Theodore Dalrymple

Door en door verwend

Kritiek op de sentimentele samenleving

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Van dezelfde auteur:

Leven aan de onderkant. Het systeem dat de onderklasse instandhoudt Beschaving, of wat ervan over is. Nieuwe essays van een spraakmakend cultuurcriticus Drugs. De mythes en de leugens De filantroop. Testament van een seriemoordenaar Leve het vooroordeel! De noodzaak van vooropgezette ideeën Profeten en charlatans. Hoe schrijvers ons de wereld laten zien

Oorspronkelijke titel Spoilt Rotten. The Toxic Cult of Sentimentality. Gibson Square, Londen
© 2010 Theodore Dalrymple
© 2011 Nederlandse vertaling Jabik Veenbaas / Nieuw Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
De Nederlandse vertaling van het citaat uit Ionesco’s Le Roi se meurt op p. 124 is afkomstig uit: Eugène Ionesco, De koning sterft, vertaling Jacoba van Velde (Amsterdam: De Bezige Bij, 1968)
Omslagontwerp Bureau Beck
Omslagbeeld voorplat Corbis; N.B. er is geen directe relatie tussen de persoon op de foto en de inhoud van het boek.
Foto auteur © Marco Bakker
Typografie binnenwerk Willem Geeraerds
NUR 740
ISBN 978 90 468 1078 1
www.nieuwamsterdam.nl/theodoredalrymple
Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk, april 2011: Met ISBN 978 90 468 1021 7

Vertaling Jabik Veenbaas

Inhoud

Inleiding

1   Sentimentaliteit

2   Wat is sentimentaliteit?

3   De slachtofferverklaring

4   De roep om publieke emotie

5   De slachtoffercultus

6   De dagen van de armoede zijn geteld!

Conclusie

Noten

Register

Alleen een man met een hart van steen zou het verhaal van de dood van Kleine Nell kunnen lezen zonder te lachen.

Oscar Wilde

Ik fchreeuw en fchreeuw en fchreeuw tot ik fiek word – ik kan het, hoor.

Violet Elizabeth, in Just William van Richmal Crompton

Inleiding

Kinderen

In een recent rapport van het United Nations Children’s and Educational Fund (UNICEF) werd gemeld dat Engeland van eenentwintig hoogontwikkelde landen het slechtste land voor kinderen was. Normaliter stel ik weinig belang in dit soort ranglijstuitspraken, die gewoonlijk gebaseerd zijn op ondeugdelijke aannames en vooronderstellingen en precies die resultaten dienen voort te brengen die de vooroordelen van hun auteurs (of die van de werkgevers van die auteurs) bevestigen. Zelden ontbreekt in dergelijke rapporten de suggestie dat meer overheidsbemoeienis met de levens van mensen het antwoord vormt op hun problemen.

Maar het UNICEF-rapport deugt, grosso modo. Indien er in de ontwikkelde wereld een land bestaat waar de kindertijd een ellendiger ervaring is dan in Engeland, dan is dat land mij onbekend. Het is niet alleen ellendig voor de Engelse kinderen zelf, maar ook voor de mensen die met die kinderen moeten omgaan. Het Engelse volk vreest zijn eigen kinderen.

Ik zie dit bij de bushalte in het Engelse stadje waar ik een deel van het jaar verblijf. Volgens de heersende maatstaven zijn de kinderen van dit stadje echt niet kwaad, maar toch krimpen oude mensen bij de bushalte ineen als ze een groep kinderen zien staan, en kruipen ze angstig bij elkaar, zoals de Voortrekkers in Zuid-Afrika ’s nachts met hun wagens een cirkel vormden wanneer ze door potentieel vijandig gebied reisden. Als een kind zich misdraagt – afval op straat smijt, spuugt, luidkeels vloekt, een ander kind treitert of aan het haar trekt, alcohol drinkt – merken de oude mensen het op, maar ze zeggen niets. De lontjes zijn kort vandaag de dag, de messen dikwijls lang, en kinderen klitten snel samen om voor hun onvervreemdbare recht op narcistische uitingen op te komen.

In Engeland is het geweld van en jegens kinderen in ijltempo toegenomen. De poliklinieken van onze ziekenhuizen melden een dramatische toename van dergelijke zaken, vijftig procent in vijf jaar, waarbij het gaat om tienduizenden gevallen. Docenten zijn steeds vaker slachtoffer van bedreigingen van leerlingen. In het jaar 2005-2006 werden bijvoorbeeld 87.610 kinderen, dat wil zeggen 2,7 procent van alle middelbareschoolkinderen, een tijdlang geschorst omdat ze een leraar verbaal of fysiek hadden belaagd (in Manchester werd 5,3 procent van de middelbare scholieren om die reden geschorst, en het is helaas meestal zo dat wat er in grootstedelijke gebieden gebeurt een voorbode is van wat er in andere gebieden zal gebeuren).

Een recent onderzoek toonde aan dat een derde van de Engelse leraren weleens fysiek door kinderen was belaagd, en dat een tiende van hen als gevolg daarvan verwondingen had opgelopen. Bijna tweederde was door kinderen uitgescholden en beledigd. De helft had overwogen om te stoppen met lesgeven vanwege het wangedrag van de kinderen, en de helft kende collega’s die dat ook hadden gedaan.

En alsof dat nog niet erg genoeg was, hebben maar liefst vijf op de acht docenten te maken gehad met agressie van zowel de ouders als de leerlingen zelf. Met andere woorden: docenten kunnen er niet op vertrouwen dat ouders achter hen staan bij hun pogingen om met een onhandelbaar, agressief of gewelddadig kind om te gaan – integendeel. (En dat is precies wat ik te horen kreeg van patiënten van me die docent waren.)

De zelfgenoegzamen verzuchten dat het altijd al zo is geweest, en in zekere zin hebben ze gelijk. Geen enkele vorm van menselijk gedrag is volstrekt zonder precedent; de wereld is al zo oud dat mensen geen totaal nieuw gedrag meer kunnen bedenken. Van elke soort gemeenheid, boosaardigheid of wreedheid bestaat er een historisch voorbeeld. Toch herinneren veel mensen zich nog de tijd dat het heel gewoon was dat een kind dat zich misdroeg op school, en wiens ouders daar dan over werden geïnformeerd door een docent, thuis werd bestraft en op school in het gareel werd gebracht. Nu gebeurt dat in veel gevallen geen van beide meer. De vraag is niet of ieder individueel geval zonder precedent is – dat is duidelijk niet het geval – maar of het aantal gevallen is toegenomen, en of er reden bestaat, buiten het teruglopen van de hoeveelheid kinderen, om aan te nemen dat dat aantal weer afneemt.

Niet alleen docenten hebben te lijden van de agressie en de gewelddadigheid van ouders. In een in 2000 in de Archives of Diseases of Childhood gepubliceerd artikel was te lezen dat in Engeland negen van de tien stagiairs kindergeneeskunde getuige waren geweest van een gewelddadig incident waarbij een kind betrokken was – haast de helft gedurende het afgelopen jaar. Vier van de tien waren door een ouder bedreigd, vijf procent was daadwerkelijk aangevallen, en tien procent was slachtoffer geweest van poging tot mishandeling.

Het zal duidelijk zijn dat deze cijfers volstaan om een permanente atmosfeer van intimidatie te scheppen, en dat die atmosfeer tot in alle uithoeken doordringt. Dit kan krachtig worden geïllustreerd aan de hand van afzonderlijke incidenten. Ik zal hier twee voorbeelden geven, aan enigszins uiteenlopende terreinen ontleend, van de manier waarop het gedrag van mensen door zo’n atmosfeer wordt veranderd.

Ik had eens een patiënt die beweerde dat hij lange tijd niet had gewerkt als gevolg van een rugklacht. Van zijn huisarts kreeg hij een attest dat verklaarde dat hij ziek was en niet kon werken. Maar hoewel hij rugklachten had en niet kon werken, hield hij zich voornamelijk bezig met judo en hardlopen, activiteiten die hij iedere avond zonder mankeren ondernam. Ik zag dat hij in het ziekenhuis zonder enig spoor van moeite of rugpijn in en uit bed kwam. Om kort te gaan: dit was een uitzonderlijk fitte en atletische jongeman.

Ik belde met zijn huisarts om hem over het waargenomene te informeren, en opperde dat zijn vermeende rugblessure geen ziekteattest rechtvaardigde.

‘O, dat weet ik allang,’ zei de huisarts tegen me, alsof het heel naïef van me was om te veronderstellen dat een attest op waarheid moest zijn gestoeld. ‘Maar de laatste keer dat ik iemand zo’n attest weigerde te geven, pakte hij de computer van mijn bureau en smeet hij die naar m’n hoofd, en binnen de kortste keren lagen we samen over de vloer te rollen. Sindsdien geef ik iedereen die dat wil een attest.’

Dit verklaart zonder twijfel voor een deel hoe het toch mogelijk is dat, niettegenstaande het feit dat de Engelsen steeds gezonder worden, wat objectief kan worden gemeten, Engeland tegenwoordig miljoenen arbeidsongeschikten telt, nog meer dan na de Eerste Wereldoorlog. Een relatief kleine hoeveelheid geweld kan grote gevolgen hebben.

Bij mijn tweede voorbeeld gaat het om de gedwongen huwelijken van jonge vrouwen van Pakistaanse komaf die in Engeland zijn geboren. Velen van hen worden in hun puberjaren door hun ouders meegenomen naar Pakistan om daar te worden uitgehuwelijkt aan een volle neef in het dorp waar hun ouders ooit hebben gewoond. Ik heb in mijn leven heel wat menselijk lijden gezien, maar het lijden van deze jonge vrouwen, die gruwden en walgden bij het vooruitzicht van zo’n huwelijk, overstijgt vrijwel alles wat ik ooit heb meegemaakt.

Al deze jonge vrouwen kenden gevallen waarin een meisje dat in hun situatie verkeerde door haar eigen familie op afschuwelijke wijze ter dood was gebracht, omdat ze categorisch had geweigerd om met zo’n huwelijk in te stemmen en daarmee oneer had gebracht over de familie, die haar woord had gegeven. Vooral de situatie van de oudste dochter was precair, omdat de ouders voelden dat de manier waarop zij zich gedroeg bepalend was voor de manier waarop de andere familieleden zich gedroegen.

Er hoeven zich niet zo heel veel gevallen voor te doen van moord uit eerwraak, zoals dat heet, om het verschil tussen vrijwillige en onvrijwillige aanvaarding van een huwelijk met een door de ouders van een jonge vrouw gekozen volle neef in rook te doen opgaan. Ook als eerwraak maar weinig voorkomt, maakt de atmosfeer die erdoor wordt opgeroepen het moeilijk om onderzoek te doen naar de werkelijke hoeveelheid gevallen en de gevolgen daarvan.¹

Opnieuw heeft een kleine hoeveelheid geweld grote gevolgen.

Terug nu naar de kwestie van het kind-zijn in Engeland. Kunnen er aannemelijke redenen worden aangevoerd voor het feit dat kinderen en hun ouders die, naar de maatstaven van alle voorafgaande generaties – maatstaven die in sommige gevallen nog maar kort geleden golden² – in uitstekende lichamelijke gezondheid verkeren en toegang hebben tot bronnen van kennis en amusement die voorheen ondenkbaar waren, nu door angst worden gekweld en agressief en gewelddadig zijn geworden?

Zeker – en veel van die redenen gaan terug op sentimentaliteit, de cultus van het gevoel.

De romantici benadrukten de onschuld en de intrinsieke goedheid van kinderen, tegenover de morele ontaarding van volwassenen. De manier om betere volwassenen te creëren was dus: ervoor zorgen dat die ontaarding niet plaatsvond, de goede manier vinden om hun onschuld en goedheid te behouden. De juiste vorm van scholing werd het voorkomen van scholing.

Aan die onschuld en die goedheid paarden zich, dat was de gedachte althans, andere eigenschappen, zoals intelligente nieuwsgierigheid, natuurtalent, een levendige verbeeldingskracht, de wil om te leren en het vermogen om dingen zelf te ontdekken. En als er in absolute zin dan onmogelijk te ontkennen viel dat kinderen niet in alle opzichten gelijk waren, stelde men daar het verzinsel voor in de plaats dat alle kinderen waren begiftigd met ten minste één speciaal talent³ en op die manier gelijk waren – aangezien alle talenten natuurlijk gelijk zijn.

De romantische onderwijstheorie, door toegewijde onderzoekers vervolgens van een patina van wetenschap voorzien, zit vol absurditeiten waar je heerlijk om had kunnen lachen als ze niet zo serieus was genomen en als basis had gediend voor een onderwijspolitiek waarmee miljoenen levens zouden worden verarmd. De Romantiek is doorgedrongen tot in elke vezel van het onderwijssysteem en heeft zelfs invloed gehad op de manier waarop kinderen leren lezen. De romantische onderwijstheoretici, die niets dan verachting hadden voor stampen en herhalen, en deden alsof die zaken in alle omstandigheden contraproductief en zelfs uiterst schadelijk waren, terwijl de kinderen er bovendien een enorme hekel aan hadden, kwamen op het idee dat kinderen beter zouden leren lezen als ze zelf ontdekten hoe ze dat moesten doen. En dus kregen kinderen, deels onder het voorwendsel dat Engels geen fonetische taal is (hoewel het ook geen volstrekt onfonetische taal is en de meeste Engelse woorden fonetisch geschreven worden), hele woorden en zinnen voorgeschoteld in de hoop dat ze daaruit uiteindelijk de principes van spelling en grammatica zouden afleiden. Dat is nog net een iets beter idee dan een kind onder een appelboom zetten in de hoop dat het zo de theorie van de zwaartekracht ontdekt. De meeste kinderen hebben een aanwijzing nodig, en zelfs de paar kinderen voor wie dat niet geldt kunnen hun tijd beter aan andere dingen besteden. Ik geef hier een selectie van dingen die zijn gezegd, van dingen die men kennelijk geloofwaardig achtte en die aan de basis van veranderingen hebben gestaan.⁴

Het is onmogelijk, wanneer je een intellectuele of sociale trend onderzoekt, om de enige, onbetwistbare bron ervan te bereiken, zoals dat bij sommige rivieren onmogelijk is, en het is ook niet nodig om dat te doen. Je hoeft alleen maar te laten zien dat de trend bestaat en dat die zijn intellectuele antecedenten kent.

De onderwijstheoretici van de negentiende eeuw en het eerste deel van de twintigste eeuw legden de fundamenten voor scholen die, in grote delen van het land, zijn uitgegroeid tot weinig meer dan veredelde oppascentrales en een middel om kinderen van de straat te houden, waar ze zich zouden kunnen gaan gedragen als piranha’s in een Zuid-Amerikaanse rivier. Nog nooit in de loop van de menselijke geschiedenis werd zo weinig gegeven aan zovelen tegen zulke hoge kosten. In Engeland besteden we inmiddels per hoofd van de bevolking vier keer zo veel aan onderwijs als in 1950; maar het valt zeer te betwijfelen of de geletterdheid van de gehele bevolking is toegenomen, en het is bepaald niet onmogelijk dat die is verminderd.

In het gebied waar ik werkte, een arm gebied, ontdekte ik dat de meeste van mijn patiënten die er recentelijk elf jaar verplicht onderwijs, of althans verplichte aanwezigheid op school, op hadden zitten, een simpele tekst niet zonder moeite kon lezen. Ze struikelden over langere woorden en waren vaak volstrekt niet in staat om woorden van drie lettergrepen te ontcijferen; dan wezen ze op zo’n akelig woord en zeiden ze: ‘Die ken ik niet’, alsof Engels geen alfabetische taal was maar met ideogrammen werd geschreven. Als hun werd gevraagd of ze in hun eigen woorden wilden weergeven wat de passage betekende die ze zojuist hadden doorgehakkeld, verklaarden ze: ‘Ik weet het niet, ik heb het alleen maar gelezen.’ Als je hun vroeg of ze goed waren in rekenen, antwoordde de helft: ‘Wat is rekenen?’ Wat hun rekenkundige vermogens zelf betreft – daar krijgt u misschien een indruk van op grond van het antwoord dat een jongen van achttien me gaf toen ik hem vroeg: ‘Hoeveel is drie keer vier?’

