zich te onttrekken aan de traditionele rolverdeling. De vrouw mag politiek actief zijn, maar alleen als moeder van een martelaar of als huisvrouw die de strijders verzorgt.

Mijn Palestijnse studievrienden waren dan ook niet onverdeeld enthousiast toen zij hoorden dat ik over vrouwen wilde schrijven. Zij vonden dat ik beter onderzoek kon doen naar de ernst van de bezetting of de heldhaftige strijd tegen de bezetter. De positie van de vrouw was voor hen veel minder belangrijk dan het gevecht om een onafhankelijke staat. Toch was ik vastberaden en wilde ik graag de visie van Palestijnse vrouwen horen. Van de vrouwen uit de Joods-Palestijnse dialooggroep had ik de adressen van enkele invloedrijke Palestijnse vrouwen in Jeruzalem en Gaza gekregen. Tijdens de gesprekken met hen kwam ik erachter dat er behoorlijke verdeeldheid bestond onder Palestijnse vrouwen over hun rol in die nationale strijd. Het merendeel van de Palestijnse vrouwenorganisaties hield zich vooral bezig met traditionele vrouwenzaken als liefdadigheid, gezondheidszorg, kinderopvang en onderwijs. Voor hen ging de strijd om de Palestijnse staat boven alles. Deze vrouwen waren er trots op dat ze hun mannen konden steunen in hun jihad voor de bevrijding van Palestina en eisten geen politieke rol voor zichzelf op. Zij vonden het prima om de mandeel – zoals de hijab, de hoofddoek, in de Gazastrook wordt genoemd – te dragen. Dat hoorde bij wie zij wilden zijn. Zoals een van de vrouwen mij vertelde tijdens een interview: ‘Wie ben ik? Ben ik Palestijn? Wat is mijn identiteit? Palestijns? Dat staan de Israëliërs mij niet toe. Dus ben ik moslim, dat is mijn identiteit.’

In Jeruzalem maakte ik ook kennis met de kleine minderheid van de vrouwen voor wie het de hoogste tijd was om de strijd voor vrouwenrechten niet langer ondergeschikt te maken aan de strijd voor een Palestijnse staat. Maar ze vonden weinig weerklank bij het merendeel van de Palestijnse bevolking, dat dagelijks leed onder de bezetting en dat vrouwenrechten geen prioriteit vond. Toen ik naar Gaza ging, vroegen de activistische vrouwen me uitdrukkelijk geen hoofddoek te dragen. ‘Als Europese vrouwen ook hun hoofd gaan bedekken, zien die Hamastypes het helemaal als een overwinning.’

De Intifada, de spontane Palestijnse opstand tegen deze militaire bezetting, die in 1987 begon, was in de zomer van 1991 in volle gang. Het verzet uitte zich vooral in burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals het weigeren belasting te betalen aan de Israëlische bezetter, het houden van demonstraties en algemene stakingen. Jonge Palestijnen verzetten zich tegen de bezetting door het gooien van stenen en molotovcocktails naar Israëlische soldaten in de Bezette Gebieden, en het volkalken van rolluiken en muren met politieke graffiti. Het was opvallend dat steeds vaker vrouwen aan deze acties meededen. Strijden voor de nationale zaak was voor jonge vrouwen ineens een legitieme reden om de straat op te gaan. Het Israëlische leger reageerde met buitenproportionele maatregelen tegen deze stenengooiers, wat tot veel aandacht en kritiek in het Westen leidde.

Ik zoog alles in me op: de wegversperringen, de controles, de sluiproutes die bijna elke taxichauffeur kende om sneller in Jeruzalem te komen, de uitgaansverboden, de stille straten en de geur van traangas als er weer eens een demonstratie was geweest. Het genadeloos schijnen van de zon – het was immers hartje zomer – verwarde me, ik had er nooit bij stilgestaan dat tijdens een bezetting de seizoenen gewoon doorgaan en het niet altijd grijs en somber weer is. Dat gold ook voor de sfeer in een café met bioscoop precies op de bestandslijn, de zogenoemde groene lijn, waar Israëliërs en Palestijnen na een gezonde salade en een vers geperst sapje samen de laatste filmhuisfilms bekeken. Nadia, een nichtje van Katya, was die zomer in Nablus om haar verloofde te ontmoeten. Ze had me uitgenodigd een dagje langs te komen. Het was een rare ervaring om met Nadia een ijsje te eten en vrolijk te kletsen terwijl ze me de oude stad van Nablus liet zien, een van de plekken waar de Intifada steeds feller oplaaide. Israëlische soldaten liepen de hele dag door de oude stad te patrouilleren. Ik schrok toen Nadia me een steegje in trok omdat ze Israëlische soldaten zag aankomen. Ze wilde een ontmoeting vermijden. ‘Een Palestijnse met een westerse vrouw, dan gaan ze jou straks vertellen dat je voor me moet oppassen, want ik ben natuurlijk een potentiële terroriste.’ En toen de soldaten voorbijgelopen waren, ging ze weer opgewekt verder met haar gebabbel over haar verloofde en wie er naar haar huwelijksfeest in Londen zouden moeten komen – als haar familie tenminste toestemming kreeg van de Israëlische autoriteiten om te reizen.

Na onze omzwervingen en gesprekken overdag gingen Maurits en ik bijna elke avond iets eten in het Jeruzalemhotel, een verzamelplaats van westerse hulpverleners en Palestijnse journalisten, dicht bij de Damascuspoort. Op een avond kwamen we enthousiast terug van een dag Tel Aviv, waar we een visum voor Egypte waren gaan ophalen. Eigenlijk vonden we het een heel plezierige stad. Er heerste een ontspannen sfeer, het straatbeeld toonde alle facetten van een multiculturele samenleving. We waren in Tel Aviv ook bij Arabische Israëliërs op bezoek geweest. Zij hadden voortdurend het gevoel tweederangsburgers te zijn met minder rechten dan de Joodse inwoners van Israël. Desondanks waren ze blij in een democratisch land te wonen en niet in een van de dictatoriale buurlanden. Onze Franse, Britse en Duitse tafelgenoten in het Jeruzalemhotel reageerden erg verontwaardigd toen we over ons bezoek aan Tel Aviv vertelden. Hoe durfden we lol te hebben terwijl de Palestijnen leden onder die vreselijke bezetting? Hoe haalden we het in ons hoofd bij de bezetter te gaan eten? Dit getuigde van een volledig gebrek aan solidariteit met het Palestijnse volk.