‘Ik weet het niet,’ zei hij, ‘zover zijn we niet gekomen.’

Ik moet er hier op wijzen dat deze jonge mensen niet zwakbegaafd waren, en ik kwam er sowieso achter dat de geestelijk gehandicapte kinderen van ouders met middenklasseberoepen, die de moeite hadden genomen om die kinderen alles te laten leren wat ze aankonden, vaak beter konden lezen en rekenen dan hun veel intelligentere leeftijdgenoten die van arbeiderskomaf waren of een nog lagere achtergrond hadden.

Ook werd het half-analfabetisme van de jonge mensen niet gecompenseerd door een grotere ontwikkeling van het geheugen zoals je die bij volkeren zonder schrift vaak aantreft. Hun algehele kennisniveau was armzalig. In vijftien jaar tijd trof ik onder mijn patiënten die recentelijk Engels openbaar onderwijs hadden genoten drie jonge mensen aan die de jaartallen van de Tweede Wereldoorlog kenden, en ik beschouwde het onder deze omstandigheden als een triomf van de natuurlijke intelligentie dat een van hen uit het feit dat er een Tweede was geweest opmaakte dat er ook een Eerste moest hebben plaatsgevonden, hoewel hij daar niets vanaf wist. Ik hoef u niet meer te vertellen dat ze van geen enkele andere gebeurtenis in de geschiedenis de jaartallen kenden.

Het is waar dat mijn patiënten een selectieve steekproef vormden, en misschien niet representatief waren voor de bevolking als geheel; maar mijn steekproef was niet klein, en we moeten hierbij in gedachten houden dat er onomstotelijk is bewezen dat je, met gebruikmaking van de juiste didactische methoden, vrijwel honderd procent van de kinderen uit de armste en beroerdste gezinnen kunt leren om vloeiend te leren lezen en schrijven. Dat is overigens zelfs het geval wanneer Engels niet de taal is die thuis wordt gebruikt.

Het illustreert de als gevolg van sentimentaliteit ontstane intellectuele deformatie dat ik, toen ik mijn ervaringen deelde met bourgeoisintellectuelen, bij hen de indruk wekte dat ik mijn patiënten bekritiseerde of bespotte, terwijl ik, met een woede die ik enkel met de grootst mogelijke moeite onder controle wist te houden, hun aandacht probeerde te vestigen op het gruwelijke onrecht dat deze kinderen was aangedaan door een onderwijssysteem dat nog niet eens kon bogen op het voordeel (of het excuus) dat het goedkoop was. Ze weigerden zelfs om de waarheid dan wel de bredere implicaties van mijn waarnemingen te aanvaarden, waarbij ze een keur aan geestelijke uitvluchten gebruikten om de betekenis ervan te bagatelliseren.

Zo zeiden ze bijvoorbeeld dat wat ik zei niet waar was – ofschoon alle statistische onderzoeken, en andere aanwijzingen van anekdotische aard, suggereerden dat mijn waarnemingen volstrekt niet ongebruikelijk of uniek waren. En vervolgens verklaarden ze dat het dan misschien wel waar was, maar altijd al zo was geweest, waarbij ze zich niet realiseerden dat dit, ook al zou het het geval zijn, nog geen rechtvaardiging voor de huidige toestand zou vormen. De enorme toename van de uitgaven aan onderwijs alleen al zou duidelijk hebben moeten maken dat alles niet meer hetzelfde was als vroeger; dat men in vroeger tijden redenen had om kinderen niet het alfabet te leren die voor ons niet langer gelden; maar in ieder geval dat er aanleiding was om aan te nemen dat het simpelweg niet waar was dat het altijd zo was geweest.

In Frankrijk bijvoorbeeld hebben onderzoeken aangetoond, zo overtuigend als dat bij zulke dingen maar mogelijk is, dat het begripsniveau van simpele geschreven teksten, en het vermogen van hedendaagse kinderen om correct Frans te schrijven, is achteruitgegaan vergeleken met dat van de kinderen die in de jaren 1920 werden opgeleid – waarbij factoren als de maatschappelijke achtergrond en dergelijke werden meegewogen.⁵ Echt verrassend is dat misschien niet; toen de onderwijscorrespondent van Le Figaro een artikel schreef waarin hij de aandacht vestigde op het verslappen van de maatstaven, ontving hij zeshonderd brieven van leraren, waarvan een derde spelfouten bevatte. En het is zonneklaar dat die verslapping onder meer wordt veroorzaakt door dezelfde prullerige romantische onderwijsideeën die in Engeland al langer furore maakten.

De aarzeling van de romantisch georiënteerden om te erkennen dat er iets door en door fout zat in een onderwijssysteem, als gevolg waarvan een groot deel van de bevolking niet meer in staat was om behoorlijk te lezen of simpele rekensommen te maken (ook al werden er enorme sommen geld uitgegeven en ook al was die bevolking absoluut intelligent genoeg om die vaardigheden aan te leren) gaat vermoedelijk terug op hun onwil om hun postreligieuze sentimentaliteit op te geven – het idee dat de mens goed zou zijn en kinderen in een staat van genade zouden verkeren als de maatschappij hen niet zou deformeren.

Sommige dingen die romantische onderwijstheoretici hebben geschreven zijn zo idioot dat het je wel volledig aan gevoel voor humor moet ontbreken om er niet om te lachen en dat je eigenlijk welbewust moet negeren hoe kinderen zijn, of tenminste hoe veel of de meeste kinderen zijn, om er geloof aan te hechten. Mijn favoriete uitspraak is afkomstig uit het boek English Education and Dr. Montessori van Cecil Grant, dat in 1913 verscheen:

Je zou geen enkel kind dat leert schrijven ooit moeten vertellen dat een letter fout is… elk dom kind en dom mens is het product van ontmoediging … geef de Natuur de vrije hand, dan zou er niemand meer dom zijn.

De heer Grant werd duidelijk erg ontmoedigd in zijn jeugd. Maar lang niet genoeg, vrees ik.

Steeds en steeds weer benadrukken de romantici de zegeningen der spontaniteit. Kinderen leren het best en het meest door ongeleide ervaring en activiteiten; hun eigen leergierigheid volstaat. Pestalozzi, de volgeling van Rousseau, zei: ‘Menselijke vermogens ontwikkelen zichzelf.’ De Amerikaanse filosoof en onderwijshervormer John Dewey schreef tijdens de Eerste Wereldoorlog (waarbij hij klonk als Harold Skimpole die uit zijn eigen geestestoestand algemene conclusies trok): ‘Dring het kind niets op… geef het de vrije teugel… laat het zich van het ene interessante object naar het andere begeven… we moeten wachten op het verlangen van het kind, op het bewustzijn van een behoefte.’⁶ ‘Het natuurlijke studiemiddel in de jeugd is het spel,’ schreef H. Caldwell Cook, een Britse onderwijshervormer van net na de Eerste Wereldoorlog. ‘De kern van mijn overtuiging is dat spelen de enige vorm van werken is die de moeite waard is; en met spelen bedoel ik iets doen met je hele hart.’

Je zou nog een hele tijd bezig zijn om alle evident foute vooronderstellingen en schadelijke (en soms zeer ingrijpende) gevolgen van deze sentimentele lariekoek te ontwarren. Beroemder en invloedrijker dan Cook was evenwel Friedrich Froebel, die onder meer schreef:

We moeten ervan uitgaan dat de jonge mens, zij het nog onbewust, als voortbrengsel van de natuur, exact en met zekerheid datgene wil wat het best is voor hemzelf, en dan bovendien in de vorm die precies bij hem past en die hij qua geneigdheid, vermogen en middelen meent te kunnen realiseren.

Froebel, die (zoals dient te worden toegegeven) leefde voordat er elektrische stopcontacten bestonden waar kruipende baby’s hun vingers in wilden steken, wijst er dan vervolgens op dat het eendje zelf het water ingaat, zoals het kippenkuiken zelf in de grond begint te pikken. Hij nodigt ons uit om met nieuwe blik naar de kruiden des velds te kijken en oog te hebben voor het feit dat ze groeien waar het hun belieft en niettemin grote schoonheid en symmetrie vertonen, ‘in al hun delen en uitingsvormen harmoniëren’. Met andere woorden: mens, leer van de sleutelbloem.

Het zal de meeste mensen ongetwijfeld verbazen dat dit ooit kon worden gepubliceerd, laat staan dat het grote invloed zou krijgen. Maar laat ik hier dan eens een paar regels aanhalen uit de inleiding bij een boek met beschouwingen met de titel Friedrich Froebel and English Education, niet gepubliceerd door een van die marginale uitgevertjes van werk van mafketels, maar door de London University Press in 1952. De schrijver is Evelyn Lawrence.

De theoretische strijd … woedt vandaag de dag nog steeds, maar amper meer onder de leiders. De meesten van hen hebben zich allang gewonnen gegeven, althans waar het de lagere school betreft, en we mogen beslist zeggen dat Froebel en zijn volgelingen een leidende rol hebben gespeeld in de verbeteringen die er hebben plaatsgevonden.

Dit betekende in essentie dat de onderwijskundigen (zij die de docenten leerden doceren), en niet de docenten zelf, zich inmiddels gewonnen hadden gegeven. De docenten boden nog enige tijd weerstand. Het lijkt nu haast onvoorstelbaar, maar nog in 1957 pleitte de voorzitter van de National Union of Teachers voor het behoud van het lees-, schrijf- en rekenonderwijs volgens de traditionele methode.

De romantici koesterden ook wat je de Wackford Squeersonderwijstheorie zou kunnen noemen, de theorie die inhield dat onderwijs relevant moest zijn voor de levens en de praktische behoeften van de leerlingen.⁷ Dergelijke ideeën raakten veel eerder dan je zou denken opgenomen in het officiële gedachtegoed, en waren niet enkel de holle frasen van naïevelingen, zonderlingen en ontevredenen. Het officiële rapport-Spens over middelbare scholen in Engeland en Wales, verschenen in 1937, stelde dat ‘de inhoud [van het onderwijsprogramma] zich moet vormen en ontwikkelen aan de hand van de groeiende ervaring van de leerlingen’. Met andere woorden: relevantie werd de toetssteen van wat er diende te worden onderwezen. Het leek niet bij de commissie-Spens op te komen, en dat geldt voor tal van onderwijskundigen nadien, dat het onderwijs onder meer bedoeld is om de horizon van het kind te verwijden, en niet om zijn wereld te beperken tot de kleine sociale notendop waarin het lot hem nou toevallig heeft opgesloten.

Het rapport-Spens, opgesteld op initiatief van de Conservative-regering van die tijd, toont aan hoe snel de ideeën van de onderwijsromantici uitgroeiden tot een soort officiële orthodoxie, die aanvankelijk op weerstand stuitte bij hen die er niet mee waren opgegroeid, maar uiteindelijk kritiekloos werd aanvaard. In 1931 had dezelfde commissie haar rapportage voltooid met betrekking tot de lagere school, en ze verwees in het rapport van 1937 naar haar eigen aanbeveling:

Het onderwijs op de lagere school zou zich meer moeten richten op activiteit en ervaring dan op kennis die moet worden verworven en feiten die moeten worden vergaard.

De commissie ging zelfs nog een stap verder:

Het hier aangehaalde principe geldt net zozeer voor de latere als voor de vroegere stadia.

Daarmee blijft het een open vraag op welke leeftijd of in welk stadium van het menselijk leven in een hoogontwikkelde economie het verwerven van kennis en feitenkennis (en dan gaat het bijvoorbeeld ook om kunnen lezen en optellen) belangrijker wordt dan spelen in de zandbak. Als zo’n onderwijsfilosofie is gaan overheersen, en misschien zelfs de toon aangeeft, is het niet echt een wonder wanneer universiteiten klagen dat ze hun studenten moeten bijspijkeren in wiskunde, dat veel kersverse artsen denken dat het woord lager (een erg belangrijk woord, gezien het feit dat zo veel patiënten bij hen komen omdat ze direct of indirect te lijden hebben van een teveel aan dat goedje) als larger wordt gespeld, of dat sommige geschiedenisdocenten op Oxford van hogerhand wordt voorgeschreven dat ze werkstukken niet lager mogen beoordelen vanwege spel- of grammaticafouten (misschien omdat maar heel weinig studenten hun bul zouden halen als ze dat wel zouden doen).

Het rapport-Spens vormt een rijke bron van sentimentaliteit. ‘Wij verbinden,’ zo concludeerden de leden, ‘het onderwijs te veel met kennis en te weinig met gevoel en smaak.’ Het idee dat gevoel en smaak niet kunnen worden ontwikkeld in afwezigheid van kennis en begeleiding ging volstrekt voorbij aan de samenstellers van het meest invloedrijke rapport over het Engels onderwijs dat er in de twintigste eeuw is geschreven.

Elders treffen we in het rapport dingen aan die een element van waarheid bevatten, maar door de romantische sentimentalisten gemakkelijk te zeer worden benadrukt. De gedachte dat niet alles op voorschrift kan worden geleerd, wordt in het rapport als volgt uitgedrukt:

Een jongen schrijft misschien beter Engels als hij de beginselen van de Engelse steloefening zelf heeft ontdekt dan wanneer hij die beginselen alleen maar van een docent of uit een studieboek heeft geleerd.

Het is natuurlijk volstrekt waar dat een kind enkel aan de hand van een lijst van opstelvoorschriften,⁸ enkel door die voorschriften uit zijn hoofd te leren en ze zelf in de praktijk te brengen, niet meteen een voortreffelijk stuk proza zal kunnen schrijven. Zo kun je een complexe vaardigheid als het schrijven niet leren; maar extremisten hebben uit dergelijke frasen opgemaakt dat ieder kind alles zelf moet ontdekken, van de beginselen van het opstelschrijven tot Newtons bewegingswetten en de theorie van de bacteriële infectie. Opnieuw heeft het rapport-Spens voor een deel gelijk wanneer het zegt dat ‘een groot deel van de finesses van een brede opleiding in de regel op incidentele en onbewuste wijze wordt verkregen’, maar dat ontslaat scholen absoluut niet van de verantwoordelijkheid om kinderen zodanige vaardigheden en een zodanige kennis bij te brengen dat die ‘incidentele en onbewuste’ werkwijze niet in het luchtledige wordt toegepast. Iedere goede docent heeft altijd geweten dat onderwijs meer is dan een bepaald aantal ongewenste feiten in het hoofd van een kind stampen; maar iedere goede docent heeft ook altijd geweten dat er dingen zijn die je een kind moet aanleren en die het nooit zelf zou ontdekken, omdat het daar niet toe in staat en ook niet toe geneigd is.

Het is interessant om nog eens wat langere passages uit het rapport-Spens aan te halen en zo te laten zien hoe de romantische sentimentaliteit veel eerder bezit nam van het officiële denken dan bijvoorbeeld ikzelf altijd had verondersteld:

We willen de gedachte herbevestigen die al in ons Rapport over The Primary School (1931) werd geformuleerd, waarin we benadrukken dat het programma zich meer zou moeten richten op activiteit en ervaring dan op kennis die moet worden verworven en feiten die moeten worden vergaard. Het leren in beperktere zin moet in het secundair onderwijs zonder twijfel een grotere plaats innemen dan in het primair onderwijs, maar het principe dat we hier aanhalen is in de latere fase niet minder toepasbaar dan in de eerdere fase. Wanneer we studieonderwerpen in het vervolgonderwijs als ‘vakken’ aanduiden, lopen we het risico dat we ze zien als massa’s feiten die moeten worden opgeslagen in plaats van als vormen van activiteit die moeten worden ervaren;⁹ en terwijl het eerste niet moet worden ontkend of zelfs geminimaliseerd, moet het naar onze mening ondergeschikt worden gemaakt aan het laatste. Deze opmerking heeft met name betrekking op ‘vakken’ als tekenen en handenarbeid en muziek, waaraan we groot belang hechten, ofschoon ze dikwijls een ondergeschikte plaats in het onderwijsprogramma hebben gekregen; maar naar onze mening geldt ze ook voor de activiteiten met een meer intellectueel karakter, zoals natuur- en scheikunde en wiskunde. Een nadelig effect van het huidige systeem van openbare examens is dat het – onvermijdelijk misschien – dat aspect van het leren op school benadrukt dat wij het minst belangrijk vinden.

En verder:

… de agenda is overvol en drukbezet, en laat geen tijd over om de bredere implicaties van het materiaal te overdenken en te bespreken, met als gevolg dat het denkvermogen wordt beperkt.

Jaren later vinden we het heel gewoon dat er wordt gedacht dat het hebben van een mening over een kwestie, wat een actief proces is, belangrijker is dan het beschikken over informatie over die kwestie, wat iets passiefs is; en dat de heftigheid (het gevoel) waarmee een opvatting wordt aangehangen belangrijker is dan de feiten (de kennis) waarop die opvatting is gebaseerd. Natuurlijk zijn feiten niet alles, niettegenstaande de heer Gradgrind.¹⁰ Iedereen maakt weleens mee dat de mensen die veel van een onderwerp weten volstrekt niet begrijpen waar het nu eigenlijk om gaat, terwijl minder goed geïnformeerde mensen dat onmiddellijk doorhebben. Maar de ontwikkeling van een gevoel voor verhoudingen dat dit mogelijk maakt vereist een geest die goed voorzien is van kennis van de wereld, zowel in impliciete als in expliciete zin. Een geest die volstrekt geen feiten bevat is niet echt in staat om zaken in perspectief te plaatsen.

Zelfs grote geesten zijn soms voor de verleiding bezweken om sentimenteel over kinderen te zijn. Some Thoughts Concerning Education van John Locke, dat dateert uit 1690, moet de sentimentalisten genoegen doen:

… zij [kinderen] dienen zelden te worden gedwongen tot het doen van zelfs die dingen waar ze van houden wanneer ze daar geen zin in hebben of niet toe geneigd zijn. Iemand die van lezen, schrijven, muziek etc. houdt, vindt in zichzelf toch bepaalde tijden dat hij geen lust in die dingen heeft; en als hij zichzelf er dan toe dwingt, verdriet en vermoeit hij zichzelf alleen maar op een zinloze manier. Zo is het ook bij kinderen. Men dient goed te letten op veranderingen van luim, en zorgvuldig te kijken naar de tijden dat er bij een kind sprake is van neiging tot en zin in dingen. En als ze die zin niet vaak genoeg uit zichzelf vertonen, moet deze hun worden ingepraat voordat ze zich ergens toe zetten.

En wat de grote dichters betreft; dat zijn dan weliswaar geen grote denkers, ook zij hebben de zijde van de romantici en de sentimentalisten gekozen:

De geest des mensen vormt zich als muziek

In golf en harmonie. Donkere arbeid,

Onzichtbaar, zorgt voor de vereniging

Van strijdigheden, brengt ze bij elkaar

Op ’t zelfde spoor.

Zo formuleerde Wordsworth het in The Prelude van 1805. Op die manier bezien heeft het onderwijs niet veel meer te doen.

Aanvankelijk was er sprake van weerstand tegen het romantische gezichtspunt, op basis van het gezonde verstand, zoals we kunnen opmaken uit hetgeen een schoolinspecteur voor Manchester in 1950 schreef:

De docente wordt verscheurd tussen de opvattingen van de buitenwereld … die van de ouders en het algemene belastingbetalende publiek, die verwachten dat het kind gedurende de schooluren leest en werkt… en haar eigen wetenschap dat het kind het beste leert door het spel.¹¹

*

Maar de deskundigen kregen uiteindelijk wat ze wilden, zoals gewoonlijk, ook al kon hun ‘wetenschap’ dat het kind het beste leert door het spel onmogelijk op ervaring zijn gebaseerd.

Het romantisme en de sentimentaliteit in de onderwijskunde troffen een onverwachte maar machtige hedendaagse bondgenoot in de hedendaagse linguïstiek, een zogenaamd wetenschappelijke discipline. De locus classicus van de sentimentele (en politiek correcte¹²) conclusies die in de wetenschap der linguïstiek worden getrokken is Steven Pinkers boek The Language Instinct. Dit is vrijwel zeker het meest invloedrijke boek dat ooit over het onderwerp verscheen en het werd tientallen keren herdrukt; en aangezien we mogen aannemen dat de lezers ervan zich aan de bovenzijde van het onderwijsspectrum bevinden, kunnen we ervan uitgaan dat het invloed heeft gehad.

In dit boek worden ongerechtvaardigde en schadelijke conclusies getrokken uit wat weleens een juiste visie zou kunnen zijn op de taalontwikkeling van individuele kinderen.

Dit deel van de theorie zou weleens kunnen kloppen: dat kinderen biologisch voorbestemd zijn om taal te verwerven, dat hun brein genetisch zodanig is gedetermineerd en geconstrueerd dat ze in een bepaald stadium in hun leven taal verwerven. Voorts zal de taal die ze verwerven aan regels zijn onderworpen, iets wat altijd het geval is, welke taal ze ook leren, of het nu gaat om het slang uit de sloppenwijken, de slepende tongval van de aristocraat of het vrouwengekwebbel bij een waterbron in de Sahel.

Allemaal prima. Het zou waar kunnen zijn. De praktijk lijkt uit te wijzen dat wanneer een kind, doordat hij in een sociaal isolement verkeert, op zesjarige leeftijd nog niet heeft leren spreken, dit later nooit meer behoorlijk zal kunnen leren. Wat lijkt aan te geven dat het verwerven van taal inderdaad een kwestie van biologische programmering is.

Maar vervolgens worden er ongerechtvaardigde en gevaarlijke gevolgtrekkingen gemaakt. Omdat alle kinderen de taal spontaan aanleren, een taal die bovendien net zozeer aan grammaticale regels gehoorzaamt als welke andere taal dan ook en per definitie geschikt en toereikend is voor het leven in de samenleving waar ze opgroeien, is speciale oefening in hun moedertaal niet nodig. Het is namelijk zo dat geen enkele taalvorm intrinsiek superieur is aan andere. Taal, zegt professor Pinker, is helemaal geen cultureel artefact en kan dus ook niet worden onderwezen. Een prescriptieve grammatica is de ‘boeman van de schoolfrik’; een standaardtaal (zoals de taal waarin hij zelf schrijft) is een taal ‘met een leger en een vloot’.¹³ Alle verwijzingen naar standaardtalen en prescriptieve grammatica’s krijgen een verachtelijke toon mee, zij het soms ook weer een mespuntje ironie, het soort ironie dat een grootsteedse wijsneus gebruikt wanneer die spreekt tegen of over een argeloze, onontwikkelde, onwetende boerenknecht. Het is onder meer verkeerd om een standaardtaal te onderwijzen omdat de standaardtaal zelf mettertijd verandert; wat vandaag de dag ‘juist’ taalgebruik is, is morgen alweer ‘onjuist’ taalgebruik¹⁴ geworden en hoeft dus niet te worden aangeleerd. Dat is vergeefse moeite; de verandering van de taal zelf ondermijnt het idee dat die taal correct kan zijn.

Naar Pinkers opvatting, althans voor zover die naar voren komt in zijn boek – in zijn eigen leven geldt die opvatting niet – bestaan er geen stomme, roemloze Miltons die in dorpskerkhoven rusten, omdat iedereen spontaan de taal verwerft die aan zijn behoeften voldoet. En daarom haalt hij aan het begin van zijn boek deze uitspraak van Oscar Wilde aan: ‘Niets dat de moeite van het weten waard is kan worden onderwezen.’

Maar we stuiten hier op heel wat moreel exhibitionisme – op de uitnodiging aan de lezer om uit te roepen: ‘Tsjonge, wat is deze slimme, hoogopgeleide man toch ruimdenkend en democratisch!’ En ook op iets zeer onoprechts. Het is zeer onwaarschijnlijk dat hij zijn eigen kinderen alleen met zwarte straattaal zou willen laten opgroeien, waarvan hij de effectiviteit en expressiviteit elders de hemel in prijst; en toen ik een artikel publiceerde waarin ik zijn opvatting aanviel en erop wees dat zijn opvatting, als die serieus werd genomen, tot gevolg zou hebben dat mensen opgesloten zouden blijven in de geestelijke wereld waarin ze werden geboren, antwoordde hij: ‘Natuurlijk moeten mensen onderwijs krijgen in de standaardtaal.’ Daarmee gaf hij ofwel aan dat hij van gedachten was veranderd (hij verwaardigde zich niet uit te leggen hoe ze anders onderwijs moesten krijgen dan van die zeer verachtelijke schoolfrikken), ofwel dat hij toch al nooit echt had geloofd in wat hij had opgeschreven.

Die gedachte bekruipt je ook wanneer je kijkt naar de opdracht voor in het boek, die aldus luidt: ‘Voor Harry en Roslyn Pinker, die me taal gaven.’

Als professor Pinker dankbaar was omdat ze hem taal gaven in zuiver biologische zin, had hij net zo goed kunnen opschrijven: ‘Voor Harry en Roslyn Pinker die me urine gaven’, of: ‘Voor Harry en Roslyn Pinker die me fecaliën gaven’, zaken die net zo biologisch zijn als taal en in biologisch opzicht misschien nog wel noodzakelijker ook.¹⁵ Maar ik denk niet dat hij dat bedoelde.

In feite verleent hij simpelweg een nieuw, zogenaamd wetenschappelijk patina aan oude romantische denkbeelden over de kindertijd, denkbeelden die vrijwel zeker au fond de ontkenning en verwerping vormen van de religieuze leer der erfzonde. Ik hoef hier de apostolische successie van de romantische onderwijshervormers niet op te sommen (Rousseau, Pestalozzi, Froebel, Montessori, Dewey, Steiner, om over hun acolieten dan nog maar te zwijgen), maar zal me beperken tot het aanhalen van een van professor Pinkers intellectuele – of misschien kunnen we beter zeggen emotionele – voorzaten, de maatschappijhervormster Margaret McMillan. Zij deed veel goeds, met name voor het fysieke welzijn van kinderen, maar richtte ook veel kwaad aan. Ze schreef: ‘De vroege kindertijd is een vitale, gewichtige periode in het onderwijs, maar het is niet de tijd voor precisie…’ En omdat haar principes steeds verder de helling afglibberden, kwam de tijd voor precisie er nooit.¹⁶ Zo viel er kortelings bijvoorbeeld in The Times te lezen dat een wetenschapper had gesuggereerd dat bepaalde spelfouten tegenwoordig onder leerlingen en studenten zo veel voorkwamen dat het tijd werd om die nu als correct te zien, aangezien die leerlingen en studenten immers onverbeterlijk waren. De wetenschapper gebruikte alle pinkeriaanse argumenten: dat je de betekenis van de woorden ook met die fouten nog steeds kon ontcijferen, dat spellingen mettertijd toch veranderden etc., etc. Het zal u misschien niet verrassen dat de wetenschapper criminoloog was, want criminologen hebben zich al sinds lang tot de misdaad verhouden als maarschalk Pétain tot Hitler. (Professor Pinkers voornaamste innovatie was zijn suggestie dat er wat taal aangaat niet zoiets als correctheid bestaat; en als dat wel zou bestaan, dan zou iedereen die al schreeuwend kunnen bereiken.)

Professor Pinker laat ons weten dat mensen spreken zoals spinnen webben maken, waarbij hij overigens nog wel zo verstandig is om toe te geven dat er verschillen tussen die twee zaken bestaan; maar hij geeft impliciet ook aan dat het genie in ons allen aanwezig is. Dat doet hij wanneer hij de antropoloog en linguïst Edward Sapir citeert, die schreef: ‘Als het op linguïstische vormen aankomt, staat Plato zij aan zij met de Macedonische varkenshoeder, en Confucius met de koppensneller van Assam.’ Een kind van drie, verklaart professor Pinker, is een grammaticaal genie. We zijn allemaal gelijk, en gelijk aan de besten; en dat alles zonder enige oefening, en natuurlijk volstrekt moeiteloos!

Het wekt in deze omstandigheden niet echt verbazing dat sommigen tot de conclusie zijn gekomen dat oefening en onderwijs niet alleen op zichzelf genomen geen goed doen, maar kinderen zelfs kwaad berokkenen door hun natuurlijke genie en creativiteit te belemmeren. Hier hebben we Margaret McMillan nog eens:

Bij geestelijke ontwikkeling draait het allemaal om de verschillende soorten beweging die natuurlijk zijn voor of opgelegd worden aan kinderen… Verbeeldingskracht is in wezen motorisch… Kinderen… leren lezen, schrijven… maar niet initiëren, hun middelen in vrijheid toepassen. Shakespeare… Bunyan… waar zijn ze gebleven?

Tegenwoordig weet iedereen dat Shakespeare maar een beetje Latijn en nog minder Grieks kende; maar ‘een beetje’ is hier inderdaad de term, wat meer is dan helemaal niets. Als hij naar de Stratford Grammar School is geweest, dan heeft hij vrijwel zeker een opleiding ontvangen die op het wrede af gestreng was, maar die hem duidelijk nuttige dingen heeft meegegeven.

Het idee dat oefening en kennis schadelijk zijn voor het natuurlijke genie dat in ons allemaal aanwezig is heeft zich tot op verrassende plekken verspreid.¹⁷ In de tijd dat ik nog praktiserend arts was, had ik verschillende patiënten die op de kunstacademie zaten. Ik vroeg hun of ze weleens naar musea gingen, en ze zeiden dat ze dat nooit deden. Ze verwachtten dat hun natuurlijke talent ongehinderd door officiële opleiding en door de kennis van het werk van vroegere kunstenaars zou opbloeien; het was zelfs zo dat ze talent definieerden als iets wat spontaan uit hun eigen geniale bron ontsprong. Hun doel was volstrekte originaliteit, een volstrekte onafhankelijkheid van alles wat mensen eerder ooit hadden gedaan, en het middel dat ze daarvoor inzetten was, dat zal u niet verrassen, grensoverschrijding.

Bij de jonge mensen die zeiden dat ze journalist wilden worden lag het ongeveer net zo. Wanneer ik hun vroeg wat ze lazen, vonden ze dat maar een vreemde vraag: besefte ik dan niet dat ze schrijver wilden worden en geen lezer? Het idee dat schrijvers moesten lezen kwam hun buitengewoon merkwaardig voor. Als ze dat deden ruïneerden ze toch hun eigen originaliteit?

Toegegeven, er is sprake geweest van een te late reactie op de natuurlijke gevolgen van wat we het ‘spel’- of het ‘gevoels’-onderwijs zouden kunnen noemen. De pogingen om de geest van kinderen die verder gespeend waren van iedere vorm van informatie niettemin te vullen heeft geresulteerd in indoctrinatie met sentimentalisme. De enige chemische stof waar kinderen van hebben gehoord is kooldioxide, omdat dat een broeikasgas is; ze willen de aarde redden, hoewel ze China niet op de kaart kunnen vinden en niet weten wat een hoogtelijn is. Ze weten dat de geschiedenis een strijd is geweest tussen onderdrukkers en onderdrukten, want de Atlantische slavenhandel en de Holocaust (niet noodzakelijk in die volgorde) zijn de enige historische episodes die ze kennen. Kort geleden trof ik een jonge vrouw die binnenkort naar de universiteit zou gaan om geschiedenis te studeren. Ik vroeg haar wat ze onderhanden had en ze antwoordde dat ze de genocide in Rwanda ‘deed’. Ik hield mijn twijfels voor me over het feit dat zo’n recente gebeurtenis onderdeel was van het geschiedeniscurriculum dat bedoeld was voor iemand die vermoedelijk niet eens in staat was om de Engelse, Amerikaanse, Franse en Russische Revoluties in de juiste volgorde te zetten en vroeg haar wat ze over het onderwerp had gelezen. Omdat ik zelf eens door Rwanda had gereisd, had ik een meer dan gemiddelde hoeveelheid literatuur over het onderwerp gelezen, en ik was benieuwd. De enige bron die ze bleek te kunnen noemen was de film Hotel Rwanda. Ik vroeg haar wat ze dacht van de situatie in Burundi, het zuidelijke buurland van Rwanda, zo’n beetje het spiegelbeeld van het land zelf. Daar had ze nog nooit van gehoord, en ze was er zich ook niet bewust van dat beide landen Belgische mandaatgebieden waren geweest (laat staan van het feit dat het daarvóór Duitse kolonies waren). Dus kreeg ik de indruk dat de geschiedenis die haar werd onderwezen een vorm van sentimenteel moralisme was, een soort verklaring van persoonlijke deugdzaamheid die erop neerkwam dat het doden van grote massa’s mensen zonder goeie reden verkeerd is, een les die zelfs vandaag de dag niet echt geleerd hoeft te worden, omdat niemand het tegendeel zal beweren. Ik wil daarmee niet zeggen dat de genocide in Rwanda geen onderwerp is dat zich leent voor diepe morele en psychologische reflectie; dat is het natuurlijk wel. Maar wanneer die genocide op deze manier wordt gebruikt, heeft dat iets goedkoops; het verschil tussen narratieve geschiedenis en een tv-soap wordt vrijwel uitgewist.