Hun reactie verbaasde míj weer. Hoezeer ik hun betrokkenheid ook bewonderde, ik voelde helemaal niet dat ik de Palestijnse strijd tot mijn strijd moest maken, dat was echt iets van de Palestijnen. Deze hulpverleners hadden zich volkomen vereenzelvigd met de Palestijnse zaak en ik vond dat ze daardoor hun objectiviteit waren kwijtgeraakt. Dat merkte ik vooral aan hun felle reacties op mijn kritiek op de negatieve kanten van de Intifada. Bijvoorbeeld over de manier waarop de leiders een andere kant uitkeken als Hamas vrouwen dwong een hoofddoek te dragen – dat beloofde niet veel goeds voor de positie van de vrouw in die toekomstige Palestijnse staat. Mijn twijfels over de standrechtelijke executies door de ordetroepen van Fatah van mensen die verdacht werden van collaboratie met Israël vonden zij overdreven. Maar ik vreesde dat er weinig ruimte was voor een democratische rechtsstaat waar mensenrechten gerespecteerd worden. De westerse hulpverleners deden mijn kritische opmerkingen af met: ‘We voeren nu een strijd voor onafhankelijkheid, dus moet je niet zeuren over vrouwenrechten en rule of law.’ Ook gesprekken met Israëliërs waren in hun ogen niet wenselijk. Dat was voor hen te veel heulen met de vijand. Het was alsof ze niet wilden inzien dat er ook aan Israëlische zijde mensen naarstig op zoek waren naar een oplossing voor het conflict. Het leek wel alsof de betrokken hulpverleners die kant van het verhaal niet wilden horen. Alsof zij niet konden geloven dat er ook Israëliërs zijn die graag in vrede willen leven en die kunnen zien dat de oprichting van een Palestijnse staat de enige garantie is voor het voortbestaan van een democratisch Israël.

Door mijn ervaringen in Londen en Jeruzalem merkte ik dat ik geen partij wilde kiezen, maar veel meer als bemiddelaar een brugfunctie wilde vervullen. Als waarnemer, als vertolker van de gevoelens, angsten en wensen van beide partijen. Dat gevoel kreeg ik ook toen ik voor het eerst na mijn terugkomst in Londen een zitting bijwoonde van de Joods-Palestijnse dialooggroep. Nadia was er ook. Ik had wat foto’s meegenomen van het bezoek dat we aan Nablus hadden gebracht. We hadden afgesproken dat we samen verslag zouden uitbrengen van onze reis. Nadia begon te vertellen, maar Naomi viel haar in de rede: ‘Nadia, ik wil graag haar verhaal horen, jij bent veel te betrokken, zij niet.’

Niet lang daarna werd in een advertentie voor het diplomatenklasje, zoals de opleiding voor diplomaten koesterend wordt genoemd, expliciet om arabisten gevraagd. Ik aarzelde geen moment meer en vulde het sollicitatieformulier voor de buitenlandse dienst in. Als motivatie schreef ik op wat alle sollicitanten opschrijven: grote belangstelling voor buitenlands beleid en interesse in andere culturen. Ik durfde er niet bij te zetten dat een oud vrouwtje in Caïro had voorspeld dat het mijn taak was om mensen bij elkaar te brengen, hoe graag ik ook hoopte dat ze gelijk had. Tijdens de sollicitatiegesprekken vertelde ik dat juist betrokkenheid bij de wereld vanuit Nederlands belang mij erg aansprak.

Ik werd aangenomen en de eerste twee jaar mocht ik in Den Haag op de afdeling Midden-Oosten het vak van ambtenaar leren: dossiers maken voor ministeriële bezoeken, Kamervragen beantwoorden, leren hoe je in een bureaucratische omgeving beleid kunt maken en hoe je je niet uit het veld moet laten slaan door de vele parafen van bazen die op simpele beleidsteksten moeten staan. Het was bijzonder om met veel jonge collega’s met een passie voor buitenlands beleid te werken. Maar de grijsheid van het gebouw en de krijtstreeppakken vlogen me regelmatig naar de keel. Ik droomde van een plaatsing in Egypte. Of het een speling van het lot was of een wijze beslissing van de personeelsdienst deed er voor mij niet toe, maar toen mij werd meegedeeld dat ik op de ambassade in Caïro was geplaatst, wist ik meteen waar ik de eerste avond van mijn verblijf een kopje koffie zou gaan drinken.

De heren van de armoede

Van koffiedrinken in El-Fishawi komt de eerste weken niets. Het lijkt bijna of het leven van een diplomaat in Caïro zich vooral afspeelt binnen de muren van de Nederlandse ambassade of op recepties van de diplomatieke gemeenschap.

De ambassade is gehuisvest in een villa uit het begin van de twintigste eeuw, maar ik heb een kamer in het bijgebouw. Tot nu toe ben ik pas één keer met de ambassadeur op werkbezoek geweest. Verder loop ik elke avond de ene ambassadereceptie na de andere af, gewapend met een dikke stapel visitekaartjes. Ik ontmoet tientallen nieuwe mensen, vooral diplomaten en een paar Egyptische ambtenaren. Na een paar weken heb ik nog helemaal niet het gevoel dat ik in Egypte ben.

Mijn dagen zijn gevuld met ellenlange vergaderingen. Vóór mijn vertrek heb ik enkele cursussen gevolgd over projectmanagement en armoedebestrijding als voorbereiding op het werk op de afdeling ontwikkelingssamenwerking. Maar tijdens de vergaderingen zit ik met mijn oren te klapperen. Mijn collega’s spreken een taal die volstrekt onbegrijpelijk is voor beginnelingen. Het jargon vliegt over tafel: identificatiemissies voor nieuwe projecten, logical framework, coherentie, donorharmonisatie en bestedingsdruk. Mijn ervaren collega’s weten precies waar het over gaat en maken mij wegwijs in het jargon. Ze hebben jarenlang in ontwikkelingslanden gewerkt en kennen alle belangenorganisaties in Nederland die geld uit de begroting van de ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking krijgen. Hun kaartenbak zit vol visitekaartjes van Nederlandse consultants die graag bijspringen met hun expertise.

Nederland financiert in dit land projecten op het gebied van waterbeheer, drinkwatervoorziening, landbouw, gezondheidszorg, microkrediet, cultuur en onderwijs. Ik ben onder de indruk van de hoeveelheid onderwerpen en besef dat ontwikkelingssamenwerking een vak apart is. Ik mag me gaan bezighouden met een programma voor kleine ambassadeprojecten, waarbij lokale initiatieven ondersteund kunnen worden met een beperkte financiële bijdrage. ‘Dat is goed voor je professionele training. Leer eerst maar eens kleinschalige projecten te begeleiden, zoals de bouw van een artsenpost of het opzetten van een tentoonstelling, zodat je alles weet van begrotingen en rapportageverplichtingen. Dan mag je later het echte werk gaan doen. Vergeet niet, we geven hier Nederlands belastinggeld uit en daar mogen we geen fouten bij maken,’ aldus mijn baas.

Mijn collega’s voelen zich geroepen me in te wijden in de ongeschreven gedragscodes van een diplomaat. Al snel bekruipt me het gevoel dat die regels af en toe wat ouderwets zijn. Mijn afdelingshoofd vertelt me dat het heel belangrijk is dat ik de hiërarchische verhoudingen in het oog blijf houden. Zo raadt hij me aan meteen te reageren als de ambassadeur me vraagt naar boven te komen. ‘Je laat de ambassadeur nooit wachten. Je laat alles uit je handen vallen en gaat meteen naar hem toe.’

In mijn eerste week stond er een bezoek gepland van de ambassadeur aan een restauratieproject in een koptische kerk in oud-Caïro. Dit project moet ik gaan begeleiden, dus vroeg ik in de stafvergadering wanneer hij tijd had met me mee te gaan. Daarop wees hij me fijntjes terecht. ‘Even voor de goede orde: jij gaat met mij mee, niet andersom.’ Toen ik later die ochtend wilde instappen in de auto van de ambassadeur, gebaarde hij subtiel dat ik naar de andere kant moest lopen: ‘Jij zit achter de chauffeur, dit is mijn plek. Ik zit altijd achter de vlag.’