De triomf van de romantische onderwijsopvatting was dubbel rampzalig omdat hij zich paarde aan de triomf van de romantische opvatting over menselijke relaties, en dan met name die over gezinsrelaties. Deze opvatting houdt ongeveer het volgende in: omdat geluk het doel van het mensenleven is, en het volstrekt evident is dat veel huwelijken ongelukkig zijn, wordt het tijd dat we menselijke relaties niet meer baseren op extrinsieke en onromantische zaken als sociale druk, financiële belangen en plichtsgevoel, maar enkel op liefde, genegenheid en geneigdheid. Alle pogingen tot stabiliteit die op iets anders gebaseerd zijn dan op liefde, genegenheid en geneigdheid, zijn in wezen onderdrukkend en dienen dus te worden veronachtzaamd. Wanneer relaties – en dan met name die tussen de seksen – enkel op liefde zouden worden gebaseerd, zou de volle schoonheid van de menselijke persoonlijkheid – tot nog toe aan het zicht onttrokken door plicht, conventie, sociale schaamte en al dat soort dingen meer – tevoorschijn komen, als een glanzende libelle in de zomer.

En ook ongeveer even lang bestaan. Het gezin, met al zijn narigheden uiteraard (maar natuurlijk ook met zijn vreugden), is al sinds lang het voorwerp van haat geweest van ambitieuze intellectuelen, want de familie staat in tussen de staat, die door intellectuelen moet worden geleid, en de totale macht. Intellectuelen die een wereld van enkel vreugden beweerden te kunnen scheppen, een wereld zonder ellende, hebben vrijwel systematisch afgegeven op de familie, waarbij ze de kwalijkste aspecten aanzagen voor het geheel en (een vaak zeer noodzakelijke) hervorming gebruikten als dekmantel voor vernietiging. In Engeland werd de salamitactiek aangewend, zoals de Hongaarse communisten het uitdrukten, totdat het huwelijk vrijwel alle morele, sociale, praktische en contractuele inhoud verloor, behalve voor mensen die nog altijd diep religieus zijn. Het zal u niet verbazen dat de staat in het gat is gesprongen: de helft van de Engelse bevolking ontvangt momenteel staatssubsidies in de een of andere vorm.

Bernard Shaw (die niet toevallig tegelijkertijd Mussolini, Hitler en Stalin bewonderde) zei dat het huwelijk een gelegaliseerde vorm van prostitutie was. Zijn meester Ibsen, een oneindig veel betere toneelschrijver uiteraard, had een heldin gecreëerd wier heldendom deels bestond in het – doorgaans niet door het publiek gesignaleerde – feit dat ze haar eigen kinderen in de steek liet zonder er ook maar één ogenblik over na te denken welke gevolgen dat voor hen had.

Dat bleek een zeer profetische daad te zijn, althans wat Engeland aangaat.¹⁸ Voor iedere patiënt die tegen me zei dat hij omwille van de kinderen bij hun moeder bleef, moet ik er wel honderd hebben horen zeggen: ‘Het werkt gewoon niet’ of: ‘Ik heb meer ruimte nodig.’ Het welzijn van de kinderen speelt simpelweg geen enkele rol in de overweging.

Het verslappen van de banden tussen de ouders van kinderen, hoe die banden ook waren gesmeed, heeft rampzalige gevolgen gehad, zowel voor individuele personen als voor de samenleving. En je moet duidelijk een doorgewinterd intellectueel zijn om die gevolgen te negeren. In het gebied waar ik werkte, in een stad waar overigens de meeste sociale indicatoren zoals inkomen en werkloosheid zich min of meer gemiddeld verhielden tot die van het land als geheel, kwam het vrijwel nooit voor dat een kind nog met zijn beide biologische ouders in hetzelfde huis woonde. Wanneer je een jongere vroeg wie zijn of haar vader was, was het antwoord dikwijls: ‘Bedoelt u mijn vader van dit moment?’ Het contact met de biologische vader was vaak helemaal verloren gegaan; en als dat nog wel bestond, was het een zeer conflictueuze zaak, omdat hij het gebruikte als wapen in de oorlog van liefde en haat tegen de moeder. Halfbroers en -zusters kwamen veel vaker voor dan volle broers en zusters; het seriële stiefvaderschap was de norm, en het was verre van ongebruikelijk dat een jonge moeder haar eigen kinderen het huis uit zette omdat haar nieuwe vriend niet wilde (die tenslotte het biologisch bewijs vormden van haar eerdere relaties) dat ze daar bleven en haar voor de keus stelde: zij of ik. In de meeste gevallen, zo staat me bij, koos de moeder voor hem, en ik herinner me geen enkel geval waarbij een vrouw haar nieuwe vriend de bons gaf omdat hij eiste dat de kinderen die ze bij andere mannen had de deur uit gingen.

Misschien zou alles in orde zijn geweest als er een middel was gevonden om de twee sentimentele eisen van de romantische opvatting omtrent de relaties tussen de seksen met elkaar te verenigen: enerzijds dat die enkel moeten zijn gebaseerd op aantrekkingskracht, seksuele begeerte en genegenheid, en anderzijds dat er tussen hen te allen tijde sprake moet zijn van grote hartstocht (anders zou het leven de moeite van het leven niet meer waard zijn). Maar helaas zijn de vrije liefde en het exclusieve seksuele bezit van een ander individu fundamenteel onverenigbare beginselen. En dat zullen ze ook altijd blijven.

Niemand kan er in alle ernst aan twijfelen dat er frustratie, verdriet en hypocrisie bestond tijdens het ancien régime van de seksuele relaties, zoals je het nu zou kunnen uitdrukken – waarbij het monogame huwelijk als norm werd gehanteerd. Sterker: wanneer je de frustratie, het verdriet en de hypocrisie uit de literatuur zou bannen, dan zou daar weinig meer van over blijven. Overspel kwam vaak voor, en als er DNA-testen beschikbaar waren geweest, zouden die hebben uitgewezen dat een bepaald percentage kinderen uit zogenaamd monogame huwelijken uit andere verhoudingen was geboren. Er werd heel wat onder het tapijt geveegd; niet alleen gebeurde er veel dat niet werd opgemerkt, er bestond ook een geneigdheid, die vaak moeilijk van noodzaak te onderscheiden was, om voorbij te zien aan het voor de hand liggende. Scheiding was eerder uitzondering dan regel; ik herinner me nog de tijd – en we zouden het nu net zo goed kunnen hebben over het tweede millennium voor Christus – dat er over mensen die gescheiden waren op een speciale, enigszins gedempte toon gesproken werd.¹⁹

Hervormers worden nergens zo opgewonden van als van hypocrisie en inconsequentie, vooral wanneer ze zelf stevig in de greep verkeren van het skimpoliaanse verlangen om zo vrij als een vlindertje te zijn.²⁰ Weg met de hypocrisie! Weg met de frustratie! Weg met de verborgen verlangens! Weg met de weerstane verleiding! Laten we van nu af aan leven zoals we willen, zonder de deformaties die worden teweeggebracht door het stiekeme gedoe, laten we in alle openheid leven! Laat het hele leven een open boek worden, zodat de schijn voortaan overeenkomt met de werkelijkheid!

Nu zou een realist, in tegenstelling tot een sentimentalist,²¹ van meet af aan hebben geweten dat je de hypocrisie alleen maar uit het menselijk bestaan kunt bannen wanneer je alle principes überhaupt prijsgeeft; en dat het onmogelijk is voor mensen – die, hun extreem complexe geest ten spijt, toch niet volledig in staat zijn om ook maar één van hun eigen handelingen volkomen te begrijpen (omdat geen enkele verklaring ooit definitief is) – om in volstrekte openheid te leven. Eén simpel gedachte-experiment volstaat om aan te tonen dat volstrekte openheid onwenselijk is, ook al zou je die kunnen bereiken.

Stel dat het mogelijk was om een gedachtelezer te maken, een machine die op afstand de fysiologische activiteit van het brein van een individu kon vertalen in de gedachten die diegene had, zodat het, wanneer je over zo’n instrument beschikte, voor iedereen mogelijk werd om te weten wat alle anderen dachten. Zou je verwachten dat het moordcijfer zou stijgen of dalen, of dat betrekkingen tussen mensen langer dan enkele seconden zouden duren? Bij zo’n wereld vergeleken zou Noord-Korea een libertair paradijs worden.

Kritiek op een bestel omdat het hypocrisie en heimelijkheid nodig maakt, is derhalve überhaupt geen kritiek. Je zou je dan beter kunnen afvragen welk bestel en welke soorten hypocrisie en heimelijkheid het menselijk welzijn de minste schade toebrengen. En het probleem wordt gecompliceerd door het feit dat mensen niet erg snel veranderen, althans niet in alle opzichten: dat je bijvoorbeeld het verlangen om een ander mens in seksueel opzicht volledig te bezitten niet even gemakkelijk kwijtraakt als de belemmeringen voor scheiding en de andere pijlers van dat oude bestel.

Laten we hier dan enkel opmerken dat het nieuwe bestel althans een aanzienlijk deel van de bevolking, en dan met name het armste en meest kwetsbare deel, inderdaad allerhande soorten vrijheid heeft gebracht, maar ook het soort angst, jaloezie, gewelddadigheid en algehele sociale afbraak dat de vrijheid in veel belangrijker opzichten op ingrijpende wijze inperkt.

De reactie op de affectieve chaos die het nieuwe bestel heeft teweeggebracht valt uiteen in twee patronen, die elkaar overigens niet helemaal wederzijds uitsluiten. Enerzijds: een al te grote toegeeflijkheid. En anderzijds: verwaarlozing en mishandeling.

Dikwijls kwamen ouders, die naar hun eigen idee goede ouders waren, naar me toe om me te vragen waarom het met hun zoon of dochter zo slecht was afgelopen; waarom hij of zij zo chagrijnig, gewelddadig en crimineel was geworden. Ze konden dit maar moeilijk begrijpen, want, zo zeiden ze zelf: ‘Wij hebben hem (of haar) alles gegeven.’

Wanneer ik hun dan vroeg wat ze met ‘alles’ bedoelden, dan antwoordden ze, en ik kijk dan niet op een paar materiële bezittingen meer of minder: ‘De mooiste merkschoenen, een iPod, een cd-speler.’²² Bovendien hadden ze deze onmisbare parafernalia van een gelukkige kindertijd verschaft zodra daarom werd gevraagd, dikwijls ten koste van aanzienlijke opofferingen, omdat ze niet rijk waren.

Ze verkeerden duidelijk in de greep van het romantische idee dat het, om Blake te parafraseren, beter was om een kind in de wieg te smoren dan toe te laten dat hij onvervulde verlangens koestert. Deze dwaze, sentimentele gedachte, die blind is voor de waarheid dat nu juist het vervullen van verlangens dat kind in de wieg kan smoren, om van andere gruwelen dan nog maar te zwijgen, wordt tegenwoordig vrijwel algemeen aangehangen. De ouders van kinderen wie nooit iets is geweigerd tonen zich oprecht geschokt wanneer die kinderen egocentrische en veeleisende wezens worden die zelfs de geringste frustratie niet kunnen verdragen.

Het feit dat de ouders, door hun eigen verlangens onmiddellijk te vervullen, emotionele chaos in de levens van hun kinderen hebben gebracht, vormt een extra motief voor hun te grote toegeeflijkheid. Ze proberen een en ander te compenseren door materiële dingen te schenken.²³ Ik hoef u niet te vertellen dat dit niet echt indruist tegen de economische belangen van een consumentistische samenleving.

Te grote toegeeflijkheid komt onder welgestelde ouders vaak voort uit de behoefte om een gebrek aan zorg, aandacht en tijd voor hun eigen kinderen te compenseren; het is, om kort te gaan, een manifestatie van slecht geweten.

Aan de andere kant van de medaille zien we agressieve verwaarlozing en gewelddadigheid. Je hoeft niet per se geloof te hechten aan de verklaringen van de neodarwinisten en sociobiologen om te beseffen dat het veel waarschijnlijker is dat stiefouders geweld gebruiken tegen hun pupillen, of dat ze die pupillen zullen misbruiken, dan biologische ouders.²⁴ Dit wordt al sedert mensenheugenis erkend; niet voor niets is de stiefmoeder in sprookjes vaak een kreng.

Iemand die het stiefouderschap in de samenleving bevordert, bevordert dus de verwaarlozing van en het geweld jegens kinderen. Dat geldt nog sterker wanneer (wat nu vaak het geval is) er sprake is van serieel stiefvaderschap. Stel dat, laten we zeggen, één op de vijf stiefvaders zijn stiefkinderen verwaarloost of gewelddadig gedrag vertoont, dan hebben de kinderen die drie stiefvaders in hun leven hebben (en dat zijn er in het huidige Engeland bepaald niet weinig) zestig procent kans dat ze in hun kinderjaren te maken krijgen met verwaarlozing of geweld.

De volwassenen die, hoewel ze kinderen op de wereld hebben gezet, relaties vormen en kapotmaken alsof het glazen zijn die met een steen aan gruzelementen worden gegooid, handelen zelf volgens de sentimentele theorie dat het uiterst gevaarlijk is om je verlangens niet dadelijk te vervullen. Die opvatting werd bekrachtigd door een verwaterd freudianisme, een impuls die zijn zoetigheid toevoegt aan het grote sentimentele slijk- en slijmmoeras van vandaag de dag. Iedereen, zelfs iemand die niets van Freud af weet en voor wie het woord psychoanalyse geen betekenis heeft, heeft tegenwoordig weleens gehoord dat heimelijke verlangens en verborgen trauma’s in je latere leven tot ernstige problemen kunnen leiden. Toen ik een Engelse voetbalsupporter, die met tienduizenden anderen naar Italië was gereisd om een zogenaamd vriendschappelijke wedstrijd tussen Italië en Engeland bij te wonen, vroeg of hij nou die hele reis had gemaakt om de Italianen nare, smerige scheldwoorden naar het hoofd te slingeren (ik was indertijd vulgariteitsverslaggever bij een krant, die me dan vroeg om ergens heen te gaan waar de Engelsen zich verzamelden om zich massaal te misdragen, en dat gebeurde feitelijk overal waar ze zich verzamelden), antwoordde hij: ‘Je moet je af en toe eens laten gaan.’ Zoals de meesten van de tienduizend supporters behoorde hij tot de gegoede burgerij.

En als je jonge mensen vraagt waarom ze zichzelf bewusteloos drinken, opnieuw massaal, waarbij ze zich in het openbaar aanstellen en overlast bezorgen, antwoorden ze dat ze al hun remmingen kwijt moeten raken om zich te uiten, alsof ze etter moeten uitdrukken die zich wanneer ze dat niet deden zou uitgroeien tot een soort abces en hun het emotionele equivalent zou bezorgen van bloedvergiftiging.²⁵ Zo sprak de Engelse arbeidersklasse altijd over haar tanden. Men wist dat ze uiteindelijk allemaal zouden wegrotten en ernstige pijn zouden veroorzaken, en dus werd er gezegd: beter eruit dan erin.