Aan Egypte hoef ik niet meer te wennen, aan de diplomatieke omgeving des te meer. Gelukkig zijn de collega’s heel hartelijk en nodigen ze me ook thuis uit voor kennismakingslunches en -diners. Iedereen op de ambassade gaat ervan uit dat we als een soort familie met elkaar omgaan. Immers, in dit vreemde Caïro zijn we als Nederlanders op elkaar aangewezen. Het is voor iedereen wel even wennen dat ik op deze plaatsing zonder partner zit. In 1995 is de diplomaat in negen van de tien gevallen een man met een lieftallige echtgenote die zich volledig inzet voor zijn carrière. Tot ver in de jaren tachtig werd haar bijdrage aan zijn carrière zelfs meegenomen in de beoordeling van de diplomaat. Die regel is weliswaar afgeschaft, maar voor veel collega’s is de rol van de partner nog steeds van groot belang. Bij elk etentje krijg ik dan ook steeds dezelfde vragen: waarom mijn vriend niet bij mij woont en wanneer we denken te gaan trouwen. Eigenlijk vind ik dat dit hen niets aangaat, maar ik kan me hun nieuwsgierigheid ook wel weer voorstellen. Dus leg ik geduldig uit dat ik gekozen heb voor deze carrière en dat Maurits na het afronden van zijn advocatenstage naar Syrië is verhuisd, waar hij onderzoek doet naar islamitisch recht. Hij reist op en neer tussen Caïro en Damascus, maar wil voorlopig nog niet bij mij komen wonen.

Het eerste kopje koffie bij El-Fishawi drink ik pas na een maand. Opnieuw heb ik een afspraak met Zeinab, de studievriendin die er ook bij was tijdens de gedenkwaardige avond met de oude vrouw. Als ik eenmaal de smalle steeg van El-Fishawi in loop en Zeinab aan de shisha, de waterpijp, zie zitten, lijkt het alsof ik nooit ben weggeweest uit Caïro. Ineens voel ik me weer helemaal thuis. Mijn Egyptisch is wat ‘roestig’ geworden, zodat ik af en toe aan Zeinab moet vragen wat langzamer te praten. Ze is enthousiast over haar nieuwe baan bij een politiek onderzoekscentrum. Wekelijks schrijft ze een column in Al-Ahram, de grootste krant van Egypte, die je het beste kunt lezen als je het regeringsstandpunt wilt weten. De laatste weken concentreert Zeinab zich op de aanstaande parlementsverkiezingen.

Egypte mag dan een parlement hebben en regelmatig verkiezingen uitschrijven, in feite is het een schijndemocratie. De Nationale Democratische Partij (NDP) van president Moebarak heeft alle macht en niemand gelooft dat andere partijen het roer kunnen overnemen via parlementsverkiezingen. Zeinab kan dit echter niet opschrijven. Alleen tussen de regels door kan ze laten zien dat ze niet gelooft in de democratische ambities van Moebarak. Zijn autocratische bewind is gebaseerd op de voortdurende noodtoestand die al sinds 1981 de meeste wetten over bescherming van burgers buiten werking stelt. Volgens internationale en lokale mensenrechtenorganisaties is het slecht gesteld met de mensenrechtensituatie in Egypte. Afluisterpraktijken zijn heel gewoon. Politieke tegenstanders worden zonder enige vorm van proces in de gevangenis gegooid. Er zitten dan ook meer dan vijftienduizend politieke gevangenen vast, onder erbarmelijke omstandigheden. Burgers worden voor militaire rechtbanken berecht. Martelingen in gevangenissen en op politiekantoren zijn aan de orde van de dag. Heel af en toe krijgt een agent van de geheime dienst die zich aan martelingen schuldig maakt, een straf of boete, maar de meeste folteraars gaan vrijuit. Het handhaven van veiligheid en stabiliteit gaat in dit land boven alles.

‘Hoe schrijf je hierover?’ vraag ik Zeinab. Ik bewonder haar moed om voor een krant te werken die in feite niet veel meer is dan een spreekbuis van de regering. ‘Ach, het vergt wat creativiteit. Ik schrijf over zaken die iedereen aan gaan. Zoals onze bevolkingsproblematiek. Wat moeten we in een land met 65 miljoen mensen, van wie de helft in de steden woont, die op de schaarse vruchtbare grond langs de Nijl liggen?’

In de jaren zestig van de vorige eeuw bepleitte Gamal Abdel Nasser – de tweede president na de revolutie van 1952 en nog steeds een held in de Arabische wereld vanwege zijn standvastige weigering toenadering te zoeken tot de Verenigde Staten en Israël – dat er zo veel mogelijk Egyptenaren moesten komen. Dat zou de Egyptische natie sterk en machtig maken. Hij voerde tegelijk gratis gezondheidszorg en onderwijs in en bepaalde dat elke afgestudeerde van de universiteit moest kunnen rekenen op een overheidsbaan. Zeinab komt zelf uit een gezin van tien kinderen. ‘Mijn ouders vertrouwden op God en op Nasser, maar veel hebben we daar niet aan gehad. Van mijn broers en zussen ben ik de enige die het gelukt is een studie af te maken en een baan te vinden. De rest zit werkloos thuis.’

Decennia later lijdt nog steeds het hele land onder de gevolgen van deze politiek. Elke tien maanden komt er een miljoen Egyptenaren bij en het wordt steeds moeilijker de bevolking te huisvesten en te voeden. Een groot deel van de bevolking moet rondkomen van minder dan een paar dollar per dag. Er heerst geen honger, maar er moet wel voedsel geïmporteerd worden, waardoor waardevolle deviezen verloren gaan. Bijna de helft van de bevolking is analfabeet, voor vrouwen ligt het percentage ongeletterden zelfs boven de zestig procent. Scholen draaien drie of vier diensten per dag om alle kinderen les te kunnen geven.

‘Ik mag wel kritisch zijn over het corrupte ambtenarenapparaat. Laatst heb ik een column geschreven over de verbouwing van het huis van mijn ouders. We wilden er een verdieping op zetten. Voor elke vergunning zijn veel stempels en handtekeningen nodig, en alleen omdat we her en der wat steekpenningen hebben gegeven, kregen we de toestemming binnen een paar maanden.’ Zeinab haalt een verfrommelde krant uit haar tas en laat me het stuk zien. Ik herken het appartement van haar ouders op de foto. Het huis is omringd door hoge flatgebouwen, die daar de laatste keer dat ik haar ouders bezocht nog niet stonden.

‘Schrijf je ook over de enorme hoeveelheden buitenlandse hulp die Egypte krijgt?’ Veel mensen weten niet dat Egypte, samen met Israël, al jaren de grootste ontvanger ter wereld is van Amerikaanse hulp. Die hulp krijgt het land niet omdat het zo arm is, maar als beloning voor goed gedrag. Toen begin jaren zeventig van de vorige eeuw president Sadat de Russen het land uitgooide omdat ze niet voldoende wapens wilden leveren, sprongen de Verenigde Staten maar al te graag in dat politieke vacuüm. Sadat werd echt de lieveling van Washington toen hij in 1977 de moedige stap zette naar Jeruzalem af te reizen. Door dit verzoeningsgebaar richting Israël werd Egypte voor de VS een cruciale bondgenoot in het Midden-Oosten. Dat was vooral handig vanwege de strategische ligging aan het Suezkanaal – schepen hebben daardoor directe toegang tot de Golfregio. Na het sluiten van de Camp David-akkoorden tussen Egypte en Israël in 1979 gaven de Verenigde Staten bijna een miljard dollar per jaar ontwikkelingshulp aan Egypte en nog eens zo’n bedrag aan militaire hulp. Israël kreeg zelfs nog meer steun. In Egypte is het meeste geld gaan zitten in grote infrastructurele werken zoals de aanleg van wegen, riolering, watervoorzieningen en de bouw van ziekenhuizen. Vooral Amerikaanse bedrijven hebben financieel van deze opdrachten geprofiteerd. ‘Schrijven over de Amerikaanse hulp is behoorlijk lastig, want de Egyptische regering wil natuurlijk liever niet aan de eigen bevolking laten zien dat ze zo afhankelijk zijn van Amerika. Daarom is het gemakkelijker om over kleinschalige projecten van Europese donoren te publiceren. Onlangs heb ik nog een bezoek gebracht aan een Nederlands waterproject in de Fayoum. Ik moet er nog iets mee doen, maar als ik daarover schrijf, vindt niemand dat schokkend,’ zo vertelt Zeinab.

Nederland is een kleine donor. Sinds het midden van de jaren zeventig geeft Nederland gemiddeld dertien miljoen euro per jaar aan Egypte. Dat is nog geen 0,05 procent van het totale bedrag dat donoren aan Egypte geven. Dus richt Nederland zich op terreinen waar we toegevoegde waarde kunnen hebben. Onze hulp is niet gebonden; de Egyptenaren hoeven niet met Nederlandse instellingen of bedrijven samen te werken. Toch hebben TU Delft, Wageningen Universiteit en een aantal grote ingenieursbedrijven veel expertise kunnen leveren. Nederland ondersteunt Egypte vanuit de gedachte dat het land een belangrijke stabiliserende rol in de regio heeft en zet vooral in op watermanagement en landbouwprojecten. De afgelopen jaren is er, onder druk van het Nederlandse parlement, ook steeds meer aandacht gekomen voor activiteiten van niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) op het gebied van mensen- en vrouwenrechten. Op het bureau Midden-Oosten van het ministerie van Buitenlandse Zaken volgde ik de discussies over democratisering en hervormingen in de Arabische wereld al van een afstand. Nu ik op de ambassade werk, zit ik er middenin. Ik heb alleen nog niet een duidelijk idee hoe dat in de praktijk moet, het centraal stellen van mensenrechten in buitenlands beleid. Hoe ondersteun je de krachten van verandering in een samenleving? Hoe help je mensen hun stem te laten horen? En de vraag die steeds bij mij opkomt is: waarom moeten wíj dat eigenlijk doen? Moeten we dit niet overlaten aan ngo’s als de Nederlandse Novib, die los van de Nederlandse overheid al een aantal jaar kleinschalige mensenrechtenprojecten van Egyptische organisaties ondersteunt?

Zeinab begrijpt mijn aarzelingen over onze eigen ambities en stelt vragen waar ik ook mee rondloop. ‘Denk je werkelijk dat een klein land als Nederland hier verschil kan maken als dat Amerika met twee miljard dollar per jaar niet eens lukt? Je begrijpt toch wel dat Moebarak niet zit te wachten op Nederlandse diplomaten of ministers die hier komen vertellen wat er moet gebeuren op het gebied van mensenrechten en democratie? Het enige wat de Egyptische overheid wil is economische steun vanuit Europa en profijt trekken van de associatieakkoorden met de Europese Unie.’

De langzame economische groei baart Zeinab eigenlijk de meeste zorgen. Zeker omdat de ingezette economische hervormingen niet snel genoeg gaan. De Egyptische overheid aarzelt om te snijden in de overheidssubsidies aan fabrieken en bedrijven, of de subsidies op brood en suiker af te schaffen. ‘Bereid je erop voor dat je in elk gesprek met Egyptische ambtenaren, politici en ministers zult horen dat politieke stabiliteit in de regio nodig is voor economische vooruitgang,’ zegt Zeinab. ‘Binnenlandse politieke hervormingen kunnen volgens Moebarak en zijn vrienden pas beginnen als er daadwerkelijk economische groei plaatsvindt. En ze zullen je voortdurend vertellen dat vrije verkiezingen hier alleen maar tot grotere instabiliteit zullen leiden, omdat dan de kans groot is dat de aanhangers van de Moslimbroederschap aan de macht zullen komen. Deze organisatie die zich richt op de islamisering van de Egyptische samenleving heeft veel meer invloed dan je denkt.’

Ik vrees dat Zeinab gelijk heeft en dat veel westerse regeringen gevoelig zullen zijn voor het argument dat het beter is een gebrekkige democratie met een trouwe bondgenoot te steunen, dan een perfecte democratie die mensen aan de macht brengt met ideeën waar we ons niet in herkennen. Zeinab heeft geen hooggespannen verwachtingen van de komende verkiezingen. Ze denkt niet dat ze zullen leiden tot een omwenteling. Moebarak heeft er veel te veel belang bij zijn machtsbasis te handhaven. ‘Maar toch heb ik hoop dat kleine veranderingen mogelijk zijn. Iedereen weet dat de partij van Moebarak, de NDP, weer met overweldigende cijfers de komende parlementsverkiezingen gaat winnen. Maar hij kan in de aanloop naar deze verkiezingen wel laten zien of hij het aandurft andere stemmen toe te laten in het politieke proces. Hij moet toch ergens beginnen.’

De tijd is omgevlogen en zonder dat we er erg in hebben is het café inmiddels bijna leeg. Het is al laat en Zeinab en ik delen een taxi om terug naar huis te gaan. Nadat de taxichauffeur Zeinab heeft afgezet voor het huis van haar ouders, rijdt hij door naar het Marriott-hotel op het eiland Zamalek, waar ik logeer totdat ik woonruimte heb gevonden. Als we de Nijl oversteken, zie ik vanuit de auto de stelletjes romantisch over de brug flaneren. Het is donderdagavond, de uitgaansavond in Caïro. De vele boten die aan de kades liggen, zijn feestelijk verlicht. Hier kun je eten, drinken en dansen, als je veel geld hebt tenminste. Lange tijd keek ik een beetje neer op buitenlanders die op Zamalek gingen wonen. Dat was toch niet het echte Egypte, maar een buurt voor de elite. Nu ontdek ik echter steeds meer dat Zamalek eigenlijk vergelijkbaar is met Manhattan, ook een eiland waar iedereen wil zijn, waar je nauwelijks vanaf hoeft omdat er alles te vinden is: restaurants, cafés, boekwinkels en de opera. Als studente en reisleidster heb ik veel in arme buurten rondgehangen en ‘echte’ Egyptenaren ontmoet. Zo zat ik uren bij families in kleine, rokerige kamertjes vol kinderen, met de televisie keihard aan. Elke keer weer kreeg ik te horen dat als ik maar lang genoeg Arabisch zou leren en veel met moslims zou praten, ik me ook wel tot de islam zou bekeren. Meestal voelde ik me meer antropoloog dan vriendin en was ik voorzichtig met iets over mijn eigen leven te vertellen. Een vrouw die alleen woont, vriendjes heeft, haar ouders niet elk weekeinde ziet: het paste allemaal niet in het wereldbeeld van deze gastvrije Egyptenaren. Ik ben benieuwd hoe het is nu ik als een soort diplomatieke allochtoon met Egyptenaren uit een heel andere sociale klasse in aanraking kom.