En wanneer er dus problemen waren in een relatie tussen man en vrouw – wanneer ‘het (dat wil zeggen de relatie) nergens meer toe leidde’, zoals men dat uitdrukt in dat pseudoopbiechterige taaltje dat vrijwel overal wordt gehanteerd – dan bleef er maar één toevlucht over waarmee de vreselijke ontknoping kon worden ontlopen die door frustratie en verdriet zou worden teweeggebracht: scheiding, wat dat ook voor de belangen van de kinderen uit de relatie mocht betekenen. En zoals we hebben gezien, heeft de overheid er zorgvuldig op toegezien dat deze blijde uitkomst, althans aan het ondereind van het sociaaleconomische spectrum, niet door materiële belangen kon worden verhinderd.

De extreme kwetsbaarheid en broosheid van de betrekkingen tussen de seksen, gecombineerd met het hardnekkige verlangen naar het exclusieve seksuele bezit van een ander, leidt, en dat is niet onnatuurlijk, tot zeer veel jaloezie, op zichzelf genomen al de meest algemene en krachtige reden voor gewelddadigheid tussen de seksen. Dat is al heel lang zo geweest. Zo stelde de gevangenispsychiater Dr. Norwood East, in een in 1949 verschenen onderzoek, vast dat 46 van de 200 niet-ontoerekeningsvatbare moorden werden gepleegd vanwege seksuele jaloezie – haast evenveel als er werden gepleegd uit financiële motieven.

Het is duidelijk waarom de broosheid van relaties leidt tot jaloezie (zolang het verlangen naar het exclusieve seksuele bezit van een ander aanwezig blijft, en dat vertoont geen tekenen van slijtage). Zoals op het terrein van de arbeid snel ontslag en snelle contractering hand in hand gaan, zo kan een relatie die terloops is begonnen enkel terloops eindigen. De meeste mannen denken dat andere mannen net zo zijn als zijzelf, en in ieder sociaal milieu is dat vermoedelijk min of meer waar; dus als ze neigen tot seksuele promiscuïteit, en als ze, zoals dikwijls het geval is, de seksuele partner van hun beste vriend weleens hebben ‘gepakt’, gaan ze ervan uit dat iedereen om hen heen, hun vrienden of zogenaamde vrienden inbegrepen, diezelfde neigingen heeft. Dit heeft twee consequenties. Ten eerste moet er een manier worden gevonden om het voorwerp van hun verlangens weg te houden van de handen en zelfs van de blik van anderen – en dat kan je nog het beste bereiken, althans op de korte termijn, door willekeurige gewelddadigheid, want zulke gewelddadigheid neemt de ‘geliefde’ zo in beslag dat die geen tijd en energie meer overhoudt voor activiteiten buiten dat curriculum om. En ten tweede ontstaat op deze manier de wat-moet-je-cultuur, waarbij iedere andere man een potentiële seksuele veroveraar is. Omdat voorkomen beter is dan genezen, is een glas in het gezicht beter dan een toekomstige gelegenheid om oogcontact te krijgen met en de seksuele begeerte te wekken van je geliefde.

Om kort te gaan: de sentimentele opvatting over de kinderjaren en de relaties tussen de seksen heeft de volgende consequenties.

Die opvatting zorgt ervoor dat veel kinderen niet behoorlijk kunnen lezen en geen eenvoudige rekenopgaven kunnen maken. En dat heeft weer tot gevolg dat zulke kinderen opgesloten blijven in de maatschappelijke omstandigheden waar ze zich bij hun geboorte in bevinden; want als je niet kunt lezen en een slechte basisschoolopleiding hebt gehad, is het vrijwel (zij het misschien niet helemaal) onmogelijk om dat in een latere fase van je leven nog te corrigeren. En dat betekent niet alleen dat er talent wordt verspild en dat intelligente kinderen en volwassenen enorm gefrustreerd raken, het verlaagt ook het cultuurniveau van de samenleving als geheel. Het idee dat relaties tussen mensen permanent intens gelukkig moeten zijn, en dus dat iedere alledaagse maatschappelijke, contractuele en economische hindernis die het bereiken van dat geluk in de weg staat moet worden weggenomen, om zo elke bron van frustratie en elk motief voor hypocrisie te laten verdwijnen, leidt tot verwaarlozing van en tot te grote toegeeflijkheid en gewelddadigheid jegens kinderen, en bovendien tot toename van het jaloezieniveau – en jaloezie is het krachtigste motief voor geweld tussen de seksen.

De romantische en sentimentele opvatting omtrent de belangrijkste aspecten van het menselijk bestaan is daarom nauw verbonden met de gewelddadigheid en de wreedheid van het dagelijks leven, die in Engeland gedurende de laatste zestig jaar vrijwel zeker zijn verergerd, niettegenstaande de immense verbeteringen op het terrein van de fysieke gemakken en het fysieke welzijn.

Ik wijs er nog eens nadrukkelijk op dat de brede aanvaarding van de romantische en sentimentele opvatting van het menselijk leven onder meer leidt tot het vervagen van de grenzen tussen wat wel en niet toelaatbaar is; want het leven zelf bepaalt dat niet alles toelaatbaar is of kan zijn. Het is simpelweg onmogelijk om te leven alsof het beter is om kinderen te wurgen dan hen, of wie dan ook, met onvervulde wensen te laten leven.²⁶ Maar de grensvervaging die verbonden is met het aanvaarden van een onmogelijke opvatting alsof die waar zou zijn, en de daaruit voortvloeiende weigering van individuen om beperkingen van hun eigen leven te accepteren die worden opgelegd door externe krachten, dat wil zeggen door krachten die onafhankelijk zijn van hun grillen en luimen, zoals maatschappelijke conventies, contracten en dat soort dingen meer, betekent dat onzekerheid niet het domein wordt van intellectuele speculatie, maar van de manier waarop je je leven moet leven. Onzekerheid leidt, door de reacties die het uitlokt, tot onverdraagzaamheid en geweld.

Dat is nergens duidelijker waar te nemen dan in de kwestie van seksualiteit en kinderen. We gaan ervan uit dat er een wettelijke leeftijd moet bestaan waarop seksuele relaties mogen worden toegestaan, maar het blijft een feit dat elke leeftijd die je kiest tot op zekere hoogte willekeurig is. Het is absurd om aan te nemen dat, wanneer die leeftijd zestien jaar is, een kind van 15 jaar en 364 dagen één dag later werkelijk en in die mate volwassen is geworden dat hij of zij in staat is om te bepalen waar hij of zij eerder nog niet toe in staat was. En dat geldt voor elke leeftijd die wordt gekozen.

En om die reden lijkt het zo te zijn dat wat wettelijk niet toelaatbaar is in moreel en praktisch opzicht wel toelaatbaar wordt geacht – dat is althans de conclusie die door de meeste mensen in onze samenleving is getrokken. Een kind van vijftien mag wettelijk gezien geen seksuele relaties hebben, en dergelijke relaties worden om die reden als crimineel beschouwd; maar artsen dienen zelfs aan jonge kinderen voorbehoedsmiddelen te verstrekken zonder hun ouders te informeren, voor elf- en twaalfjarigen bedoelde publicaties vormen dikwijls expliciete uitnodigingen tot seksueel gedrag, en niemand twijfelt eraan dat tal van ouders de onwettige seksuele activiteiten van hun kinderen oogluikend toestaan. Het is waar dat het nog steeds voorkomt dat mannen worden veroordeeld omdat ze seksueel verkeer hebben met meisjes die jonger zijn dan de wettelijk toegestane leeftijd, maar zij beweren vaak, en dat is niet helemaal onbegrijpelijk, dat de meisjes in kwestie er ouder uitzagen dan ze waren en dat ze van hun ouders uit mochten op een tijdstip waarop je dat van meisjes van die leeftijd niet zou verwachten (in het algehele door alcohol en drugs opgestookte seksuele redde-wie-zich-redden-kan dat iedere vrijdag- en zaterdagavond in het hart van Engelse steden plaatsvindt, kun je amper verwachten dat er naar geboortebewijzen wordt gevraagd). Verder beweren de mannen dat ze niet zozeer worden gestraft omdat ze seksuele omgang met de meisjes hebben gehad, maar omdat ze daarmee zijn gestopt; omdat de meisjes ongelukkig zijn wanneer de relatie wordt afgebroken, hollen ze naar hun ouders – die al op de hoogte waren – en vragen hun of ze naar de politie willen gaan. De veroordeelde mannen voelen zich benadeeld, niet omdat ze onschuldig zijn aan de telastlegging, maar omdat ze hebben gedaan wat tal van anderen hebben gedaan en blijven doen, met medeweten en zelfs met instemming van de ouders van de meisjes. De wettelijk toegestane leeftijd voor seksueel verkeer is zo geen regel meer die moet worden nageleefd, maar een wapen dat kan worden ingezet.

En wat belangrijker is: de maatschappelijke omstandigheden waarin seksueel misbruik van kinderen het gemakkelijkst kan optreden zijn eerst door intellectuelen en later door de staat onverdroten gepropageerd. En mensen met een schuldig geweten gaan vaak op zoek naar een zondebok waarop ze hun eigen schuld kunnen afwentelen.

De huidige zondebok in Engeland, ingezet ter compensatie van de verwaarlozing en de mishandeling van kinderen die voortkomt uit de weigering van de bevolking om paal en perk te stellen aan haar eigen begeerten (om Burke te citeren), is de pedofilie. Daarmee wil ik niet ontkennen dat pedofilie een ernstige zaak is: ik weet niet zeker of het aanbod de vraag creëert of de vraag het aanbod, maar het is ongetwijfeld zo dat men kinderen vreselijke dingen aandoet om daar dan vervolgens beelden van te verkopen via het internet. Het valt om voor de hand liggende redenen moeilijk te bepalen of de ergste vormen van pedofilie nu wel of niet toenemen; maar het blijft een feit dat het veel waarschijnlijker is dat een kind thuis wordt misbruikt door een lid van het gezin of althans door iemand die dat gezin dikwijls bezoekt dan door anderen. En miljoenen mensen hebben bijgedragen aan de maximalisatie van de kans dat dat gebeurt.

En dus wordt de schuldhysterie van de bevolking gericht op pedofielen en op pedofilie. Die hysterie heeft dusdanige vormen aangenomen dat het eenmaal zelfs zover kwam dat het huis van een kinderarts door een menigte met stenen werd bekogeld, omdat die pediatrie en pedofilie niet uit elkaar wist te houden.²⁷ Het is in Engeland heel gewoon geworden dat er buiten de rechtbanken massale oploopjes plaatsvinden tegen vermeende pedofielen die daar worden voorgeleid (de gedachte dat iemand onschuldig is totdat het tegendeel wordt bewezen is de massa volstrekt onbekend); en vrouwen, vaak met een doodsbang kind op sleeptouw, schreeuwen scheldwoorden en slingeren zelfs projectielen naar de wagens die de vermeende boosdoener vervoeren; ze beseffen kennelijk niet dat het slecht voor het kind is om getuige te zijn van zulke taferelen. Het lijdt geen enkele twijfel dat de meeste vrouwen die zich op die manier gedragen precies in de omstandigheden leven die het gemakkelijkste aanleiding tot seksueel misbruik van kinderen geven. Maar als de politie er niet was, zouden dergelijke scènes heel goed in martel- en lynchpartijen kunnen ontaarden.

De relatie tussen sentimentaliteit en volksgericht wordt nog eens te meer aangetoond door het geweld van gevangenen tegenover medegedetineerden die schuldig zijn aan (of enkel in voorarrest zitten voor) seksuele misdrijven.²⁸ De beweegreden voor deze vorm van geweld is dat de plegers van seksuele misdrijven ‘met kleine kinderen rotzooien’ – het zijn dan altijd ‘kleine’ kinderen, nooit kinderen zonder meer. De overheid moet de overtreders beschermen tegen de sentimentele woede van mannen die dikwijls zelf heel wat ellende en wreedheden aan anderen hebben berokkend en maar al te vaak uitblinken in het verwekken en verwaarlozen van kinderen.

Sentimentaliteit is de stamvader, de peetvader, de vroedvrouw van de wreedheid.

1 Sentimentaliteit

Kort geleden betrad ik een filiaal van WH Smith in een klein marktstadje op het Engelse platteland. Het assortiment boeken was niet groot of indrukwekkend, en dan druk ik me nog mild uit; er was niets te koop wat ook maar in de verte als klassieker kon worden aangeduid. De bevolking had kennelijk geen intellectuele belangstelling. Maar er was wel een relatief grote afdeling gewijd aan een literair genre dat ik tot nog toe niet had opgemerkt: tragische levensverhalen.

Ik wist wel dat er een nieuw literair genre bestond dat zich bezighield met het schrijven over ervaringen met ziekte. Een Amerikaans tijdschrift stuurde me eens zeven boeken in dat genre toe, om er een stapelrecensie over te schrijven, waaronder het verhaal van een vrouw op middelbare leeftijd over haar stomaoperatie. Dit boek was niet bedoeld als praktisch advies aan de ongelukkigen die zelf een stomaoperatie moeten ondergaan; de noodzaak van zo’n boek valt gemakkelijk in te zien. Als ik zelf een stomaoperatie moest ondergaan, zou ik het prettig vinden als de ervaringen van anderen me van dienst konden zijn bij het doormaken van zo’n moeilijk en pijnlijk proces. Nee, dit boek was bedoeld voor het algemene, dat wil zeggen het ongestomatiseerde publiek. Veel mensen lezen vandaag de dag schijnbaar dolgraag boeken over de ziektes van anderen; want wanneer andere mensen met hun kleine besognes de publieke sfeer bereiken, in boeken of op televisie, dan krijgt iedereen het idee dat zijn eigen leven heel belangrijk is. Belangrijkheid is gedemocratiseerd, of althans gedemotiseerd; we zijn tegenwoordig allemaal belangrijk.

In Amerika wordt dit literaire genre Life Writing genoemd, en je kunt er complete universitaire cursussen in volgen. Op de vakgroepen Engels is het bestuderen van geschriften over stomaoperaties en dergelijke inmiddels kennelijk net zo’n waardig onderwerp als dat van de classicistische komedie of de negentiende-eeuwse roman. Een vriendin van me, toevallig de laatste die Sylvia Plath had gesproken voordat ze zelfmoord pleegde, stuurde me het programma toe van een seminarie over de dichteres in Oxford waar ze voor was uitgenodigd, en een van de bijdragen was afkomstig van een Amerikaanse hoogleraar, die ‘postmoderne theorieën had gebruikt om onderzoek te doen naar hedendaagse literaire verbeeldingen van borst-, baarmoeder- en eierstokkanker’.

Maar ik was me, tot het bezoek aan WH Smith in het marktstadje waar ik zo-even naar verwees, volstrekt niet bewust van het bestaan van het literaire genre ‘tragische levensverhalen’. Ik wist uiteraard dat zulke levensverhalen bestaan; in mijn medische praktijk was ik weinig andere verhalen tegengekomen, ook al hadden de mensen zelf dikwijls heel wat aan hun eigen tragiek bijgedragen. En zonder tragiek zou het met de literatuur bovendien een zeer armoedige kwestie worden; misschien zou die dan wel verdwijnen, omdat de noodzaak ervan zou zijn weggenomen.

Toch had ik nooit eerder gezien dat boeken op deze manier waren gerubriceerd, en het nieuwe van deze classificatie zegt ons beslist iets over de huidige tijdgeest, net als de indeling van boeken naar ras, sekse of seksuele praktijken van de auteurs.

De titels van de boeken in het genre ‘tragische levensverhalen’ zeggen ons ook iets over datgene waar in elk geval een substantieel aantal mensen vandaag de dag naar op zoek is. (Ik ga er uiteraard van uit dat WH Smith weet wat zijn klanten willen, wat mogelijk niet het geval is. Grote bedrijven zijn bureaucratieën, en slechte besluiten worden in hun totaalresultaten weggemoffeld.) Maar goed, hier volgt een greep uit het titelaanbod.