Het Marriott-hotel is van alle luxe voorzien, maar ik slaap aanvankelijk slecht. Dat komt omdat ik ’s nachts regelmatig gebeld word door Saoedische gasten die denken dat ik een van de Russische prostituees ben die ze voor een paar uur kunnen inhuren. Pas nadat de receptionist zich met het schaamrood op de kaken heeft verontschuldigd en heeft uitgelegd hoe ik de hoteltelefoon kan uitzetten, slaap ik eindelijk door.

In Caïro is het Marriott een populaire ontmoetingsplaats voor rijke Egyptenaren, expats en toeristen. Tijdens mijn studententijd was het me al opgevallen dat ook journalisten, wetenschappers en activisten hier graag afspreken. De tuin is dé plek in de stad waar je buiten op een terras rustig een kop koffie of een biertje kunt drinken. En in het zwembad kun je als westerse vrouw ongestoord een frisse duik nemen.

Op een van mijn vrije vrijdagochtenden die eerste maand zit ik al vroeg, om negen uur, aan het zwembad. Caïro slaapt nog, er zijn nauwelijks andere gasten. Als een typisch stadsmeisje geniet ik van de vogelgeluiden zonder enig idee te hebben welke vogel zo vrolijk tjirpt. Aan de jonge badmeester vraag ik of ik als ontbijt een glas vers mangosap en een cappuccino mag hebben. Op zijn naamkaartje staat Karim, wat zoveel betekent als ‘ruimhartig’. Hij zegt dat de zwembadkeuken nog niet open is, maar dat hij graag een andere keuken voor me belt. Nadat hij de bestelling heeft gebracht, komt hij de rest van de ochtend steeds even buurten als hij zijn rondje om het zwembad loopt. Zogenaamd om mijn parasol te verplaatsen, maar vooral om over zijn studie te vertellen en mij deelgenoot te maken van zijn verlangen ooit naar Europa te verhuizen. Zijn knalrode bermuda en uitbundig gebloemde Hawaïshirt passen niet helemaal bij de zibiba, de krent, op zijn voorhoofd. De zibiba laat zien dat iemand een vroom moslim is, en tijdens het bidden zijn hoofd zo vaak de grond raakt dat er een paarse vlek op zijn voorhoofd ontstaat. Als ik Karim vraag of hij eigenlijk wel mag werken in deze omgeving van halfnaakte vrouwen en alcohol, begint hij te giechelen: ‘De profeet Mohammed heeft me geleerd dat ik gelovig kan zijn en tegelijk andersdenkenden kan respecteren. Bovendien verdien ik hier heel goed en daarmee kan ik mijn familie onderhouden. Dat is toch beter dan de hele dag vroom, maar werkloos de Koran zitten lezen?’

De momenten dat ik niet in gesprek ben met de ober verdiep ik me in het boek The Lords of Poverty, ‘De heren van de armoede’, van Graham Hancock. Ik kreeg het van een vriend op het afscheidsfeestje vlak voor mijn vertrek uit Nederland. Hij vond dat Buitenlandse Zaken het boek tot verplicht leesvoer moest verklaren voor alle diplomaten. ‘Lees hoe het niet moet,’ schreef hij als opdracht in het boek. Hij plaagde me altijd met mijn idealistische instelling en drang om iets voor anderen te willen betekenen. ‘Je moet wel oppassen hoor, als diplomatieke bruggenbouwer, want als je zelf de brug wordt, loop je de kans dat mensen over je heen gaan lopen.’

Het boek van Hancock verscheen eind jaren tachtig en staat boordevol kritiek op de ontwikkelingsindustrie. Hancock ontkracht de mythe dat alle ontwikkelingswerkers engelen zijn en schetst een beeld van een zichzelf in stand houdende industrie, met mensen die veel geld verdienen en zich een luxueuze levensstijl kunnen permitteren. Ze worden gestuurd door westerse regeringen die er volledig van overtuigd zijn dat zij de morele plicht hebben om de levens van arme mensen te verbeteren. Bij elke hongersnood, aardbeving, overstroming of oorlog die op de televisie komt, raakt het Westen in rep en roer, beginnen popsterren en andere beroemdheden geld in te zamelen, roepen politici dat er nu eindelijk een einde aan de armoede gemaakt moet worden en stort de bevolking massaal geld op de rekeningen van de vele hulporganisaties. En altijd verschijnt de vers ingevlogen westerse ontwikkelingswerker in beeld – op de achtergrond wat uitgemergelde kinderen – en doet hij, of nog vaker een zij – verkoopt nog beter – een gepassioneerde oproep om toch vooral een einde aan deze ellende te maken. Hancock beweert dat ontwikkelingsgeld uit het Westen bijna nooit goed terechtkomt. Het boek laat zien hoe goede bedoelingen in de praktijk vaak leiden tot corruptie, een verslechtering van de situatie en uiteindelijk vooral de westerse hulpverlener zelf verrijken.

Terwijl ik dit allemaal lees, zo onder mijn parasol aan het zwembad, lijkt het wel alsof ik in een van de spiegels van El-Fishawi kijk. Het is confronterend, ik ben helemaal niet blij met wat ik zie. Ik weet nu al dat het voor mij een grote uitdaging zal zijn om mijn werk goed te doen en toch ook af en toe van het leven te mogen genieten. Hoe voorkom ik dat ik in de val trap van de expat die een comfortabel leven leidt in een land waar tegelijkertijd gewerkt moet worden aan armoedebestrijding. Mijn zonnebrandcrème kost meer dan wat Karim in een week verdient. Ik besef dat ik vanochtend bij dit zwembad het stereotiepe beeld bevestig van de verwende expatvrouw die niets doet. Ik hoop snel aan de slag te kunnen, weg uit deze luxe-omgeving. Ik heb gezien dat mijn collega’s zich drie slagen in de rondte werken, met veel passie voor dit land en haar inwoners. Ik verwacht van hen te leren hoe je als Nederlandse diplomaat in dit soort landen iets kunt betekenen.

Rudyard Kipling, de schrijver van Jungle Book, schreef in 1899 het beroemde gedicht ‘The white man’s burden’, de last van de blanke man, waarin hij de Verenigde Staten aanspoorde tot het verbeteren van de situatie in de Filippijnen. Heb ik misschien wel last van een soort white woman’s burden? Kan ik met goed fatsoen hier in het zwembad liggen? Natuurlijk weet ik dat het niets oplevert mezelf dit moment van rust te ontzeggen, uit een soort valse solidariteit met de arme mensen buiten het hotel. Toch raakt het me wat Hancock schrijft. Hij heeft gelijk als hij schrijft dat de belangen van het gevende land en de achterban van de politici in dat land bepalen welk onderwerp boven aan de agenda staat. Dat is me uit al die vergaderingen op de ambassade wel duidelijk geworden. Draagt Nederlandse steun bij aan de verbetering van de levensomstandigheden? Als tiener wist ik meteen het antwoord op de vraag in de aardrijkskundeles: ‘Wat is beter: arme mensen vissen geven of een hengel zodat ze het zelf kunnen doen?’ De vraag is of we in Egypte wel de goede hengels uitdelen.

Zoals elke vrijdag verrast de oproep tot het gebed me ook nu weer. Ik blijf nog even zitten om te luisteren naar het overweldigende samenspel van de moskeeën. Het begint altijd met een klikje in de luidspreker, gevolgd door het schrapen van de keel. En dan een uithaal van de muezzin, de gebedsoproeper, die vroeger boven in de minaret stond om de menigte aan te sporen naar de moskee te komen. Nu staat hij beneden en gebruikt hij een microfoon. Na enkele minuten vermengt zijn stem zich met honderden andere: ze zijn snerpend, vrolijk, hard, melodieus, vals, het is van alles door elkaar. Mijn favoriete plek om naar de vrijdagmiddagoproep te luisteren is het piramideplateau net buiten Caïro, waar de duizenden stemmen vanuit de stad als één stem over je heen rollen.

Er zijn inmiddels wat meer buitenlanders bij het zwembad komen liggen. Straks zal het nog wel drukker worden als na het vrijdagmiddaggebed ook de Egyptenaren hier verkoeling komen zoeken. Ik pak mijn spullen in en besluit nog even langs te gaan bij de ambassade om wat werk af te maken.

Als ik naar de ambassade loop door de straatjes achter het Marriott-hotel, blijven de kritische teksten van Hancock door mijn hoofd malen. Heeft Nederland hier echt iets te zoeken? En ikzelf? Er is in elk geval genoeg te doen aan armoedebestrijding. Maar ligt dat niet op de weg van de Egyptische overheid? Tegelijk vraag ik me af of daar wel genoeg daadkracht en politieke wil aanwezig is om iets voor de arme bevolking te doen. Misschien zorgen wij er als buitenlandse donoren wel voor dat de regering geen veranderingen hoeft door te voeren omdat het geld toch wel blijft binnenstromen? Want hoe komt het dat Singapore en Egypte, die in 1960 op hetzelfde welvaartsniveau zaten, nu totaal verschillende economische ontwikkelingen doormaken? Het is opmerkelijk dat Singapore nooit hulp uit het buitenland heeft ontvangen. Allemaal vragen waar ik nog geen antwoord op heb.

Op de 26 Julistraat, de verkeersader van Caïro, die ook Zamalek doorsnijdt, koop ik een paar Arabische kranten en tijdschriften. De laatste jaren zijn er veel nieuwe bladen in het Arabisch en Engels bijgekomen. Sommige lijken meer op roddelbladen dan op serieuze tijdschriften. Een aantal goede bladen is gelieerd aan de officiële oppositiepartijen en schrijft in betrekkelijke vrijheid kritisch over de toestanden in het land. Maar, zoals Amnesty elk jaar weer bericht, zijn er in Egypte wel degelijk een paar grenzen waar geen journalist overheen mag gaan, de zogenaamde ‘rode lijnen’. De alleenheerschappij van Moebarak, zijn nauwe banden met het leger, de corruptie van zijn zoons en de partijbonzen van de Nationaal Democratische Partij mogen maar tot op zekere hoogte ter discussie worden gesteld. Zeinab ondervindt dit ook in haar werk: haar redacteur is onverbiddelijk als ze de rode lijnen overschrijdt en wél over die onderwerpen schrijft. Dat soort stukken plaatst hij niet.

De kranten van vandaag staan vol met berichten over de aanstaande parlementsverkiezingen. De Egyptische overheid heeft buitenlandse verkiezingswaarnemers afgehouden, zo lees ik in een stuk van Zeinab. Het democratische systeem is zo goed dat het buitenland niet hoeft te komen kijken. Bovendien heeft de rechterlijke macht een controlerende rol en zullen rechters alles in de gaten houden. In de Ahram Weekly, een Engelstalige krant die vooral gericht is op expats en daardoor meer vrijheid krijgt open en kritisch te berichten over politieke ontwikkelingen, staat dat een aantal Egyptische mensenrechtenorganisaties een waarnemingsgroep heeft opgericht. Ik wist het al, omdat ik na dit weekeinde een gesprek met die organisaties ga voeren over de mogelijke financiering van hun waarnemingsgroep door de Nederlandse ambassade. Een groep jonge westerse diplomaten, waar ik deel van uitmaak, heeft de EU-ambassadeurs toestemming gevraagd om de dorpen rondom Caïro te bezoeken en zelf te gaan kijken hoe de verkiezingen verlopen. Den Haag vindt het een goed initiatief en ik heb de opdracht gekregen proactief mee te doen. De ambassadeurs uit de zuidelijke EU-staten zoals Spanje en Italië vragen zich af of ze ons dat wel moeten toestaan, omdat ze vrezen dat de Egyptenaren dit als inmenging in hun interne aangelegenheden zullen zien. Ik heb in mijn kennismakingsgesprekken met mijn Britse, Franse en Duitse collega’s gehoord dat zij van plan zijn de tegenstribbelende Spaanse en Italiaanse ambassades over de streep te trekken. Daar kan Nederland zich dan bij aansluiten.

Als ik bij de ambassade aankom, moet ik langs de mannen die net uit de moskee komen. Sommigen van hen kunnen het niet laten te sissen of iets te fluisteren, wat ik nog niet kan verstaan. In de straat voor de ambassade roept de scharensliep om klandizie. Een van de bawaabs – een soort conciërge die het gebouw schoonhoudt en bewaakt – van het appartementsgebouw ernaast roept ‘khush khush, yalla yalla, ga door, ga door, schiet op’, naar de bestuurders van de auto’s die niet snel genoeg plaatsmaken voor de auto van een generaal, die zo uit de moskee komt. Dan neemt hij zelf maar het initiatief en begint met zijn hele gewicht een aantal auto’s naar voren te duwen. In Caïro parkeert iedereen zijn auto zonder hem op de handrem te zetten. Dat maakt het voor parkeerwachters een stuk gemakkelijker een plek te vinden. Soms leidt dat tot oorlog tussen de parkeerwachters. Van de chauffeurs op de ambassade begrijp ik dat de straten verdeeld zijn. Als iemand zomaar in een straat van een andere parkeerwachter geld gaat innen, kan dat al gauw tot hoogoplopende ruzies leiden. Het gescheld met termen als ‘Zoon van een ezel’, of nog erger: ‘Zoon van een hoer’, is dan niet van de lucht.

In het najaar van 1995 bezoekt een aantal leden van de Vaste Kamercommissie voor Buitenlandse Zaken Caïro. Ze willen een indruk krijgen van de situatie in het Midden-Oosten en gaan na hun bezoek aan Egypte ook nog naar Israël en de Bezette Gebieden.

De ambassadeur begeleidt de delegatie tijdens alle gesprekken met Egyptische hoogwaardigheidbekleders, journalisten en ngo-activisten. Ik mag mee om zijn tas te dragen en gespreksverslagen te schrijven. Het is niet de bedoeling dat ik me als ‘jongste bediende’ in de discussies meng. Dat laatste kost me wel wat moeite omdat ik het soms zou willen uitschreeuwen als Egyptische officials ellenlange verhalen ophangen over het geweldige democratische systeem en de vrijheden in dit land. Maar ik schik me en verheug me op het hoogtepunt van het bezoek: een ontmoeting met Amr Moussa, de kosmopolitische minister van Buitenlandse Zaken. Mahfouz zou hem vast met een paar scherpe pennenstreken kunnen neerzetten. Zijn hele voorkomen, strak in het pak, opzichtige gouden manchetknopen en een zelfverzekerde houding die bij macht hoort, geeft hem een air van een van de pasja’s – een titel voor hoge ambtenaren in de Ottomaanse periode – uit Mahfouz’ boeken. Hier staat iemand die geen tegenspraak duldt. Moussa geeft zijn bezoekers de volledige vrijheid het met hem eens te zijn. Hij is meer dan alleen his master’s voice. Hij beheerst het diplomatieke spel tot in alle finesses en geniet er zichtbaar van.