Toe, papa, niet doen

Schemerkinderen

Papa’s kleine meisje: een moeder die niet genoeg van haar hield, een vader die te veel van haar hield

Het laatste lied van de laatste tram: het hartverwarmende, hartverscheurende verhaal van de liefde van een moeder en de mishandeling van een vader

Kwetsbaar

Iemand om te beschermen: het ware verhaal van een overlevende die achtervolgd wordt door de demonen der mishandeling

Alleen: het hartverscheurende verhaal van een verwaarloosd kind

Mijn naam is Engel: het traumatische verhaal van een meisje dat ontkwam aan de goot en een nieuw bestaan opbouwde

Hartland: hoe een eenzaam kind verliefd werd op een monster

Op de vlucht voor de duivel: hoe ik mijn gestolen kindertijd ontvluchtte

De kleine gevangene: hoe een kindertijd werd gestolen en een vertrouwen werd beschaamd

Het stiefkind: het verhaal van een gebroken jeugd

In het verborgene: verraden, gebruikt en vergeten

Papa’s uitdaging: het ware verhaal van een vader die zijn zoon leerde liefhebben

Zo’n mooi meisje: ze beloofden Meredith negen jaar veiligheid en gaven haar er maar drie

Verlaten: een klein meisje dat naar liefde hunkerde

Achter gesloten deuren: het ware verhaal van verwaarlozing en overleven tegen alle verwachtingen in

Vertel het niet aan mama: het ware verhaal van het ultieme verraad

Ons geheimpje: het misbruik van een vader, die het leven van zijn zoon kapotmaakte

Verloren: het krachtige, ware verhaal van een klein meisje dat het onvoorstelbare overleefde

Het was, vermoed ik, niet geheel toevallig dat de afdeling ‘tragische levensverhalen’ direct naast die met ‘waargebeurde misdaadverhalen’ was ondergebracht. Zo er ergens sprake was van op keuze gebaseerde affiniteit, dan hier. De tragische levensverhalen waar je om kunt huilen staan per slot van rekening in een parasitaire relatie tot de wreedheid van hen die de levensverhalen tragisch maakten. Terwijl de omslagen van de tragische levensverhalen (die in veel gevallen al dikwijls waren herdrukt) doorgaans in slaapkamerpasteltinten waren gekleurd, met foto’s van een kind dat zijn of haar betraande of smekende gezicht bedekte, zag je op de omslagen van de ‘waargebeurde misdaadverhalen’ akelige, duivelse rode en zwarte kleuren, met afbeeldingen van wrede kerels met kaalgeschoren koppen van het type dat in Engeland meer dan elders in grote aantallen wordt geproduceerd, en dat zich overigens (zoals een Zweedse gast me kort geleden beduidde) in niets onderscheidt van de koppen die de omslagen sieren van heel wat voetballersautobiografieën. Enfin, één hoofdstuktitel volstaat, naar ik hoop, om u een indruk van het genre te geven:

De hakker 6: een kogel op zijn tijd voorkomt een hoop narigheid (gelukkig komt er nooit een einde aan het kwaad)

Ik liep WH Smith uit met het gevoel of ik was ondergedompeld in een mengsel van stroop en bloed en of ik eens goed onder de douche moest om dat van me af te spoelen. Maar voordat ik dat deed, kocht ik nog een paar kranten, een plaatselijke en een landelijke krant.

Het voorpaginaverhaal van de eerste ging over een vader die op hoge toon verontschuldigingen eiste van een plaatselijke supermarkt:

Een vader is woedend op de plaatselijke supermarkt nadat zijn dochter een kippenklauw in haar braadvlees aantrof.

Zijn dochter veegde wat jus op de rand van haar bord en ontdekte toen de klauw … en ze barstte in tranen uit.

‘Het werd gebraden en kwam op mijn dochters bord terecht. Het maakte haar doodsbang. Ze wil nu helemaal geen vlees meer eten.’

‘Ons hele braadvlees was naar de sodeju.’

‘We hadden alleen maar borstvlees, dus we begrijpen niet hoe het erin is gekomen.’

‘Mijn dochter is elf, ze barstte in snikken uit, en dat was het en alle braadvlees ging het raam uit.’

‘Door al die ophef moesten we het allemaal weggooien.’

Dit kleine incident is op tal van manieren instructief, niet in het minst vanwege de extreme emotionaliteit, of althans de extreme wijze waarop er uiting werd gegeven aan de emoties, die werden teweeggebracht door iets wat op zijn hoogst een zeer geringe onplezierigheid was (kippenklauwtjes zijn tenslotte in bepaalde keukens een delicatesse, onder meer in keukens die veel en veel verfijnder zijn dan die waarmee dit jonge meisje vermoedelijk in aanraking kwam).

Maar het meest veelzeggende deel van het verhaal, wanneer we ervan uitgaan dat het waar is, is dat het meisje de ouders controleerde, in plaats van andersom. Zij was het, en niet haar ouders, die bepaalde wat er in huis gebeurde. In plaats van haar hysterie te kalmeren, door haar te troosten of te berispen, deden haar ouders eraan mee en daardoor verergerden ze de zaken waarschijnlijk alleen nog maar.

In feite droegen ze de locus van het morele, intellectuele en emotionele gezag van henzelf over op hun dochter. Ze aanvaardden dat zij degene was die moest beoordelen hoe je moest reageren op een triviaal gebeuren, en meenden dat ze hun liefde voor haar alleen maar konden tonen door op precies dezelfde manier te reageren. Van leiding was geen enkele sprake, laat staan van correctie.

Waarom niet? Hoewel het onwaarschijnlijk is dat een gezin dat naar aanleiding van het hysterische geschreeuw van een kind van elf collectief zijn maaltijd uit het raam smijt, of dat nu metaforisch of letterlijk is gebeurd (en je kunt niet helemaal uitsluiten dat het laatste het geval is wanneer je ziet hoe de Engelse straten en tuinen erbij liggen), diepzinnig of zelfs überhaupt kan reflecteren over de manier waarop het leven moet worden geleefd, betekent dat niet dat het helemaal ontkomt aan de invloed van abstracte ideeën, die het in embryonale vorm ondergaat. En tot die ideeën hoort waarschijnlijk onder meer de vermeende intrinsieke, spontane goedheid van kinderen wanneer ze nog niet door maatschappelijke training zijn gedeformeerd en bedorven, alsmede de vitale noodzaak van de naar buiten gerichte, zichtbare en hoorbare, expressie van emoties. Van het kind eisen dat ze zich beheerst, dat ze de situatie in perspectief plaatst en zich omwille van het fatsoen en ter wille van anderen navenant gedraagt, zou dus betekenen dat je haar belemmert, dat je haar emoties op riskante wijze naar binnen keert. Aangezien kinderen intrinsiek en van nature goed zijn, zijn zij en niet de ouders de laatste morele gezagsdragers, zij het op één zeer belangrijke voorwaarde: dat ze niet op kunstmatige wijze hebben geleerd om zichzelf te beheersen. Verder kun je enkel ware sympathie tonen voor een ander, en ook voor je eigen kind, door de dingen precies vanuit zijn of haar gezichtspunt te bekijken, omdat je kritisch zou zijn wanneer je ze vanuit een ander gezichtspunt bekeek. En alleen monsters van onverdraagzaamheid oordelen over andere mensen, hoe oud ze ook mogen zijn.

Ik hoef u er niet op te wijzen dat een consequente visie op de wereld zelfs bij de meest studieuze en logisch scrupuleuze intellectuelen doorgaans ontbreekt, laat staan bij de defenestratoren van maaltijden, en het is mogelijk dat de reactie van de ouders op de veronderstelde schrik van hun kind nog andere elementen bevatte. Waarom had de vader er bijvoorbeeld geen moeite mee om heftige morele oordelen te vellen over de supermarkt die de kip met de kippenklauw verkocht, maar geen kritiek geleverd op de onzorgvuldigheid van zijn vrouw, die kennelijk verantwoordelijk was voor een fout die veel grover en veel gemakkelijker te vermijden was, namelijk het serveren van voornoemde vogelextremiteit aan haar dochter? Ik hoop dat ik niet van cynisme zal worden beticht wanneer ik opper dat de mogelijkheid van geldelijke vergoeding en zelfs compensatie door de supermarkt iets met het verschil in reactie te maken had. De vader kon moeilijk compensatie ten behoeve van zijn dochter vragen van zijn vrouw; maar de supermarkt, met haar immense economische middelen, vormde een gemakkelijk doelwit voor iets wat neerkomt op morele chantage.

Iedere arts die attesten heeft opgesteld voor mensen die verklaren dat ze letsel hebben opgelopen als gevolg van het verkeerde of nalatige gedrag van een individu of organisatie die de moeite van een aanklacht waard is, zal de frase ‘Ze hebben mijn leven kapotgemaakt, dokter’ weleens hebben gehoord. Natuurlijk gebeurt het soms echt dat levens worden kapotgemaakt door de nalatigheid of gewoon door de gemeenheid van anderen, hoewel aanklagers in zulke gevallen zelden overdrijven, simpelweg omdat het dan niet nodig is. Hun levens zijn werkelijk kapot. Maar helaas zit de mens zo in elkaar dat lieden die een financieel motief hebben om de door hen gevoelde smart uit te vergroten dat ook steevast doen; soms zelfs zo lang (doordat de rechtspleging zo veel tijd neemt) dat wat als flauwekul of althans als een zwaar overdreven vorm van lijden begon ten slotte tot werkelijk, reëel lijden uitgroeit. Ons zeer corrupte – of is het enkel sentimenteel? – aansprakelijkheidsrecht maakt volstrekt geen onderscheid tussen deze twee soorten lijden, en verbindt ze allebei aan het oorspronkelijke letsel. Advocaten hebben immers cliënten nodig, zowel eisers als verweerders, met grote sommen geld tot hun beschikking.

Kortom: de manier waarop de ouders omgingen met de reactie van hun dochter op deze zeer triviale schok werd (als we aannemen dat ze het verhaal niet van begin tot eind hebben verzonnen) vermoedelijk teweeggebracht, althans gedeeltelijk, door de hoop op ‘compo’, dat wil zeggen compensatie, de moderne vorm van alchemie die in plaats van onedele metalen lijden verandert in goud. En gemotiveerde overdrijving wordt al snel een gewoonte, een nieuwe manier van leven.

We dienen ook de rol van de verveling bij het ontstaan van overdreven emoties niet te onderschatten: want wat is een mensenleven zonder drama? Je kunt je gemakkelijk een voorstelling maken van het beperkte type bestaan waar het vinden van een klauwtje in een gebraden kip een hele gebeurtenis is (misschien vinden de genetici op een dag een kip zonder klauwen uit, om zo het probleem voor de supermarkten te ondervangen); hier moeten woede-uitbarstingen garant staan voor de betekenis en het belang van het leven.

Het effect van het artikel in de plaatselijke krant was onder meer afhankelijk van een andere, onuitgesproken maar algemeen aanvaarde en intens sentimentele aanname: dat in elk conflict tussen een grote organisatie en een individu de organisatie schuldig moet zijn en het individu slachtoffer. Nu moeten we uiteraard niet ten prooi vallen aan exact de tegenovergestelde, even sentimentele gedachte: dat grote, commerciële organisaties enkel de publieke zaak dienen en geen fouten kunnen maken omdat ze in het domein van de markt opereren. Misschien zijn er nog mensen die dat geloven, maar die kunnen we dan snel uit het rijk der weldenkenden verbannen.

Maar gegeven het feit dat we allemaal in ons dagelijks leven ervaring hebben met de wrede, minne en oneerlijke manier waarop mensen, wijzelf inbegrepen, elkaar soms als individuen behandelen, is het niet echt geloofwaardig om te vooronderstellen dat diezelfde mensen, met al hun neiging tot hebzucht en leugenachtigheid, in de manier waarop ze met grote organisaties omgaan plotseling zuiver als sneeuw en waarheidslievend als George Washington zouden worden. Toch is de schrijver van dit verhaal er nou precies van uitgegaan dat zijn lezers deze idiote vooronderstelling kritiekloos zouden aanvaarden.

Op grond van de planken van een boekwinkel in één klein stadje, of van een verhaal in één plaatselijk krantje kun je niet concluderen dat een heel land als Groot-Brittannië, met 60 miljoen inwoners, weggezonken is in, of bezig is weg te zinken in een stinkend moeras van een sentimentaliteit die zich in esthetisch, intellectueel en moreel opzicht paart aan onoprechtheid, vulgariteit en barbaarsheid; maar als dat het geval is, zoals ik beweer, dan moet je toch ergens met je waarnemingen beginnen. En het is altijd gemakkelijker om corroborerend dan falsifiërend bewijsmateriaal te vinden. Geen enkel sociaal verschijnsel, hoeveel getuigenissen we daarvan ook bezitten, is uniform: als ik zeg dat de Nederlanders tegenwoordig de langste mensen ter wereld zijn, bedoel ik daarmee niet dat elke hedendaagse Nederlander langer is dan 1,90. Er werd op een bewonderenswaardig ingehouden en stoïsche wijze gereageerd op de bomaanslag die moslimfanatici in juli 2005 pleegden in Londen, op een manier die aansloot bij de vroegere traditie; maar daarmee wordt het feit dat kinderlijke, onbeheerste emotionaliteit in ons nationale leven en karakter hand over hand toeneemt niet weggenomen.

De overdracht van het morele gezag van volwassene op kind blijft echt niet beperkt tot impulsieve defenestratoren van diners. Dat wordt treffend geïllustreerd door een semantische verschuiving. Het woord ‘leerling’ wordt nu voor schoolkinderen vrijwel nooit meer gebruikt; ieder kind is ‘student’ vanaf het moment dat hij de kleuterschool betreedt. Het was altijd een belangrijke overgang, die van leerling tot student, haast een metamorfose in feite, het hield in elk geval een overgangsrite in. Een leerling was voor hetgeen hij leerde in hoge mate afhankelijk van een leraar, die bepaalde wat zijn leerling tot zich moest nemen; maar een student, die zich, gedeeltelijk door stampwerk, bepaalde basisvaardigheden had eigen gemaakt, een kennisgeraamte dat was opgetrokken door zijn meerderen, was iemand die meer zelfsturend vermogen had. Hij had zijn onafhankelijk gezag ten aanzien van hetgeen hij leerde niet enkel verworven door adem te halen, maar op grond van bepaalde gecertificeerde bekwaamheden.

Een vriend van me gaf gedurende een bepaalde periode les aan kinderen met een zware verstandelijke handicap. Hij had de waardige taak om ze te leren zo onafhankelijk mogelijk te worden. Hij leerde ze vaardigheden als het dichtknopen van hun overhemd en het aantrekken van hun schoenen. Op een dag ontving hij van het plaatselijke overheidsorgaan waarbij hij in dienst was een schrijven: van nu af aan moesten de zwaar gehandicapte kinderen als ‘student’ worden betiteld.

Het schrijven was tegelijk absurd, grotesk, sentimenteel, taalkundig verarmend en beledigend; het viel nog niet mee om dat allemaal in dit kleine bestek te verwerken. Het was absurd, grotesk en sentimenteel omdat het ervan uitging dat de harde realiteit – in dit geval de zware handicaps van die arme kinderen – fundamenteel en op de verlangde wijze kon worden veranderd door een simpel bureaucratisch fiat.

Het schrijven was taalkundig verarmend omdat het het iets moeilijker maakte om uitdrukking te geven aan het onderscheid tussen verschillende categorieën mensen. Als een jongen van vijftien die met veel moeite zijn overhemd leert dichtknopen al een student is, hoe noemen we dan een jongeman die natuurkunde of klassieke talen studeert aan de universiteit? Als dit ook al een student is, wat betekent het woord ‘student’ dan nog? Het woord gaat zo te veel omvatten en te weinig betekenen; en zo wordt de hele bevolking er op subtiele wijze toe aangezet om valsheid te suggereren en de waarheid te negeren.

Het schrijven was beledigend door de ogenschijnlijke rechtvaardiging ervan: de gedachte dat het gebruik van het woord ‘student’ het respect voor de ernstig gehandicapten zou doen toenemen, en zo de manier waarop ze worden behandeld zou doen verbeteren, impliceerde dat ze eerder slecht waren behandeld, en dat het werk van de mensen aan wie het schrijven was gericht tekort was geschoten, en wel in moreel opzicht.

De verandering van het woord ‘leerling’ in ‘student’ is maar een kleine verbale verschuiving, zult u zeggen, zoals die in iedere taal altijd hebben plaatsgevonden. Tenslotte kan en moet geen enkele taal op statische wijze worden gebruikt. Confucius wist een paar duizend jaar geleden al hoe hij deze reactie moest pareren:

Als de taal niet juist is, is wat gezegd wordt niet wat bedoeld wordt; als wat gezegd wordt niet is wat bedoeld wordt, dan blijft wat gedaan moet worden ongedaan; en als dat ongedaan blijft, zullen de normen en de kunst achteruitgaan; als de gerechtigheid dwaalt, zullen de mensen in verwarring raken. En dus moet er geen willekeur heersen in wat er gezegd wordt. Dat is belangrijker dan al het andere.

Bij de taalhervorming die Confucius voorstelde – in feite de terugkeer van de oorspronkelijke verbinding van de denotatie der woorden met hun connotatie – ging het om het bevorderen van en het kennen van de waarheid. Hedendaagse pogingen tot taalhervorming zijn echter pogingen om een politiek doel te begunstigen, dat gewoonlijk utopisch en dus romantisch en sentimenteel van aard is; een doel dat wordt verlangd – of althans zogenaamd wordt verlangd – terwijl men weet dat het niet realiseerbaar is. Het is dan ook een permanent nuttig maar onoprecht instrument voor machtzoekers. Sentimentaliteit paart zich aan hoogmoedswaanzin en corruptie.

De tweede krant die ik die dag kocht was een welbekende zondagskrant die door veel Engelse intellectuelen wordt gelezen. Het voorpaginaverhaal in die krant ging over het onderwijsplan van de oppositiepartij, dat ervoor wilde zorgen dat alle kinderen, de ernstig geestelijk gehandicapten uitgezonderd, op zesjarige leeftijd zouden moeten kunnen lezen.

Er kunnen heel wat bezwaren, van allerlei aard en redelijkheid, tegen dit voorstel worden ingebracht, maar een daarvan, van een lid van de National Primary Headteachers’ Association, viel me dadelijk op. Hij zei: ‘Zo’n beetje het ergste wat je jonge kinderen kunt aandoen is ze de indruk geven dat ze iets niet kunnen. Daarmee kun je ze heel lang ontmoedigen, misschien wel voor altijd.’

Nou zijn dit zeer dubbelzinnige woorden, want je kunt er zowel een sentimentele interpretatie aan geven als een die een element van waarheid bevat. Kinderen in tegenwoordigheid van hun leeftijdgenoten op sadistische wijze vernederen vanwege fouten die ze bij het verrichten van een taak hebben begaan, door hun te vertellen dat ze te stom of te ongetalenteerd zijn om het beter te doen, is duidelijk heel slecht voor een kind, ook al is het niet ‘zo’n beetje het ergste wat je jonge kinderen kunt aandoen’ (gezien de grote variatie aan beestachtigheden en wreedheden die de mens op zijn repertoire heeft). Je kunt je gemakkelijk voorstellen hoe zo’n vernedering, vooral wanneer die herhaaldelijk plaatsvindt, het zelfvertrouwen van een kind dusdanig ondermijnt dat het de handdoek in de ring werpt.

Maar helaas wordt dit nogal voor de hand liggende pedagogische principe soms opgerekt tot het punt waarop elke vorm van kritiek op de prestaties van een kind, zogenaamd om diezelfde reden, wordt vermeden. Vanuit dat perspectief bezien is het belangrijker om het zelfvertrouwen van een kind te koesteren (het ‘zelfrespect’, wanneer het eenmaal ideologisch is gesentimentaliseerd) door zijn werk geen lage cijfers te geven dan om ervoor te zorgen dat het een belangrijke vaardigheid of een belangrijk kennisonderdeel verwerft door het te corrigeren. Men gaat er dan op voorhand van uit dat kinderen psychisch zo kwetsbaar zijn dat ze qua correcties praktisch niets kunnen verdragen, en dat ze geen groot genoegen ontlenen aan het feit dat ze iets goed kunnen wat ze eerst helemaal niet konden. Volgens deze ideologie genieten ze niet wanneer ze iets meester worden, maar alleen door onkritische zelfgenoegzaamheid.

Ik zet hier geen stropop op om hem vervolgens gemakkelijk omver te blazen. Het lijdt weinig twijfel dat het niveau der geletterdheid, ofschoon er grote sommen geld aan onderwijs worden besteed (vier keer zo veel per hoofd van de bevolking als in 1950), in dit land niet is toegenomen en misschien zelfs is afgenomen. Dat niveau is in elk geval afgenomen aan de bovenkant van het onderwijskundige spectrum. Niet alleen klagen werkgevers tegenwoordig over afgestudeerden die niet eens meer een simpele brief kunnen schrijven; niet alleen merkte een docent aan het Imperial College kort geleden op dat buitenlandse studenten dikwijls beter Engels schreven – ook al was dat niet hun eerste en soms niet eens hun tweede taal – dan studenten van Engelse komaf; niet alleen heb ik geconstateerd dat artsen in medische attesten tegenwoordig veel meer spelfouten maken dan vroeger; een vriend van me die geschiedenis doceert in Oxford krijgt van de vakgroep specifiek de opdracht om studenten geen lagere cijfers te geven vanwege hun beroerde grammatica, hun spelfouten en hun gebrek aan stellend vermogen. Als hij dat wel zou doen, zoals vroeger het geval zou zijn geweest, dan zouden er veel minder goede cijfers worden uitgedeeld dan nu. Maar zo blijft het zelfvertrouwen van de studenten tenminste op peil.

Er komen krachtige intellectuele stromingen uit in de grote Sargassozee van de hedendaagse sentimentaliteit ten aanzien van kinderen. Ik hoef in dit verband amper melding te maken van de invloed van Jean-Jacques Rousseau. Zijn invloed was enorm, al valt die moeilijk te kwantificeren met de precisie die geëist wordt door mensen die Einsteins adagium vergeten dat niet alles wat meetbaar is van belang is en niet alles wat van belang is meetbaar. Rousseau leerde de wereld wat ze maar al te graag wilde horen, namelijk dat de mens goed geboren wordt en dat hij alleen maar slecht werd door de invloed van de samenleving. In Émile gaf hij ouders dan ook de raad om het lichaam van het jonge kind zijn natuurlijke gewoonten te laten en dat kind ‘er zo aan te wennen dat het altijd zijn eigen meester is en de dictaten van zijn eigen wil volgt zodra het die eigen wil heeft’; de wil van het kind, nog onbesmet door de deformaties van maatschappelijke druk en sociale conventies, zou het altijd het goede laten doen. Het is niet alleen zeer aangenaam voor ons om te horen dat we allemaal van nature goed zijn, waarmee gesuggereerd wordt dat de fouten die we maken niet echt onze eigen fouten zijn maar kunnen worden toegeschreven aan iets wat buiten ons ligt, het advies om het kind toe te staan om de dictaten van zijn eigen wil altijd te volgen is een uitkomst voor drukke gezinnen met twee inkomens, die probleemloos aan alle verlangens van hun kleintjes tegemoet kunnen komen wanneer ze beginnen te schreeuwen. Het disciplineren van kinderen vereist oordeel; oordeel vereist nadenken; nadenken vraagt energie; en iedereen is doodmoe. Dus toegeeflijkheid als vuistregel is precies wat de arts voorschrijft. Het feit dat de man die Danegeld betaalt nooit van de Noormannen afkomt is maar van weinig waarde wanneer je het afzet tegen het kopen van een uurtje rust dat je zo nodig hebt en waar je zo naar verlangt.

En de sentimentaliteit over kinderen kent andere, recentere intellectuele bronnen. Zo geeft Harvardpsycholoog Steven Pinker in zijn bestseller The Language Instinct consequent af op de ‘schoolfrikken’, zoals hij ze betitelt, dat wil zeggen op mensen die geloven dat de taal die kinderen spontaan ontwikkelen dient te worden verfijnd en gecorrigeerd, althans wanneer ze willen deelnemen aan het intellectuele leven van de wereld. Pinker wijst erop dat alle kinderen taal leren zonder dat hun die wordt onderwezen, dat alle vormen van taal, de straattaal van de sloppenwijken inbegrepen, grammaticale regels kennen die een vergelijkbare regelmaat vertonen, en bovendien dat je met alle vormen van taal uitdrukking kunt geven aan abstracties. En hij komt tot de conclusie dat zij die kinderen door middel van correctie en inprenting een standaardtaal proberen te leren, zoals de taal die hij zelf schrijft, op hun best misleid zijn en op hun slechtst kwade bedoelingen hebben, dat ze bewust of onbewust meewerken aan het continueren van een maatschappelijke hiërarchie, aangezien (en hier haalt hij met instemming een beroemd aforisme uit de taalkunde aan) een standaardtaal enkel een taal is met een leger en een vloot.

Daaruit volgt dan dat kinderen wanneer ze op school komen een taal spreken die volledig aan hun behoeften voldoet of dat in de toekomst spontaan zal gaan doen, en dat het hooguit zinloos en misschien zelfs schadelijk en wreed is om hen te verbeteren. Het gezag over de taal wordt op deze manier van de volwassenen in het algemeen en de onderwijzers in het bijzonder overgedragen op de kinderen zelf; hun gezag vloeit op natuurlijke wijze voort uit de manier waarop taal wordt gevormd. Ik hoef er amper op te wijzen dat geen enkel ‘kindgericht’ idee zich er beter voor leent om kinderen in de slechtste wijken van onze steden niet alleen te laten blijven waar ze zich fysiek en maatschappelijk, maar ook waar ze zich mentaal bevinden. En kindgerichtheid is een vorm van sentimentaliteit.

Wanneer je de krant verder doorbladert, lees je, onder de kop ‘Kardinaal dringt aan op gevangenishervorming’, dat de aartsbisschop van Westminster, kardinaal Cormac Murphy-O’Connor, ‘vandaag heeft verklaard dat er sprake is van een schokkende toename van het aantal zelfmoorden in gevangenissen omdat de gevangenissen overvol zijn. Het systeem staat op instorten, en de crisis als gevolg van de overbezette gevangenissen is voortdurend in het nieuws.’ Hij maakte zijn opmerkingen in het kader van Prisoners’ Sunday, een dag van bezinning en gebed voor iedereen die met het gevangenissysteem te maken heeft.

Nu was er inderdaad sprake van een toename van 67 zelfmoorden in gevangenissen in 2006 tot 78 in de eerste elf maanden van 2007. Maar het cijfer van 2006 was het laagste in tien jaar tijd, niettegenstaande het feit dat het aantal gevangenen in totaal en ook de overbezetting toenam.

We hoeven er niet aan te twijfelen dat het artikel ertoe neigde, en vermoedelijk ook de bedoeling had, om – opnieuw – een zekere emotie teweeg te brengen, die de lezer, degene die de emotie onderging, ervan moest overtuigen dat hij iemand van superieure gevoeligheid en compassie was. Wat was het toch vreselijk dat 78 jongemannen zo van slag waren dat ze zichzelf van kant maakten, en wat was het een afschuwelijk systeem dat hen hiertoe aanzette! En wat moet ik toch een goed mens zijn dat ik me daar zo bij betrokken voel! (Aangezien niet de volledige tekst die de kardinaal had uitgesproken werd aangehaald, maar alleen de bovenstaande woorden, zou het niet fair zijn om hemzelf ergens van te betichten, behalve misschien van een oppervlakkig gebruik van de statistieken.)

Er wordt in het hedendaagse Engeland dikwijls met dit soort emotionaliteit naar de kwestie van misdaad en straf gekeken. Op de dag dat de overheid aankondigde dat er een paar nieuwe gevangenissen zouden worden gebouwd, wijdde een andere krant, ook al een favoriet van de intellectuele klassen, een hele voorpagina aan emotionele statistieken, onder de kop ‘Het werkelijke schandaal van de gevangeniscijfers’. Hier laat ik wat van die scandaleuze cijfers volgen:

81.455: het aantal gevangenen in Engeland en Wales.

12.275: het aantal gevangenen afkomstig uit etnische minderheden.

148 op de 100.000: het detentiecijfer in Engeland en Wales, het hoogste in West-Europa.

64 procent: het recidivecijfer binnen twee jaar na vrijlating.

76 procent: het recidivecijfer voor jeugdgevangenen.

70 procent: gevangenen die bij aankomst een drugsprobleem hebben.

De rilling van zogenaamd moreel hoogstaande emotie, gericht op publieke demonstratie en consumptie, oftewel de sentimentaliteit, wordt hier teweeggebracht door de welbewuste vermijding van complexiteit en het ontwijken van gedachten over onaangename feiten. Je zou een heel boekwerk nodig hebben om alle sentimentele escapisme te ontwarren waarvan deze ene krantenpagina op deze ene dag getuigt; zelden zijn de retorische technieken van de suppressio veri (het achterhouden van de waarheid) en de suggestio falsi (het suggereren van onwaarheid) op zo’n geconcentreerde manier toegepast.

Ik zal hier geen uitputtende analyse geven; dat zou me trouwens ook te veel uitputten. Ik zal enkel wat in het oog springende tekorten aanwijzen in deze voorstelling van zaken (die consequent ten dienste staat van de sentimentaliteit).

De twee absolute cijfers, die van het aantal gevangenen in Engeland en Wales, en die van het aantal gevangenen dat afkomstig is uit etnische minderheden, worden gepresenteerd als tellers zonder noemers. Daarmee wordt gesuggereerd dat de absolute getallen belangrijker zijn dan de getallen in relatie tot iets anders. Wanneer je hier even over nadenkt, wordt het je duidelijk dat dit nooit het geval kan zijn.

Stel dat er in Engeland en Wales nooit misdaden waren gepleegd. Stel bovendien dat er daar één man in de gevangenis zat. Dat zou schandelijk zijn en zeer onrechtvaardig, ook al zou het totale aantal gevangenen extreem laag zijn, om de voor de hand liggende reden dat de man die gevangenzat onschuldig was aan iedere misdaad. Daarmee wordt bewezen wat niet bewezen had hoeven worden, namelijk dat er geen juist of ideaal aantal gevangenen is of kan zijn wanneer dat niet aan een ander cijfer wordt gerelateerd. En dat andere cijfer (ik excuseer me voor het uitleggen van iets wat zo voor de hand ligt) is het aantal begane misdaden. Verontwaardigd worden op basis van een absoluut getal betekent dus: je overgeven aan, jezelf wentelen in, louter sentimentaliteit.

Diezelfde argumentatie is van toepassing op het aantal gevangenen dat afkomstig is uit etnische minderheden. Het is uiteraard mogelijk dat het getal voortkomt uit rassendiscriminatie of xenofobie bij het strafrechtsysteem; maar het getal alleen bevat niets wat dat bewijst of zelfs maar suggereert. Niet alleen is de verhouding van het aantal mensen uit etnische minderheden tot de bevolking als geheel niet gegeven, er wordt ook niets gezegd over de verhouding en de ernst van de door hen bedreven misdaden. Een recent rapport dat aangaf dat de helft van de moorden die gedurende het laatste jaar in Londen werden gepleegd het werk van buitenlanders was, suggereert dat het hier gaat om een zaak van enig statistisch belang. Maar opnieuw wordt de lezer ertoe uitgenodigd om het vuurtje van zijn gerechtvaardigde verontwaardiging (dikwijls is dat sentimentaliteit in haar boze fase, altijd een prettig gevoel) op te stoken op basis van één enkel absoluut getal.

En als er een noemer gegeven is, is dat duidelijk de verkeerde. Dit kan worden geïllustreerd aan de hand van het hierboven gegeven voorbeeld. Als er in Engeland en Wales nooit misdaden waren gepleegd, en er zaten 500 mensen gevangen in die twee landen, dan zouden ze niet het hoogste, maar het laagste detentiecijfer in West-Europa hebben; maar iedereen zou het vermoedelijk over eens zijn dat dit feit alleen niet zou wegnemen dat het strafrechtsysteem zeer onrechtvaardig had gehandeld. Een hoog detentiecijfer kan dus op zichzelf genomen nooit bewijzen dat er sprake is van onrecht.