Moussa is vriendelijk en correct tegenover de Nederlandse bezoekers, maar toch zit in zijn hele houding het ongeduld van een man die al talloze keren tevergeefs tegenover Europeanen hetzelfde verhaal heeft afgedraaid. Hij geeft aan dat Egypte een leidende rol voor zichzelf in het vredesproces ziet. Egypte bepleit dat niet alleen Israëlische voorwaarden aan de basis van vrede moeten liggen, want dat zal onherroepelijk tot grote onrust in de Arabische wereld leiden. De vredesvoorwaarden moeten ook rekening houden met de Palestijnse en Arabische eisen. Moussa maakt zich zorgen over de voortgang na de totstandkoming van de Oslo-vredesakkoorden tussen de Palestijnse bevrijdingsorganisatie PLO en Israël in 1993. Volgens hem merken mensen in hun dagelijks leven nog steeds niet dat vrede met Israël iets voor hen oplevert. Dat zou kunnen veranderen door bijvoorbeeld een duidelijke economische groei dankzij toenemende investeringen in de regio. Zonder oplossingen voor Jeruzalem en de Palestijnse vluchtelingen zal er volgens Moussa ook nooit een duurzame vrede ontstaan, ook al zou er een Palestijnse staat komen. Voor Egypte is het van groot belang dat het islamitische extremisme in de regio niet langer gevoed wordt door de Israëlische bezetting van Arabisch grondgebied. Bovendien wil hij dat de delegatie zich realiseert dat het toenemende radicalisme in zijn land voortkomt uit economische, politieke en regionale problemen, die veel beter opgelost kunnen worden als er eindelijk vrede is in de Arabische wereld, en die niets te maken hebben met het vermeende gewelddadige karakter van de islam.

Op het moment dat een van de Kamerleden voorzichtig de mensenrechtensituatie aansnijdt en vertelt dat het gebrek aan democratie en de situatie van politieke gevangenen veel aandacht heeft van het Nederlandse parlement, verschijnt er een beminnelijk glimlachje op het gezicht van deze doorgewinterde diplomaat. Als de internationale mensenrechtenverplichtingen van Egypte en andere Arabische landen op de agenda staan, dan wil Moussa het eerst wel even met de Nederlandse gasten hebben over de dubbele standaarden van de internationale gemeenschap als het gaat om de mensenrechten van de Palestijnen, die zo lijden onder de Israëlische bezetting. Bovendien is hij tegen het opleggen van westerse normen en waarden. ‘Denk maar niet dat je de mensenrechtensituatie in de Arabische wereld door Europese ogen kunt bekijken,’ zegt hij.

Als we in het ambassadebusje terugrijden naar het hotel, zwijgen de politici een tijdje. Dan zegt een van hen: ‘Wat bedoelde hij nu met die laatste opmerking?’ Ik vermoed, en zeg dat ook, dat Moussa vindt dat mensenrechten een luxeprobleem zijn in dit land. De Egyptische regering heeft de belangrijkste internationale mensenrechtenverdragen ondertekend, maar wel met het voorbehoud dat deze verdragen niet in strijd mogen zijn met de islamitische wetgeving, de sharia. Bovendien komt het hem goed uit om de kaart ‘wij kijken er op een andere manier tegenaan’ te spelen. Want het lukt het regime van Moebarak allang niet meer de macht te handhaven zonder grove schendingen van de mensenrechten. Zoals overal in de wereld zijn het ook in Egypte de regeringsvertegenwoordigers die twijfelen aan de universaliteit van mensenrechten. De gewone mensen zul je in Egypte hier niet over horen klagen: zij willen gewoon menswaardig behandeld worden door hun overheid.

In Den Haag roepen de parlementsleden wel altijd heel hard dat democratisering en versterking van mensenrechten centraal moeten staan in het buitenlandse beleid van Nederland. Het zijn immers de randvoorwaarden voor een vreedzame internationale samenleving. Behalve tijdens het gesprek met Moussa komen deze onderwerpen niet aan de orde in de gesprekken met de voorzitter van het parlement, de vertegenwoordigers van de Arabische Liga, journalisten en wetenschappers. Is het beleefdheid? Durven ze de Egyptenaren niet voor het hoofd te stoten? De Egyptische gesprekspartners vermijden deze onderwerpen in elk geval in hun lange uiteenzettingen over de parlementaire geschiedenis van het land en de bijzondere constructieve rol van Egypte bij het totstandkomen van vrede in de regio. Ook de Kamerleden snijden deze onderwerpen niet aan, terwijl ik tijdens elk gesprek popel om toch iets te zeggen. Maar het is nu niet aan mij om het woord te voeren. Ik heb nog jaren te gaan in mijn baan hier, mijn moment komt wel. Misschien is het ook niet zo gek dat de Kamerleden zwijgen. Zij weten dat een bezoek van twee dagen nauwelijks een goede indruk van een land geeft. Op basis van een aantal gesprekken in airconditioned vergaderzalen in moderne kantoorgebouwen en bij een biertje op het terras van het luxehotel is het moeilijk in te schatten wat hier speelt.

’s Avonds stelt de ambassadeur een stadswandeling voor door het islamitische deel van Caïro, waarbij we El-Fishawi zullen aandoen. ‘Nederlandse bezoekers zullen zich die laatste avond in de bazaar en in El-Fishawi altijd langer blijven herinneren dan die saaie vergadering in een overheidsgebouw,’ zegt hij.

Het is meteen duidelijk dat sommige Kamerleden nog nooit in een drukke Arabische stad zijn geweest. Ik zie de verbazing op hun gezichten over de ezelskarren vol met grote, opengesneden sappige watermeloenen en over de enorme fourwheeldrives van rijke Egyptenaren en expats die zo breed zijn dat ze nauwelijks door de straatjes kunnen. Ze kijken hun ogen uit als ze de nieuwste elektrische apparaten opgestapeld zien liggen in door neon verlichte etalages en zijn verwonderd over de vervuilde kinderen die pakjes kauwgum aanbieden en over de dropwaterverkopers naast grote automaten met Coca-Cola.