Het is dus duidelijk dat er een informatievere (en een intellectueel oprechtere, durf ik te zeggen) noemer had moeten worden gebruikt. Het gebruikte cijfer had niet het detentiecijfer in Engeland en Wales per 100.000 mensen moeten aangeven, maar het detentiecijfer per 100.000 gepleegde misdaden, of misschien per 100.000 veroordelingen. Wat het eerste betreft, het detentiecijfer afgezet tegen het aantal gepleegde misdrijven, dat cijfer vertelt ons een verhaal dat heel erg verschilt van het verhaal dat op de voorpagina van de krant wordt gesuggereerd: Engeland en Wales bevinden zich ergens rond het midden van het Europese spectrum. En als Engeland en Wales criminelen gevangenzette zoals dat in Spanje gebeurt, om dezelfde redenen, dan zouden er hier geen 80.000 gevangenen, maar tussen de 350.000 en de 400.000 gevangenen zijn.

Met andere woorden: Spanje heeft een lager aantal gevangenen per 100.000 mensen omdat het veel minder van misdaad te lijden heeft dan Engeland. Je kunt van mening verschillen over de kwestie of detentie daar een bijdrage aan levert; maar je mag niet zeggen en behoort ook niet te suggereren dat het strafrechtsysteem in Engeland en Wales uitzonderlijk hard is en in extreme mate gericht op vergelding. Opnieuw is er een cijfer gebruikt om op gedachteloze wijze een zelfgenoegzame emotie op te roepen.

Het cijfer met betrekking tot de recidive binnen twee jaar na vrijlating heeft enkel betrekking op korte straffen, straffen van een jaar of minder, een feit dat niet toevallig is weggelaten.²⁹ Er zijn aanwijzingen, die door Binnenlandse Zaken werden weggemoffeld, dat het recidivecijfer lager is naarmate de gevangenisstraffen hoger zijn. 64 procent recidive impliceert voor weldenkende mensen automatisch dat detentie zinloos is; maar als je er ook maar even over nadenkt – en er wordt van uitgegaan dat weldenkende mensen dat niet doen – wordt je meteen duidelijk dat het cijfer evengoed de noodzaak van langere straffen als de zinloosheid van detentie zou kunnen aantonen. Het is de te vroege vrijlating, en niet de detentie op zichzelf, die zinloos of schadelijk is.

Er is een zeer relevant feit weggelaten dat het retorisch effect van die 64 procent recidive flink zou bederven: namelijk dat het recidivecijfer ten aanzien van alle types straffen waarbij geen sprake is van detentie even hoog is of hoger, ook al hebben we hier (naar we hopen) te maken met minder door de wol geverfde criminelen dan bij degenen die gevangenisstraffen krijgen, van wie je dus zou denken dat ze minder snel recidiveren. Bovendien wordt het recidivecijfer voor mensen die uit de gevangenis zijn vrijgelaten berekend vanaf de dag van hun vrijlating, terwijl het cijfer voor mensen die andere straffen krijgen wordt berekend vanaf de dag van hun veroordeling. Met andere woorden: de bureaucratie laat het beschermende en preventieve effect van de detentie zelf in haar presentatie van de statistieken automatisch buiten beschouwing – zolang ze gevangenzitten zijn gevangenen niet in staat om misdrijven te plegen. Verder wegen alle recidivisten in het recidivecijfer even zwaar – of ze nu eens in de twee jaar opnieuw recidiveren (dat wil zeggen: worden gepakt) of honderd keer in de twee jaar. En u begrijpt dus dat het zeer waarschijnlijk is dat vele honderdduizenden misdrijven per jaar worden gepleegd door veroordeelde criminelen terwijl ze alternatieve straffen ondergaan. Sterker: het is bekend dat die ten minste vijftig moorden per jaar begaan – moorden waar de aartsbisschop van Westminster in zijn opmerkingen over zelfmoorden in de gevangenis naar had kunnen verwijzen. Want indien zelfmoorden gevangenisstraffen onaanvaardbaar maken, dan maken moorden alternatieve straffen onaanvaardbaar. Het is minimaal zo dat er flink over deze zaken dient te worden nagedacht; een warm gevoel van zelfgenoegzame sentimentaliteit, aangewakkerd door statistieken die, zo niet volstrekt vals, dan toch geselecteerd zijn met de zorg van een rashondenfokker, volstaat niet en belemmert eerder iedere vorm van nadenken.

Het statistische gegeven dat 70 procent van de gevangenen ‘bij aankomst [in de gevangenis] een drugsprobleem’ heeft dient uiteraard te suggereren dat die 70 procent niet moreel verantwoordelijk is voor zijn misdaden omdat die werden bedreven als gevolg van omstandigheden, van ziekte. Niemand wil ziek zijn, of kan er iets aan doen dat hij ziek is; 70 procent van de gevangenen zit dus per definitie ten onrechte gevangen. Wat is het toch ruimhartig van ons om dat te erkennen en om ons verontwaardigd te voelen over het onrecht dat hier wordt gedaan!

Maar ook die opvatting is door en door sentimenteel. Aristoteles heeft eens gezegd dat iemand die een misdaad begaat terwijl hij dronken is dubbel schuldig is: allereerst aan het misdrijf zelf, en ten tweede aan het feit dat hij zich bedronken heeft. (Die gedachte behoeft enige modificatie of nuancering. Veel artsen kennen de ervaring dat patiënten zich vreemd of onwettig hebben gedragen onder invloed van een medicament dat hun werd voorgeschreven zonder dat er reden was om te veronderstellen dat dat dit effect zou hebben. Ik ben eens betrokken geweest bij zo’n geval, waarbij het me ergerde hoe weinig aandacht de rechter leek te geven aan de onbedoelde en onvoorspelbare effecten van een door een arts voorgeschreven medicijn op een beklaagde die tot dan toe van onbesproken gedrag was geweest.)

We zijn volstrekt vertrouwd met de gedachte dat de dronkenschap van een man, ook al is hij alcoholist, geen excuus vormt voor gewelddadig gedrag, hoeveel sympathie we ook voor hem mogen hebben als hij weer nuchter is. Waarom zouden we dan denken dat mensen met een ‘drugsprobleem’ op een andere manier moeten worden bekeken?

En bovendien zouden we, áls we dan stellen dat iemand niks aan zijn wandaden en criminele handelingen kan doen omdat hij aan een ziekte lijdt (van lovenswaardig gedrag wordt uiteraard haast nooit gezegd dat het een externe reden heeft, iets wat lijkt te suggereren dat we tegenwoordig geloven dat de intrinsieke goedheid van de mens gegeven is: alleen slecht gedrag vereist speciale voorspraak) en áls het dan vaststaat dat hij ongeneeslijk is, weliswaar goede redenen hebben om geen morele veroordeling over hem uit te spreken, maar logischerwijs toch moeten concluderen dat het voor de samenleving het beste is om hem langer gevangen te zetten dan wanneer hij gewoon een mens op het verkeerde pad is met een normaal vermogen om van de gevolgen van zijn daden te leren. Het idee dat iemand geen schuld draagt omdat hij ziek is geeft volstrekt geen aanleiding tot inschikkelijkheid – maar juist tot het omgekeerde.

Maar het is überhaupt ten enenmale sentimenteel om drugsverslaafden als slachtoffers van een ziekte te beschouwen.³⁰ Natuurlijk is het waar dat de meeste verslaafden die tot misdaad vervallen een ongelukkige jeugd hebben gehad; maar zelfs wanneer je toegeeft dat die ongelukkige jeugd onontkoombaar tot hun verslaving leidde, moet je met betrekking tot het al dan niet inschikkelijk zijn tot dezelfde conclusie komen als in het geval van ziekte die tot misdaad leidt.

De meeste heroïneverslaafden nemen een hele tijd af en toe heroïne voordat ze het op regelmatige basis beginnen te gebruiken en er lichamelijk aan verslaafd raken. Dus het is niet waar dat ze ‘hooked’ zijn, zoals ze zelf altijd zo graag zeggen (het is een goed principe om alle beweringen van mensen die zichzelf verontschuldigen en verklaren dat ze hulpeloos zijn zorgvuldig te onderzoeken), en het is volstrekt sentimenteel om hen op hun woord te geloven. Integendeel: als ze verslaafd raken, dan willen ze dat ook echt, zoals anderen wijnliefhebber willen worden of postzegels willen verzamelen.

En het is al evenmin waar dat heroïneverslaving hen onontkoombaar de criminaliteit in drijft. Integendeel: niet alleen is in het verleden aangetoond dat heroïneverslaving zich heel goed laat combineren met vast werk en een oppassend leven, niet alleen zijn de meeste verslaafden in het hedendaagse Engeland zich voordat ze zelf heroïne nemen volledig bewust van het leven dat de meeste heroïneverslaafden lijden, niet alleen betekent een leven van criminaliteit en heroïneverslaving dat er aanzienlijke economische inspanningen moeten worden verricht die zonder het geringste bezwaar in legale banen zouden kunnen worden geleid – het is bovendien nog eens zo dat veruit de meeste heroïneverslaafden die in de gevangenis belanden al voor ze ooit heroïne gebruikten een uitvoerig strafblad bezitten. Met andere woorden: wat hen aantrok in de misdaad trok hen waarschijnlijk ook aan in de heroïne; en het is dan ook volstrekt sentimenteel om hen te zien als ongelukkigen die door farmacologische tegenslag een leven van misdaad in worden gejaagd.

Nu is er natuurlijk niet bij ieder verschil van mening sprake van een tegenstelling tussen een sentimentele opvatting en reëel begrip. Sommige mensen menen bijvoorbeeld dat het goed is om heroïneverslaafden gratis heroïne te verstrekken. Dat vinden ze misschien niet omdat zulke verslaafden ziek zijn, of de ongelukkige slachtoffers van een ziekte waarover ze geen controle hebben, maar simpelweg omdat het een empirisch vastgesteld feit is dat de samenleving zo minder schade lijdt dan wanneer je dat niet doet. En of dat nu wel of niet waar is – het is geen sentimentele gedachte; ze steunt niet op een evident onjuiste bewering die de superieure gevoeligheid moet demonstreren van degene die haar doet.

De op het eerste gezicht sobere statistieken op de voorpagina van de krant zijn dus alleen maar effectief bij mensen die welbewust bereid zijn om hun denken, reflecties, vragen en rationaliteit op te schorten ten gunste van een onmiddellijke emotionele reactie – en dat niettegenstaande het feit dat de meerderheid van de lezers van deze krant afkomstig is uit het hoogstopgeleide segment van de samenleving. Sentimentaliteit beperkt zich noch tot één specifieke situatie, noch tot één maatschappelijke klasse.

Het verschijnsel manifesteert zich op tal van plaatsen. Zo worden de achterruiten van auto’s soms getooid met stickers die verklaren dat er een baby aan boord is, alsof de aanwezigheid van een baby in een auto andere automobilisten in de buurt extra voorzichtig zou maken. Zonder twijfel zijn mensen van nature geprogrammeerd om bij het zien van een baby met zorg en tederheid te reageren (hoewel de geschiedenis duidelijk heeft gemaakt dat die programmering vrij gemakkelijk kan worden ontregeld), maar deze sticker impliceert dat de baby speciale rechten heeft om tegen gevaarlijk rijden te worden beschermd die niet gelden voor, laten we zeggen, iemand van zesendertig. De stickers bevatten soms zelfs iets van dreiging: ‘Oprotten – baby aan boord!’ Dat lijkt te suggereren dat de bestuurder van de auto met de baby zich gewelddadig of op zijn minst agressief tegen je zou kunnen gedragen wanneer je niet ‘oprot’. Zo wordt de oproep tot zorg die in bepaalde gevallen redelijk is aanleiding tot een dreigement. De sentimentalisering van de baby paart zich aan een agressieve opstelling tegenover de rest van de wereld.

Nog niet zo lang geleden haalde een beroemde voetballer, toen hij een doelpunt maakte, een kinderspeen tevoorschijn die hij voor deze gelegenheid in zijn broek had bewaard, en die hij in zijn mond stak ten overstaan van tienduizenden toeschouwers in het stadion en bovendien nog eens van misschien wel honderden miljoenen televisiekijkers. Kennelijk wilde hij de wereld met zijn actie laten zien dat hij zijn doelpunt ‘opdroeg’ aan zijn pasgeboren kind, om zo te demonstreren hoeveel hij wel niet van dat kind hield. Het feit dat een potige, atletische vent van drieëntwintig, betrokken bij een zeer competitieve activiteit die normaliter nou niet echt bekendstaat om haar fijngevoeligheid, veronderstelt dat hij zich voor het oog van miljoenen mensen níét vernedert of belachelijk maakt door zichzelf zo te infantiliseren, en dat die veronderstelling weleens volstrekt reëel zou kunnen zijn, suggereert dat sentimentaliteit een massaverschijnsel is dat vandaag de dag kritiekloos en misschien zelfs zonder enige vorm van commentaar wordt aanvaard.

Demonstratieve, sentimentele, publieke liefdesverklaringen jegens je kinderen, bijvoorbeeld door middel van het tatoeëren van hun namen op de huid van je arm, kunnen natuurlijk heel goed samengaan met het verwaarlozen en in de steek laten van die kinderen; ja, als ik als arts mannen op mijn spreekuur kreeg die de namen van hun kinderen op hun armen hadden laten tatoeëren, kon ik er praktisch zeker van zijn dat ze gescheiden waren van de moeder of de moeders van hun kinderen en dat ze die zelden of nooit zagen. Het is natuurlijk heel goed mogelijk dat er tal van mannen bestaan met de namen van hun kinderen op hun armen die zeer goede, zorgzame vaders zijn, maar ik heb daar op de een of andere manier mijn twijfels over; het lijkt me waarschijnlijker dat het tatoeëren van een naam een vervangingsmiddel is voor zorgzaamheid dan een bewijs ervan.

De opmars der sentimentaliteit is nu zelfs doorgedrongen tot onze wegen en onze begraafplaatsen. De gewoonte om bloemenaltaartjes te creëren op de plek van fatale ongelukken is heel plotseling ontstaan (het wordt altijd aan anderen overgelaten om ze op te ruimen wanneer ze verwelkt zijn tot een bruine massa in gescheurde plastic verpakking en gewoon weer een nieuwe hoop troep vormen in het publieke domein). Ik keek eens naar de boeketten bij een plek waar een automobilist van onder de twintig was verongelukt, en op een van de bijgevoegde kaartjes stond: ‘Andy, hopelijk alles kits’, wat ofwel duidde op een laatste restje hemelgeloof, ofwel op een zeer beperkt talig vermogen.

Zo rond 1990 werden de teksten op de grafstenen op onze kerkhoven ineens veel informeler dan ze tot nog toe waren geweest. Vaders werden nu vrijwel zonder uitzondering aangeduid als papa’s, moeders als mama’s; en naarmate de familiebanden zwakker werden, werden ze veelvuldiger op de stenen vermeld. Terwijl er in vroeger tijden maar zelden werd aangegeven dat de overledene grootvader of grootmoeder was, werd hij of zij nu vrijwel steevast aangeduid als opa en oma of opoe. Het religieuze sentiment verdween rond diezelfde tijd, zelfs van begraafplaatsen bij kerken; een ‘God zegene je’ kwam nog het dichtst bij een religieuze reflectie over de vergankelijkheid van het menselijk bestaan – een nogal nietszeggende vermelding, om het zachtjes uit te drukken. (Op één zo’n begraafplaats trof ik een steen aan met het beroemde citaat van Dylan Thomas: ‘En ga niet mild die…’ etc., niet echt een bekrachtiging, zou ik denken, van de orthodox-christelijke leer, of van welk geloof dan ook. Een koster vertelde me dat de kerk vandaag de dag geen controle meer uitoefende over de teksten die mensen op grafstenen wilden laten zetten.)

Het is net alsof zelfs de dood zelf, wanneer je informele, sentimentele of zelfs agressieve taal bezigt, gereduceerd wordt tot niets dan een incident, en dan nog een alledaags en klein incident; alsof de voorwaarde die het bestaan van een zelfbewust wezen als de mens bepaalt, zijn sterfelijkheid, op de een of andere manier zou kunnen worden veranderd, verminderd, getemd of gedomesticeerd door het gebruiken van verklein- en kooswoordjes, of door opstandigheid.

We dienen tegenwoordig sentimenteel te zijn van de wieg tot het graf.