Hoewel het al laat in de avond is, is het nog steeds heel druk rondom Bab Zuweila, een van de stadspoorten uit het middeleeuwse Caïro. Er zijn vooral veel mannen in galabiyas, lange gewaden, die er heel anders uitzien dan de mannen in pakken die de Kamerleden overdag hadden ontmoet. De meeste vrouwen, vaak met een kind op de arm, dragen kleurrijke hoofddoeken. Hun open, vriendelijke gezichten stralen onze groep toe als ze in hun beste Engels ‘Welcome in Egypt’ roepen. De Kamerleden krijgen een spoedcursus Arabisch onderhandelen als ze souvenirs voor het thuisfront gaan kopen. De regels van de soek, de markt, gelden ook aan een echte onderhandelingstafel. De belangrijkste spelregel: probeer tot een win-winsituatie te komen. Een van de delegatieleden heeft dit niet door. Hij biedt een belachelijk lage prijs voor een geborduurde kussensloop. Ik fluister hem in het oor dat hier waarschijnlijk een week aan is gewerkt en dat hij wellicht iets meer zou kunnen bieden. Maar hij is onverbiddelijk: ‘We moeten hier de markt niet verpesten.’ Uiteindelijk loopt hij boos weg omdat de koopman niet bereid is de laatste drie pond (minder dan een dollar) naar beneden te gaan. Ik sta erbij en kijk ernaar, en bedenk me hoe vaak die man in het parlement over solidariteit met de armen heeft gesproken. Hij bevestigt door zijn houding de reputatie van de gierige Nederlander en het ‘kijken-kijken-niet-kopen’ dat al zo berucht is in de Caïreense soek.

Terwijl we verder lopen komt een fietser met een grote, rieten mand op zijn hoofd vol platte pitabroden ons tegemoet rijden en slalomt als een ware evenwichtskunstenaar tussen de ezelskarren, sapkraampjes en dropwaterverkopers door. Plotseling blijft een van de Kamerleden midden op de weg staan en kijkt met open mond naar de minaretten met rode en groene neonlampen. ‘Ik had geen idee dat de islam zo vrolijk kon zijn,’ mompelt hij. En dan rijdt de fietser tegen hem op en valt de hele stapel broden tot grote hilariteit van de hele straat over hem heen. Gelukkig raakt niemand gewond.

De ambassadeur stelt voor om na alle indrukken en de vermoeienissen van de dag thee te gaan drinken in El-Fishawi. De eigenaar van de zaak herkent ons al van een afstand en gebaart driftig dat hij wel een mooi plekje heeft voor de groep. De Nederlanders zijn aangenaam verrast door deze hartelijkheid. Tussen de tafeltjes door lopen handige kooplieden met rare snuisterijen die niemand nodig heeft, maar die leuk zijn om cadeau te geven: bokshandschoenen van George Bush senior en Saddam Hoessein, rugkrabbers, nepleren portefeuilles, piramides met sneeuwvlokjes en cassettebandjes met de laatste hits van Amr Diab, de Egyptische Marco Borsato. Het is opvallend dat de laatste jaren steeds meer mannen met lange baarden langskomen die boekjes met Koranverzen op de tafeltjes leggen. Als je ervoor betaalt is het net een soort aflaat, alsof je een zegening koopt. Ook lopen veel bedelaars door het café, die een handjevol noten of snoepjes op het tafeltje leggen om later terug te keren en er geld voor te vragen, als ze niet zijn weggejaagd door de eigenaar van El-Fishawi.

‘Het is hier zo anders,’ zegt een van de delegatieleden. ‘Al die gesluierde vrouwen. En dan de blikken van die mannen naar jullie westerse vrouwen. Zelfs als man weet ik me nauwelijks een houding te geven. Is het niet moeilijk voor jou om hier als westerse vrouw te werken?’ Ontelbare keren is me deze vraag gesteld, als studente, als reisleidster en gedurende de sollicitatieprocedure voor het diplomatenklasje bij Buitenlandse Zaken. Mensen die de Arabische wereld niet kennen, denken dat het voor westerse vrouwen lastig is te werken in een samenleving waarin mannen en vrouwen ogenschijnlijk zo gescheiden van elkaar leven. Het idee bestaat dat alle moslimvrouwen het heel zwaar hebben, een idee dat versterkt wordt door het feit dat Egyptische vrouwen meer dan mannen te lijden hebben van armoede, gebrekkige gezondheidszorg en slecht of helemaal geen onderwijs. Moeders moeten de zorg voor de kinderen dragen en hun dochters staan altijd achteraan in de rij bij de verdeling van eten of het ontvangen van onderwijs. Toch heb ik tijdens mijn studietijd in Caïro en later ook in Londen veel Arabische vrouwen ontmoet die niet aan het beeld van de onderdrukte oosterse vrouw voldoen. Zij hebben precies dezelfde ambities als ik. Ook zij willen zelf hun leven inrichten, hun partner uit liefde kiezen, hun carrièrepad uitstippelen en bepalen of ze wel of geen kinderen willen. Zij dromen ook van een welvarend en politiek stabiel land.

Voor mij, als westerse vrouw in een Arabisch land, is het leven niet te vergelijken met dat van Egyptische vrouwen. De mannen kijken anders naar mij dan naar de vrouwen uit hun eigen land. Voor hen bestaan er mannen, vrouwen en buitenlandse vrouwen. Dat plaatst mij in een aparte, derde groep, waarvoor niet dezelfde regels en restricties gelden als voor hun eigen vrouwen. Daardoor voelen Arabische mannen zich vrijer om met me te praten en kan ik als vrouw ook op plekken komen waar mijn mannelijke collega’s geen toegang hebben. Verder is het feit dat ik Arabisch spreek een belangrijke sleutel tot contact met mensen.

Met een retorische wedervraag probeer ik het Kamerlid duidelijk te maken wat ik bedoel: ‘Denk je dat een buitenlandse diplomaat te weten komt wat er in Nederland speelt als hij alleen maar met leden van de sociëteit De Witte in Den Haag of de golfclub in Wassenaar spreekt?’ Dit soort momenten grijp ik graag aan om erop te wijzen dat ook Nederland nog heel wat werk te verzetten heeft op het gebied van deelname van vrouwen aan de samenleving. Voor de buitenlandse dienst van Nederland geldt dat zeker: de diplomatie is lange tijd een mannenbolwerk geweest. Pas sinds begin jaren negentig worden er steeds meer vrouwen aangenomen voor het diplomatenklasje. Op het niveau van junior medewerkers is de verhouding man-vrouw bijna fifty-fifty, maar op de foto van de ambassadeursconferentie in de zomer van 1995 zijn nauwelijks vrouwen te zien. Ik hoop dat daar in de komende jaren verandering in gaat komen en al die jonge vrouwen vol ambitie doorstromen. Vooral omdat ik vermoed dat vrouwen naast de bestaande prioriteiten in het buitenlandse beleid ook andere onderwerpen aan de politieke agenda zullen toevoegen. Ik ben in elk geval wel van plan dat in mijn loopbaan te blijven doen, vooral omdat vrouwenonderwerpen lang niet altijd in de belangstelling staan. Het lijkt soms veel gemakkelijker om beleid te maken over non-proliferatieverdragen, NAVO-oefeningen en watermanagement dan over vrouwenrechten. Misschien omdat we vinden dat we ons dan te veel bemoeien met zaken die cultureel gevoelig liggen?

Ik merk dat mijn gesprekspartners niet meer luisteren en amper reageren. Zou het mijn monoloog zijn? Soms laat ik me te veel meeslepen. Maar voordat er een pijnlijke stilte kan vallen, spreekt de ambassadeur het verlossende woord: ‘Jullie vliegtuig naar Israël vertrekt morgen heel vroeg, laten we teruggaan naar het hotel.’ Als ik voor de groep wil afrekenen, komt de eigenaar naar me toe en zegt in het Arabisch: ‘Zeg maar dat het van het huis is, dan weten ze hoe gastvrij we in Egypte zijn. Jouw vrienden zijn onze vrienden.’

Dit boek is ook verkrijgbaar als papieren boek ISBN 978 90 468 0320 2